to remove, to displace, to dislodge;
to move, to change;
to shake, to cause to totter;
to ruin;
to refute, to confute;
to emigrate;
— զոսկերս, to dislocate, to disjoint, to put out of joint;
— բանիւք, to tease, to annoy, to torment with idle gossip.
σαθρόω putrefacio, corrumpo ἁνασκευάζω labefacto ἁνατρέπω , ἑντρέπω subverto, everto ἁκυρόω irritum reddo եւ այլն. Խախուտ կացուցանել. շարժլել. դրդուեցուցանել. խարխալել. խաթարել. լուծանել. քակտել. շարժել կամ հանել ի տեղւոջէն. վեր ի վայր առնել. ի դերեւ հանել.
Խախտեցին խորտակեցին զորդիսն իսրայէլի։ Խախտէք զիս բանիւք։ Խռովեցուցին զձեզ բանիւք՝ խախտել զանձինս ձեր։ Խախտեցաւ երկիր յերեսաց նորա։ Խախտեցան եւ գնացին։ Տառապեալդ եւ խախտեալդ։ Ժամանակ խախտողաց քոց։ Խախտեցար ի տեղւոջէ քումմէ։ Խախտիցեմ զքեզ գնալ ընդ մեզ։ Ոչ եւս խախտացից զժողովուրդ իմ լիսրայէլ յերկրէ՝ զոր ետու նոցա։ Զկտակն յառաջագոյն հաստատեալ ոչ կարեն խախտել.եւ այլն։
Բայց ի շինուածոց մծբին քաղաքին, զի ի շարժմանէ խախտեալ քակեաց. (Խոր. ՟Բ. 33։ Խելք շրթանցն եզերաց) (նաւուն) խախտեալ ոստեաւ։ Կամուրջ խախտեցեալ. (Նար. ՟Ի՟Ե. 48։)
Ելոյծ զօրէնսն, եւ խախտեաց զկրօնսն։ Դարձեալ զմիւս բան առաքելոյ, զոր ուղիղ ասացեալ է, խախտեն. (Եզնիկ.։)
Խախտել զիմացուածս նոցա, կամ զնոսա, կամ զամենեսեան, կամ զամենայն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27. 29. 32։ ուր եւ 31. խախտելիք, իբր խախտօղք։)
destruction;
displacing, removal;
emigration;
— ոսկերաց, dislocation, luxation.
Խախտելն, իլն. որպէս քակտումն, եղծումն.
Այսքանում վայելուչ կարգի հասուցանել խախտումն. (Պիտ.։)
to bite;
to chew, to gnaw, to tear in pieces;
to nettle, to sting, to snarl at, to revile;
— զմիմեանս, to bite one another.
δάκνω mordeo, pungo. Ատամամբք կամ ժանեօք ըմբռնել, ծասկել, կորզել, կամ խայթել, կծանել, խածնել, խօթել, կճել. եբր. նաշաք. տե՛ս եւ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. եւ ԽԱՅԹԵԼ.
Նմանութեամբ՝ Վնասել, զկծեցուցանել. սիրտը տաղել, խշխշցնել.
Համակէր միշտ ի չար խորհուրդս՝ խածանել չար թունովք իւրովք զթագաւորն գագիկ։ Իբրեւ զգազան չար ի խածանել զնա զարթուցեալ. (Յհ. կթ.։)
Այն զայրացուցանէր զնոսա, եւ բաւական էր խածանել զյանդուգն բարս նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)
to bite, to nibble.
δάκνω mordeo Ստէպ եւ չարաչար խածանել. (իրօք կամ նմանութեամբ). խածխծել.
Ի մէջ շանց, որ կամին խածատել. (Լմբ. սղ.։)
Եւ իբր՝ խոցոտել.
bird's crop, craw.
Ի միջօրեայ ժամանակի զխածեակնխ զոր ունի ի լանջսն, ձգեալ պրկէք առ ի հանգչել եւ թեթեւանալ առ ի յօդոյն ծանրութենէ. (Վեցօր. ՟Ը։)
salary;
quarterly stipend.
Յերից ամաց եւ անդր արգելեալ էր (ոստիկանն) զնախարարացն հայոց եւ նոցին հեծելոց զօրուն ամի՝ հարիւր հազար դահեկան խածիթայս. (Վրդն. պտմ.։)
seditious, factious, turbulent;
— ստահակութիւն, cf. Խակագործութիւն.
