cf. Լայնութիւն.
Սակաւիկ ինչ ի լայնուցս բարձին յամոլաջիլն մերձեցաւ. (Կիւրղ. ծն.։)
cf. Լայնութիւն.
catalpa.
ԼԱՅՆՏԵՐԵՒ կամ ԼԱՅՆՏԵՐԵՒԻ. πλάτανος (լայնականն) platanus Ծառ լայնատերեւ ի մէջ կաղամախեաց կամ սօսեաց, եւ այլն.
Նոճի ոչ բազում, եւ շոճի, եւ լայնատերեւի սակաւ թերեւս գացէ ոք. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
holy-thistle.
lake, gum-lake;
cf. Դոճ.
high breasted;
up to the breast.
Բարձր լանջօք. եւ բարձր ըստ նմանութեան լանջաց.
Ի մէջ տանն որում ի յատակէն յերիս եւ ի չորս կանգունս ի վերկոյս գեղեցիկ շինեալ լանջաբերձ. յն, ըստ օրինակի լանջաց, կամ զրահի, կամ մարտկոցի. (Փիլ. տեսական.։)
that ornaments the neck.
Որ ինչ դնի ի գեղեցկութիւն եւ ի զարդ լանջաց.
Միթէ մոռասցի՞ հարսն զզարդ իւր, կամ կոյս զլանջագեղ կամար իւր. (Երեմ. ՟Բ. 32. յն. մի բառ. լանջակապ, կա մկրծկապ.)
Լանջագեղ մանեակ ի պարանոցսն արկանեն (հարք՝ որդւոց). (Լմբ. առակ.։)
Մանեակ պարանոցի՝ զարդ է կանանց, զոր լանջագեղ կոչեն, որ ի պարանոցի արկեալ հասանէ մինչեւ ի լանջսն. (Նչ. եզեկ.։)
Լանջագեղօք զարդարեաց զիս. (Մաշտ. ջահկ.։)
scarf, shawl;
stomacher, stays.
thoracic.
in mutual embrace;
լանջակից լինիմ, to embrace each other, to be embraced.
Որ փարի զայլով՝ լանջ ընդ լանջ կից լինելով. գրկախառն.
Գրկախառն լանջակից եմ քեզ. յն. գրկախառնիմ. συμπλέκομαι complector (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Ե։)
Որ լանջակից եւ գրկախառն հօրն կացուցանէ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
the shoulder (that part of a mountain which lies between the summit and the middle).
Այն կողմն լերին որ ըստ դրից կամ ըստ բարձրութեան ունի զնմանութիւն լանջաց.
Ի լանջակողմանսն, կամ ի սարահարթ տեղիս։ Ընդ քարաժեռ կողճուտ տեղիս լանջակողմանցն։ Ի վերայբարձրաւանդակի լանջակողմանս։ Ի փոքր լանջակողմանն։ Ի լանջակողմանն լերին. (Փարպ.։)
corselet, habergeon, cuirass, breastplate.
ԼԱՆՋԱՊԱՀ ԼԱՆՋԱՊԱՆ. եւ ԼԱՆՋԱՊԱՆԱԿ. περιστήθιος, -ον pectoralis, -le. Պահպանակ լանջաց զնուորական. զրահ կրծոց.
Լանջապահ պղնձի տախտակացն։ Զիւրեաւ տախտակափակ լանջապահս. (Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Ա. 5։)
Բարձրապանօք մորթեղինօք, եւ լանջապանօք զմրմինս իւրեանց պնդէին. (Պտմ. աղեքս.։)
Լանջապանակ երկաթագամ տախտակօք կրծիցն. (Յհ. կթ.։)
cf. Լանջապահ.
ԼԱՆՋԱՊԱՀ ԼԱՆՋԱՊԱՆ. եւ ԼԱՆՋԱՊԱՆԱԿ. περιστήθιος, -ον pectoralis, -le. Պահպանակ լանջաց զնուորական. զրահ կրծոց.
Լանջապահ պղնձի տախտակացն։ Զիւրեաւ տախտակափակ լանջապահս. (Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Ա. 5։)
Բարձրապանօք մորթեղինօք, եւ լանջապանօք զմրմինս իւրեանց պնդէին. (Պտմ. աղեքս.։)
Լանջապանակ երկաթագամ տախտակօք կրծիցն. (Յհ. կթ.։)
cf. Լանջապահ.
ԼԱՆՋԱՊԱՀ ԼԱՆՋԱՊԱՆ. եւ ԼԱՆՋԱՊԱՆԱԿ. περιστήθιος, -ον pectoralis, -le. Պահպանակ լանջաց զնուորական. զրահ կրծոց.
Լանջապահ պղնձի տախտակացն։ Զիւրեաւ տախտակափակ լանջապահս. (Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Ա. 5։)
Բարձրապանօք մորթեղինօք, եւ լանջապանօք զմրմինս իւրեանց պնդէին. (Պտմ. աղեքս.։)
Լանջապանակ երկաթագամ տախտակօք կրծիցն. (Յհ. կթ.։)
lungs, breast, chest;
throat, thorax.
στῆθος , pectus Կուրծք. լայն դիրք մարմնոյ յառաջոյ ի մարդիկ եւ յանասունս.
Ձեռքն եւ լանջքն եւ բազուկքն իւր արծաթիւք։ Մէջք նորա եւ բարձք պղինձ։ Փոքր մի հանգուցանիցես զձեռն քո ի վերայ լանջաց։ անկեալ զլանջօքն յիսուսի։ Զվակաս զուսովք եւ զլանջօք։
Ի վերայլանջաց եւ որովայնի քո գնասցես։ Դու՞ ագուցեր ձիոյ զորութիւն, եւ փառս լանջաց նորա զյանդգնութիւն։ տե՛ս եւ ԵՐԲՈՒԾ։
Որ առ լանջօքն են մասունքն հոգւոյն, իբրու առաջնորդաց հետեւին. (Պղատ. տիմ.։)
Առ լանջօքն, ուր եւ սիրտն շրջի. (Փիլ. այլաբ.։)
Ընդ քայռս պերճութեան լանջացն. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Յիսուսի թագաւորին վակաս լանջաց սուրբ յովհաննէս. (Շար.։)
Զլանջիւք երիվարին առեալ. (Խոր. ՟Բ. 82։)
cf. Լեշկամաշկ.
Շրջեցան լաշկամաշկօք եւ մորթովք այծենեօք. (Եբր. ՟Ժ՟Ա. 37։)
army, troop, power;
battalion, regiment.
• , ի-ա հլ. «զօրք, բանակ» Եղիշ. ը. էջ 111. Զքր. սարկ. Ա. 50. ուրիշ օրինակ չը-կայ. այս նոյն բառը Բառ. երեմ. էջ 192 դը-նում է ղաշկար «առամրութիւն»։
• -Պհւ. *laškar, որից պրս. [arabic word] las-kar «բանակ, գունդ զինւորաց». սրանից են փոխառեալ նաև վրաց. ლამკარი լաշկա-րի, լաշքարի, լասքարի, քրդ. leškir, laskir, արաբ. [arabic word] 'askar «զօրք, զինւոր»։-Հիւբշ. 157։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. յետոյ Lag. Btre baktr. Lex. 75։
պ. լէշքէր. վր. լաշկարի. թ. ասքէր. Զօր. զօրականք. Դաս զինուորաց.
անձուկ լաշկարաւ վատախտարակ արարեալ այսրէն դարձուցանէր. (Եղիշ. ՟Ը։)
condor.
cf. Քող.
lapathum (a purgative plant);
cf. Աւելուկ.
