covered with snow, snow-clad.
Թաղեալ եւ ծածկեալ ընդ ձեամբ.
mixed with snow.
Խառն ընդ ձեան.
buried in snow.
Սուզեալ կամ ծածկեալ ընդ ձեամբ.
ichthyophagist, fish-eater;
feeding on fish.
albatross.
Ոմանց ձկնաքաղաց պարանոցքն ոլորեալք ընդ միմեանս. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
winter;
storm, tempest, hurricane;
affliction, trouble, grief;
խիստ, դժընդակ, տխուր, ցուրտ, չոր, անձրեւային, խոնաւ, մեղմ —, very severe or hard, bitter, gloomy, cold, dry, rainy, damp, very mild winter;
պտուղք ձմերան, winter-fruits;
պաշար ձմերան, provisions for winter;
հանդերձ ձմերան, winter-clothing;
ի ձմերան, in winter;
during the snowy or winter season;
ի մէջ ձմերան, ի խոր ձմերան, in midwinter, in the depth of, or in the inclemency rigour of winter;
անցեալ կամ այս —, last or this winter;
անցուցանել զ—ի քաղաքի, ի գեղջ, to spend the winter in town, in the country;
— առնուլ տնկոց, to winter, to suffer from the winter;
շնչեցին ձմերունք, the wintry winds blew;
զբազում ձմերանց հալեցին զսառնամանիս, they have passed many hard winters.
cf. Ձմերային.
ՁՄԵՐԱԿԱՆ որ եւ գրի ՁՄԵՌՆԱԿԱՆ, ՁՄԵՐՆԱԿԱՆ. նոյն ընդ Ձմերային։ Նմանութեամբ՝ Դժնդակ.
water-melon.
σίκυς, σίκυος cucumis. Պտուղ պարտիզի մեծ՝ կանաչ կեղեւով, մէջն կարմիր, զովացուցիչ. որ ըստ ոմանց շփոթի ընդ Մեղրապոպ.
valley, vale, dale;
bed of a torrent.
Ի ձորն աղտից ջրհորք։ Անց ընդ մէջ ձորոյն։ Ի ձորն ողկուզի։ Յամենայն ձորս ձեր։ Ամենայն ձորք լցցին։ Ցխորս եւ ցձորս։ Ցձորս եւ ցդաշտս։ Որ զձորովք եւ զխորովք եւ զդաշտիւք.եւ այլն։
little valley, dale, dingle, glen.
Անցանել ընդ ձորակն։ Առ ոտամբ լերինն ի ձորակի մի ամրոջ։ Հովտաձեւ ձորակին։ Ո՛չ ի ձորակի, այլ ի լերինն։ Մերձ առ պարիսպ քաղաքին հուպ առ ձորակին. (Ագաթ.։ Խոր.։ Վրդն. ծն.։ ՃՃ.։)
valley-shaped.
Հովիտ ... ընդարձակ եւ գեղեցիկ ձորաձեւ. (Խոր. ՟Ա. 15։)
bottom of a valley.
Պատառմամբ լերանց ընդ ձորամէջս առաքես (զջուրս). (Վրդն. սղ.։)
clothing and boots or shoes.
ՁՈՐՁՄՈՅԿ ՁՈՐՁՈՅԿ. Կամ է նոյն ընդ Ձորձիկ. կամ Ձորձ եւ մոյկ. անշուք ագանելիք անձին եւ ոտից.
cast, smelted, founded;
cast, image, etc.
to cast, to smelt, to found;
to freeze, to harden by cold;
to solidify;
—եսցեն զսուսերս իւրեանց ի խոփս, they shall turn their swords into ploughshares.
