doubt, uncertainty, wavering, vacillation, irresolution, hesitation, embarrassment;
tribulation, anguish, anxiety;
doubtful, uncertain;
ի —կուսի կացուցանել, ի — արկանել, to cause to doubt, to call into question;
կալ ի —կուսի, to doubt, to be in doubt, to waver;
— ի —ս կցել, to multiply doubts, questions;
չիք ինչ —, there is no doubt;
undoubtedly.
Փոխիցեն ընդ նոյն ճանապարհ ի մի շաւղացն հետոց յեօթն տարակոյս։ Արկեալ զձեզ ի տարակոյսս անօրէնութեան, եւ կամ յանհիւթ ապառաժ տեղին. (Նար. ղ։ Ագաթ.։ (յորս տեսանի բուն ստուգաբանութիւն ձայնիս, իբր հեռի կոյս, օտար կողմն։))
Ի տուեցելոտցն, զոր ի տարակուսիցն ընկալան, ոչ յուսացեալք։ Ի տարակուսից եւ յանհնարից առաքեաց նոցա զբարեգործակն զօրութիւն։ Ոմանք թերեւս խնդասցեն ընդ տարակոյսն. իսկ խնդալ ի վերայ այլոց թշուառութեանց՝ ոչ մարդկան ա՛նգ է. (Փիլ.։)
cf. Տարակոյս;
ընդ —կուսանօք անկանել, to be called in question;
ընդ — կուսանօք արկանել, to call into question.
to cause to doubt, to create doubts, to cause doubts to.
to doubt, to have doubts, to question, to hesitate, to be irresolute, embarrassed, to demur;
— ի դիւէ, to become furious, to rage like a madman.
Տայ եւ նշան, զի մի՛ տարակուսեալ հեղգասցին։ Արդարն ոչ տարակուսէր ընդ այն, թէ ոչ լցաւ խոստումն աստուծոյ. (Իգն.։)
cf. Տարակուսումն.
ՏԱՐԱԿՈՒՍՈՒԹԻՒՆ ՏԱՐԱԿՈՒՍՈՒՄՆ. Նոյն ընդ Տարակոյս, եւ Տարակուսանք (ըստ ամենայն առման). ἁπορία.
Չորրորդ տարակուսութիւն հանդիպի ընդդիմակացուաց իմաստասիրութեան։ Զայս տարակուսութիւն լուծանելով ասեմք։ Որով եւ երկրորդ տարակուսումն լուծանի. (Սահմ. ՟Ա։ Անյաղթ պորփ.։)
cf. Տարակոյս;
argument, objection.
ՏԱՐԱԿՈՒՍՈՒԹԻՒՆ ՏԱՐԱԿՈՒՍՈՒՄՆ. Նոյն ընդ Տարակոյս, եւ Տարակուսանք (ըստ ամենայն առման). ἁπορία.
Չորրորդ տարակուսութիւն հանդիպի ընդդիմակացուաց իմաստասիրութեան։ Զայս տարակուսութիւն լուծանելով ասեմք։ Որով եւ երկրորդ տարակուսումն լուծանի. (Սահմ. ՟Ա։ Անյաղթ պորփ.։)
to oppress, to compel, to constrain, to vex, to tax unmercifully.
Եւ որ տարապարհակ վարիցէ զքեզ մղոն մի, ե՛րթ ընդ նմա եւ երկուս. (Մտթ. ՟Ե. 41։)
Եւ ոչ գնացի ընդ վարողին՝ տարապարհակ, մղոն կրկին. (Յիսուս որդի.։)
wrong, undue, unjust, unreasonable;
unnecessary, needless, useless, vain;
—, ի —, unduly, in vain, uselessly, without reason, improperly, wrongfully;
— ամօթ, bashfulness, sheepishness;
հոգալ ի բանս —ս, to believe in idle gossip.
κενός vanus ἁναίτιος, ἁνάξιος indebitus, immercus, immeritus. Որ ինչ է արտաքոյ պարտեաց եւ իւաւանց. վայրապար. անպատճառ. ընդունայն. սնոտի. անպիտան. անիրաւ. փուճ.
Տարապարտ զրկեալ գտանէր ... Տարապարտ սողել։ Տարապարտ (այսինքն ընդ վայր) հարկանել զիս։ Մինչ տարապարտ առ իս շարժին (կիրք). (Յհ. կթ.։ Մագ. ՟Լ՟Ա։ Յիսուս որդի.։)
feeding on illusions;
feeding negligently.
