tacitly, by implication;
secretly, in secret;
silently, without bustle, in a private manner.
λάθρα, σιγῇ clam, silentio, silens. Լռութեանբ. լռիկ. ծածկապէս. գաղտ. մեղմով.
Լռելեայն ուխտս դնէին. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 6։ տես եւ ՟Ա. Թագ. ՟Ծ՟Ե 22։ Մտթ. ՟Ա 19։ Յհ. ՟Ծ՟Ա 28։ Գծ. ՟Ծ՟Զ. 37։)
Ապա լռելեայն սկսանէին տալ։ Լռելեայն կապակցէր դաշանց երդմամբ. (Փարպ.։ Յհ. կթ.։)
ԼՌԵԼԵԱՅՆ. (նխ. Լռելով. դադարեալ. Գիտէ աստուած լռելեայն եւ ի վիշտս մխիթարել. Ոսկ. ես.։)
Եւ Ի լռութեան. առանձինն. ի հանդարտութեան.
Օրէնէ փեսայի՝ առժամայն ոչ խոսել ցհարսնն, այլինքն լռելեայն կալով՝ այլք զնմանէ ծանուցանեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17. Երթեալբնակէր լռելէայն ի մանեայ այրս. Յհ. կթ.։)
ԼՌԵԼԵԱՅՆ. նխ. Լռելով. դադարեալ մեկուսի. առանց.
Եկաց նա զամս նա զամսերեսուն լռելեայն ի նշանաց եւ ի վարդապէտութենէ. (Շ. մտթ.։)
ԼՌԵԼԵԱՅՆ ա. Թաքուն. գաղտնի. ծածուկ.
Զնենգաւոր եւ զլռելայն եւ զթագուն իրս խորամանկութեանն յայտնելկամելով. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 25.)
cf. Լռելեայն.
to silence, to put to silence, to impose silence;
to interrupt, to cause to cease;
— զխիղճ մտաց, to stifle one's remorse or compunction.
κατασιωπάω, παύω, καταστέλλω silere facio, compono, sedo. Տալ լռել. չթողուլ խօսել. եւ Հանդարտեցուցանել. դադարեցուցանել. կարճել.
Լռեցոյց քաղէբ զժողովուրդն ի մովսիսէ։ Լռեցուցանէին զժողովուրդն, եւ ասէին, լո՛ւռ լերուք։ ոչ կշտամբանք բանից ձերոց լռեցուցանեն զիս։ Լռեցոյց դպրապետն զամբոխն. եւ այլն։ Լռեցո՛ զլեզու քո ի չարութենէ։ Հազիւ լռեցուցին զժողովուրդսն ի չզոհելոյ նոցա։ Լռեցոյց աստուած ի մանէ զիմաստութիւն. եւ այլն։
Լռեցոյց զմոլեգնաբար գոչումն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Բամբասե՞ն. դու լռեցո՛. (Սարգ. յկ. ՟Թ։ Զալիս լռեցաւցանել. Երզն. մտթ.։)
Զլուսաւորացն լռեցուցանել զկարծեցեալ ճաճանչ. (Անյաղթ բարձր.։)
Զճշմարտութեանն լռեցուցանել կրօնս. (Խոր. հռիփս.։)
Զհրէական մկրտութիւնն լռեցոյց, եւ մերոյս սկիզբն արար. (Շ. մտթ.։)
acoustic.
acoustics.
acoustic.
ԼՍԱԿԱՆ ἁκουστιός ad auditum pertinens ἁκρόαμα acroama, quod auditur. որ եւ ԼՍՈՂԱԿԱՆ. Որ ինչ անկ է լսելեաց, կամ լսողութեան, եւ լսելոյ.
Թանձրացեալ շոգոլւովն լսելիքն զօրէն դրաց իմն լսական մասանցն ի վերայ եդելոյ։ Եթէ յայնոսիկ՝ որ ըստ լսելեացն են մասունք՝ հոսեսցի. (ի լսականն խառնեսցի. Նիւս. կազմ.։)
Ոչ լսելեաց զոլորումն ոգւոյ լուծեալն լսականաց անդամոց առ հեշտութիւն արարելոց. (Բրս. թղթ.։)
Ականջացս լսական զօրութիւն. (Լմբ. ժղ.։)
Որպէս ըստ մասին լսականն ընդունիչ ազդման. (Երզն. քեր.։)
that loves to hear, eager to listen;
attentive, obedient.
φιλακρόαμων qui acromatis delectatur. որ սիրէ լսել բանս կարեւորս. բանասէր ուսումնասէր.
ասասցէ ոք ի հարցասիրաց եւ ի լսասիրաց. (Յհ. իմ. ատ.։)
Նախ զայս գիտասցես քաջդ բանասիրաց, եւ լսասէր. (Արշ.։)
hearing, ear;
hall of audience, auditory;
university.
ἁκοή auditus. Գործարան լսելոյ. լսելիք. ունկն. ականջք. ականճ, անկաճ.
Եւ ո՛բարեբաստագոյն լսարանօք. (Փիլ. իմաստն.։)
Եւ ընդ լըրոյ տըգեղ բանին՝ յունակութիւն լսարանին. (Յիսուս որդի.։)
Զլսարանս բանին կենդանի՝ խրատու սկզբնաշար վիշապին բացի. (Սկեւռ. աղ.։)
ԼՍԱՐԱՆ. ἁκροατήριον auditorium Հանդիսարան լսելոյ զդատ. ատեան. դահլիճ.
Ի կեսարիա յանդիման չարախօսացն խօսեսցի վկայելով առ մեծագոյն տեսարանի, եւ պայծառ լսարանի։ Մտին յատեանն. (տե՛ս, որպիսի հանդիսաւոր լսարան եղեւ վասն պօղոսի. Ոսկ. գծ.։)
ԼՍԱՐԱՆ. Որպէս Դպրոց երեւելի, տեղի լսելոյ բանից վարժապետի. աշակերտանոց. վարդապետանոց երեւելի. զոր առ մեօք կոչեցին ոմանք Համալսարան, որպէս լտ. universitas. եւ կամ academia եւ lyceum. տե՛ս եւ ՃԵՄԱՐԱՆ.
Մի՛ ոք անկատար ի քառիցն ենթակայէ մտցէ ի լսարանն։ Ոչ եթէ յառասութիւնն արգելելու միայն, այլ եւ ոչ ի լսարան մուծանել կամի. (Մագ. ՟Ի՟Ե. ՟Հ։)
Ուր լսարան պըղատոնի, եւ չափ ոտիւք հոմերովնի (Շ. վիպ.։)
Փիղ ետ զորդի իւր ցպղատոն՝ ուսանել իմաստասիրութիւն. եւ նա զառաջինն հրահանգէր զնա գճիլ ի լսարանին. (Մխ. առակ.։)
that stops his ears;
that shuts his ears to.
Փակեալ լսելօք, կամ փակօղ զլսարանս.
Ունկնախից եւ լսելափակ անլուր ականջացս. (Նար. ՟Ծ։)
to cause to hear.
ἁκουστίζω audire facio. տալ լսել. լսելի առնել. Լուուցանել.
Առ յականէ տեսողացն եւ առ յունկանէ լսողացն զտեսիլ իւր եւ զբանն իւր լսուցանէր. (Եփր. համաբ.։)
Լսոյց նոցա զպատգամն. (Մծբ. ՟Ը։)
Լսեցո՛ ինձ զձայն քո. (Նար. երգ. ՟Բ. 14։)
Ինձ լսեցո՛ զլուր քո ձայնին։ Ննջեցայս մեր լսեցո՛ զաստուածային բարբառըդ քո. (Յիսուս որդի.։ Շար.։)
Եւ այլ երբէք գոչիւն միայն լսեցուցանէ. (Սարկ. շարժ.։)
Զխուլս լսեցուցանէր, եւ զհամրս ի խօսս ածէր. (Հ=Յ. մայ. ՟Ի՟Զ.։)
whitish, rather white.
ὐπόλευκος subalbus. Որոյ գոյնն է փոքր մի սպիտակացեալ եւ փայլուն, կէս մի սպիտակ իբրեւ զլուսն աչաց. ճերմկած.