Որպէս ընդունիցի ոք զարծաթ եւ զպղինձ, զերկաթ եւ զկապար ի մէջ հնոցի, փչել ի նա հուր, եւ ձուլել։ Հաւաքեցից եւ ձուլեցից զձեզ։ Եւ ձուլեսջիք ի մէջ նորա, զոր օրինակ ձուլեսցի արծաթ ի մէջ բովոյ։ Ձուլել խարիսխ պղնձի, կամ օղամանեակս ոսկիս, սիւնս. կամ զսուսերս ի խոփս. եւ այլն։
gratuitousness;
gratuitous, voluntary;
for nothing, gratis, free of cost, scot free, gratuitously;
—ք, gifts, presents.
Ի սեռականէ բառիս Ձիր. (լծորդ եւ ընդ Զուր. ռմկ. զուրի. որպէս եւ ընդ յն. լտ) δωρεάν gratis, immerito. Իբր ձիր իմն կամ պարգեւ կամ շնորհս առնելով. առանց փոխարինի. անվարձ. անպարտ.
the eighteenth letter of the alphabet, and the thirteenth of the consonants;
ninety, ninetieth;
It has much affinity with the letters խ and լ, and is sometimes confounded with them, for example : մժեղ — մժեխ, բաղդ — բաղտ;
In foreign words with a comma placed above, it is always pronounced լ.
Գիր բաղաձայն, Ղատ յորջորջեալ, ձայնակից գոգցես ընդ կրկին լլ, կամ ընդ թլուատ ր, կամ ընդ նչ. մեղմ քան զարաբական ղայն, եւ թանձր քան զյունականն ղամմա. ընդ որում երեւի նոյնանալ մերս ղ՛, ղիւն կոչեցեալ. որ գրի եւ ղ՛. լ՛. լ՝։
Ղ. Երբեմն ի հայկական բառս լծորդ է ընդ խ. զի անխտիր գրի յոմանց բախտ, բաղդ. մժեղ, մժեխ. սանդուղք, սանդուխք. վախճան, վաղջան. եւ այլն. որպէս եւ եղբայր՝ ռամկօրէն ասի եխպար, ախպար։
to glean, to gather grapes, to pick up the clusters;
to plunder, to lay waste;
to consume, to destroy entirely, to exterminate.
ՃՌԱՔԱՂԵԼ. Նոյն ընդ Ճռաքաղ առնել.
warbling, twittering, chirping, singing of birds.
Խառնելով ընդ ճռուղումն գեղգեղել բարբառոց թռչնոց. (Վրդն. ծն.։)
cf. Ճօճան.
Ջահ վառեալ. ի ձեռն պնդակազմ հաւատոցն ճօճ առեալ ցոլացեալ։ Կրկնեալ այլ ոմն ճօճ նիզակաւն ընդ նոյն ակն. (Արծր. ՟Է. 2։ եւ ՟Գ. 8։)
balancing, oscillation, vibration;
clock, time-piece;
cf. Ճօճք;
cf. Ճօճական.
Ջահ վառեալ. ի ձեռն պնդակազմ հաւատոցն ճօճ առեալ ցոլացեալ։ Կրկնեալ այլ ոմն ճօճ նիզակաւն ընդ նոյն ակն. (Արծր. ՟Է. 2։ եւ ՟Գ. 8։)
cf. Ճաւշ.
Զրահաւորք՝ մկընդաւորք, ճօշիւք (կամ ջաւշիւք) ծածկեալ բոլոր անձին. (Շ. եդես.։)
the twentieth letter of the alphabet, and the fifteenth of the consonants;
two hundred, two hundredth.
Մ. Լծորդ է երբեմն ընդ ն. զոր օրինակ՝ ամբիծ, իբր անբիծ. ըմբերանել՝ իբր ընբերանել. բամբասել կամ բանբասել։ Եւս առաւել՝ բաղադրական մասնիկդ համ, փոխի ստէպ ի հան. զի Հանդէս՝ է իբր համայն տեսիլ. հանգոյն՝ իբր համգոյն. հանուր՝ իբր համուր, համօրէն. հանգանակ, իբր համագայութիւն կամ համարկութիւն. եւ այլն։
Մ. Ունի ազգակցութիւն եւ ընդ այլ տառս, իբր ի զարդ կամ թարմատար եդեալ. որպէս է տեսանել ի բառսդ՝ հաշել, մաշել. հալել, մալել. հաստ, մաստ. ոյն, մոյն. հոյք, մուզ. վարժել, մարզել. աղօթել, մաղթել. աղխամաղխ. եւ այլն։
parchment;
scroll.
