to render possible;
to execute, to carry into effect, to accomplish.
Նոյն ընդ Մարթեմ. ն.
Համարձակ զդաւելն ի ձեռն երթեւեկութեան անյայտաբար ընդարձակ մարթացուցանեն (կամ մարթեցուցանեն), շարժել. (Խոր. ՟Ա. 26։)
it is possible;
զիա՞րդ — այդմ լինել, how can these things be?
չ-, ոչ —, it can't be, it is impossible;
—ցի՞, is it possible?.
Վնասակարացն ընդ անվնասակարսն չմարթի բնակել. (Եզնիկ.։)
to itch, to feel an itching, titillation or pruriency, to have a tickling sensation;
to feel a desire to scratch oneself;
to be excited, incited, provoked, tickled or pleased.
ՄԱՐՄԱՋԵՄ κνήθω, κνήθομαι, κνάομαι , προσκνάομαι prurio, irritor. գրի եւ ՄԱՐՄԱՆՋԵԼ. Նոյն ընդ Մորմոքիլ. այսինքն եռալ մարմնոյ ի ջերմութենէ ուստէք, ի կծելոյ, եւ ի կսկծալոյ. եռք ունենալ, կճել, մըզմըզալ.
cf. Մարմարեղէն.
Զճակատն հարկանելով ընդ մարմարեայ սալին. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Է.։)
body;
flesh;
man, creature, mortal;
corpse, dead body;
carcass, carrion;
body, consistency;
whole, ensemble;
solid;
— առնուլ, to become incarnate;
եւ բանն — եղեւ, and the Word was made flesh;
cf. Երկնային.
Մարմինն կրեալ ասի զհոգին. ուստի եւ կապարան մարմինն կոչէ հոմերոս։ Վասն որոյ մարմին կոչի, այսինքն ընդարմ. վասն զի ընդարմացուցանէ զհոգին, եւ ընդարմանայ ի գերեզմանի. (Սահմ. ՟Ը.) (որ է ստուգաբանութիւն հյ. յարմարեալ յունին. զի սօ՛մա, է մարմին, եւ սի՛մա, նշան, կնիք, կապարան, բանտ, գերեզման։)
ՄԱՐՄԻՆ. σάρξ caro. Որպէս Միս՝ դիմաբաժանեալ ընդ արիւն. եւ ընդ ոսկր. ... եբր. պասար, չէար եւ այլն. այլ որպէս ի մեզ՝ նոյնպէս եւ յայլ լեզուս նոյնանայ ստէպ ընդ ՟Ա նշ.
Առ մի ի կողից նորա, եւ ելից ընդ այնր մարմին։ Մարմին ի մարմնոյ իմմէ. եղիցին երկուքն ի մարմին մի։ Երինջք ընտիրք մարմնով, վտիտք մարմնով։ Զոսկերօք եւ զմարմնովք նորա։ Հերք իմ եւ մարմինք։ Մարմին եւ արիւն ոչ յայտնեաց քեզ։ Հացն՝ զոր ես տաց, մարմին իմ է։ Կերիցեն թռչունք զմարմին քո։ Ոչ ամենայն նոյն մարմին է. այլ՝ այլ մարմին է մարդկան, եւ այլ մարմին անասնոց. եւ այլն. որպէս ի վեր անդր։ Ուստի նոյն բառք այլոց ազգաց ըստ կրկին նշ. թարգմանին ի մեզ ըստ տեղւոյն նաեւ Դի, Գէշ, Մարդ, Անձն, եւ այլն։ Որպէս Մարմին կոչի փոխաբերութեամբ եւ մարմնասէրք, երկրաքարշք վարուք, ընկղմեալք ի նիւթ։ Մարմին կոչի եւ իսկութիւն մարմնոյ՝ հակադրեալ ստուերի. որպէս եւ վերին երես մարմնոյ կամ մորթն, իբրեւ մասն մսոյ, եւ այլն։
impudic, sensual, libidinous;
impotent, frigid, incapable of procreation.