Խիտ իմն հովտաձեւ տախտակին (տօսախ), եւ լըսնագոյն. (Նիւս. երգ.։)
Տեսեալ քահանային (զբորն կամ զկեղն), եւ ահա լսնագոյն իցէ, կամ պաղպաջուն. (Իգն.։)
to become white, to whiten, to bleach.
ԼՍՆԱՆԱՄ որ եւ ԼՍՆԻԼ. λευκαίνομαι, λευκαντίζω albesco, albus evado. Սպիտականալ ըստ իմիք. սպիտակ եւ փայլուն երեւիլ որպէս զլուսն. ճերմկնալ, ճերմկիլ.
Որ երկնչի, լսնանան երեսոք. եւ որ ամաչէ, դեղնի. (Վրդն. ծն.։)
Դառնանջուրք ի կարկուտ եւ ի ձիւն եւ ի սառն, եւ որթն դառնայ ի գինի, եւ լսնանայ. (Եփր. ծն.։)
Եղիցի ի տեղի կեղոյն սպիտակ փայլուն լսնացեալ։ Լինիցի տեղի այրեցածին փայլուն, կամ լսնացեալ. (Ղեւտ. ՟Ծ՟Գ. 19. 24. 38. 39։)
Դոյզն պալար փայլունակ տգեղ լսնացեալ. (Նար. ՟Ի՟Դ։)
to whiten, to render white, to bleach.
ԼՍՆԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԼՍՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. λευκαίνω albescere facio. տալ լսնանալ. փոխել ի սպիտակութիւն անշուք եւ տգեղ. ապականել.
Զբողբոջ աստուածային ցանկութեանցն թարշամեցուցանէ, եւ զպտուղս առաքինութեանցն լսնացուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
Արար զորթ իմ յապականութիւն ... եւ լսնեցոյց զուռս նորա. (Յովէլ. ՟Ա. 7։)
cf. Լսնացուցանեմ.
ԼՍՆԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԼՍՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. λευκαίνω albescere facio. տալ լսնանալ. փոխել ի սպիտակութիւն անշուք եւ տգեղ. ապականել.
Զբողբոջ աստուածային ցանկութեանցն թարշամեցուցանէ, եւ զպտուղս առաքինութեանցն լսնացուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
Արար զորթ իմ յապականութիւն ... եւ լսնեցոյց զուռս նորա. (Յովէլ. ՟Ա. 7։)
auditive;
— ջիղք, acoustic nerves.
Երաժշտականն ի պարզ եւ ի մաքուր էութենէ, այսինքն յիմացականէն եւ ի լսողականէն. (Երզն. քեր.։)
gazzette, newspaper;
paper, journal;
gazzetteer, newsman.
editor, writerfor a newspaper, journalist.
journalism.
perfect, entire, full.
Լրացուցիչ, կամ լրացեալ. լիակատար.
Դասուց դասուց առաւելութիւն լրական շինութեան եկեղեցական կառուցման. (Նար. մծբ.։)
accomplishment, perfection;
fulness.
Լրութիւն. լիութիւն. անպակաս լրումն.
Եռալուսեանն զուգակցութեանց, անյաւելուածն լրականութեանց։ Անթերի լրականութեամբ. (Նար. ՟Հ՟Ե. եւ Նար. կուս.։)
to be accomplished, finished;
to overflow with.
πληρόομαι, συμπληρόομαι compleor, expleor. Գալ ի լրումն. առնուլ զլրումն։ Որպէս Լիանալ լուսնի.
Որ է հասակն քրիստոսի ըստ լուսնին լրացեալ անարատ կատարեալ. (Բրսղ. մրկ.։)
Եւ Յագենալ. յափրանալ.
Հոգի ոչ երբէք լրանայ յանտի փառացն տեսութենէ. (Երզն. մտթ.։)
brimful.
Որ ըստ լրապատարն նշուլագեղն ականն արեւու. (Նար. յիշ.։)
fully, copiously, perfectly.
ἑκπλέως plene. Լիապէս. լիով. լրիւ. բովանդակապէս. կատարելապէս եւ լիուլի. առաւելապէս.
Զլրումն աստուածութեանն լրապէս ընդունելով. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Հ՟Ե։)
Լրապէս ինքն թուեաց, եւ ասաց։ Լրապէս զնոցին փոխարէնսն հատուսցեն։ Չի՛ք ոք իբրեւ զաստուած լրապէս բարեաց բաշխական. (Լմբ. անառակ. եւ Լմբ. իմ. եւ Լմբ. սղ.։)
to complete, to accomplish, to finish, to crown, to complete the measure of, to carry to its highest pitch.
πληρόω, συμπληρόω compleo, expleo. Տալ լրանալ. լցուցանել. լիացուցանել. լնուլ.
Ծովածին կենասէրք լրացուցանեն զհովիտս. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Արեգակն իւրով լուսովնլրացուցանէ զամենայն։ Քաղցր անձրեւօք լրացուցանէ. (Պետ.։)
Արտասուօք զերկիրն լրացուցանէին։ Գանձիւք լրացուցանելով զդասս աղքատաց. (Արծր. ՟Դ. 12։ ՟Ե. 3։)
impudently, insolently, with effrontery.
լրբութեամբ. յանդգնաբար.
Այլ ոք յանդուգն լրբաբարձեռն արկեալ։ Իշխեցեր լրբաբար առ մեզ գալ. (Փարպ.։)
Լրբաբար գործելով զանպատշաճսն. (Շ. ընդհանր.։)
very or most impudent.
Առաւել կամ յոյժ լիրբ, եւ լրբենի, (անձն, եւ գործ)
Սոքա քան զդեւսն լրբագոյն գոլով եւ յանդգնագոյն. (Սարգ. յկ. ՟ղ։)
Զի մի՛ լրբագոյն առաւել առնիցէ զնոսա։ Ոչ եղեւ յամօթ, այլ ե՛ւս լրբագոյն եղեալ արտաքս։ Ապա յայլ պատճառս եկին լրբագոյն, եւ ոչ հմտագոյն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3. 12. 26։)
Եւ քանզի այս պարկեշտ է, զեւս լրբագոյնն ասացից. (Զքր. ծործոր.։)
insolent, impudent, foulmouthed.
ἁναίσχυντος impudens. Որ լրբաբար խօսի. լիրբ.
Կարկէ զբերանս լրբախօսս. (Ոսկ. ես.։)
Բնակել ընդ կնոջ լրբախօսի. (Ոսկիփոր.։)
cf. Լրբիմ.
cf. Լրբութիւն.
Անամօթութեամբ զրպարտէ, եւ լրբանօք բամբասէ. (Իսիւք.։)
Յանդգնութեան եւ լրբանաց. (Մաքս. եկեղ.։)
Լրբանօք ասես. (Մաշկ.։)
Յոյժ անվայելուչ էր իմոյս լրբանաց ի վեր տարրանալ առ այդքան բարյրագոյն եւ երկնային իրողութիւնս. (Նանայ. յռջբ։)
to render impudent, to divest of shame.
bluish grey.
Առաւել լուրթ, կամ ունօղ զգոյն լուրթ. որպէս կապուտակ եւ աղօտ. մթնագոյն.
Օդոյ անօսր եւ լրթագոյնս է բնութիւն. (Վեցօր. ՟Բ։)
Ամպ լրթագոյն ահագնատեսիլ. (Նար. լ։)
to become bluish grey.
կապուտակիլ կամ աղօտանալ որպէս զլուրթ գոյն.
Օդ պղտորեալ եւ յուզեալ ոչ լրթասցի. (այսինքն ոչ լիցի երկնագոյն). (Վեցօր. ՟Զ. եւ Շիր.։)
obscurity of vision, indistinct sight.
merrily.
woad.
joyful, gay, of a cheerful countenance.
gaiety, mirth, merriment, jollity.
lively, sprightly;
gay, joyful, merry;
gaily, joyfully, merrily.
որ գրի եւ ԼՐՋՄԻՏ. Լուրջ եւ զգաստ կամ արթուն մտօք.
Լրջամիտ եւ զգաստ չգայարանօք։ Արթուն կալ լրջմիտ յօժարութեամբ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։ ՟Բ. 1։)
cf. Լրջմտութիւն.