Զանուն ամաղեկայ ջնջել ասէ, յահ եւ յերկիւղ խակագործաց. (Նախ. օրին.։)
Անողորմից եւ խաակգործից դատաստան անողորմ լինելոց է. (Վրդն. օրին.։)
sedition, revolt, rebellion.
στάσις seditio. Ապստամբութիւն. խռովութիւն. եւ Գործ անվայելւոչ. կղայամտութիւն.
Սկսցի զ՝Ի մանկութենէն զփոյթ եւ զդժնդակ խակագործութիւնն թողեալ՝ առ լաւ եւ ծերունի կարգն փոխել. (Փիլ. ել. ՟Ա. 4։)
to gather unripe fruit.
ԽԱԿԱԿԻԹ ԱՌՆԵԼ. Խակ խակ կթել.
Որ խակակիրթ (տպ. խակակութ) առնէ զայգի իւր, խաբի նա ի խաղող ուտելոյ. (Մծբ. ՟Ե։)
unripeness, crudity;
sourness, harshness, cruelty;
sedition, rebellion.
Առ թերի խակութիւն հողոյս, եւ կատարելութիւն հաստողիդ։ Համբակսգ խակակութ պորտոյն խակութեան. (Նար. ՟Լ՟Է. ՟Ծ՟Դ։)
dish, viand, mess;
meat, cooked meat.
ἑδώδιμος esculentus, edulio, cibus (լծ. եւ լտ. գօ՛քուօ. գերմ. գօ՛խէն. այսինքն եփել). Կերակուր եփեալ. խորտիկ. համադամք հանդերձեալ ըստ արուեստի խոհակերաց. կեր կերակուր. թաամ. խօրտ. խօր.
Պատրաստել զխահսն։ լի են խահիւք սեղանք. (Նիւս. կազմ. ՟Գ. ՟Ի՟Դ։)
to cook.
ԽԱՀԱԳՈՐԾԵՄ ἕψω, μαγερεύω coquo, coquito, coquinor. որ եւ ԽՈՀԱԿԵՐԵԼ. Եփել զկերակուր. խորտիկս յօրինել. (իրօք կամ նմանութեամբ)
Զայսպիսի խոհագործել կերակուր՝ արանց է բարեաց. (Սարկ. քհ.։)
cf. Խահակեր.
Աղ՝ խորտիկ. զորս խահամոքքն համեմեն զոպայիւ։ Կամակ եւ ախորժելի արարեալ զօրէն խահամոքի։ Խահամոքաց եւ կամ հացագործաց աւելագործութիւնք. (Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. լիւս.։)
cookery;
the dishes served up;
seasoning of dishes;
dainty meats.
Առ որս չիք տեսանել խահարարութիւն, կամ մարմնական ճաշակումն. (Լմբ. պտրգ.։)
Համեղասցի ի ճաշակելիս մտաց մերոց խահարարութիւնք խորտըացն այնոցիկ. (Խոսր.։)
to overdo, to cook too much, to burn, to spoil;
to corrupt, to ruin.
Որպէս թէ զխահս աւերել կամ այրել. յանչափս եփել եւ խանգարել.
Զմի կէսն (ձկանն եփելոյ) խարհեալ աւերեաց։ Այո՝ խարհեալ էր սակաւ մի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Լայնաբար՝ Այրել. կիզուլ. եղծանել. չորացուցանել. տոչորել. հիւծել.
Եգիտ զպարտէզն՝ զի խահրեալ եւ կիզեալ էր յերամակէ խոզիցն։ Ոչ եթող զիս աստուած՝ խահրել եւ գթել զքեզ։ Առաւել թարշամեալ եւ խահրեալ մարմնով քան զայն՝ որ ի շաբաթուն միանգամ ճաշակէր զոսպն. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Զ. ՟Ժ՟Ա։)
Եւ կամ նմանութեամբ որպէս Խանգարել.
Եթէ ոք կամիցի գործել զառաքինութիւն, թէպէտ եւ խահրիցէ ինչ ի նմանէ, մի՛ մեկնեսցի. (Վրք. հց. ՟Բ. ձձ։)
plaything, toy, knick-knack, trinket;
trifle, trash, thing of nought;
game, play;
touch, feeling;
վաճառող —լեաց, toy-man;
մի ժամավաճառ լինիր ի —լիս, do not waste your time with trifles.
joint, articulation, socket.