• «անմարդ կամ անամուր». գիտէ միայն Բառ. երեմ. էջ 131։
lantern.
• , ի-ա հլ. «ճրագ, կանթեղ, ջահ» ՍԳր. որից լապտերակալ Ոսկ. ղզր. լապտե-րավառ (նոր բառ). գրուած է նաև ղապտեր Յհ. իմ։
• = Յն, λαμπτήρ «ջահ, կանթեղ, ճրագ» բառն է, որ ծագում է λάμπω «փայլիլ, ցո-լալ» բայից. յոյնից է փոխառեալ լտ. lamp-ter. նոյն բառը կայ նաև մանիքէական պահլաւերէնում, որի միջոցով էլ բառը անցել է հայերէնի. հմմտ. յամբար։
• ՆՀԲ դրաւ ուղղակի յունարէնից. Böt-tich. Horae aram. 39, 86 ասոր. naptīr ձևից։ Նոյն, Rudimenta 47, 160 ասորի բառի հետ dip արմատից։ Lag. Arm. Stud. § 910 և Հիւբշ. 351 դնում են ուղ-ղակի յունարէնից։ Պահլաւերէնի միջ-նորդութեամբ Meillet MSL 17, 248։
• ԳՒՌ.-Սչ. լաբդեր։
յն. λαμπτήρ lucerna. որ է ճրագ. այլ ի սուրբ գիրս ՝ λαμπάς lampas, fax. Անօթ ճրագի որ ի ձիթոյ եւ ի պատրուգէ. ճրագ. կանթեղ. տե՛ս եւ ՂԱՄԲԱՐ.
Առին զլապտերսն։ Առին եւ ձէթ ամանօք։ Կազմեցին զլապտերս իւրեանց։ Ահա շրջանին լապտերքս մեր։ Ջահիւք եւ լապտերօք եւ զիուք։ Եւ էին լապտերք բազումք ի վերնատանն.եւ այլն։
Ի ջահիցն եւ ի լապտերաց։ Առ նուազութիւն իւղոյն լապտերաց. (Պիտ.։ Նար. ՟Է։)
lantern-maker.
lantern-bearing.
Որ ունի եւ կրէ զլապտեր՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Հաւատոց լապտերակալ նռնքինի. (Ոսկ. ի ղզր.։)
lantern-seller.
train of boats;
raft, float;
vessel, ship, boat;
Noahs ark;
bedstead;
keel of a ship.
• , ի հլ. (յետնաբտր նաև ի-ա հլ.) «մի տեսակ տափակ նաւ» ՍԳր. Նար. «նաւի ողնաշար» Նար. «մահճի տախտակ» Վրք. հց. Ա. 287. որից լաստափայտ «նաւ, Նոյի տապանը» Իմ. ժդ. 6. Եփր. համաբ. 251. լաստել «պատրաստել, կարգաւորել, կազ-մել» Երեմ. զ. 23. «մի երկիր բռնել, այնտեղ տարածուիլ» Բրս. մրկ. 212. Ոսկ. կողոս. 636. «գրաւել, տիրել մի երկրի» Ոսկ. յհ. ա. L. Սեբ. էջ 31. լաստիլ «բռնակալել, մի տեղ հաստատուիլ» Սեբ. 80. լաստանոտոր առ-նել «կազմուածքը քայքայել» Վեցօր. ը. 166. սատուաստալաստ «իրար կցկցած» Նար. ա-սաք. 429. լաստենի «մի տեսակ ծառ. alnus Jrientalis Dcsn» (ըստ Տիրացուեան, Con-tributo § 78) Բռ. ստեփ. լեհ. նոր բառեր են տկալաստ, լաստակ «շենք շինելու ժամանակ կազմուած ժամանակաւոր փայտակերտ վե-րելակ. իսքելէ» (Կոյլաւ, Բառ. գերմ. էջ 25բ, 1214բ)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. lazdā-ձեից հմմտ. լիթ. lazdà (գւռ. lazá) «փայտի կտոր, գաւազան, ընտանի կաղնիի թուփ», lazdl.s «հաստ կոճղ», լեթթ. lazda, lagzda, legzda «ընտանի կաղնիի թուփ», հպրուս. laxdè (
• ՆՀԲ լιստ՝ լծ. թրք. քերասթէ «ա-տաղձ», իսկ լաստել՝ լծ. հյ. պատրաս-տեւ առս. arastan։-Pictet, Urig. ind. 2, 183 իռլ. lestar «բաժակ», կիմը. lles-tr, բրըտ. lestr «նաւակ»։ Lag. Arm. Stud. § 911 պրս. last «ամուր, հաստա-տուն, գեղեցիկ, բարի»՝ յատկապէս լաս-տել բառի համար։ Հիւնք. թրք. sal «լաստ»։ Scheftelowitz BВ 29, 32 հբգ. latta, գերմ. latte «գերան», իռլ. slat «ձող», մբգ. lade «տախտակ»։ Patru-bány SA 2, 159 հնխ. pleu-«հոսիլ, լո-ղալ» արմատից։ Ուղիղ մեկնեց Lidšn IF 13 (1905-6), 487, որ կրկնում է Lewν KZ 40 (1906), 422 (մերժելի է միայն լտ. larix բառի համեմատութիւ-
• նը, որին հակառակ են նաև Walde 414 և Boisacq 203 ծան.)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ლახტი լաստի «ճիւղերից շինուած ցանկ» (որից էլ Ղզ. լաստի «ուռիից կամ զանազան ճպոտներից հիւսուած դուռ»), ლახტიჯანი լաստիջանի «ճիւղերից հիւսած մեծ կողով»։
σχεδία ratis, navis subito facta. Կազմած փայտեղէն ի խաղացուցանել ի վերայ ջրոց. Չարք տախտակաց եւ գերանաց վարեալք ընդ ջուրս. նաւ տախտակ, կամ ո՛ր եւ է ձեւով կազմեալ. որ եւ ԼԱՍՏԱՓԱՅՏ, ՏԱՊԱՆ. սալ, սալլ, սալաճէ. (լծ. եւ քերասդէ)
Եղեւնափայտ եւ մայր իջուսցեն ծառայք իմ ի լիբանանէ ի ծով, եւ ես արարից զնոսա լաստս ի ծովու։ Հատանեմք զփայտ, եւ ածցուք զնոսա ընդ ծով լաստս ի յոպպէ. (՟Գ. Թագ. ՟Ե. 9։ ՟Բ. Մնաց. ՟բ. 16։)
Շըրջեալ ընդ ալիս դոյզն լաստիւն ապրեցան. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 5։)
Լաստին դադարք (նաւահանգիստ) վիմօք խցաւ։ Ի ջրահեղձոյց դարու՝ ընդ հովանաւոր մածուածով լաստիւն պահեցան։ Հետս շաւղաց երթեւեկութեանց փայտակերտ լաստաց. (Նար. ՟Ի՟Դ. ՟Ձ՟Ե. եւ Նար. խչ.։)
Եւ Տախտնկ եւ տախտ որպիսի եւ իցէ. որպէս ողնայարնաւու, եւ մահիճք ի տախտակէ, եւ այլն.
Լաստ հիմանն հաստարանի ընկղմեցաւ. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Լռեաց ի խցի դստերն իւրոյ մխիթարելով լաստիւն, յորում ի կենդանութեան իւրում եփրոսինէ դնէր յատակի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to break, or take to pieces, or destroy a raft or ship;
to sink.
ԼԱՍՏԱԿՈՏՈՐ ԱՌՆԵԼ. կոտորել եւ քայքայել զկազմածս (որպէս զլաստ քայքայեալ).