Տեսցես զլրջամտանս արդարոց ի փայլիւնս բաշխելոյ պարգեւացն. (Սեբեր. ՟Ժ։)
to awaken, to wake up;
to become sprightly, to indulge in mirth, to make merry.
Լուրջ լինել, արթուն եւ զուարթուն եւ զգաստ. Սթափիլ. արթնանալ.
Ոչ լրջմտամք յարբեցութենէ կենցաղոյս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)
Յայտնեցաւ տէր անանիայ, եւ շաւուղի, զի առանց երկմտութեան լրջասցի ընդ առաջ բժշկին իւրոյ. (Ոսկ. գծ.։)
Զարթուցեալք առ զուարթացեալք՝ յերկոսեանն առ հասարակ եմք լրջացեալ. (Եղիշ. ՟Ե։)
to awaken;
to rouse to gaiety, to render merry, to put into good humour;
to lighten;
to brighten.
ἰλαρόω, ἰλαραίνω, καταυγάζω exhilaro, illumino. տալ լրջանալ զուարդացուցանել. պայծառացուցանել.
Դստե՞րք իցեն քո ... մի՛ լրջացուցաներ առ նոսա զդեմս քո. (Սիր. ՟Է. 26։)
Եւ ոչ խարուկածին բորբոքեալ բոցք հանդարտէին լրջացուցանել զտխուր գիշերն. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 5։)
glazing, coarse enamel, smalt.
isatine;
—ւիտ, isatide.
ship's hold.
that fills;
satiating, satisfying.
ԼՑՈՂԱԿԱՆ ἁποπληρωτικός qui implet, explet որ եւ ԼՑՈՒՑՈՂԱԿԱՆ. Լցուցիչ. լրացուցիչ.
Ամենեցունց պատճառ եւ լցողականն յիսուսի աստուածութիւնն. (Դիոն. ածայ.։)
Որպէս կերակուրք, որք կարօտանացն են լցողականք. (Նիւս. բն.։)
to fill, to fill up;
to satiate;
to accomplish, to complete, to effect.
Եւ կատարել լիով.
πληρόω, ἑμπλήθω impleo χορτάζω saturo եւ այլն. Լնուլ, լի առնել. Ճոխացուցանել. լեցընել.
Զգանձս նոցա լցուցից բարութեամբ. (Առակ. ՟Ը. 21։)
Բաժանեցից զանարն, եւ լցուցից ի նոցանէ զանձն իմ. (Ել. ՟Ժ՟Ե. 9։)
Լցուցանէ զամենեսեան պարգեւօք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
Զբանս հաւանականս ի սակս իմ ասելով լցին զականջս ձեր (չարախօսութեամբ). (Պղատ. սոկր.։)
Եւ Յագեցուցանել. կշտացնել.
Բանաս զձեռն քո, եւ լցուցանես զամենեսեան։ Պարարտութեամբ ցորենոյ լցոյց զքեզ։ Զաղքատս սորա լցուցից հազիւ։ Զամենայն անձն քաղցեալ լցոյց բարութեամբ.եւ այլն։
Լցուցեր զքաղցեալն հացիւ. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
Եղիշայ լցոյց ի փոքր մի հացէ զհարիւր այր միայն, եւ փրկիչն մեր լցոյց ի սակաւ հացէ զհինգ հազար այր. (Մծբ. ՟Զ։)
Կերակրովք եւ ըմպելեօք զկարօտն լցուցանես. (Խոսր.։)
Լցուսցենզպասքումն ծարաւոյ իւրեանց. (Լմբ. սղ.։)
Լըցուցէ տէր զամենայն խնդրուածս քո. (Սղ. ՟Ժ՟Թ. 7։)
Զփափագսն հարեալ լցուցանել։ Լցուցանել զփափագդ քո. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Գ. 53։)
որ լցուցանել (կամ լցեր) զամենայն հաղրական տնօրէնութիւնս. (Պտրգ.։)
to leave, to abandon, to desert, to forsake, to quit, to give up;
to disable;
to dismantle;
to discourage, to dishearten.
(լծ. լտ. լինքուօ, լիքուի). λείπω, παραλύω linquo, derelinquo, dejicio, rejicio, negligo. Ի բաց կամ ի վայր թողուլ. ընկնուլ յերեսաց. ի բաց արձակել՝ լուծանելքակել՝ մերժել յիւրմէ. տարագրել. անտես կամ ապախտ առնել. Երեսի վրայ թողուլ.
Կորիւնք առիւծու լքին զմիմեանս։ Լքի զտուն իմ, թողի զժառանգութիւն իմ։ Լքանել զձեզ անապատ։ Ձայն դստեր սիոնի մեղկասցի, եւ լքէ զձեռս իւր.եւ այլն։
Լքին ծնօղք զծնունդս իւրեանց. (Յհ. կթ.։)
Զերախտիսն աստուծոյ լքի։ Պահպանակն վստահութեան զանձն ուրուքք լքցէ։ Զձեռնարկութիւնս իմ հնդդիմութեան կամաց քոց լքցես (այսինքն լքուսցես, կամ ի բաց բարձցես). (Նար. ՟Կ՟Ե. եւ ՟Գ. եւ ՟Լ՟Զ։)
Լիք եթող զմեզ ի խնամելոյ. (Լմբ. ատ.) (այսինքն թո՛ղ) անարգէ զիս. (Եփր. թագ.։)
to grow weak, to be disabled, to languish, to want force;
to despair, to be dispirited.
եւ ձ. ԼՔԱՆԻՄ παραλύομαι dissolvor ὁλιγωρέομαι parvipendor, negligor ἠττάομαι vincor (լծ. եւ langueo, liquesco ) որ եւ ԼՔՆՈՒԼ. Թողեալ լինել. թողանալ. թուլանալ. պարտիլ՝ պարտասիլ. կթոտիլ, լուծանիլ, իբր հալիլ մաշիլ. Երեսի վրայ մնալ.
Լքան խնդրել զդուրսն։ Ետես զնոսա լուծեալս եւ լքեալս։ Պատերազմեցան, եւ լքաւ դաւիթ։ Լքան ձեռք մեր։ Ամենայն ձեռք լքցին։ Սիրտք նոցա լքցին ի նոսա։ Մի՛ լքանիր ի խրատու տեառն.եւ այլն։
Լքանիլ ի յուսոյ, կամ ի զուարթութենէ, կամ յողորմութենէ, կամ ի սովոյ։ (Նար.։)
Մի՛ լքանիլ ի կրօնիցն սակս եկելոց նեղութեանցն։ Լքան սիրտք իշխանացն։ Զօրացն լքելոց. (Յհ. կթ.։)
Թէ գուցէ լքեալ լինիցին ականջք լսօղացն կարծեօք՝ թէ ոչ կարէր նա դիմանալ լինել մարտին. (Եփր. համաբ.։)
Ճոխանալ երեւելեօքս եւ լքանելեօքս. այսինքն հանցաւոր եւ արհամարհ, կամ աստ թողլի իրօք. (Արծր. ՟Ա. 14։)
cf. Լքուցանեմ
ԼՔԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Իբր Լքուցանել. կամ յետս քեցել. անյոյս առնել.
Զպնդակազմ նահատակս կարող է գինի լուծանել եւ լքեցուցանել. (Եփր. ծն.։)
Զի ամենայն հնարիւք լքեցուսցանեն զնոսագոնեայ ի գալստեանէ անտի տեառն մերոյ։ Զայսոսիկ՝ որ ի տեառնէ անտի մերմէ լքեցուցանե զնոսա ոչ կարէին. (Եփր. ՟բ. թես.։)
to weaken, to enfeeble;
to dispirit, to discourage, to dismay, to drive to despair.
παραλύω, καταπαύω dissolvo. որ եւ ասի ԼՈՒԾԱՆԵԼ. Տալ. լքանիլ թուլացուցանլ. ԴՎհատեցուցանել. Կթուցանել. մեղկացուցանել. կասեցուցանել. թուլցընել, լղքեցնել.