Ոչ խնծորք դելփիականք խաղալիք. (Ածաբ. ի կիպր։)
Այսմիկ խաղալեաց սկիզբն, զի բնութեամբ վազել սովորեալ է ամենայն կենդանի. իսկ մարդկայինս ծնաւ զկաքաւսն. եւ ի միմեանց իսկ հաղորդեալ՝ յորժամ ի միասին եկեսցեն, ինքեանք գրեթէ (մանկունք) վերստին գտանեն։ Սակաւ ինչ առնել օրինադրեն զխաղալիսն ինչ, զ՝ի հուր գզելն, եւ բազումս այլս այսպիսիս անկատար գործեալս. (Պղատ. օրին. Բ. Է. Զ։ Իսկ անդ. Ը.)
ἅρθρον, articulus. Յօդուածք անդամոց առ ի շարժիլ եւ խաղալ ըստ պիտելոյն. խաղերը. օյնագ.
boat, barge;
*raw hide, skin.
Բառ այլազգեաց. քիլէք, գաայըգ, գալեօն եւ այլն. այսինքն նաւակ. նաւ։ Հին բռ. Ուր ի զուր յաւելու ոմն ի գրչաց.
Թէ խաղախն նաւ է, խաղախորդն ճոն ընդէ՞ր է, եւ զիա՞րդ ոչ յաւէտ նաւորդ։ Պա՛րտ էր ասել, թէ խաղախն թերեւս նշանակէ նաեւ մորթ, կաշի, փոկ։
cf. Խաղաղ;
supplimentary vesper service;
certificate of poverty;
— Ովկիանոս, the Pacific Ocean;
— զոհ, peace-offering.
Նստել ի խաղաղական խուցս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Խաղաղական անձամբ եկին ի քեբրոն թագաւորեցուցանել զդաւիթ. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 38։)
peacefully assembled.
Ժողովեալ զխաղաղակոյտս (կամ զխաղաղակոյտս) ոսկերացն, հրամայեաց փոս հատանել, եւ ի միում տեղւոջ թաղել. (Ասող. ՟Գ. 42։)
to be appeased, tranquillized, to grow calm.
εἱρηνεύω in pace vivo, pacem ago, habeo ἠσυχίαν ἕχω, ἡρεμέω quiesco. Խաղաղիլ. հանդարտիլ. անդորրանալ. հանգչիլ. խաղաղութիւն գտանել կամ ունել. հաշտ եւ ընտել լինել.
Խաղաղացեալք՝ ի բարիսն վայելեն. (Ագաթ.։)
pacific, quiet.
Զխաղաղութիւն սիրելով, եւ իբրու արդարեւ ճշմարիտ խաղաղապահ է նա. (Փիլ. լին. ՟Գ. 8։)
mild, soft, gentle.
Շնորհեա՛ տէր գնացողաց ի ծովու խաղաղասիգ ալիսն վետս վետս քստմնել ծածանմամբ. (Վրդն. ծն։)
to pa cify, to calm;
to conciliate, to reconcile.
παύω. sedo, եւ այլն. խաղաղել. հանդարտել. զիջուցանել. հուզուր վէրմէք.
Խաղաղացուցանել զպատերազմական վրդովումն, կամ զբազմաստուածութեան վրդովմունս, կամ զամենայն արեւմուտս. (Պիտ։ Մամբր։ Խոր. Բ. 52։)
Եւ հաշտիցուցանել.
to pacify, to appease, to calm, to allay, to assuage;
to conciliate, to reconcile, to accommodate, to adjust;
to hide, to conceal, to keep secret.
Խաղաղել զկռուեալսն։ Զախտս խաղաղել. (Խոսր։ Լմբ. ող։)
Որպէս Գաղելով գաղել. հետախաղաղ ծածկել. քօղարկել. անհետ առնել լռութեամբ եւ խաղաղութեամբ. մեղմել. ցածուցանել.
Որչափ կամիցիս զմեզս խաղաղել կամ ծածկել, եւս քան զեւս յայտնես։ Մի սանհար լիցուք մեղաց ընկերաց, այլ որչափ ի դէպ է խաղաղեսցուք. (Ոսկ. մ. Բ. 23։)
to become calm, to be pacified, tranquillized;
to be reconciled;
խաղաղեաց, be quiet, be tranquil, compose yourself.
Խաղաղել զկռուեալսն։ Զախտս խաղաղել. (Խոսր։ Լմբ. ող։)
Որպէս Գաղելով գաղել. հետախաղաղ ծածկել. քօղարկել. անհետ առնել լռութեամբ եւ խաղաղութեամբ. մեղմել. ցածուցանել.