Ծանրաբեռն ծանրութիւն մղերն լաստակոտոր զգուբս մաղոցն առնիցէ. (Վեցօր. ՟Ը։)
float or raft of timber;
ship.
σχεδία ratis. որ եւ ԼԱՍՏ. Կազմած փայտեղէն նաւաձեւ. մանաւանդ՝ Տապան նոյի.
յոյսաշխարհի ի լաստափայտն ապաւինեալ՝ եթող աշխարհի զաւակ լինելոյ. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 6։)
Դոյզն լաստափայտիւն ապրին. (Լմբ. իմ.։)
Ձեռն ի գործի արկանէին, եւ լաստափայտս որոնէին. (Ներս. մոկ.։)
Նիստ ի վերայ լաստափայտի հաւատոյն. (Սանահն.։)
to build or construct;
to put in a serviceable state;
to get ready.
(լծ. ընդ հյ. պատրաստել. եւ պ. արասդէն). παρατάσσω, -ττω instauro. Հաստել որպէսզլաստ. Կառուցանել. հանդերձել. կազմել. կարգել.
Ի ջղաց զսա ստեղծիչն ստեղծ պաստառակօք, հասկահիւս լաստեալ բազմակին մանուածով. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
Կառօք եւ երիվարօք ճակատեսցի, եւ լաստեսցի իբրեւ զհուր ի պատերազմ. (Երեմ. ՟Զ. 23։)
Որոյ աւետարանն իսկ զաշխարհս ամենայն առ հասարակ լաստեաց, (Ոսկ.յհ. ՟Ա. 1։)
Եթէ պօղոս զայսչափ վայրս լաստեաց, զմտաւ ած թէ եւ այլքն որչափ ինչ գործեցին. (Բրսղ. մրկ.։)
alder-tree;
timber adapted for shipbuilding.
Յարմար ի կազմել ըզկազմածս. որպէս զլաստ, եւ այլն.
Ստերջ ծառք, եղեւն լաստենի. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
laudanum, opiate.
• «cistus cyprius բոյսի անուշահոտ խէժը՝ որ ծխելու համար է գործածւում» խոր. աշխ. 603. Մաշտ. ջահկ. տե՛ս նաև ղանդանոն։
• = Պրս. արաբ. [arabic word] ladan հոմանիշից, ո-րից փոխառեալ են նաև յն. λάδανον, λήδανον լտ. ladanum, վրաց. ლადანა լառանա ռուս. ладанъ, ֆրանս. ladan, թրք. la-den ևն (Berneker 682)։-Հիւբշ. 351։
• Ուղիղ համեմատեց նախ ՆՀԲ։ Հիւբշ. դնում է իբր լատիներէնից փոխառու-թիւն։ Բառիս վրայ ընդարձակ խօսում է Seidel, Մխ. հեր. § 279։
Բառ ռմկ. լատէն. իտ. ladano. Նիւթ անուշահոտ, որ եւ ԱՂԱՆԳԱՆՈՅՆ ասի.
Դիցէ ի բուրվառն հուր. եւ ի հուրն դիցէ լատան՞ եւ կնդրուկ, եւ զմուռ. (Մաշտ. ջահկ.։)
Bourbon-palm, macaw-tree.
latin;
— բարբառ, the latin language;
— եկեղեցի, the latin church.
ԼԱՏԻՆ λατίνος, -η, -ον latinus, -a, -um. որ եւ ԼԱՏԻՆԱՑԻ. Ազգ հռովմայեցւոց յիտալիա. Տե՛ս բռ. յտկ. ան։
Ասի եւ որպէս ա. Լատինական.
Գտաք ի լատին բարբառ եզական լինել զբառս զայս. (Երզն. մտթ.։)
latinism, latin idiom.
latinist, skilled in the latin language.
latin;
latinizing.
latinisation.
latinizing, or romanizing Armenian.
latin-mad.
mania to become latinized or romanized.
to be latinized.
latin, roman.
ԼԱՏԻՆ որ եւ ԼԱՏԻՆԱՑԻ. λατίνος, -η, -ον latinus, -a, -um. Ազգ հռովմայեցւոց յիտալիա. Տե՛ս բռ. յտկ. ան։
Ասի եւ որպէս ա. Լատինական.
Գտաք ի լատին բարբառ եզական լինել զբառս զայս. (Երզն. մտթ.։)
to latinize.
in latin;
latin, the latin language.
to bark;
to speak ill of.
ԼԱՏՐԱՏԵԼ. Բառ լտ. latro, latratus. այսինքն Հաջել.
ըստ վերծանելոյ Լեհացւոյն ի (Մծբ. ՟Ժ՟Գ.)
Ատեն սրտիւ, եւ լատրատեն շրթամբք։
string, packthread, twine;
line, rope;
galloon, ribbon;
snare, gin, noose;
bird-cage;
opisthotones, contraction of the tendons of the neck;
cf. Լորցք;
back-bone, or spinal marrow: 30 anciently 60 stadia or furlongs among the Egyptians;
chord, string;
լար անյարդար, a false chord;
chord.
σχυνίον, σπαρτίον funiculus, funis, filum. Առաստան. պարան ի կանեփոյ կամ յայլ նիւթոց. ապաւանդակ. տոռն. չուան. թել.
Հատին զլարս կրին։ Զլարեօքն ծիրանեօք։ Լար արծաթոյն։ իբրեւ զլար կարմիր են շւրթ քո։ Լարս ձգեցին որոգայթ ոտից իմոց։ Ի ձեռին իւրում ունէր լար երկրաչափ։ Մասն ժողովրդեան իմոյ լարով չափեցաւ։ Դնիցես նշանակ զլարդ կարմիր։ Ո՞վ արկ ի վերայ դորա լար։ Ի ձեռին նորա էր լարշինողաց. եւ այլն։
Սոյնպէս եւ յայլ գիրս ընդհանրապէս ասի.
Զլար կամրջացն կտրել. (Արծր. Բ. 3։)
Ոմանք զլարիւ կամ զլարիւք (այսինքն ըզկախեալ չուանօք) անկեալ ննջէին, ոմանք յոտանաւորյոտանաւոր տքիութեամբ զգիշերն անցուցանէին. (Եփր. պհ.։ Մանդ. Գ։)
Յանխըղելի լարս պարանաց երկարագունից. (Նար. յիշ.։)
Կտրեա զլարսն, եւ ոչ ըմբռնիս յորոգայթն. (Ոսկ. գծ.։)
Որպէս լար պարսից՝ զգաստիցն միտք լարին ի կամս քրիստոսի. (Համամ առակ.։)
Ըստ երկայնաձիգ լարի. (Լմբ. ժղ.։)
Ահա լարս այս խեղդման ընդ իս։ Տեսցէ զինքն յերեքին լարոյն դառնապէս խեղդալ. (Վրք. հց. ԺԹ։ ՃՃ.։)
Որպէս զոչխարըս մորթէին, լարս ի թիկանցըն հանէին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
ԼԱՐ, ի պետս չափոյ. որպէս որմնադրացն, երկրաչափից, եւ որոց ի նոցին սակի.
Որպէսքանոն՝ հիւսան, եւ լար որմածութեան. (Սարգ. յկ. Թ։) զլարճարտարութեան շինողաց ի ձեռն առեալ՝ հիմունս յօրինէր. (Ագաթ.։)
Յորոյ վերայ լար եդեալ շրջէ զպարիսպն շուրջանակի. (Արծր.։)
Իբրեւ կարօտ չափոյ, եւ լարաց որմոյ. (Լծ. կոչ.։)
Միջոց չափեալ լարիւ. որպէս ասպարէս, մղոն, եւ այլն.