Ո՛վ տարապարտարօտք, որք ընդվայր հարիք զխաշինս. (Զքր. ՟Ժ՟Ա. 17։)
cf. Տարապարտ.
ՏԱՐԱՊԱՐՏՈՒՑ կամ Ի ՏԱՐԱՊԱՐՏՈՒՑ. εἱς κενόν, κενῶς, διακενῆς, μάτην, ματαίως in vanum, vana, inaniter, frustra δωρεάν gratis εἱκῆ temere ἁκρίτως extra judicium ἁδίκως injuste. Վայրապար. ընդ վայր. ի զուր. ի նանիր. անպատճառ եւ անխորհրդաբար. յանիրաւի. փուճ տեղը, զուրի.
Տարապարտուց արկին խունկս։ Գրաւեցեր զեղբարս քո տարապարտուց։ Սպանանել զդաւիթ տարապարտուց։ Զօրս եւս գումարեցի տարապարտուց ի վերայ նոցա ջնջել զնոսա։ Զի՞ մոլորեալ ես տարապարտուց։ Ոչ տարապարտուց արարի զամենայնն՝ զոր ինչ արարի ընդ նոսա։ Որ բարկանայ եղբօր իւրում տարապարտուց.եւ այլն։
Ոյք էին ընդ իս թշնամութեամբ ի տարապարտուց։ Մի՛ թշնամասէր լինիր մարդոյ. ի տարապարտուց։ Ի զուր տարապարտուց ի վերայ եկելոց կուտելոց. եւ այլն։
exemplarily.
Տարացուցիւ իբր մատնացոյց եղեալ մարգարէն խօսի ընդ բեթղահէմ ... իսկապէս ընդ բեթղահէմի խօսի տարացուցօրէն. (Երզն. քեր.։)
casual.
Տարբաղմատն ընդդէմ է բաղմատին. (Երզն. քեր.։)
differential;
agitated, vacillating.
Զօրանայ ընդդէմ տարբերական խորհրդոց։ Ազատեսցին միտք ի տարբերական կրից։ Մէգ տարբերական։ Տարբերական զօրութիւն (խաչի որպէս տապանի) յայտնեալ փրկութիւն աշխարհի. (Անան. զղջ.։ Շ. թղթ.։ Բենիկ.։ Գանձ.։)
to difference, to diversify, to distinguish, to vary, to change;
cf. Տարբերիմ.
Շրջօղ միայնակեաց՝ խռիւ անապատի. սակաւ ինչ զտեղի ունի, եւ դարձեալ տարբերի։ Միշտ ի յուզմանիէ մեղացն ալեաց տարբերիմք։ Սահեալք նշդեհութեամբ, եւ ի մէջ այլալեզու ազանց տարբերեալք. (Նեղոս.։ Լմբ. պտրգ. Շ. ընդհանր.։)
difference;
dissimilitude, diversity, variety, distinction, disparity;
shade;
agitation, inconstancy, wavering;
course;
վերելական —, ascensional difference.
Սեռ, կենդանին. տեսակ, մարդ. եւ տարբերութիւն, բանական։ Տարբերութիւն է, որ մեկնելն բնաւորեալ է զընդ նոյն սեռիւ։ Եղիցինզ տեսակարարուք տարբերութիւնք, որք ա՛յլ տեսակ առնեն. (Պորփ.։)
yearly, annual, anniversary, once a year;
year;
solemnity, feast, festival;
etesian or trade-winds;
օր —ի or —աց, anniversary, — day;
կարգեցին ամ յամէ զօրն զայն տօն —աց, it was ordered that this day be annually commemorated;
ոչ գոյր երթեւեկ տօնից —աց նորա, no one frequented his festivals any longer;
յաւուր նշանաւորի —աց, on the festival day.
Մարիամ յորժամ եղեւ տարեկան, արար յովակիմ ընդունելութիւն մեծ. (Ճ. ՟Բ.։)
Երթայի յերուսաղէմ ըստ ամենայնզ տարեկանի։ Տարւոջէ ի տարի՝ ի գլուխ տարեկանի։ Ի տարեկանս բարեկենդանութեան։ Տարեկան հատուցման։ Տարեկան տեառն ընդունելի։ Ի տարեկանս ձեր ոչ հոտոտեցայց։ Արարին զօրն զայն տարեկան մեծ։ Յաւուրս տարեկանի, եւ յաւուրս տօնի ան։ Կարգեցին ամ յարմէ զօրն զայն տօն տարեկանաց։ Յամենայն տօնս տարեկանաց։ Երթեւեկ տօնից տարեկանաց։ Յաւուր նշանաւորի տարեկանաց մերոց.եւ այլն։
leading, bringing, conducting.