Ի փախուստ դարձաւ ... Զի տէր լքոյց զնա։ Լքոյց զնոսա զարհուրեցուցեալ։ Լքոյց զիս, եւ արար յապականութիւն։ Լքուցանէին զձեռս ժողովրդեանն։ Ոտք քո ընթանան, եւ լքուսցեն զքեզ. եւ այլն։ Զհետ մտեալ կամի զքեզ լքեցուցանել. (Եղիշ. ՟Գ։)
Լքուցանէր զձեռս մարտիկ նահատակացն. (Պիտ.։)
Խորհուրդքն զմեզ մեղկեն եւ լքուցանեն. (Խոսր.։)
Իսկ (Նար. լ.)
Զպատասխանութեանն յոյս լքուցեալ. իբր լքեալ։
basket.
ՍՓՐԻԴ կամ ԸՍՓՐԻԴ. որ եւ ՍՓԻՒՐԻԴ, ՍՓԻՐԻԴ, ՍՊՐԻԴ, ՍՓՐԻԹ, եւ ՓԻՒՐԻՏ. Բառ յն. ըսփիռի՛ս, ըսփիռի՛տիօն. լտ. սփօ՛ռդա, սփօ՛ռդուլա. σπυρίς, σπυρίδιον sporta, fiscella, sportula, corbis, corbula, calatus vimineus, vas junceum. Զամբիւղ, կողով, սապատ՝ պրտուեղէն կամ ի սիրայէ արմաւոյ.
Միոյ սփրիդի։ Արասցես զսփրիդ։ Երկուս սփրիդս ունէր։ Յաջու կողման սփրիդին։ Հիւսեաց երբեմն զսիրայ երկուց սփրիդաց, եւ կարեաց մին մի սփրիդ։ Քակեաց զունկունս սփրիդոցն. (եւ այլն. Վրք. հց.։ 1)
veil;
vest.
Քող կամ քօղ. ծածկոյթ. զգեստ.
Արկեալ սքող զստուեր երկրիս ի վերայ երեսաց իւրոց. (Շ. բարձր։)
Եպիսկոպոսն զգեցեալ լինի երկնանման սպիտակ սքողիւք երկնամած նափորտիւն. (Մաշտ։)
act of veiling, covering, wrapping up.
Սքողելն, իլն. պարածածկումն.
Հրեշտակական թեւոցն սքողմամբ ցանկարկեալ պահէիր. (Նար. կուս։)
shoe;
երկաթագամ —ք, hobnailed shoes.
murmuring of the breeze.
Սօսիւն, սօսափիւն, սաւառնաձայն, թեւաձայնել, խօշիւն, գանգիւն. (Հին բա։)
the thirtieth letter of the alphabet, and the twenty fourth of the consonants;
three thousand, three thousandth.
Բաղաձայնն տառիս Ւ, որպէս թաւ ու, անուանեալ Վեւ, կամ վէվ. որպէս եւ յարաբ. եւ յեբր. վաւ կամ վավ երբեմն է բաղաձայն վ. եւ երբեմն ձայնաւոր՝ ու, իւ, օ. հանգէտ իփսիլօն Ψ տառի յունաց, որ վարի որպէս իւ, ի, եւ ւ վ։ Թո՛ղ զի վի՛դա տառ նոցա ունի զտեղի մերոյս վ, եւ ւ տառից, ուստի ի Քեր. թրակ. ի բաց ձգի տառն մեր վ. որպէս թէ շատ իցեն ւ, եւ պ ըստ յն. իսկ լատինք զմի եւ զնոյն տառ u, v, ՌՌՌՌ ու կամ վու ՝ վարեն որպէս ու, ւ, վ։
Վ. Դնի ի մեզ ստէպ ի սկզբնատառս բառից. իսկ ի վերջկոյս գտանի երբեմն որպէս յուղղականն ծով, սով եւ այլն. եւ երբեմն ի հոլովականն, որպէս գործով, սիրով. քով. քոյով. այլ ի մէջ բառից դուն ուրեք, զի յայնժամ գրի ւ, բաղաձայն կամ ձայնաւոր։
Վ. Ի յատուկ անուանս մեր յաճախեալ է. որպէս Վարդան, Վասակ, Վաղարշ, եւ այլն. ուր յոյնք դնեն ου կամ . β իսկ ուր առ յոյնս իցէ β նախնիք մեր դնէին բ, այլ ի յետին դարս՝ ոյք կամեցանն հնչել ըստ յունց, եդին վ. զոր օրինակ Բասիլիոս կամ Բարսեղ, եւ Վասիլ. Բասիլիսկոս կամ Վասիլիսկոս. Բեկտոր կամ Վիկտոր, եւ այլն։ Վարդան, վասակ, եւ այլն, յոյնք գրեն՝ ուարտանիս, ուասսագի՛ս, կամ β տառիւ. ուստի եւ լատինք անխտիր դրոշմեն՝ վարտանէս կամ պարտանէս, վասսա՛չէս կամ պասսա՛չէս, եւ այլն։
Վ. գրով գրին ի մեզ լատին անուանքս վա՛լէնս, վալէրիանուս. որ են ըստ յն. ուա՛լիս, ուալէրիանօս. եւ ըստ հյ. վաղէս, վաղերիանոս.
Վ. ՟վ. որպէս թիւ համարոյ է Երեք հազար։
Ի խորհուրդ տառիս նուագէ Շնորհալին.
Վեւն, վերնոցըն լոյս՝ ասէ, մաքրից, ծագեաց յաշխարհ այս ըստուերից։ Վեւն՝ վարք ասէ, պիղծ անառակ, տեառըն կամացն է յոյժ ներհակ. (Շ. այբուբ.։)
cf. Երիկամունք;
cf. Լովիաս.
cf. Պոյտն.
(առաւել ռմկ). cf. ՊՈՅՏՆ։
Զի՞նչ հաւասար է պոյտ ընդ կատոյի. (Սիր. նոր. ՟Ժ՟Գ. 3։)
Քաղէր զբանջար անտառին, եւ ի փոքր պոյտ արկեալ եփէր. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Զսպասն դարձեալ պուտովն ի բաց հանցեն. (Կանոն.։)
Pontius;
Pontus, the Euxine or Black sea.
ՊՈՆՏՈՍ կամ ՊՈՆՏԻՈՍ. յն. Πόντος . Անուն ծովու եւ գաւառի. տե՛ս բռ. յտկ. ան։ Բայց վարի ի մեզ եւ իբր ա. Պոնտացի. πόντιος ponticus.
Հերովդէս եւ պոնտոս պիղատոս. (Գծ. ՟Դ. 27։)
Պոնտիոս պիղատոս էր դատաւոր աշխարհին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
bellowing, lowing.
որ եւ պոռոզիւն. Բառաչիւն արջառաց. Ամօթ է ի ցուլն փոփոխութիւնք . զի անարժան է աստուածութեանն անուանն պոչիւնք եւ պոռոշիւնք. Կոչ. ՟Ղ։
walnut-husk;
cf. Փեճեկ.
Բառ ռմկ. ուրպէս Փեճեկ, կեղեւ.
Առ զնկուզին պոպոկն, որ հագուցեալ լինի, եւ ծեծէ, եւ զջուրն քամէ. (Բժշկարան.։ Ասի ռմկ. եւ պոպկել, որպէս կեղեւել, գերծուալ։)
to commit fornication, to abandon oneself to prostitution, to lewdness, to be prostituted;
to commit adultery;
to worship idols, to idolize.
Ըստ եբր. ոճոյ եւ Կռապաշտել.
πορνεύω, ἑκπορνεύω fornicor, scortor. որ եւ ՊՈՌՆԿԱՆԱԼ. Պոռնիկ լինել. գործել զմեզս պոռնկութեան.
Պոռնկեցաւ նու քո թամար։ Զի մի պոռնկեսցի երկիրն։ Պղծեցաւ ժողովուրդն պոռնկել ընդ դստերսն մովաբու.եւ այլն։
Պոռնկեցան զհետ աստուծոյ նոցա։ Անաձն ոռ երթիցէ զհետ վհկաց կամ գիտաց՝ պոռնկել զկնի նոցա։ Արարեր քեզ կուռս կարկատունս եւ պոռնկեցար ընդ նոսա։ Պոռնկեցան յեգիպտոս։ Պոռնկեցան յաստուցոյ իւրեանց.եւ այլն։
whore-son, bastard.