Անցաք գնացաք լարս երկոտասան։ Եւ ի մտանելն մերում լարօք հնգետասան. (Պտմ. աղեքս.։ Արծր. Ա. 3։)
Որոգայթ լարեալ լարիւք. Հաղբ. թակարդ.
Կտրեցի լար խաբեութեան ի մահ որսողին։ Զլարն չէ լարիւս թակարդի. (Նար. Ղ. եւ Նար. երգ.։)
Պահէ զքեզ եւ զընկերս քո ի լարից իմոց. (Վրք. հց. ԺԲ։)
թել նուագարանի, կամ աղիք. թել. (յն. խօրդի՛. χορδή . լտ. քօ՛ռդա. chorda ).
Բազում են ձեւք եւ կերպարանք գործեաց, է՛ որ ի բազմաց լարից եւ աղեաց։ Եւ այս գործիք ի չորից լարից. (Երզն. քեր.։)
Խառնեմք զլարս իմաստից սորա ընդ զգայարանս մարմնոյ, եւ որպէս զտասնաղի երգարան, եւ այլն. (Լմբ. պտրգ.։)
ԼԱՐՔ. Ջիլք կամ մսանք պարանոցի, եւ ողնայար. Ի լանջաց ի վեր կոյս յետս կոյս յողնեալք՝ զօրէն այնոցիկ, որոց լարք ցաւեն եւ շիշք. (Փիլ. լին. բ. 24։)
Լարս առանց բժշկութեան. յն. ὁπισθότονος , յետաձգանք. որով ոմանքիմանան կապանս՝ ձեռս ի յետս կաշկանդիչ. այլ կրծումն պարանոցի յուսս կոյս. այլք խածուած կամ հարուած օձի. եւ ըստ այսմ գրէ Վրդն. օրին.
Լարս առանց բժշկութեան. տեսակ էայս օձից, որ լար կոչին բարակ։ Ուստի եւ Հին բռ.
Լարս ազգ օձից։
ԼԱՐ 2 ԼԱՐՔ. Ջիլք կամ մսանք պարանոցի, եւ ողնայար. Ի լանջաց ի վեր կոյս յետս կոյս յողնեալք՝ զօրէն այնոցիկ, որոց լարք ցաւեն եւ շիշք. (Փիլ. լին. Բ. 24։)
Լարս առանց բժշկութեան. յն. ὁπισθότονος , յետաձգանք. որով ոմանքիմանան կապանս՝ ձեռս ի յետս կաշկանդիչ. այլ կրծումն պարանոցի յուսս կոյս. այլք խածուած կամ հարուած օձի. եւ ըստ այսմ գրէ Վրդն. օրին.
Լարս առանց բժշկութեան. տեսակ էայս օձից, որ լար կոչին բարակ։ Ուստի եւ Հին բռ.
Լարս ազգ օձից։
measured with a surveyor's chain;
measurement;
— առնել, to measure with the chain, to lay out by the line, to survey, to parcel out;
— առնել զերկիր, to divide, to portion, or to measure out the land;
— բաժանիլ, to be divided, or measured by line.
Լարիւ ըստ երկրաչափաց բաժանեալ. լուանով չափած՝ բաժին բաժին.
Լարաբաժին առնել զամենայն երկիր նոցա. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 36.)
Երկիրդ քո լարաբաժին բաժանեսցի. (Ամովս. ՟Է. 17։)
ԼԱՐԱԲԱԺԻՆ, ժինք. գ. Բաժանումն լարիւ. եւ Լար երկրաչափական.
Ոչ ոք իցէ որ արկանիցէ լարաբաժին ի վիճակ. (Միք. ՟Բ. 5։ յն. լար։)
Անկիցին ի նմա լարաբաժինք աւերակի. (Ես. ՟Լ՟Դ. 11. յն. լար երկրաչափութեան։)
to take the measurement and plan.
ԼԱՐԱԳԻՐ ԱՌՆԵԼ. Լարիւորմնադրաց չափել եւ գծագրել.
Լարագիր արար զտեղին, եւ եթող պատուհանս. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Լարախաղացութիւն.
rope-dancer, fun-ambule;
mountebank.
rope-dancing.
Խաղալն ի վերայ լարի ձգտելով ի բարձունս։ լըւնի վրայ խաղալը.
Ընդունայնարհեստութիւն է լարախաղացութիւն, ձողախաղացութիւն, որ ոչ օգտեցուցանէ զկենցաղս. (Սահմ. ՟Ծ՟Բ։)
presumption, hardihood, arrogance;
boldness, bravery, act of valour.
Ձեռներէցն լինել. համարձակութիւն. յանդուգն ազատութիւն. ինքնագլխութիւն.
Ձեռներիցութեամբ իմն փոփոխումն արարեալ։ Ըստ իւրումն ձեռներիցութեան. (Յհ. կթ.։)
manageable, tractable, supple, tamed, familiar, domestic.
ՁԵՌՆԸՆԴԵԼ կամ ՁԵՌՆԸՆՏԵԼ. որ եւ ՁԵՌԸՆԴԵԼ, կամ տել. Ընդել, ընտելացեալ ի ձեռս. ընտանի կամ ընտանացեալ կրթանօք. ձեռասուն.
Աղաւնի՝ ընտանի եւ ձեռնընդել մարդկան։ Կենդանեացն ոմանք ձեռնընդելք են. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։ Ածաբ. աղք.։)
Ձեռնընդել զյուսուփ իւր առնէր. (Յհ. կթ.։)
stretching or holding out the hand;
encroachment, usurpation.
χειροτονεία extensio manus. cf. ՁԵՌՆԱՐՁԱԿՈՒԹԻՒՆ. յոր բերի ասելն,
Մերժեսցես ի քէն զկնճիռն եւ զձեռնձգութիւն. ձեռնձգութիւն զյափշտակութիւնսն ասէ, եւ կամ թէ զանխտիր իսկ ձեռնադրութիւնս. (Ոսկ. ես. ուր յունական բառն պարզաբանի։)
Ձեռնձգութիւն զյափշտակութիւն ասէ, կամ զանխտիր իսկ ձեռնձգութիւն ի հրարժրելիսն։ (Գէ. ես.)
lending a hand, helping, succouring, aiding, assisting;
contributing, favourable;
— լինել, to cooperate, to lend a help, to succour, to aid, to assist, to relieve, to contribute, to second, to favour.
Ձեռն տուօղ. ձեռնկալու. օգնական. սատար.
Պղերգաց ձեռնտու ի գործս այգւոյն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Զանցեալ ժամանակնձեռնտու ունէին չարութեան իւրեանց. (Շ. մտթ.։)
Ձեռնտուաց եւ օգնականաց պէտք էին քեզ. (Մաշկ.։)
ՁԵՌՆՏՈՒ ԼԻՆԵԼ. Ձեռն տալ. ունել զձեռանէ. ի թիկունս հասանել. օգնել. յն. պէսպէս։
Ոչ ոք էր՝ որ ձեռնտու լինէր քեզ. (Ես. ՟Ժ՟Ա. 18։ յն. ունել զձեռանէ։)
Այլ դու նաւապետ լե՛ր եւ ինձ ձեռնտու (որպէս պետրոսի). (Շար.։)
Քիրամ արքայ տիւրոսի ձեռնտու էր սողոմոնի եղեւնափայտիւք. (՟Գ. Թագ. ՟Թ. 11։ Տե՛ս եւ ՟Ա. Մակ. ՟Գ. 22։ ՟Ժ. 74. եւ այլն։)
Ձեռնտու լինել զրկելոց, կամ միմեանց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։)
ուր եւ ՟Է. նմանութեամբ ասի.