Զայն ընդ բանիւ պատմութեան արկանել՝ բազում մագաղաթի ծախք լինին. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
of parchment;
կազմ —, parchment-binding.
Զփիլոնն, եւ զմատեանսն (կամ զգիրսն) մագաղաթեայս բերջի՛ր ընդ քեզ. (Եփր. ՟բ. տիմ.։)
cf. Մագիստրոս.
Արձակեցին ընդ նմա մագիստրեան եւ զօրականս, պատուէր տուեալ ցմագիստրեանն եւ ցզօրականսն։ Մագիստրիանոսն դարձոյց զնոսա ի նմանէ։ Յարեաւ մագիստրեանն, եւ եկն։ Հրամայեաց նմա մագիստրիանոսն. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Մազապուրծ զերծանիլ;
cf. Մազապուրծ ճողոպրիլ.
Ի մազէ պրծեալ. Նոյն ընդ վերնոյն (=ՄԱԶԱՊՈՒՐ), առաւել առ յետին մատենագիրս.
made or woven of hair, siliceous, hairy;
hair-cloth.
Զգեացաւ մազեղէն՝ մերկ ընդ անձին, եւ ի վերայ պարեգօտ։ Ոչ ունէր ինչ, բայց միայն երկու մազեղէն։ Խաբեցի զանմիտ միայնակեաց մի, եւ առի զմազեղէնս։ Էր ի վերայ թիկանց իւրոց մազեղինոյ մասն ինչ։ Հանեալ զսուսերն՝ որ էր թաքուցեալ ի ներքոյ մազեղինին (որ է ապա, քէպէ ). (Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Զ. ՟Ի՟Զ։)
cf. Մալուխ.
Դիւրին է մալխոյ մտանել ընդ ծակ ասղան՝ քան մեծատան յարքայութիւն աստուծոյ մտանել. (Մտթ. ՟Ժ՟Թ. 22։ Մկ. ՟Ժ. 25։ Ղկ. ՟Ժ՟Ը. 25։)
to envy, to be envious or jealous of;
to grudge.
Մի՛ մախասցիս ընդ ուղղեցելումն, որ մախացեալն եղեր (ի բանսարկուէն), եւ մախալ հաւանեալ, եւ յաղագս նորին ի խոնարհ անկար։ Մի՛ մախասցիս ընդ մեզ քա՛ղցր՝ զյոլով կամ զսակաւ բանսդ բարբառեա՛. (Ածաբ. նոր կիր. եւ Ածաբ. կարկտ.։)
Զի՞ մախաս ընդ քո համարձակութիւն կենացդ. (Բրս. վաշխ.։)
Մախեալ ասէ առ ի չարէն՝ ընդ մեր պատիւն որ յարարչէն. (Շ. այբուբ.։)
envy, jealousy;
spite, rancour, ill-will, grudge;
անարգ —, livid rancour.
Ոչ կարեմ ընդ քրիստոնէից ժողովս մախանօք կալ. (Լմբ. առ լեւոն.։)
cf. Մախիզեալ.
Մարմինն այսպիսի՝ պիղծ եւ մախիզ է։ Զորս եւ ոչ լինել երբէք գեղեցիկս ասացից, այլ զայն ինչ՝ որ ընդդէմն է, մախիզս. (Փիլ. լին. ՟Դ. 80. 98։)
cf. Մածնում.