νόθος spurius. Որդի կնոջ պոռնկի. ծնեալն ի պոռնկութենէ. աղջկորդի. որդի շնութեան. պիտակ զաւակ. փիճ.
Մի մտցէ պոռնըորդի յեկեղեցի աստուծոյ. (Օր. ՟Ի՟Գ.. 2։)
Վասն պոռնկորդեաց Նախ. (օրին.։)
Ոչ ՟Ը վայր խոտեցին հեթանոսք զպոռնկորդին չմտանել ի քրմութիւն։ Եփթայի պոռնկորդի էր. (Եղիշ. դտ.։)
Սողու աթենացի օրէնս եդ՝ ոչ ընդունել զպոռնկորդիսն ի ժառանգութիւն. եւ զիկուրգոս՝ ոչ թաղել զպոռնկորդիսն. (Պիտառ.։)
Եւ ոչ ժողովուրդն իսկ ունէր յանձին թագաւորել զպոռնկորդին ի վերայ իւրեանց։ Չէր պարտ եւ պատշաճ պոռնկորդւոյն շինել զտաճարն սուրբ աստուծոյ. (Եփր. թագ.։)
fornication, prostitution, whoredom, harlotry.
πορνεία fornicatio, scortatio. Գործ պոռնկնց. պոռնկիլն. եւ կռապաշտութիւն, ի սուրբ գիրս ՝ ստէպ. եբր. զէնօնիմ, զէնօթ, թազէնօթ.
cf. Պոչիւն.
μύκημα mugitus. Բառաչիւն, գոչիւն արջառոց.
Ամօթ է ի ցուլն փոփոխութիւնք. զի անարժան է աստուածութեանն անուան պոչիւնք եւ պոռոչիւնք. (Կոչ. ՟Զ։)
boastful, bragging, vaunting;
emphatic;
speaking aloud, crying, bawling, brawling, noisy, squalling;
bully, braggart, hector.
ՊՈՌՈՏ ՊՈՌՈՏԱԽՕՍ ՊՈՌՈՏՈՂ. κομπώδης, κομπήγορος jactabundus, jactans se. Խոշոր եւ յոխորտ. խրոխտապանծ. մեծաբան, (խօսք, եւ խօսօղ).
Բանք պոռոտք զքաջ իմաստունն ոչ երկեցուցանեն. (Պիտառ.։)
Պոռոտ. (ճոռոմ, կամ խոշորաձայն, Հին բռ.։)
Իբրեւ առ մարդ պոռոտախօս եւ խուժադուժ ընդհարկանիմ պատերազմաւ, եւ ոչ իբրեւ ընդ աստուծոց։ Ոչ ընդոստեալ զարթեաւ ընդ պոռոտախօս բանս նորա. (Պտմ. աղեքս.։)
Եւ ոչ զիս երկեցուցանեն պոռոտող բանքդ (այլ ձ. պոռոտախօս) (Պտմ. աղեքս.։)
to contract the tongue on tasting acids.
Փոթոթիլ լեզուի՝ որպէս ի տտիպ կերլեաց կամ ըմպելեաց.
Խօսելով անյայտս եւ անհաւաստիս. վասն զի լեզուն ահա անդէն իսկ պորոմեցաւ ի մահադեղէ. (Պտմ. աղեքս.։)
to versify, to poetize, to make or write poetry.
ՊՈՒԵՏԵԼ. Քերթուածս յօրինել. բանահիւսել. քերթել, քերթոցել.
Քեզ եւ հոմերականս հատանէին բան ի պիսանի պուետեալ առաւել քան զեւնոմիոս։ Ասի բան սակս կեստոնի՝ յոլովագոյնս սիրել նմա զայլոցն պուետել առասութիւն (այլ ձ. պատուել). (Մագ. լ. եւ ՟Կ՟Թ։)
cf. Պուետիկոս.
ՊՈՒԵՏԷՍ ՊՈՒԵՏԻԿՈՍ. որ եւ ՊՈՒԷՏ. Բառ յն. ποιητής poeta. (գրի եւ ՊՒԵՏԷՍ, ՊՒԷՏԷՍ, ՊՒԷՏԻԿՈՍ). Բանաստեղծ. բանահիւս. քերթող. կերտող, չափաբան. պէյիտ գրօղ, խօսօղ, երգօղ.
Դինարքոս պւետէս, ոչ հռետորն։ Կինեթոն ղակեդմոնացի պւէտէս։ Ստիսեքորոս պւետէս։ Պանիասոս պւետէս։ Սափփով եւ աղկէոս պւետեայք. (Եւս. քր. ՟Բ. ստէպ։)
Ոչ իմաստութեամբ պւետէից ավետարանեցի ես ձեզ. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
Զուր են առասպելքն պւետիկոսին. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Որպէս ոք ուստեք ի պւետիկոսացն ասաց զճշմարիտն, կրթութիւն գործոյ օգտակար է. (Նախ. գծ.։)
Տաղասացութիւնս գովասանական առնել ըստ սովորութեան պուետիկոսաց. (Մագ. ՟Ծ՟Դ։)
Լայնաբար՝ որպէս իմաստասէր, կամ իմաստուն.
Զոր պուետիկոս կոչեն, որ է փիլիսոփայ, թարգմանի էակաց իսկից դիտող. (Վանակ. հց.։)
Զայս՝ պուետիկոս ոմն բարեշնորհ՝ արգահատէր ընդ սողոմոնի. (Նար. ՟Խ՟Զ։)
Առ նոսա լցաւ իմաստնոյն պուետիկոսի բան հաւատարիմ. (Յհ. կթ.։)
poet;
philosopher.
ՊՈՒԵՏԷՍ ՊՈՒԵՏԻԿՈՍ. որ եւ ՊՈՒԷՏ. Բառ յն. ποιητής poeta. (գրի եւ ՊՒԵՏԷՍ, ՊՒԷՏԷՍ, ՊՒԷՏԻԿՈՍ). Բանաստեղծ. բանահիւս. քերթող. կերտող, չափաբան. պէյիտ գրօղ, խօսօղ, երգօղ.
Դինարքոս պւետէս, ոչ հռետորն։ Կինեթոն ղակեդմոնացի պւէտէս։ Ստիսեքորոս պւետէս։ Պանիասոս պւետէս։ Սափփով եւ աղկէոս պւետեայք. (Եւս. քր. ՟Բ. ստէպ։)
Ոչ իմաստութեամբ պւետէից ավետարանեցի ես ձեզ. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
Զուր են առասպելքն պւետիկոսին. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Որպէս ոք ուստեք ի պւետիկոսացն ասաց զճշմարիտն, կրթութիւն գործոյ օգտակար է. (Նախ. գծ.։)
Տաղասացութիւնս գովասանական առնել ըստ սովորութեան պուետիկոսաց. (Մագ. ՟Ծ՟Դ։)
Լայնաբար՝ որպէս իմաստասէր, կամ իմաստուն.
Զոր պուետիկոս կոչեն, որ է փիլիսոփայ, թարգմանի էակաց իսկից դիտող. (Վանակ. հց.։)
Զայս՝ պուետիկոս ոմն բարեշնորհ՝ արգահատէր ընդ սողոմոնի. (Նար. ՟Խ՟Զ։)
Առ նոսա լցաւ իմաստնոյն պուետիկոսի բան հաւատարիմ. (Յհ. կթ.։)
poetry, poesy;
poem.
ποίησις, ποίημα poesis, poema. Քերթողութիւն. քերթուած.
Զյօժարամտութիւն քո ի բանաստեղծական մեր պուետիկոսութիւն ... տարազել ոչ է ժամանակ. (Մագ. ՟Թ։)
to push, to repulse, to remove, to disperse, to scatter about.
գրի եւ ՊՈՂԵԼ. (լծ. լտ. բէ՛լլօ, բէ՛բուլի. Հերքել. ցրել. վանել.
Զբարձակիցն ի բազմականացն ի բաց պուղեաց։ Սուսերաւ զերամակս փղացն պուղէր. (Խոր. ՟Բ. 60. եւ 79։)
Իսկ (՟Բ. Մակ. ՟Ծ՟Բ. 22.)