Տկարութիւն եւ զօրութիւն ձեռնտու լեալ միմեանց՝ գովելի են։
ՁԵՌՆՏՈՒ ԼԻՆԵԼ. որպէս Առիթ կամ պատճառ գտանիլ.
Անչափ տրտմութեանցն կիրք՝ ծանրագոյն ինչ ախտի լինին ձեռնտու։ Ձեռնտու լինելով խաղաղութեան, կամ անտանելի հիքութեանց։ Կենցաղօգուտ ընծայից գոլ ձեռնտու. (Պիտ.։)
ՁԵՌՆՏՈՒ ԼԻՆԵԼ. որպէս Անձնատուր լինել.
Եւ ոչ ձեռնտու եղէք ի թշնամի։ Աշխարհն ձեռնտու էր ի նոսա։ Հնդիկք յառաջագոյն ձեռնտու լիցին առ աստուած. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 26։ եւ ՟Թ. 24։ Սղ. ՟Կ՟Է. 32։)
succour, aid, assistance;
cooperation;
means.
Ձեռնտու լինելն. ձեռնկալութիւն. օգնութիւն. սատարութիւն. նպաստ, մանաւանդ ունելով զձեռանէ.
Ձեռնտուութիւն մատուցանել, կամ խնդրել։ Ձեռնտուութեամբ աստուծոյ. (Պիտ.։ Լմբ. սղ.։ Երզն. մտթ.։)
Ղովտ (եգիտ) զհրեշտակացն ձեռնտուութիւն. (Լմբ. ժղ.։)
Ախտացեալ յօդիցն լուծմամբ. որում ոչ անխայեցեր զբժշկութեանն ձեռնտուութիւն։ Հայցեմք պաշտպան զտիրամօրդ ձեռնտուութիւն. (Նար. ՟Ծ՟Ը. եւ Նար. կուս.։)
ՁԵՌՆՏՈՒՈՒԹԻՒՆ. իբր Անձնատուրն լինել. յարումն. հակամիտութիւն.
Անձնատուր ձեռնտուութիւն առ թագաւորն, եւ միամտութիւն. (Խոր. ՟Բ. 7։)
ՁԵՌՆՏՈՒՈՒԹԵԱՄԲ իբր Միջնորդութեամբ. ի ձեռն.
Բանք եւ խորհուրդք քրիստոսի հոգի են եւ կեանք՝ ձեռնտուութեամբ մարմնական նշանակաց. (Լմբ. պտրգ.։)
your;
ոչ խնդրեմ ինչ զ—, I do not require anything of yours;
—ն, yours.
(գերան. ա. ի գոյակ. Դուք, ձեր) ὐμέτερος, ὀ, ἠ, τὸ ὐμῶν vester, -tra, -trum. Որ ինչ ձեր է. ձեզ սեպհական. ձերային. ձերոյին. ձերը.
Երկիւղ ձեր։ Զձեր արիւն։ Զաւակի ձերում։ Ընդ ձեռամբ ձերով։ Ի բերանոյ ձերմէ։ Որդւոց ձերոց։ Յերեսաց ձերոց։ Ոչ խնդրեմ ինձ զձեր, այլ զձեզ.եւ այլն։
your.
Ձեզէն ձերոյին անձանցդ գտանել հնարս մահու. (Փարպ.։)
Վասն ձերոյին փրկութեանն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
to form, to figure, to fashion;
to model, to cut out, to shape;
to cross, to get over or across.
Զկաւն դրօշեալ՝ աստուծոյ պատկերաւն ձեւիցէ. (Ագաթ.։)
Մարդկապէս ձեւէ զանմարմնոցն ներգործութիւն։ Դեւքն մտանէին ի ձեւեալ պատկերսն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. իմ.։)
Նորաձեւս ինչ ընդդէմ ճշմարտութեանն ձեւէի. (Սեբեր. ՟Դ։)
Նկարագիծքն՝ օրինակօք ձեւեալ զկերպարանսն, այլ ոչ բնութեամբ. (Լծ. ածաբ.։)
ՁԵՒԵԼ. որպէս Ձեւով իւիք առնել. որ լինի կտրելով. եւ այլն. ձեւել.
Զօձիսն գրապանաւ արարեալ բոլորակ ձեւեսցես շուջանակի. (Ել. ՟Ի՟Ը. 32. յն. լոկ, արասցես։)
ՁԵՒԵԼ. որպէս Շրջապատել.
(Տիգրիս) ձեւէ զկողմանս արեւելից. (Շիր.։)
scissors.
ψαλίς, τομίς forfex, forceps. Գործի ձեւելոյ, կամ հատանելոյ ձեւով. կտրոց. մկրատ. ...
Ձեւիչ արմատոյ. (Վրք. հց. ՟Է։)
Կտրոցն ձեւ ստուգեալ, գի՛տ, թէ որո՞յ է ձեւիչ, քարի՞, թէ փայտի, թէ հանդերձի. (Հին քեր.։)
Պօղոս ձեւչով բանին հատանէր զմահացու ախտն. (այլեւ զգեստ զքրիստոս զգեցուցանէր. Պրոկղ. ներբ. ղկ.։)
to oil, to anoint with oil.
Ձիթով օծանել. ձէթ խառնել. իւղել.
Խմորես, ձիթես, աղես, եւ համեմես (ասորիդ զնշխար). (Ոսկիփոր.։)
horse-footed.
Եւ այլ մարդիկ, որոց բարձք այծից, եւ այլս ձիոտունս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
nature of a horse.
Ձնութիւն ձիական. ձի գոլն.
Ձի տեսանեմ, ձիութիւն ոչ։ Ձիութիւն ի ձիսն, եւ նոքա ի նա. (Անյաղթ պորփ. եւ լծ. յայլմէ։)
to give, to make a gift or present.
որ եւ ասի ՁՐԵԼ. գրի եւ ՁԵՐԵԼ. Ձիրս տալ. ձրի տալ. պարգեւել. շնորհել. ձրիւք զարդարել.
Ձիրելով ի վերայ հեթանոսաց նշան եւ լոյս երեսաց. (Թէոդոր. խչ.։)
Կենդանարար դեղովս մաքրիչ խառնեալ ձիրեսցես. (Գանձ.։)
Արեւելային առագաստ ի քրիստոսէ մեզ ձիրեցար. (Անան. եկեղ։)
to pitch.
Ձիւթով օծանել կամ պատել. զիֆթոտել
Հալած ձիւթ կա՛լ, եւ զտեղիքն՝ որ կտրես, ձիւթէ՛. Պա՛րտ է ձիւթել, եւ կամ կպրել զամանն. Վստկ. ուր եւ Ձիւթել ասի նաեւ այլովք մածուցիկ նիւթովք։
to snow;
—նէ, it snows;
—նեաց, it has snowed.
snowy;
cold.
Ուր իցէ ձիւն բազում. ցուրտ եւ զով.
Բնակիչք ձիւնեղէն լերանց՝ եղեն բնակիչք խորշակահար դաշտաց. (Եղիշ. ՟Ը։)
to grub up, to break up.
ՁԼԵԼ. Իբր Ցելուլ. պատառել. ակօսաբեկ առնել. (լծ. եւ լտ. սո՛ւլգօ ). յն. γήν ἁνατεμεῖν terram sulcare.
Չի՛ք անդ արօր, ո՛չ զկորդ ձլել. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
small fish, fry;
young fish.
ἱχθύδιον pisciculus. Ձուկն փոքրիկ. պզտիկ կամ պզտըտիկ ձուկ.
Զի՞նչ առաւել իցէ մարդ աղքատ քան զձկնիկն փոքրիկ առ մեծատանն։ Ձկնիկն մի փոքրիկ. (Վեցօր. ՟Է։)
fishing, fishery;
fisher's calling.