Որչափ կամիցիս զմեզս խաղաղել կամ ծածկել, եւս քան զեւս յայտնես։ Մի սանհար լիցուք մեղաց ընկերաց, այլ որչափ ի դէպ է խաղաղեսցուք. (Ոսկ. մ. Բ. 23։)
to embrace affectionately, to caress, to fondle;
to embrace the knees, to supplicate with weeping;
օձատիպ խաղապատեալ, interwoven, interlaced, entwined like serpents.
Աղաչէր խաղապատելով, զի մի մերժեալ ընկեսցի առ ի նոցանէ։ Խաղապատելով աղերսէր. (Եղիշ. ՟Գ։ Յհ. կթ.։)
Գիրկս արկանէր խաղապատելով խնդութեամբ. իբր լալով առ խնդութեան. (Մեսր. երէց.։)
play-ground;
gaminghouse;
theatre.
Ի խաղարանս զբօսանին. յորս մտանեն ողջանգամք, եւ ելանեն վիրաւորեալք (հոգւով). (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
to cause to move, to march, to transfer, to transport, to carry away;
to advance, to drive forward, to push on;
to pour out, to spirt;
cf. Թաւալգլոր.
μεταίρω, ἑξαίρω, ἁπάγω, ἑπανάγω, ἑκπεράω transfero, aufero, abdfuco, proveho, traduco. տալ խաղալ տեղւոջէ ի տեղի. փոխադրել. փոխել. վարել. անցուցանել.
Խաղացուցանել զամենայն ինչս, կամ զամենայն աւար քաղաքին. զորդիսն իսրայէլի. Զամենայնազգս հրէիցն. զայլ քորսն ժաղավրդեանն. եւ այլն։ Կապեաց եւ խաղացոյց զերանելին։ Զհրէայսն խաղացուցանեն ի գերութիւն։ Զդաւիթ առ ամիրապետն խաղացուցեալ. (Եղիշ. ՟Է։ Խոր. ՟Գ. 35։ Յհ. կթ.։)
Եւ Հասեցուցանել. բղխել.
Ըմպել զջուրն կենաց խաղացուցանօղն ի կեանս յաւիտենից. (Պրոկղ. ոսկ.։)
to deceive, to entrap, to draw into a snare, to inveigle;
to vex, to trouble.
ԽԱՂԲԱԿԵԼ. Ըմբռնել կամ պաշարել իբրեւ ի հաղբս. արկանել ի փորձանս եւ ի նեղութիւնս. վտանգել.
card, playing card;
հմայել խաղթղթովք, cf. Թուղթ.
some, a, an;
somewhat;
really, in effect;
մեծ — է ինձ, it is a great thing for me;
կամէի —, I could wish;
I would.
Ահեղ իմն է տեղիս այս։ Այլք այլ իմն աղաղակէին։ Եթէ վասն այլ իրիք խնդիր իցէ։ Վասն խռովութեան իրիք եղելոյ։ Առանց իրիք յանցանաց։ Ի Նազարեթէ մարթ ի՞նչ իցէ բարւոյ իմիք լինել։ Միթէ կարօտացա՞յք իմիք։ եւ ո՛չ իմիք։ Ազնուականի իմն (այսինքն իմիք իրի) ցանկացեալ են։ Բարկութեամբ իմն (այսինքն իւիք) հասեալ ի տեղի անդր։ Եւ ոչ միով իւիքհանգիստ գտաւ.եւ այլն։
Նուազեալ յուխտէ իմմէ սակս յոքնակուռ ընթերցմանն։ Ի տեսւթենէ իմեմնէ դարձեալ լինիմ։ Ո՛չ ի թերութենէ իմեմնէ ի կատարելութիւն եկեալ. (Մագ.։ Սարգ.։ Վահր.։)
Լուեալ յումեքէ, եւ յիմեքէ։ Ի մորենւոյ, եւ ոչ յայլ իմեքէ։ Իբր ի պարարտութենէ իմեքէ։ (Եզնիկ.։ Կիւրղ. ել.։ Նար. ՟Գ։)
Իբրեւ զտղայ իմն անկատար ի ձեռն հրաշիցն կերակրելով. (Նիւս. կազմ.։)
Բիւրապատիկ իմն էին յայս եւ ի սոյն աղօթք ժողովելոցն. (՟Գ. Մնաց. ՟Ա. 11։)
Օտարոտի իմն դից թուի պատմիչ լինելոյ. (Գծ. ՟Ժ՟Ե. 18։)
Յաւէտ իմն խրոխտ խստութեամբ։ Նորընծայ իմն հիւրամեծարութեան ակնկալեալ սպասէր։ Ոչ կարօտանային մուրացիկ իմն առնելով յայլոց։ Լռիկ իմն ծածկեցաւ յամբոխին. (Յհ. կթ.)