Անդէն եւ անդ մրրկեալ ընդ միմեանս՝ պողէր պղտորէր, եւ առհասարակ ընդ ամենայն կողմանս ի փախուստ դարձուցանէր, ա՛յլ ձ. լոկ, պողէր. ա՛յլ ձ. լոկ, պղտորէր. իսկ յն. ի փախուստ աճպարեցին՝ այլ այլուր բերեալ։
pot, small pot, saucepan.
Խորտկարարքն լուանային սկաւառակս եւ զպուտուկսն. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ժ՟Է.։)
χυτρίς, χυτρίον ollula. Պոյտն փոքրիկ, խէցէղեն կամ պղնձի. պըտուկ.
Ետ հրաման՝ երկաթի պուտկօք հալել կապար. (Ագաթ.։)
Գտին կուժ մի ջրով, եւ պուտուկ, եւ ափսէ. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Ե. ձ.) (տպ. պտուկ)։
Կասկար է պուտուկ պղնձի։ Ի թոնիր եւ ի պուտուկս. (Վրդն. ել. եւ Վրդն. ղեւտ.։)
Իբրեւ պուտկունս ոք զի արկանէ հրով, զմարմինն այնպէս կծուակից առնէ. (Եւագր. ՟Ի՟Գ։)
Ես եմ եպիսկոպոս խոհակերոցին՝ պուտկանց եւ սափորոց. յորժամ մեղանչեն ինձ՝ կապեմ զնոսա. զպուտկունսն աղիւ եւ համեմով, զսափորսն գինւով եւ ջրով. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to give oneself affected ways, to simper, to be dainty, to mince, to be disdainful, overnice, to play the prude;
to adonize, to be studiously elegant, to be dandy or foppish;
to be well dressed, very spruce.
ἁκνόμαι, θρύπτομαι in lasciviam et in delicias labor. Ընդ պչրանո գալ. խենեշանալ. ի լկտիութիւնս հատանիլ.
Զի՞նչ իցէ խայտալն (կանանց). յորժամ հպտիցին, յորժամ պչրիցին, զաչսն զվայրօքն յածիցեն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ծ՟Է։)
Իսկ յասելն Լմբ. սղ.
Ուսո՛ ինձ յիմ ջրհորոց ջուր ըմպել, եւ ոչ ի գեղ օտար պչրել. կարծի ունել զզօրութիւն եւ պչնելոյ։
immodest attire;
wicked, lascivious glance.
Նոյն ընդ պչրանք. ըստ իմիք եւ ընդ պչումն.
Ակնայարատ պչրութիւն, պոռնկակերպ կերպարան. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
eye, bud, germ, shoot.
Բառ ռմկ. պտուկ տնկոց. ընձիւղ. բողբոջ.
Ասացին ոմանք, թէ լաւ հօտելն՝ յետ կթելոյն է ... զի շուտ հանէ զպպլուկն, եւ ի պատահարաց ամբողջ մնոց. (Վստկ.։)
Doctor, Master.
Բառ յն. ի յետին դարս. πρωτοφροντίστης . որպէս թէ Առաջին խոհական խնամակալ, եւ վարժապետ, վարդապէտ, ուսումնասէր. իմաստասէր, եւ ճգնաւոր։ Զայս անուն սեպհականեաց անձին ստեփանոս ուռպելեան. Որպէս տեսանել ի գրուածս նորա. Գտանի գրեալ եւ այսպէս.
Ի ձեռն տէր ստեփանոսի, որ է պռօտաֆրադէո հայոց մեծաց. (Յիշատ.։)
to portion, to give a portion, to endow.
προΐξασθαι dono, donis adornare. Օժտիւք զարդարել՝ ճոխացուցանել.
Զնոյն եկեղեցի պռուդեաց եւ փարթամացոյց ստացուածովք։ Պռուգեալ կարգաւորեաց փարթամութեամբ զվանքն սրբոյն կոռնելիոսի. (Մարթին.։)
to be cross, illtempered, to make a wry face, to turn up one's nose, to be disdainful;
յունօք —, cf. Յօն.
Բարձրայօնութեամբ ունչս առնել. յընչաց քերել.
Ատեցեալ զայր իւր զարդատ՝ պչրանօք եւ պռսելով կայր. (Խոր. ՟Բ. 60։)
ՊՌՍՏԵԼ ԶՅՕՆՍ կամ ՅՈՒՆՕՔ. Կկզել զյօնս. կկզայօն լինել.
Խեթի հայելով, եւ զյօնսն պռստելով. (Վրդն. սղ.։)
Զյօնսն պռզտեալ կոկողաբանէր. (Արծր. ՟Գ. 5։)
Ոչ աղարտել զաշխատութիւնս մեր ... եւ յունօք պռստել. (Կիր. պտմ.։)
to give or addict oneself to, to be fully occupied, immersed in.
Շաղախիլ, կամ մխիլ.
Եւ ի հատանիլն ի ստեանցն՝ նոյնպէս եկաց (ի պահս), եւ ոչ պտխեցաւ ի կերակուրս զատկաց. (Հ. դեկտ. ՟Ժ՟Ա.։)
cf. Պտկիմ.
ՊՏԿԵՄ ՊՏԿԻՄ. Պուկս ի վեր երեւեցուցանել. ըիձիւղիլ. բողբոջիլ. ցցուիլ. ծլիլ.
Թէպէտ եւ ոստովք առ ժամանակ մի պտկեսցէ. (Իմ. ՟Դ. 4։)
Զի նիսան էր, յորժամ ծառք պտկեն եւ ծաղկեն. (Բրսղ. մրկ.։)
Թզենի կակղացեալ սոտովք, եւ պտկեալ տերեւօք։ Ոստքն պտկին, եւ տերեւն երեւի. (Երզն. մտթ.։ Որպէս եւ Վստկ. ստէպ։)
fertility, abundance.
Պտղեղն գոլ. պտղաւէտութիւն.
Յապականեալս ի հունձս եւ ի կալս, թէ եւ գտանի ուրեք պտղեղութիւն. (Յհ. կթ.։)
to germoliate;
*to imbibe.
Պտղաբերիլ. կամ պտկիլ եւ քաղիլ որպէս պտուղ.
Անտի (ի բեթղեհէմէ) պտղեալ հացն կենաց կերակուր աշխարհիս։ Ի վերստին արբամանէ սուրբ եւ պատուական տրեան քո՝ ինձ եւ որդւոց իմոց պտուղ օրհնութեան պտղեսցի. (Ճ. ՟Գ.։)
eddy, whirlpool, vortex;
— հողմոց, whirlwind, hurricane, squall, storm;
— գլխոյ, vertigo, giddiness, dizzines, swimming in the head;
— առնուլ, to turn or whirl round and round, to eddy.
cf. Պտուտիմ.
ՊՏՈՒՏԵՄ ՊՏՈՒՏԻՄ. περιάγω, -ομαι circumago, -or εἰλίσσω, -ομαι circumsolvo, -or. որ եւ ՊՏՈՒՏԿԵԼ. Պտոյտս տալ առնել. եւ պտոյտս առնուլ. շրջաբերել, իլ. փոթորկել. աղմկել, իլ. պտըտցնել, պտըտիլ.
Մի՛ դիւտշունչ հողմոյ զձեզ պտուտեալ՝ տոչորիցէ կորստեան կիզմամբն. (Յհ. կթ.։)
Պտուտէր շփոթէր զընդ երկնաւս ի մարտս վկայիցն. (Խոր. հռիփս.։)
Զխումբն պտուտեալ ի փախուստ դարձուցանէր. (Խոր. ՟Գ. 37։)
Ազդ հարաւոյ փոթորկեալ պտուտեալ տիրեցին ամենայն երկրի. (Յհ. կթ.։)
Աշխարհս սովորաբար պտուտեալ ունի զմարդիկ յորձանօք մեղաց. (Շ. բարձր.։)
Անկաւ ի ծովն, եւ եղեւ թնդիւն մեծ, եւ պտուտեցաւ ջուրն. (Ճ. ՟Ա.։)
Առժամայն ի պտուտելն սպիտակափառ երեւակայեալ (ալիք ծովու)՝ ի քթթելն ական ոչ ժամանէ. (Մագ. խ.։)
Ծուխն պտուտեալ ի յօդն. (Մեկն. ղեւտ.։)
Պտուտի ցորեան ի մաղն՝ վեր ի վայր շրջելով. (Բրսղ. մրկ.։)
cf. Պտոյտք.