Որսորդութիւն կամ որս ձկանց. ձկնորսականն արուեստ.
Կոչէր զնոսա ի ձկնորսութենէ անտի. (Ագաթ.։)
Վերակոչէ զաշակերտսն ի ձկնորսութենէ՝ զմարդիկ որսալ ի կեանս. (Զքր. կթ.։)
Ի ձկնորսութեան լինել (այսինքն պարապել)։ Հրաժարել ի ձկնորսութենէ։ Արուեստ ձկնորսութեան։ Մարդկային ձկնորսութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 41։ Նանայ.։ Շ. մտթ.։ Նիւս. երգ.։)
cf. Ձգտեմ.
ՁԿՏԵՄ ՁԿՏԻՄ. cf. ՁԳՏԵՄ, եւ այլն։
house or place serving to winter in;
winter quarters, barracks.
χειμάδιον hibernaculum. Տեղի ձմերելոյ, ուր լինի անցուցանել զձմեռն. ձմերանոց. եւ Ձմերելն. ձմռնոց.
Յուտի գաւառ ի խաղխաղ քաղաքի ի ձմերոցս արքայութեան հայոց. (Ագաթ.։)
Ի գնալ մօր իւրոյ ի ձմերոց յայրարատ. (Խոր. ՟Բ. 62։)
Ձմերոցի տեղ զդժնեայ վայրսն հրամայէին նոցա։ Հանդէպ խաղխաղ քաղաքի, որ ձմերոց էր թագաւորութեան աղուանից. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։)
Ծիծռան յառաջ քան զաշունն ի ջերին ի ձմերոց երթալոյ. (Եզնիկ.։)
to err, to stray.
ՁՈԽԻԼ. Իբր Շեղիլ. խոտորիլ ի ձախակողմն. կամ Ժողխիլ. զեղխիլ.
Միտք՝ որ ի բազում փորձութեանց պաշարեալ էին, եւ ի հաւատոց եւս ձոխէին. (Ոսկ. եբր.։)
railings, posts and rails, palings, palisade.
χάραξ vallum. Ձողք շարադասեալք ի ծածկոյթ կամ ի պատնէշ. խարձ. խաշար.
Ձողիս կանգնել ի վերայ գլխոյդ՝ սակաւ մի զհովանոցակն գործել. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։)
mean vest, bit of cloth;
shabby coat.
ἰματίδιον vesticula, palliolum. Ձորձ աղքատին կամ անշուք. լաթիկ, զգեստիկ.
Քրիստոս եւ ոչ զկարեւոր ձորձիկն ունէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)
to be fit for making clothes.
Ոստայնք նոցա ոչ ձորձեցան. (Ես. ՟Ծ՟Դ. 6։)
Ձորձ լինել, որպէս դնի ի յն. կամ ըստ լտ. ի ձորձ լինել. նիւթ լինել զգեստու.
clothing and boots or shoes.
ՁՈՐՁՄՈՅԿ ՁՈՐՁՈՅԿ. Կամ է նոյն ընդ Ձորձիկ. կամ Ձորձ եւ մոյկ. անշուք ագանելիք անձին եւ ոտից.
Մերկեաց զգեստն իւր, եւ զգեցաւ բաճկոն. ագաւ եւ զձորձմոյկսն (կամ ձորձոյկսն) հովուութեանն ... եւ յայս գձձութեան շաւուղ ոչ գիտաց զնա. (Եփր. թագ.։)
cf. Ձուլող.
χωνευτής conflator. Որ ձուլէ. թափօղ.
Ետ զայն ցձուլիչ, եւ արար զայն դրօշեալ. (Դտ. ՟Ժ՟Է. 4։)
Ձուլիչս անուանէ. (Նչ. եզեկ.։)
casting.
Քաջապինդ ի հաստատութեան ըստ կարծրութեան ձուլման արծաթոյ. (Նար. առաք.։)
to give gratis, to make a present of.
ՁՐԵՄ որ եւ ՁԻՐԵԼ. Ձիրս տալ. ձրի շնորհել. պարգեւել.
Աննիազ ձրես։ Աննախանձ ձրես հայցողին. (Սկեւռ. աղ.։)
gratuitousness;
gratuitous, voluntary;
for nothing, gratis, free of cost, scot free, gratuitously;
—ք, gifts, presents.
ՁՐԻ. իբր Ի զուր. զուր տարապարտուց.
Ձրի վաճառեցայք։ Վարեցաւ ժողովուրդն իմ ձրի. (Ես. ՟Ծ՟Բ. 3. եւ 5։)
Ի սեռականէ բառիս Ձիր. (լծորդ եւ ընդ Զուր. ռմկ. զուրի. որպէս եւ ընդ յն. լտ) δωρεάν gratis, immerito. Իբր ձիր իմն կամ պարգեւ կամ շնորհս առնելով. առանց փոխարինի. անվարձ. անպարտ.
Ոչ ծառայեսցես ինձ ձրի։ Միթէ ձրի՞ պաշտիցէ զտէր։ Գնասցէ ազատ. ձրի իսկ ելցէ առանց արծաթոյ։ Ոչ մատուցից տեառն աստուծոյ իմոյ ողջակէզս ձրի։ Գործղ նմա գործ ձրի, եւ զվարձս իւր ոչ հատուցանէ նմա։ Ձրի առէք, եւ ձրի տուք. եւ այլն։
Որպէս յինէն ձրի առէք, նոյնպէս եւ դուք ձրի տուք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
Ձրի շնորհել, կամ պարգեւել. (Եզնիկ.։ Նար. ՟Ժ՟Դ։)
Սատանայ ձրի եհար եւ վիրաւորեաց զմեզ, զի ոչինչ վնասեցաք նմա. (Իգն.։)
ՁՐԻ. ա. իբր Ձրիական.
Զորս բարձրացոյց ձրի արդարութեամբն։ Ձրի դեղօք բժշկեաց զմեզ. (Իգն.։)
Եւ որպէս Ընդունայն, տարապարտ. վայրապար.
Զմիտս ի տունս եւ ի շահս եւ յայլ ձրի բանս շրջելով. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
ՁՐԻ, ձրւոյ կամ ձրոյ. ձրիք, ձրեաց. գ. Ձրի գոլն, եւ ձրի պարգեւք. ձիրք.
Մեծ է պահպանութիւնդ (խաչի) ձրի ... արդ մի՛ վասն ձրոյն արհամարհեր դու զդրոշմնն. այլ վասն այսորիկ առաւել եւս մեծարեա՛ դու զբարերարն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Քրիստոսի ձրեաց շնորհողին փառք. (Շիր. յղ. կենաց իւրոց.։)
to snatch away, to pluck off;
to tear in pieces, to rend, to devour.
σπαράσσω, -ττω lacero, dilanio, carpo, vellico. Կորզել. շորթել. կեղեքել. գզել. քաշել փրցընել, բզըքտել.
Զայլսն լափատեն, եւ ձրձելով կիսակեր թողուն. (Փիլ. տեսական.։)
Որ ոչ զինչ ուրուք ձրձեաց առ ի լրումն կարօտութեան. (Պիտ.։)
rapacious, lacerating.
σταράκτης lacerator. Որ ձրձէ. յափշտակիչ. գիշատիչ. պատառօղ. բզըքտօղ.
Դիք ձրձիտք մուտ եւ ել առնէին ի փոր նորա։ Վատթարագոյն քան զերամակ ձրձիտ աղուեսուց. (Եղիշ. դտ.։)
Թափեսցէ զգիշատեալ դիակս տանն ադամայ ի ձրձիտ փաղանգէ առիւծուց. (Վրդն. ծն.։)
to give, to present, to offer, to dedicate, to devote, to consecrate;
to sacrifice;
to initiate.