Տանօղ. կրօղ. բարձօղ. ընդունակ.
transport, transportation, carriage;
capacity.
Կարողութիւն տանելոյ, կրելոյ, ընդունելոյ.
Տարակուսին հրեշտակք՝ անտանելի զայս բնութիւնս գիտելով՝ այնմ անտարր տարողութեանն։ Ըստ զգալի աշխարհիս կարողութեան։ Ըստ չափու ընդունողացն տարողութեան արբուցանէ բանիւ վարդապետութեան. (Նար. երգ.։ Վրդն. ել.։ Երզն. մտթ.։)
to agitate, to toss about, to stir, to drive here and there;
to repeat.
Որ ընդ աստուած եւ ընդ մարդիկ ոչ միայն վասն անցաւորիս, այլեւ վասն անանց կենացն տարուբերին, բանիւք եւ արդեամբք զգուշութիւն պիտի. (Խոսր.։)
cf. Տարողութիւն;
յանտեղի —, carrying to absurdity.
Ի տարումն եւ յընդունելութիւն մեղանաց։ Տեսանել կարել ըստ տարման, զորս որքան ինչ լինիցին յաղագս աստուծոյ բանք. (Փիլ. լին. ՟Դ. 9։ Պրպմ. ձ։)
in an elementary state or form, elementally, rudimentally;
materially.
στοιχειωδῶς per elementa, simpliciter. Նիւթապէս. զգալապէս. պարզապէս. մանրամասնաբար. Այսքանւոյ զարդուս եւ ընդ սորայն մասանց տարրաբար առ ամենայն գոյութիւն առաջի արկելոց. (Նիւս. կազմ. ՟Դ։)
to be compounded of elements, to be reduced to elements, to be produced, formed, to exist, to be;
to incorporate, to adhere, to be united, attached;
to be inculcated, impressed or imprinted;
բանիւ տարրացեալ մարմինք, created beings furnished with reasoning faculties;
սողոմոն տարրանայր ի խորս էակաց, Solomon penetrated the secrets of nature;
յերկիւղի նորա տարրասցուք, let us keep his fear in our hearts;
տարրացեալ են ի սիրտ իմ, they have penetrated to my inmost soul;
տարրացաւ խաւարն ի վերայ երկրի, darkness covered the face of the earth;
տարրացեալ առ աստուած սիրով, bound to God by love.
Հաստատիլ իբր տարր բնական. բնաւորիլ. սերտ միանալ. ապաւորիլ՝ դրոշմիլ որպէս տառ. խորամուխ լինել. ընդմտանել. ծաւալիլ. զօրանալ. արմատանալ։ Իսկ յն. στοιχέω մեկնիլ ի լտ. incedo, sequor aliquid mente, animo, factis.
Ունակութիւն եղեալ ի նմա տարրասցի։ Յորմէ տարրացեալք ամենայն մարմինք ... բանիւ տարրացեալք մարմինք։ Յորում տարրացեալ է զօրութիւնն աստըուծոյ։ Թանձրացեալ տարրացաւ խաւարն ի վերայ երկրի։ Հանդերձն տարրանայր իբրեւ զանկողին ինչ ի խորութեան. (Անյաղթ ստորոգ.։ Փիլ.։ Լմբ. պտրգ.։ Եղիշ. խաչել.։ Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
to element, to compound of elements, to constitute, to produce, to form, to give being to;
to incorporate, to attach together, to mix, to unite;
to inculcate, to impress.
Ի մի էութիւն զիւրաքանչիւրոցն նուէր տարրացոյց։ Տարրացուցանէ զնոսա մի աստուած եւ մարմին աստուծոյ։ Հոգին տարրացուցանէ զմեզ ի քրիստոս իբր զկենդանութիւն։ Հանդերձն՝ զոր տարրացոյց անկողին ի խորափտին. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
incorporation, union, constitution.
cf. ՏԱՐՐՈՒԹԻՒՆ. որպէս Տարրացումն. բաղկացութիւն, եւ տպաւորութիւն. դրոշմ տառից եւ զօդումն տառի ընդ տառի. դասաւորութիւն. Գիր ... նոյն իսկ տառք կոչին. վասն զի ունին տարրումն ինչ եւ դասութիւն. (Թր. քեր.։)
to aggregate, to assemble, to reunite, to collect, to gather together.