Ընչասէր, կամ մարմնազեղծ, կամ արիւնահեղ։ Թէ ոք ներքինի իցէ, կամ մարմնազեղծ, եւ կեղծաւորութեամբ կին առնէ։ Խառնակէ ընդ ուրուկս, կամ ընդ այլ մարմնազեղծս. (Կանոն.։)
corporeal, bodily;
mundane, worldly;
carnal, sensual.
Ի սուրբ կուսէն զծնունդն կրեաց մարմնական։ Փրկեաց մարմնականօքն զմարմնականսս։ Եթէ անմարմնապէս զմարմնականսն կարելի էր կրել քրիստոսի, ընդէ՞ր եւ մարմին զգեցաւ ի կուսէն։ Քրիստոս աստուած մեր, քրիստոս՝ ըստ մարմնական տնօրէնութեանն, որով փրկեցաք, եւ աստուած՝ ըստ արարչական տէրութեանն. (Պրպմ. ՟Է։ Թէոդոր. մայրագ.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Խոսր.։)
Մարմնականքն ընդ երկիր միայն՝ զերկինս ոչ կարեն տեսանել. (Եղիշ. դտ.։)
nourishing, fattening;
voluptuous, gluttonous.
Մի՛ ընդդէմ բերցեն մարմնապարարքն։ Ասացել առ մարմնապարարսն. (Խոսրովիկ.։ Գէ. ես.։)
bodily, corporally;
materially;
carnally, sensually, lustfully;
essentially, really, substantially.
Զոր ինչ մարմնապէսն է ասացեալ, չէ պարտ մարմնապէս իմանալ։ Մարմնապէս, եւ անմարմնապէս։ Հոգեպէս, եւ մարմնապէս։ Սիրտ մեղաւորի, որ ընդ մարմնապէս ծիծաղելն՝ առ նմին հեծէ հոգեպէս. (Սեբեր. ՟Զ։ Ածաբ. մկրտ.։ Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։ Նար. ՟Ժ՟Ա։)
Մարմնապէսիսկ զանթիւ բազմութեան զխոստումն զաւակացն ընդունէր. (Ագաթ.։)
Զի մարմնապէս ընդ մարդկան շրջեալ՝ նմանւովն փրկեսցէ զազգս մարդկան. (Աթ. ՟Թ։)
fond of carnal pleasures, sensual, carnal, voluptuous, mundane.
Խրատեսցէ զմարմնասէրսն, մի՛ կարի ընդ այնոսկ՝ որ ըստ զգայութեանցն երեւին, կապել զմիտսն. (Բրս. հց.։)
Եղջերդ այդ պտուղ քաղցր, ընդ նմին եւ դառն, որ նշանակէ զբան մարմնասիրաց. (Մեկն. ղկ.։)
Կացցէ առաջի մարմնասիրացն խորհրդոց՝ բարեպաշտութիւն. իմա՛ ըստ յն. ընդդէմ մարմնասէր խորհրդոց. (Ածաբ. աղք.։)
cf. Մարմնաւորական.
Որ կարացի խօսել ընդ ձեզ իբրեւ ընդ հոգեւորս, այլ իբրեւ ընդ մարմնաւորս։ Դեռ մարմնաւոր էք։ Ո՞չ ապաքէն մարմնաւոր էք, եւ ըստ մարդկան գնայք. (՟Ա. Կոր. ՟Գ. 1=3։)
corporeal, palpable, material;
of or belonging to the body, bodily;
carnal, fleshly, sensual, worldly.
Ընդ մարմնաւորական եւ ընդ հոգեւորական սեղանն։ Ի հոգեւորական շնորհս, եւ ի մարմնաւորական բարեգործութիւնս։ Ի ձեռն մարմնաւորականացն գան քեզ հոգեւորականքն. (Յհ. իմ. ատ.։ Վրք. հց. ձ։)
bodily;
really, actually.
corporeity;
incarnation;
humanity.