ՁՕՆԵՄ ἁνατίθημι, τελέω dedico, consecro, offero, initio θεσπίζω vaticinor, sancio, statuo. որ եւ ՁՈՆԵԼ. ՁՈՒՆԵԼ. թ. ... Մատուցանել. նուիրել. ընծայել. պատարագել. կատարել. կատարողապետել. հմայել. սահմանել.
Բազում հմտութեամբ փորձեալ զտեսակս արհեստին՝ այնպէս ձօնէինի զնոսա նորին արհեստի. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
Ժանդ եւ անաստուած աղանդ կամեցաւ (նեստոր) տիեզերաց ձօնել. (Կիւրղ. ի կոյսն.։)
Ձօնեսցէ զայս մեհենի. (Պտմ. աղեքս.։)
Ձօնել դիւաց։ Նուէրք ձօնեալ։ Ձօնեալ էր ըստ պաշտամանց ի սօսիսն։ Ողջակիզաց ձօնեցելոյ ի դիւանուէր քրմացն. (Զենոբ.։ Ագաթ.։ Խոր.։ Ճ. ՟Ա.։)
Ի ձօնելն զքգզ ահաւոր։ Ձօնեսցուք աստուածեա խաչի՝ ձայն մաքուր ընծայից. (Նար. ՟Ե. եւ Նար. խչ.։)
offering;
consecrating.
Որ ձօնէ. նուիրօղ. մատուցանօղ. քուրմ, եւ քահանայ.
Ձօնիչք մօր աստուածոցն։ Զձօնիչս դիւացն։ Կորուսանել զձօնիչսն եւ զձօնեալսն։ Ձօնեալն ի տարակուսանս, եւ ձօնիչն մերձ լեալ։ Վերապատուեցէ՛ք որովայլամոլք զպարկեշտութիւնն, պարկեշտք զձօնիչն. (Ածաբ. յայտն.։ Նչ. եզեկ.։ Խոսր.։ Ճ. ՟Բ.։ Սկեւռ. լմբ.։)
offering, gift;
dedication, sacrifice.
Ամենայն զոպիցն եւ ձօնմանցն։ Զոհս ձօնմանց կատարել. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի սկսանելն եւ յաւարտելն զձօնմունսն ի տօնին դիոնիսեայ, նոխազօք մեծարեալ լինէր. (Երզն. քեր.։)
Ձօնմունս ոմանք ի բաց կատարելով. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
to cry, to scream, to squall, to shriek, to screech;
to bawl, to groan, to complain, to lament.
ՃՉԵՄ κράζω, ἑκκράζω, γοάω, ὁλολύζω եւ այլն. clamo, vociferor, gemo, ejulo, ululo եւ այլն. որ եւ ՃԻՉԵԼ. կականիլ. գուժել. աղաղակել առ ցաւոց.
Ճչէր յերկնելն։ Առ ցաւս իւր ճչիցէ։ Ճչեա՛ եւ աղաղակեա՛, եւ գո՛յժ տուր։ Աղաղակաւ կոծով ճչելով։ Ճչէին առ գերեզմանս մեռելոցն։ Կանայք ճչեսցեն։ Իբրեւ զծիծառն այնպէս ճչեցի. (Ես.։ Երեմ.։ ՟Գ. Մակ.։ Իմաստ.։ Ես.։)
Եւ ես տըկար որպէս ծիծառ ... տեսեալ ճըչեմ առ թշնամին. (Յիսուս որդի.։)
(Զպաշտօն իւրեանց) անդ ճչէին. (Ներս. մոկ.։)
cry, bawling, squalling, outcry;
complaint, groaning, lamentation.
Ճիչ. ճչելն. Ճչիւն աշխարանաց։ Ճչիւն կանացեաց։ Ճչումն կոծոյ. (Մանդ.։ Եղիշ.։ Յհ. կթ.։)
cf. Ճպռան.
cf. Ճռնչիմ.
ՃՌՆՉԵՄ ՃՌՆՉԻՄ. Ճռինչ՝ կռինչ՝ շռինչ՝ ձայն հանել անկենդան իրաց.
Ճռնչօղ կօշկօք. (Սիսիան.։)
Ճռնչիցի դուռն. (ա՛յլ ձեռ. ճռչիցի). (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
to creak, to screak.
ՃՌՆՉԵՄ ՃՌՆՉԻՄ. Ճռինչ՝ կռինչ՝ շռինչ՝ ձայն հանել անկենդան իրաց.
Ճռնչօղ կօշկօք. (Սիսիան.։)
Ճռնչիցի դուռն. ((ա՛յլ ձեռ. ճռչիցի). Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Ճռուողեմ.
ՃՌՈՒԵՄ ՃՌՈՒՂԵՄ ՃՌՈՒՈՂԵՄ ՃՌՈՒՈՒՂԵՄ. περιλάω, στρουθίζω garrio. գրի եւ ՃԸՌՂԵԼ. ճՌՈՂԵԼ. որ եւ ՃՆՃՈՒԵԼ, ՁԱԳԵԼ. Ձայն հանել թռչնոց փոքրկանց, եւ հնչել ճիւաղաց ձայնս պէսպէս. ճի՛վ ճի՛վ կամ ճը՛ռ ճը՛ռ կանչել.
Հաւ շուրջ թռչի, եւ ճռուուղէ զմարդով (կամ ճռողէ զանտառս). (Ածաբ. նոր կիր.։)
Ոմանք ճչօղք ճըռւօղք եւ կանչօղք. (Կոչ. ՟Թ։)
Ի ճչելն, ի ճռուողելն, ի շինել բունոցն. (Ագաթ.։)
Ճնճղուկն միշտ ի ճռուղել (կամ ճռւուղել) կայ։ Որպէս ճնճղուկ միշտ ճռուղեմ կամ ճռւուղեմ). (Լմբ. սղ. ՟Ձ՟Գ. ՟Ժ՟Ա։)
Ամենայն թռչունք վերանան յօդս, եւ ճռուողելով օրհնեն զհամագոյ աստուածութիւնն. (Մարաթ.։)
Որպէս ճուաղանց է ճարակ ճռուողել ի գիշերի յանկողինսն։ Ի փողսն տրոհեալ՝ զօրէն ճարտարականն ճռուողել. (Մագ. ՟Ի՟Դ. ՟Հ՟Ա։)
Սովորութիւն է դիւաց ճռղել՝ զհաւու ձայնս արձակել. (Ոսկ. ես.։)
to chirp, to cheep, to pip, to twitter, to chirrup, to warble, to sing.
ՃՌՈՒԵՄ ՃՌՈՒՂԵՄ ՃՌՈՒՈՂԵՄ ՃՌՈՒՈՒՂԵՄ. περιλάω, στρουθίζω garrio. գրի եւ ՃԸՌՂԵԼ. ճՌՈՂԵԼ. որ եւ ՃՆՃՈՒԵԼ, ՁԱԳԵԼ. Ձայն հանել թռչնոց փոքրկանց, եւ հնչել ճիւաղաց ձայնս պէսպէս. ճի՛վ ճի՛վ կամ ճը՛ռ ճը՛ռ կանչել.