Ընդ հովանեաւ տաւաղին անմահական տնկոցն։ Շնորհեա՛ զխաղաղութիւնեկեղեցւոյ եւ ընդ սովին տաւաղեալ հօտի։ Ի մի փարախ ուղղափառ եկեղեցւոյ տաւաղեսցին. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Շ. գանձ.։ Կիռ. ման. թղթ.։)
warmth, heat, caloric.
Ջերմն՝ օտար տաքութիւն է, խառնեալ ընդ բնաւորական տաքութիւնն. (Մխ. բժիշկ.։)
rank, line, order.
Բառ յն. դա՛քսիս, դաքսի՛տիօն. τάξις, ταξείδιον . Նոյն ընդ հյ. Դաս, կամ դասակ զօրաց. cohors.
to deform, to render ugly, to disfigure, to distort.
Հրոյ զօրութիւն այն է, զի զանպիտան աղտ եւ ժանկ խառնեալ ընդ ոսկւոյ եւ արծաթոյ, եւ զնա տգեղացուցեալ, սրբել. (Իգն.։)
ignorant.
relating to the advent of our Saviour.
Յորժամ թռչին ի տեառնագալստեանն ընդառաջ վերանալ. (Ագաթ. )։)
reflux, ebb;
cf. Մակընթացութիւն.
ἑκδρομή excursio ἅφεσις demissio, remissio. իտ. calata, calare. Տեղատուութիւն կամ հատումն ի տեղւոջէն. այսինքն նուազութիւնզ եւ պակասումն ջրոց ծովու ձգելոյ աստի անդր ընդ լուսնի. ջրին քաշուիլը.
to inform, to instruct, to give knowledge of, to acquaint with, to teach, to apprise of.
Տեղեկացո՛ զարդարն, եւ յաւելցէ ընդունել։ Տեղեկացուցեալ ինձ զամենայն՝ հասի ի վերայ. (Առակ. ՟Թ. 9։ ՟Բ. Եզր. ՟Դ. 18։)
species;
sort, kind, race;
fashion, manner, way;
form, figure, appearance, look;
sight, countenance, aspect, air;
image, idea;
dress, costume;
form, species;
visible;
հաղորդել կրկին —աւ, to receive the Communion in both kinds;
սեռ՝ կենդանի, — մարդ, եւ տարբերութիւն՝ բանական, genus animal, species man, whose distinctive characteristic is the faculty of reason.
Բերան ի բերան խօսեցայց ընդ նմա տեսակաւ, եւ ոչ առակաւ. (Բրս. թղթ.։)
Այպն եղեւ ի դիւրաց այսու տեսակաւ։ Այնու տեսակաւ պատմեաց։ Բազմադիմի տեսակաւ ողորմութեան կամեցար ձգել առ քեզ։ Յամենայն տեսակս ընդարձակ վարուց։ Տեսակ յանցանաց ... Զտեսակ որմոցն խնդրէ ուսանել։ Զնոյն տեսակ բանից վերստին կրկնելով. (Վրք. հց. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։ Սարկ. աղ.։ Շ. ընդհ.։ Լմբ. պտրգ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։)
ՏԵՍԱԿ. εἷδος species. ազգ ազգ համանման էակաց անկելոց ընդ նովին սեռիւ, եւ որոշելոյ յիրերաց իւիք էական տարբերըութեամբ, ունելով միայն զանհաստ նմանիս, այն է Տրամաբանական տեսակ.
Սեռ. ո՛րգոն. կենդանին. եւ տեսակ, հի՛կէն, մարդ. եւ տարբերութիւն. ո՛րպակ, բանական։ Սպիտակն՝ գունոյ տեսակ, եւ եռանգիւնին՝ ձեւոյ տեսակ։ Տեսակ է դասեալ ընդ սեռիւ. տեսակ է, որում սեռն ստորոգի։ Տեսակ է զյոլովիցն եւ զտարբերացն թուով՝ ի ներում զինչ էն ստորոգեալ. (Պորփ.։)
(Նիւթն առաջին) անտես ինչ տեսակ եւ անկերպարան՝ ամենայնի ընդունակ. (Պղատ. տիմ.։)
specific.
Եւ որպէս մակդիր տարբերութեան՝ որ է որոշիչ տեսակաց եղելոց ընդ միով սեռիւ.
to sow.
Ո՞ ասասցէ զաստուծոյ զօրութիւնն, զի ընդ մարդկան սերմնարկեաց եւ տնկեաց զայսչափ զազդմունս. (Եփր. յենովք. եւ Եփր. յեղիա.։)
power of conception;
act of procreation.