Յարձան աղի մածնուլ որպէս զկինն ղովտայ. (Շ. ընդհանր.։)
Սողուն ասէ զորովայնապաշտս, եւ զմածնուլն ընդ երկիր. (Մեկն. ծն.։)
Դողալով յերկիր մածայ։ Ի հող խոնարհեալ՝ մածայ ընդ երկրի։ Աստուածասէրք՝ յերկիր մածի՛ք՝ իւր յանդիման. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Նար. ՟Լ՟Բ։ Շ. բարձր.։)
to be glued, to stick or cling to, to adhere;
to join, to unite;
to curdle, to coagulate, to clot, to congeal.
Յարձան աղի մածնուլ որպէս զկինն ղովտայ. (Շ. ընդհանր.։)
Սողուն ասէ զորովայնապաշտս, եւ զմածնուլն ընդ երկիր. (Մեկն. ծն.։)
Դողալով յերկիր մածայ։ Ի հող խոնարհեալ՝ մածայ ընդ երկրի։ Աստուածասէրք՝ յերկիր մածի՛ք՝ իւր յանդիման. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Նար. ՟Լ՟Բ։ Շ. բարձր.։)
cf. Մածումն.
to impose, to lay on, to put upon, to super-add;
to surname.
Յանսաղարթաբեր արմատ փայտին մակադրեալ զքեզ անհպելի հպմամբ։ Ի վեր քան զմիտս եւ զհասումն մակադրեալ ընդ քեզ (ընդ խաչիդ՝) այն, որ խօսէրն ի սինային. (Շար.։ Թէոդոր. խչ.։)
Քրիստոս՝ ամենեւին ակն, ամենեւին ունկն, ընդ հօր եւ հոգւոյն մակադրեալ. (Քեր. քերթ. իմա՛ վերաձայնեալ, կոչեցեալ արդեամբք։)
induction, consequence.
ἑπαγωγή inductio. Ի վերայ ածելն եւ ածիլն. յարադրութիւն. հետեւանք. եւ Մակածական ձեռնարկութիւն տակր՝ ի մասնաւորաց յընդհանուրն.
rennet, coagulum.
Զարբեցութիւն ընդ նմա լծէ, որ ամենայն մեղաց մակարդ է. (Գանձ.։)
to curdle, to coagulate, to clot, to congeal.
ՄԱԿԱՐԴԵՄ ՄԱԿԱՐԴԻՄ. πήσσω coagulo συμφύομαι coalesco. Որպէս մակարդիւ զանգել. շաղախել. ընդխառնել. կր. զանգիլ. թանձրանալ. միանալ. շաղվել, մալակոնել.
Կամի ընդ հարկաւորսն զաւելորդսն մակարդել. (Երզն. մտթ.։)
Որպէս զջուրն թանձրամած՝ հրաշիւք մակարդեալ։ Մաղձ մակարդեալ՝ ընդ կաթինն. (Նար. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Բ։)
adjective, epithet, attribute, predicate.
Նոյն ընդ Մակադրական. ἑπίθετον adjectivum. որ առ մեօք Ածականի ասի՝ (հակադրեալ գոյականի) ըստ յն. վերադիր. եւ ըստ լտ. յաւելուածոյ.
Ենթանկեալ ընդ անուամբ եւ այսք, որք եւ սոքա տեսակք կոչին. իսկ, առասական, մակդիր, առինչունակ, եւ այլն. (Թր. քեր.։)
flux or flow;
— եւ տեղատութիւն, the ebb and flow, tide.