Հաւ շուրջ թռչի, եւ ճռուուղէ զմարդով (կամ ճռողէ զանտառս). (Ածաբ. նոր կիր.։)
Ոմանք ճչօղք ճըռւօղք եւ կանչօղք. (Կոչ. ՟Թ։)
Ի ճչելն, ի ճռուողելն, ի շինել բունոցն. (Ագաթ.։)
Ճնճղուկն միշտ ի ճռուղել (կամ ճռւուղել) կայ։ Որպէս ճնճղուկ միշտ ճռուղեմ կամ ճռւուղեմ). (Լմբ. սղ. ՟Ձ՟Գ. ՟Ժ՟Ա։)
Ամենայն թռչունք վերանան յօդս, եւ ճռուողելով օրհնեն զհամագոյ աստուածութիւնն. (Մարաթ.։)
Որպէս ճուաղանց է ճարակ ճռուողել ի գիշերի յանկողինսն։ Ի փողսն տրոհեալ՝ զօրէն ճարտարականն ճռուողել. (Մագ. ՟Ի՟Դ. ՟Հ՟Ա։)
Սովորութիւն է դիւաց ճռղել՝ զհաւու ձայնս արձակել. (Ոսկ. ես.։)
warbling, twittering, chirping, singing of birds.
ՃՌՈՒՈՂՈՒՄՆ կամ ՃՌՈՒՂՈՒՄՆ. Ճնճուումն. ձայն թռչնոց.
Խառնելով ընդ ճռուղումն գեղգեղել բարբառոց թռչնոց. (Վրդն. ծն.։)
to oscillate, to vibrate, to balance, to move up and down, or to and fro;
to swing, to have a swing, to go in a swing;
to see-saw, to have a game at see-saw.
Կոծիլ ի հողմոյ. ծածանիլ. տատանիլ. շարժլիլ. խաղալ. թեքթեքիլ. ծեքծեքիլ. ... (յն. սալէ՛ւօմէ ). σαλεύομαι, κραδαίνομαι dimoveor, agitor, huc illuc agor, vibror ἁναρριπίζομαι excitor.
Շողալ սուսերաց, ճօճել նիզակաց. (Եղիշ. ՟Զ։)
(Ձկունք) ճօճին պերճն ճեմօք։ ողբոջք խոտոց ճօճին ճեմին ի վերայ երեսաց երկրի ի շնչել քաղցրաշունչ հողմոյ. (Վեցօր. ՟Է. եւ ՟Բ։)
Հասկիցն կերպարանք, (կամ ոճք ցորենոյ) ի քաղցր օդոյն ճօճի ճեմի զօրէն ծովային ալեաց. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Որպէս բոց ճօճի, եւ որպէս ծուխ լուծանի. (Ոսկ. սղ.։)
the twentieth letter of the alphabet, and the fifteenth of the consonants;
two hundred, two hundredth.
Տառ բաղաձայն՝ լերկ, ի կարգէ կիսաձայնից, եւ նայից, անուանեալ Մեն, ըստ այլոց՝ մէմ, միմ, մի, էմմէ, եւ այլն։
Մ. Լծորդ է երբեմն ընդ ն. զոր օրինակ՝ ամբիծ, իբր անբիծ. ըմբերանել՝ իբր ընբերանել. բամբասել կամ բանբասել։ Եւս առաւել՝ բաղադրական մասնիկդ համ, փոխի ստէպ ի հան. զի Հանդէս՝ է իբր համայն տեսիլ. հանգոյն՝ իբր համգոյն. հանուր՝ իբր համուր, համօրէն. հանգանակ, իբր համագայութիւն կամ համարկութիւն. եւ այլն։
Մ. Ունի ազգակցութիւն եւ ընդ այլ տառս, իբր ի զարդ կամ թարմատար եդեալ. որպէս է տեսանել ի բառսդ՝ հաշել, մաշել. հալել, մալել. հաստ, մաստ. ոյն, մոյն. հոյք, մուզ. վարժել, մարզել. աղօթել, մաղթել. աղխամաղխ. եւ այլն։
Իսկ իբր թուանշան Մ. ՟մ. է Երկերիւր։
Ըստ խորհրդոյ տառիս խրատք գրին.
Մենն՝ մերժել ի բաց ասէ ի քէն, զախտս մեղաց որ ի չարէն։ Մենն՝ մատուացնէ քեզ օրինակ, զորս ի մանկանց՝ բարեաց ունակ. (Շ. այբուբ.։)
to putrefy, to corrupt, to rot.
σήπω, σαπρίζω putrefacio;
putridum, foedum, marcidum reddo. Փտեցուցանել. հոտեցուցանել. ապականել. փտտեցնել, հոտեցնել.
Ողկոյզ որ ի հող կացցէ, արագ նեխէ զնա։ Փտէ եւ նեխէ զամենայն անդամս նորա. (Վրք. հց. ՟Թ. ՟Ժ՟Դ։)
Պատուէր հրամանի նեխեաց զմանանայն. (Եփր. ծն.։)
Տարր հողոյդ, որ զմարմինս եւ զյօդս ապականել եւ նեխել սովորիւր, զնեխեալն եւ զապականեալն կանգնելով՝ նորոգել սկսաւ. (Ճ. ՟Գ.։)
Փտեալ նեխեցաք զմարմինն Ղազարու. (Զքր. կթ.։)
(Անձրեւ) յորդն եւ անչափն նեխէ եւ ապականէ եւ կորուսանէ. (Ագաթ.։)
to become putrid, to be corrupted, spoiled, rotten, stinking.
եւ σήπομαι putrefio, putresco, marcesco ἑπόζω, προσόζω suboleo, male oleo. Փտիլ. ապականիլ. հոտիլ. փտտիլ.
Նեխեսցին մարմինք նորա։ Զթաղումն իշոյ թաղեսցի, նեխեալ ընկեսցի արտաքոյ դրանն Երուսաղէմի։ Պտուղ նորա նեխեսցի։ Նեխեցան եւ փտեցան վէրքիմ։ Նեխեսցի գետ ... նեխեցաւ գետն կամ երկիրն։ Եռաց ի նմա որդն, եւ նեխեցաւ.եւ այլն։
Նեխեցաւ դի նորա. (Խոր. ՟Ա. 14։)
Նեխիլ կամիմ ի վէրս իմ։ Իբրեւ ի նեխելոյ գիշոյ փախչէին ի մէնջ։ Միս՝ որ ոչ ունիցի յինքն զաղն, նեխեսցի յոյժ. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Գ։)
Ամենայն աշխարհ առ հասարակ նեխեալ էր. ոչ գարշեցաւ (տէրն)։ Մշակին ոչ գայ հոտ ի նեխեալ սերմանէ. (Մամբր.։)
Ի յերկրի աղ անհամից՝ նեխելոց մեղօք. (Տաղ.։)
cf. Նեխ.
Ի նեխութենէ նորա ելցէ շառաւիղ իւր. (Յոբ. ՟Ը. 16։)
Նեխութեամբ ապականեցան. (Շ. ընդհանր.։)
Որդունք եւս ծնանին ի թարախս նեխմանցն. իսկ մինչ արկանի աղ ի նմա (ի միսն), սատակին որք ի նեխմունս են որդունքն. (Վրք. հց. ՟Գ։)
cf. Նեխ.
Ի նեխութենէ նորա ելցէ շառաւիղ իւր. (Յոբ. ՟Ը. 16։)
Նեխութեամբ ապականեցան. (Շ. ընդհանր.։)
Որդունք եւս ծնանին ի թարախս նեխմանցն. իսկ մինչ արկանի աղ ի նմա (ի միսն), սատակին որք ի նեխմունս են որդունքն. (Վրք. հց. ՟Գ։)
to be put to straits, to be constrained or necessitated;
to be uneasy, disquieted, afflicted, troubled, tormented, vexed, molested;
եւ մղիլ ի սեղան, to be intruded upon or thrust in;
to meddle with, to interpose.