Պտոյտք. յորձանք.
Ահագնութիւնք ... տիեզերապատ պտուտկացն պիսիդոնի (այսինքն ծովու). (Նար. խչ.։)
cf. Պտուտեմ;
to screw, to screw down or on;
to feel giddy, dizzy, to have a swimming in the head.
Հողմ ինչ էպտուտկեալ պատեալ զմիմեամբք. (Սարկ. շարժ.։)
Իբրու զեռանդ պտուտկէին՝ շրջան առեալ շուրջ քաղաքին. (Շ. եդես.։)
Ոչ հնար էր յիշխանացդ պաղատան՝ մանաւանդ յայդմանէ՝ որ զբոլորն պտուտկէ չարսի։ Զպտուտկեալ չարն շիջուցանել. (Մագ. ՟Ի՟Է. եւ ՟Ի՟Թ։)
Որ ի մերումս բնութեան պտուտկի ազգի ազգի վրիպականութիւն. (Նար. ՟Ղ։)
Ոմանք յառաջ քան զփորձն՝ միայն ի սպառնալեացն սարսէին. ոմանք մերձ եղեալ ի չարիսն՝ պտուտկեցին. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
to excavate, to hollow or dig out;
to seek for, to investigate.
(Արմատն է պտիռ. յորմէ աղբապտիռ). Բրել եւ պեղել զերկիր իբր յուզելով եւ որոնելով. ուստի եւ ռմկ. փնտռել.
Բրէին պտռէին, եւ բազում որթս արմատտքի խլէին. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Պտսկեմ.
ՊՏՍԳԵՄ ՊՏՍԿԵՄ. Խայտալով ոստոստել մատաղ անասնոց, եւ գրկընկալ տղայոց. վեր վեր ընկնիլ.
Բազում անգամ յանասնոցն զամուլսն ի սանձահարելն՝ պտսգեն մոլեգնաբար մատաղական խրոխտութեամբն. (Գեննանդ.։)
Մագլցէր զերեսս դատաւորին, որպէս եւ սովորութիւն է տղայոց՝ այսպիսի անակնածութեամբ պտըսկել։ Մինչեւ ի ստնդիայ տղայսն՝ որք ի գիրկս մարցն պտըսկէին, ասելով թերակատար եւ թոթովախօս լեզուով. (Հ. յուլ. ՟Ժ՟Է.։ եւ Հ. փետր. ՟Դ.։)
Սուրբքն՝ յերկայնամտելն աստծոյ՝ քնքշան, տղայաբար պտսկեն. (Վրդն. սղ.։)
saw-fish.
Բառ յն. յորմէ եւ յոքն. պրիոնէ. πρίον, -οναι serra, -rae. որ եւ ՊՐԻՍՏԷ. Սղոց, որպէս սղոցաձուկ.
to save, to deliver, to rescue.
Զերծուցանել.
Անդ պրթեալ ոմն ապրեցուցանէր մանուկ մի փոքրիկ՝ տրդատ անուն։ Երկուս մանկունս յորդւոցն պարթեւին պրծեալ ապրեցուցանէ ոնմ ի ձեռն դայեկաց։ (Ագաթ.։)
Ի նաւահանգիստն խաղաղութեան պրծեալ ապրեցո։ Նար. (՟Ձ՟Բ։)
to bind, to strain, to tighten, to tie tight, to pinion;
to stretch, to lengthen out;
cf. Յօն.
τείνω, προτείνω, ἑκτείνω, διατείνω , ἁνασπάω tendo, extendo, divarico, constringo, suspendo. Պիրկ կացուցանել. ձգտելով կաշկանդել. ձիգ քաշել եւ կապել, կախել, բեւեռել. քաշել՝ կապկպէլ.
Պրկեցին զնա փոկովք. (Գծ. ՟Ի՟Բ. 25։)
Զգլուխն նիկանովրայ աջով ձեռամբ հանդերձ ... բերին պրկեցին յանդիպման երուսաղէմի. (՟Ա. Մակ. 47։)
Պրկեցին զնոսա մի մի ի չորս ցիցս. (Ագաթ.։)
Ինքն զխաչէն պրկեալ կախեալ խաչացաւ. (Բուզ. ՟Դ. 6։)
Վասն փայտիդ օրհնութեան կենաց, յորում պրկեցար աստուածդ անըմբռնելի։ (Նար. ղ։)
Սուրբն ատոմ պրկեալ ի փայտին՝ քաջալերէր զընկերսն. (Ասող. ՟Բ. 2։)
Ցուցանել՝ թէ ուր մահն պրկեալ. (Ոսկ. ՟Բ. 2։)
Առանց կապանաց՝ աներկիւղ խորհրդով որ ոչ յողդողդի, պրկեալ էր առ աստուած ռաղօթս եւ ի խնդրուածս։ Ի կոճեղ մտանէին եւ պրկեալ լինէին զծակովքն յերկոսին ոտսն. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 7 եւ 1։)
Ի լերինն՝ յորժամ մատեաւ կռուել ընդ նմա, եհար զգետնի, եւ պրկեաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
ՊՐԿԵԼ. Ձգտել, ուժգին ջգտմամբ պարզել. քաշքշելով երկնցնել.
Նկրտելով ի վեր ելանէր (խոյա ի սաբեկայ ծառն), եւ պրկելով ոտիցն՝ զօրինակ խաչին նշանակէր. (Կիւրղ. ծն.։)
Ջղուտն ինքն յինքենէ բնաւորապէս պրկի. մինչ զի ի ձեռն պրկելոյ՝ թանձրացեալն ի գոլոշեաց մասն անօրսանալ. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Բ։)
Զերկինս ձգեաց իբրեւ խորան, եւ պրկաց զնոսա իբրեւ զփեղկս. (Ճ. ՟Գ.։)
Ոչ յայլմէ ումեքէ ի բաց ձգեցեալք առ ի պրկիլ եւ ձգտիլ։ Զօդն ձեւացոյց եւ պրկեաց սաստկութեամբ. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ի ՎԵՐ ՊՐԿԵԼ ԶՅՕՆՍ. որպէս Բարձրայօն գտանիլ. մեծամտել. պռստել.
Յորժամ զոք ամբարտաւանեալ տեսանիցես, զվիզն բարձրացուցանելով, եւ զյօնսն ի վեր պրկելով. (Ոսկ. մրգր. ՟Բ։)
instrument of torture, rack.
որ եւ Պրկանոց. Գործի պրկելոյ. մեքենայ կամ փայտ՝ յորոյ վերայ պրկին յանցաւորք առ ի տանջել. եւս եւ պրկումն. պրկանք.
Եւ այնպէս կայր, ցմեծ ժամս յանհնարին պրկոցսն. (Եղիշ. ՟Ը. կամ ըստ Ճ. պրկանոցսն։)
Ոչ եւս կարէր բանալ զբերանն՝ յանհնարին պրկոցոցն գելարանին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի յակոբ նախահայրն իջեալ (աստուած) եւ գիրկս արկեալ, հակառակէր ընդ նմա՝ որպէս պրկոց անցանելով. (Նար. երգ.։)
stretching, tension.
Զոր եւ ի վերայ գործեաց երաժշտականք զգուշութեամբ պահեն՝ զջիլսն թուլացուցանելով, զի մի պրկմամբ անհանգստութեամբ պախումն առցէ։ Ոչ միայն առ անջատեալոն եւ առաւելեալ պրկմունս՝ օրինօք երաժշտականութեան յարմարեալ է, այլ եւ առ մէջս եւ առ թուլացեալսն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 29։)
Որ խիստ էր քան զամենայն ցաւս՝ պրկումն յօդից անդամոցն. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 10։)
Պրկումն եւ ձգտումն սաստիկ ի վերայ անկանէր. (Պտմ. աղեքս.։)
ՊՐԿՈՒՄՆ. Պարզուած օդոյ՝ տարածմամբ եւ ձգտմամբ.