Երկնի աստուած յաղագս արարչութեանն, երկրի թագաւոր յաղագս մարմնաւորութեանն։ Թագաւոր քրիստոս է, եւ ի գիրկս իւր ընդունի զհաւատացեալս մարմնաւորութեամբն. (Սհկ. կթ. արմաւ.։ Նիւս. երգ.։)
companion in arms, fellow-soldier, comrade;
adversary, antagonist, opponent;
confederate, leagued, allied;
— գունդք, auxiliary forces;
— լինել, to fight in company.
ՄԱՐՏԱԿԻՑ. որպէս Դիմամարտ. ոսոխ. դէմընդդէմ կռուօղ. (նոյն հոմաձայնութիւն է եւ ի յն) իբրու լտ. adversarius, oppositus եւ այլն.
Ոմանք մարտակիցք են ընդ իրեարս. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Ոչ կռուել եւ ոչ մարտակից լինել ընդ անհաւատսն վայել է մեզ. (Բրս. հց.։)
Տկարն աստուծոյ զօրաւոր է, եւ հանդարտն մարտակից լինի ընդ սատանայի. (Տօնակ.։)
companionship in arms;
alliance, confederacy;
aid, succour.
Եւ ըս ՟Բ նշ. Բախումն ընդ թշնամիս. դիմամարտութիւն. որպէս լտ. proelium, congressus.
Զհակառակացն մղէր մարտակցութիւն։ Մարտակցութիւն սրբոց վկայիցն ընդդէմ թշնամւոյն. (Ճ. ՟Բ.։)
palestra, battle-field, or battle-ground.
Եթէ պատերազմեսցի եւս միայն ընդ յանձինն մարտավարի անդ. (Եւագր. ՟Ժ։)
warrior, soldier, combatant;
ի —ս մտանել, to rush to the field of combat.
suffering a similar martyrdom separately or together.
Հաղորդակից պաշտօնակցօքն ընտրելովք՝ ընդ անչափ մարտիւրոսակցացն իւր ջոկոց. (Հ. կիլիկ.։)
to fight, to combat, to make war, to engage in action;
to quarrel, to dispute, to contest;
— սկզբնամարտութեամբ, to skirmish.
Մարտեաւ այր մի ընդ նմա։ Մարտեան ընդ միմեանս երկոքեան յանդի։ Մարտնչել ընդ քաղդէացիս։ Մարտնչել քաջութեամբ։ Մարտնչէին հրէայքն ընդ միմեանս։ Մարտեան ընդ իս ի տարապարտուց։ Մարտի՛ր զբարուոք մարտն հաւատոց.եւ այլն։
Միթէ մարտնչիցի՞ ինքն ընդ իւր վարդապետս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Սատանայ մարտուցեալ ընդ յովբայ, եւ այնդափ ի նմանէ յաղթահարեալ, մինչեւ յայսպէս մարդկանէ դիւրաւ մարտնչելի եղեւ։ Մերկ գոլով՝ իբրեւ վառեալ ահագին երեւէր մարտնչողացն. (Իսիւք.։)
to cause to fight, to provoke to combat;
to defy, to challenge.
Յորժամ ընդ ամենեցուն մարտուցեր (կամ մարտուսցես) զմեզ, յայնժամ թողուս զմեզ, եւ գնաս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
bushy, full of bushes, thick-tangled, brakish, briery.
thicket, covert, copse, wood;
brushwood, underwood, bush, tuft;
—ք աչաց, thick eye-lashes;
սեւացուցանել թխացուցանել զ—ռսն առ բբօքն՝ ծարրօքն, to paint one's eye-lashes.
Ամենայն օձք ընդ մացառս եւ ընդ քարածերպս մտեալ՝ մերկանան զհնութիւն իւրեանց. (Կոչ. ՟Գ։)
to combat, to fight, to come to blows;
to wrangle, to quarrel, to dispute, to discuss, to argue.