Անդր եւս քան զընդհանրականացս մակընթացութիւնս՝ զդիւցազնական արգասեաց զանթառամելի առոգանութիւնս ի քեզ շառաւեղեալ. (Ճ. ՟Ա.։)
death, decease, departure from this life;
massacre, slaughter, carnage, butchery;
plague;
— անասնոց, epizooty, murrain, rot;
—ունք, mortality;
արհաւիրք —ու, pangs, terrors of death;
վճիռ —ու, sentence, decree of death;
—ու չափ, mortally, to death;
at the cost of one's life;
մեղք —ու չափ, deadly or mortal sin;
այն հիւանդութիւն չէ ի —, that illness is not to death, not mortal, or fatal;
քեւ մազապուր եղէ ի —ուանէ, I owe you my life;
բնական, երջանիկ, փառաւոր, յաւերժական —, natural, happy, glorious, eternal death;
յանկարծական, անճողոպրելի, բռնական, տարաժամ, եղեռնական, աղետալի, ողբալի, ցաւագին, ամօթապարտ, խայտառակ —, sudden, certain, violent or unnatural, untimely, tragical, sad, deplorable, painful, shameful, ignominious death;
մերձ ի — լինել, to be dying, near one's last moment, to breathe one's last, to be at the point of death, at the last gasp;
ի դրունս —ու հասանել, to be at death's door;
հիւանդանալ ի —, to be deadly sick;
բնական —ուամբ մեռանել, to die a natural death;
ընդ —ուամբ արկանել, —ու պարտ առնել, to sentence, to condemn to death;
ի — մատնել, տալ ի —, —ու սպանանել, to deliver to death, to put to death;
երթալ ի —, to go in search of death;
to rush on death;
դիմագրաւ լինել, խիզախել ի —, to face, to dare death;
խնդրել — անձին, to desire, to wish for death;
երկնչել ի —ուանէ, to dread, to fear death;
—ու հասանել, to meet death;
խոցիլ առ ի —, to be mortally wounded;
զ—ու գան հարկանել, to beat to death;
—ու վախճանիլ, ճաշակել զ—, to die, to depart from this life;
ածել —ունս, to carry or bring death.
mortiferous, death bringing, destructive, baleful, deleterious, deadly, fatal.
to die with another, to share death with another.
Որպէս թէ ընդ ադամայ ողբակից եղե, եւ ընդ աբէլի մահակից. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Զ։)
punishing with death.
Բժշկիլ զղջմամբ եւ ապաշխարութեամբ մահահամբոյր պատուհասէն. (Շ. ընդհանր.։)
inviting, provoking or causing death.
Զարթնուլ ի մահահրաւէր թմրութենէ կենցաղոյս. (Շ. ընդհանր.։)
condemnation.
Գրաւեցան լինել ընդ մահապարտութեամբ. (Բուզ. ՟Ե. 28։)
bed, couch, mattress;
coffin;
— առկախեալ, hammock;
երկաթի —, iron bedstead;
— ծալածոյ, folding-bed;
field-bed;
— հովանաւոր, canopy bed;
սիւնազարդ —, four-post bedstead;
ի —ճս մահու, on one's death-bed;
անկեալ դնիլ ի —ճս, to take to one's bed, to keep one's bed, to be bed-rid;
ելանել յօտար —ճս, յանցանել ըստ —ճս իւր, to defile another's bed;
cf. Անկողին.
Զօրացաւ իսրայէլ, եւ նստաւ ի մահիճս։ Եւ ա՛ռ մեղքող պաճուճապատանս, եւ եդ ի վերայ մահճացն։ Ընդ գրուանաւ դնիցի, կամ ընդ մահճօք։ Մկրտութիւնս բաժակաց եւ ստոմանաց, եւ պղնձեաց, եւ մահճաց։ Արի՛ ա՛ռ զմահիճս քո։ Ելից յանկողինս մահճաց իմոց։ Անկաւ ի մահիճս իւր, եւ հիւանդացակ.եւ այլն։
mortality, mortal state.
Տեսեալ զմահկանացութիւնն ընդ անմահին խառնեալ. որ է բանին աստուծոյ մարմնաւորութիւն. (Նիւս. երգ.։)
cellular.
Երբեմն ի մաղատեսակս ի միասին հոսիլ գործեաց կակղապէս՝ իբրու օդ գոլով, եւ երբեմն հոսմանն ի վեր դառնալ ընդ մաղատեսակս (ի պէտս շնչառութեան). (անդ։)