Ի հրացանութենէ փայլական հրոյ հասեալ յօդս՝ յինքն ամփոփէ զբնութիւն օդոյն եւ զխոնաւութիւն ջրոյ. եւ այնպէս պրկմամբ օդոյն թանձրանայ՝ մածեալ եռացմամբ հրոյն, եւ կարծրացեալ քարանայ. (Իգն.։)
Որպէս ի գոյացութիւն շրջագոյաթութեան (վերին երկնի), զոր կոզեմք երկին ... եւ ի ներքոյ պրկմանն արգելեալ սաստկութիւն հողմոց. (Շիր.։)
made of rush or papyrus;
rush-mat;
rush-garments;
— թուղթ, papyrus-scroll.
ՊՐՏՈՒԵԱՅ, տուէի, էք, էից կամ տուեայք, եայց. եւ ՊՐՏՈՒԵՂԷՆ. πάπυρος, παπυρώδης papyraceus. Գրի եւ ՊՐՏՈՒԵԱՆ. Որ ինչ է ի պրտուոյ հիւսեալ կամ շինեալ.
Առ մայրն տապանակ պրտուեայ. (Ել. ՟Բ. 3։)
Պրտուեայ տապան. (Շ. այբուբ.։ եւ Վանակ. հց.։)
Պրտուեղէն տապանակ. (Տօնակ.։)
Արար պրտուեայ խուզ ի վերայ նորա։ Պրտուեղէն էր ունկողին իւր ի վերայ գետնոյ. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ժ՟Է. եւ Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ժ՟Է.։)
Արարին նմա խուղ պրտուեղէն։ Ելից զպրտուեղէն խուղ նորա. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Դ։)
Մի՛ գրեսցեն ի մագաղաթ, այլ ի թուղթս պրտուեղէնս. (Վրք. հց. ձ։)
ՊՐՏՈՒԵԱՅ կամ եան. եւ ՊՐՏՈՒԵՂԷՆ. գ. Պարիխ. փսիաթ. խըսիր. հասըր.
Զգեցեալ էր պրտուէս։ Զգեցեալ էր զպրտուեանսն (ա՛յլ ձ. զպրտեանսն). (Վրք. հց. ձ։)
Ածեալ պրտուեղէնս՝ կալան զբերան ջրհորին. (Վրք. ոսկ.։)
Զանարժանս կրօնաւոր ի վերայ պրտուեղինի հանգուցէ՛ք. որպէս եւ վայելէ սուրբ ձեւոյս. (Ժող. հռոմկլ.։)
Գտին զմիայնակեացն ի վերայ պրտուեղինին նստեալ, զի լայր։ Մի՛ հանել յանձնէ զպրտուեղէնն. (Վրք. հց. ձ.։)
Ոմանք մերկք, ոմանք պրտուեղինօք առանց թեզանաց. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ժ՟Դ.։)
heating, warming oneself.
Որ ջեռնու, կամ ջեռեալն է. տաքցօղ.
Եւ զբանս եւս ջեռլեացն ասէ հեգնելով, եթէ վաչ ինձ, զի ջեռայ. (Ոսկ. ես.։ 1)
heating, burning, inflammation.
ἑμπύρευμα ardor, fervor, fomes. Ջեռնուլն. վառումն.
Վասն այսորիկ համբոյր տուեալ է, զի իբրեւ ջեռումն լիցի սիրոյն, եւ զգութն բորբոքեսցէ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։ 1)
warm, hot;
serene, calm, mild.
θερμός calidus. Ջեր, ջերմ. ջերմին. տաք.
Ի ջերին տեղիս ի ձմեռոց երթալոյ։ Ի ջերին տեղիս գնալոյ. (Եզնիկ.։)
Ի ջերին յայս կենցաղս եկեսցէ երբեմն եւ ձմեռան գործ. (Մաշկ.։) (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ)։
Ջերին. ա. εὕδιος serenus, tranquillus. որպէս ջեր՝ ըստ ՟բ. նշ. այսինքն պարզ. բարեխառն. հանդարտ.
Խնդէ անքոյթ եւ ջերին եւ խաղաղուտ կայան հաստատութեան հոգւոյ։ Զխաղաղականն եւ զջերինն եւ զանքութացեալն սիրէ. (Փիլ. իմաստն.։)
Զբնութիւն օդոցն փոխէ ի ջերինս, եւ անգուստ ի վիշտս ամպրոպաց. (Պիտ.։)
Մրրիկ ասէ զայն, որ յետ պարզոյ եւ ջերին ժամանակի յանկարծակի երեւալ ի խստութենէ ամպոց եւ ի սաստկութենէ հողմոց։ Նաեւ ի պարզ եւ ի ջերին ժամանակի բազում ամպրոպք յառնեն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Ի նաւահանգիստս ջերինս եւ յանձմեռունս. (Բրս. հայեաց.։ 1)
warm;
serene, calm;
ardent, burning, fervid, fiery, passionate;
tender, affectionate;
heat, warmth;
hot viands;
— է, it is warm;
cf. Ջերմն.
θερμός calidus ζεστός, ζέων, -ον fervidus, fervens, ardens. Ջեռեալ. ջերեալ. ջերմին. եռացեալ. իրօք կամ նմանութեամբ. տաք, տաքուկ, թարմ. (լծ. արաբ. ճէրմ. պ. կէրմ. յն. թէրմօս ). ... եբր. խամ. (յորմէ համամ ).
Հաց ջերմ։ Ոչ ցուրտ ես, եւ ոչ ջերմ։ Ի ջերմն խշտեաց, եւ այլն։
Եւ քո ջերմ պատմուճան հանդարտեալ կայ ի վերայ երկրի. (Յոբ. ՟Լ՟Է. 17։)
Ջերմ գութ։ Ջերմ գթով։ Ջերմն փափագն։ Ջերմ ախտակիցն եւ ցաւակիցն մեղաւորաց (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ Պրոկղ.։ Խոսր.։ Ոսկ.։)
Մինչդեռ ջերմ ոգիքն ի ծոցոյն չեւ էին թափեալ. (Ագաթ.։)
Մինչդեռ ընդ ջերմ կաթամբ մօրն իցէ. (Կիւրղ. ել.։)
Ջերմ արտասուս։ Արտասուքջերմն ջերմն. (Ժմ.։ Բրսղ. մրկ.։)
Հակառակք, որպէս ջուր՝ հրոյ, ցուրտ գոլով եւ գէջ՝ ջերմոյն եւ չորին. եւ երկիր՝ օդոյ, ցուրտ գոլով եւ չոր՝ ջերմոյն եւ գէջին. (Նիւս. բն.։)
Որք սրամտութեամբ ջերմ են, եւ շարժին. (Կլիմաք.։)
Ի տապ խորշակի ջերմոցն արեգակնակէզ լինելով։ Խստագոյնս պահէին ի ջերմոջ աշխարհին. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Ը։)
Ա՛յլ ժամանակ է ձմերանոյ, եւ ա՛յլ ջերմոյ. եւ ոչ ոք տեսանիցէ զնշանս ձմերանոյ, եւ ջերմի ակն ունիցի. (Մեկն. ղկ.։)
Յօրըստօրէ կենացն ընթացս առաւելու հուր ի հուր, եւ ջերմ ի ջերմ, եւ տենչումն ի տենչումն. (Կլիմաք.։)
Եւ որպէս սերտ եւ ընտանի մերձաւոր. προσήκων propinquus.
Թէպէտեւ բազում չարահոտութեամբ լի իցէ, սակայն իւրոց ջերմոցն եւ ոչ այնպէս պարտ է զնա ի ձեռաց թողուլ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։)
Եւ որպէս ջերմ կերակուր. ջերմիկ.
Եթէ առնես ջերմ, անհոմոքսեա՛ զայն. (Վրք. հց. ձ։)
ՋԵՐՄ. ա. ըստ ՟բ. նշ. Ջեր բառի, այսինքն բարեխառն եւ հանդարտ. εὑδία serenitas.
Ոչ ի ջերմ ժամանակ, այլ մինչդեռ ալէկոծն ծովածուփիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։)
warm victuals.
Ջերմ ինչ եփեալ. որ եւ յն. ձայնիւ թերմոն ասի. իսկ թերմօս կամ թերմիա, ազգ է ոլեռան.
Արասցուք սակաւ ջերմիկ։ Ե՛կ զի ուտիցես զջերմիկս ընդ եղբարցս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)