Հաւատովք սառա սերմնարկութիւն ընկալաւ տարաժամ չափօք։ Զի՞նչ իցէ սերմնարկութիւն. յընդունել զսերմն ընկալաւ զօրութիւն մեռեալն եւ ամուլն. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Գ։)
f. conceived, with child or young.
to strengthen, to fix, to make firm, to establish, to consolidate;
*to learn, to study.
Զամենայն զիւրսն առ մեր տկարութիւնս միաւորեալ, եւ խառնեալ ընդ միմեանս՝ իբր ջղօք սերտիցէ զմարդոյս բնութիւնս, եւ առ իւրն փոխադրիցէ կարծրութիւն. (Պիտառ.։)
to be strengthened by, consolidated, to gather strength from.
Զամենայն զիւրսն առ մեր տկարութիւնս միաւորեալ, եւ խառնեալ ընդ միմեանս՝ իբր ջղօք սերտիցէ զմարդոյս բնութիւնս, եւ առ իւրն փոխադրիցէ կարծրութիւն. (Պիտառ.։)
solidity, firmness, hardness, constancy;
fixation.
Երկինն վերին կալաւ սերտութեամբ զտարերս ընդ ինքեամբ. (Շիր.։)
composed of a black troop;
black band or troop (of devils, rascals, etc. ).
Սատանայ իւրովք սեւագունդ զօրօքն խնդայ (ընդ կորուստ մեղաւորի)։ Դիւրապաշտ եւ սեւագունդ զօրքն պարսկաց։ Որք եկեալ հասեալք լինէին սեւագունդ զօրն պարսից. (Եղիշ ննջ։ Ճ. ՟Բ.։ Շար.։)
cf. Սեբաստոս;
count, earl;
august;
emperor.
նոյն ընդ Սեբաստոս. օգոստոս։ Այլ ըստ յետին գարուց վարի առ յոյնս որպէս իշխան պատուաւոր, բարեկամ կայսեր, կոմս պատուել յինքնակալէ.
to blacken, to render black, to imbrown;
to paint black.
Գեղապաճոյճ նկարողացն սեւել զիս ընդ այլ հայրապետսն տամ յորմ եկեղեցւոյն։ Սեւել զերեսս դեղով ընդ այլ հայրապետսն. (Յհ. կթ.։ Վրդն. պտմ.։)
cf. Սեւեռապինդ.
Ետ ընդ ետ վերտառեալ սեւեռագոյն եւ մակասիր ենթակացութեամբն։ Սեւեռագոյն տիրապէս խոստմանն. (Թէոդոր. խչ.։ Մագ.։ ՟Կ՟Գ։)
Զգայութիւն՝ կին կոչեսցի, վասն զի յառնէ ի շարժողէն զսէ առեալ լինի։ Սէ ասէ. արգ ընդ՞էր սէս առկայ։ Զգայութիւն հռաքէլ, կարծեցեալ սորա (այսինքն սորա) ի մտացն զշարժմունսն գոլ։ Սէ ասէ, տուր ինձ որդիս։ Ետես աստուած, զի ատելի է լիա, եբաց զարգանդ սարա։ Աստուած զսէ պատուեաց։ Երկու կանայք. մի սացա սիրեցեալ, եւ մի սացա ատեցեալ. (Փիլ. այլաբ.։ Տես եւ Պիտ. ստէպ։) (Ոճ խափանելի)։
gentle breeze.
(լծ. ընդ ջերին). որպէս թէ Զովացուցիչ սրտի. Սիւգ. մեղմ օդ զովարար՝ իջուցիչ եղեման. պարզ.
cf. Սթափումն.
Պատմէին զօրագլխացն՝ սթափութեամբ հասնել ի միջոյ կողման աշխարհիս. զոր լուեալ ճեպէին երթալ ընդնէմ նոցա. իմա՛, որպէս շութափութեամբ, շտապաւ, ստիպաւ։
awaking;
refreshment, distraction, diversion, pastime;
sobering.
Պատմէին զօրագլխացն՝ սթափութեամբ հասնել ի միջոյ կողման աշխարհիս. զոր լուեալ ճեպէին երթալ ընդնէմ նոցա. իմա՛, որպէս շութափութեամբ, շտապաւ, ստիպաւ։
air, pride, ostentation.
Յիշկան եւ եթ նստել, եւ ընդ այն աւելի ինչ սիդանս ոչ խնդրել. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 13։)
walking or curveting proudly.
Չէ արժան սիգաքայլ երիվարօք յօրանալ. (Շ. ընդհանր.։)