Այսպէս ընդ հրէայսն մաքառեսցիս. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Ապեղէս ծերունի մաքառեցաւ ընդ մեզ։ Ոչ այսուհետեւ հայեսցուք յայս ուսումն, եւ ոչ մաքառեսցուք վասն նորա. (Եւս. պտմ. 13։ ՟Է. 23։)
Զի՞ եւս ապա ընդ քեզ հարազատապէս մաքառեսցուք. (Յհ. իմ. երեւ.։)
cf. Մաքառ.
Որ խիզախէրն՝ յապշութիւն պարտեաւ ընդ մեծ մաքառումն սրբոց ճգնաւորացն. (Շար.։)
Բազում մաքառումն ընդդէմ նորա եդեալ՝ կշտամբէր. (Յհ. կթ.։)
Ի նոյն խօսսն իւր է մաքառումն մի, զոր ասացեալ է նորա մեծապէս վասն բաշխից։ Միւս եւս գիրք՝ մաքառումն ընտրանաւ։ Տեսանեմք եւ զմաքառումն գայիոսի, զի էր նա այր կորովի եւ իմաստուն բանիւ. զի արարեալ է նորա զայս գիրս մաքառման ի հռոմ քաղաքի ընդդէմ պրոկղոսեայ (մոնտանեան). (Եւս. պտմ. ՟Դ. 26։ ՟Բ. 26։ ՟Զ. 20։)
pure, neat, clean, unstained, unsullied;
refined, purified;
limpid, clear;
pure, modest, chaste;
գրել զ—ն, to make a fair copy of.
custom-house;
toll-house.
Ի յանցանելն ընդ մաքսանոցն՝ ետես նստեալ ըզմատթէոսն. (Շ. խոստ.։)
custom-house officer, publican, tide-waiter.
Եւ մաքսաւորք զնոյն գործեն։ Մատթէոս մաքսաւոր։ Ընդ մաքսաւորս եւ եւ ընդ մեղաւորս։ Բարեկամ մաքսաւորաց եւ մեղաւորաց։ Մին փարիսեցի, եւ միւսն մաքսաւոր.եւ այլն։
purification;
sanctification.
Օրհնեա՛ զբաժակս (այսինքն զսկիհս) ի մաքրագործութիւն ընդունելութեան արեան միածնի քո. (Մաշտ. կիլիկ.։)
purely, neatly;
chastely, modestly;
merely, simply.
Որ մեծն ընդունի, բազում անգամ եւ սնափառութեամբ առնէ. իսկ որ զփոքրն, մաքրապէս վասն քրիստոսի է. (Ոսկ. գծ.։)
purgatory.
Տեղի կամ ընդունարան մաքրութեան. մաքրիչ.
to clean, to cleanse;
to purify;
to refine;
to purge;
to expiate, to sanctify;
— զոճ, to refine the style;
— զարիւն, to depurate or cleanse the blood;
— զխաւարտս, զընդեղէնս, to pick or cleanse vegetables, pulse;
— զանօթս խոհակերոցի, to scour, brighten or polish kitchen utensils.
purity, cleanliness;
purification;
depuration;
expiation;
neatness, tidiness;
— ջրոց, limpidity;
— օդոց, pureness, serenity, clearness.
Արծաթ, որ է մաքրութիւն մտաց. (Շ. ընդհանր.։)
cleaning, cleansing;
scouring.
musty, having a musty smell.
Ոչ էին ընդելք գէջ եւ դաժան՝ շնչարգել եւ մգռահոտ օդոյ երկրին. (Առաքել պտմ.։)
ink.
Մեղանս պակասեալ սպառի, եւ զանկարգութիւն ազգիս մերոյ ոչ է հնար ընդ գրով արկանել. (Խոսր. պտրգ.։)
great;
large, big;
strong, powerful, mighty;
rich, opulent;
important, serious, considerable, momentous;
—, — իմն, —ս, —աւ, —ու, greatly, highly, much, very much, too much, excessively;
— օր, feast day, high-day;
— դաշտ, vast, spacious field or plain;
— ժամս, ժամանակս, during many hours;
for a long time;
զ— ժամս գիշերոյ, a great part of the night;
ո՞չ է քեզ —, is it not important?.