Ստրջազաւ իմն, այլ ոչ կատարելապէս գայր ի ճշմարտութիւն. (Նանայ.։)
in some manner.
Առ ինչ իմնապէս ունել թերեւս ճառեսցի ինչ առ այսոսիկ. (Արիստ. առինչ.։)
my goods and chattels.
Ի բնախօսից ոմանք բաժանելով զմարդն՝ ասացին, ես, իմն, եւ իմոքն, նշանակելով զհոգի, եւ ըզմարմին, եւ զստացուածս. (Սարկ. հանգ.։)
as far as I possibly can, as much as is in my power, as much as I can, the best I can;
as for me.
Այնպէս որչափ իմովսանն յօժարութեամբ եւ ձեզ որ ի հռոմդէք աւետարանել. (Հռ. ՟Ա. 15։)
cf. Ինծ.
Զարթեաւ ինծ ի վերա քաղաքաց նոցա։ Եթէ փոխիցէ հնդիկ զմորթ իւր, եւ ինձ զխայտուցս իւր, եւ դուք կարօղ լինիցիք գործել զբարիս. (Երեմ. ՟Ե. 6։ ՟Ժ՟Գ. 23։)
Վազեսցեն առաւել քան զինծս երիվարք նոցա. (Ամբ. ՟Ա. 8։)
of nine months;
during nine months.
Յետ իննամսէին (միջոցի՝) հինգ օր աւելնի, որ ըստ անդրանկին. (Գանձ.։)
cf. Իննամսեայ.
Յետ իննամսէին (միջոցի՝) հինգ օր աւելնի, որ ըստ անդրանկին. (Գանձ.։)
cf. Իննեակ.
Ի յաւարտումն կատարման իններեակ յոբելինին, ի սկիզբն պսակելոյ մտի տասնեկին. (Նար. յիշատ. այսինքն ի թուին հայոց՝ ՟Ն՟Ծ՟Ա։)
ninth;
ninthly.
Մինչ զի եւ ոչ ելի ընդ մին՝ յաստիճանաց իններորդին. (Յիսուս որդի.։)
nonagenarian, ninety years of age.
եղազարոս իննսնամենի որդի լինել. (Եփր. ծն.։)
cf. Իննսնամեայ.
եղազարոս իննսնամենի որդի լինել. (Եփր. ծն.։)
cf. Իննսնամեայ.
եղազարոս իննսնամենի որդի լինել. (Եփր. ծն.։)
ninety (number).
Թուի ինձ իննսնեակն զերկրորդն բերել հարիւրեկին՝ ըստ ի բաց բառնալոյ զտասներորդմասն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 56։)
ninetieth.
զիննսներորդ զվեցերորդ սաղմոսն ասելով. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
property, fortune, substance, possessions;
riches, effects, goods and chattels;
estate, domain;
արկանել յընչից, to despoil or deprive of one's possessions.
self-sufficient.
Որպէս եւ սրբոցն բաւական է առ ի գովութիւն, եւ յոժարեցելոցն յառաքինութիւն ինքնաբաւ ելեալ յօգտակարսն. (Բրս. գորդ.։)
natural production.
Լինելն ինքնաբեր, կամ ինքնաբոյս.
self-produced, natural;
that produces naturally.
Առյուծ ոչ ուսանի, զի ինքնաբոյս ունելով զինքնիշխանական կամս. յն. բնավորեալ. (Դամասկ.։)
that flows or takes its rise naturally;
self-produced;
spontaneous, natural.
Ինքնաբուղխ կամօք իւրեանց խոտորնակ խորհրդովք յեղուլ տապալել կամին զբանս աստուածեղէն գրոց. (Վեցօր. ՟Բ։)
that knows by himself.
Ինքնին գիտակ, եւ գիտելով կամ իմաստասիրելով.
Ի մերոց մտաց ինքնագէտ իմասցուք զակնարկելն պատճառանացն արարածոցս. (Վեցօր. ՟Լ՟Բ։)