Մեծամեծ մարտն՝ մեծացն վայել էին։ Եհար զյովբ մեծօք հարուածովք։ Ամենայն մարդիկ ընդ մեղօք են, ոմանք ընդ մեծիւ՝ ոման ըննդ փոքու. (Իսիւք.։)
cf. Մեծաբանիմ.
Ոչ առ աստուած մեծաբանեալ էր յովբայ։ Մեծաբան ել ասէր զնմանէն ընդդէմ աստուծոյ. (Իսիւք.։)
opened widely (wound).
Մեծապէս եւ ընդարձակ բացեալ.
greater, bigger;
major, elder;
maximum.
Մեծագունին մի՛ խանդալ ընդ փոքրագունին պատիւ. (Նանայ.։)
noble, generous, magnificent;
ostentatious;
grand, imposing, stately, superb, magnificent.
Մի՛ ընդ վատ ծառայի՝ վասն մեծագործ հրամանի. (Սիր. ՟Լ՟Ե. 14. յն. վասն բազում գործոյ։)
heaped up, great, huge.
Ալիքն մեծադէզք ոչ անցանեն ընդ սահման. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
of exalted sentiments, noble-minded, magnanimous, generous, noble;
mysterious, involving a great mystery.
Որ մեծախորհուրդ քննութեամբ զհամեմատութիւն հնոյն ընդ նորոյս շարամանութեամբ ունի. (Լծ. կոչ.։ եւ Տօնակ.։)
at a great expense, costly, expensive, sumptuous, magnificent, splendid, rich.
Մեծածախք արար առաջի նորա, եւ բազում ծախիւք անցանէր զնա ընդ մեծն ովկիանոս. (Ուռհ.։)
very great, grand, important, considerable;
— վարուք զարդարեալ, virtuous;
egregious, eminent;
—ք, the great;
high life, fashionable society;
great deeds, great things, great enterprises;
—, —ս, greatly, extremely, very much, excessively;
—ս գործել, to perform great actions;
—ս վազել, to run swiftly;
to gallop;
—ս խօսել, բարբառել, կոտորել, cf. Մեծաբանեմ.
Մեծամեծք նորա։ Մեծամեծք չուառացան։ Ինեւ մեծամեծք մեծանան։ Զսեդեկիա արքայ յուդայ, եւ զմեծամեծս նորա։ Բաղտասար արքայ արար ընթրիս մեծամեծաց իւրոց։ Եհար զամենայն մեծամեծս նորա։ Ընկճեսցին մեծամեծք։ Նստի դարանեալ ընդ մեծամեծս.եւ այլն։
cf. Մեծամտիմ.
Ի՞ւ մեծամտիցես. հոգեւո՞ր ինչ իրօք. այլ մի ինչ ուղղութիւն հոգեւորացն իսկ է չմեծամտել, եւ արդ ընդէ՞ր մեծամտիցես։ Վասն է՞ր ի վերայ խոտոյ այդպէս մեծամտես։ Եւ դու մեծամտիս, եւ զյօնսդ վեր ի վայր տանիս. (Ոսկ. եբր. ՟Բ։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 32. եւ 25։)
stout-limbed or large-limbed.
Պոռնկեցար ընդ որդիսն եգիպտացւոց սահմանակիցս քո ընդ մեծանդամս. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 26։)
extensive, vast, large.
Լայնանիստ. ընդարձակ.
magnanimity, greatness of mind, generosity;
great stature, tallness.
Տե՛ս զմեծանձնութիւնն, զի զյոլով մասն ամբոխին զարմացեալս ընդ իւր ունելով՝ ոչ շփանայ, այլ հեզութեամբ ընդ խիստսն բարբառի. (Ոսկ. գծ.։)
very extended, diffuse, prolix, long.
Ուր իցէ պատմութիւն մեծ եւ ընդարձակ, եւ դժուարապատում.