cf. Աճումն.
· Calfa
ԱՃՈՂՈՒԹԻՒՆ. Աճողական գոլն աճումն. զօրութիւն եւ ներգործութիւն աճելոյ. առուգութիւն. αὕξησις, τὸ ἁκμαῖον augmentum, vigor
Յայտնել վարկանելի է՝ որպէս կանաչս, զմանկականութիւնն եւ զաճողականութիւնն. (Դիոն. երկն. ՟Ժ՟Ե։)
Կանաչն՝ զաճողութիւնն միշտ ի բարիս. (Շ. հրեշտ.։)
cf. Աճումն.
· Calfa
ԱՃՈՂԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. Աճողական գոլն աճումն. զօրութիւն եւ ներգործութիւն աճելոյ. առուգութիւն. αὕξησις, τὸ ἁκμαῖον augmentum, vigor
Յայտնել վարկանելի է՝ որպէս կանաչս, զմանկականութիւնն եւ զաճողականութիւնն. (Դիոն. երկն. ՟Ժ՟Ե։)
Կանաչն՝ զաճողութիւնն միշտ ի բարիս. (Շ. հրեշտ.։)
growth, augmentation, increase, enlargement, progress, extension, amplification, multiplication;
exaggeration;
augment;
vegetation.
· Calfa
ԱՃՈՒՄՆ որ եւ ԱՃԵՑՈՒՄՆ. ԱՃԵԼՈՒԹԻՒՆ. Աճելն՝ ըստ ամենայն առման. առաւելութիւն, եւ յաւելուած՝ բուսոց, հասակի, սերնդոց, պատուոյ եւ այլն. αὕξησις incrementum, augmentum աճիլը, մենծնալը, շատնալը. իզտիատ. զիյատէթ. թարագգա.
Յաճումն եւ ի փառս տեղւոյն։ Ամենայն մարմինն աճէ զաճումն Աստուծոյ։ Զաճումն մարմնոյ գործէ. (Բ. Մակ. ՟Ե. 16։ Կող. ՟Բ. 19։ Եփես. ՟Դ. 16։)
Երրորդ եօթներեկաւ յանգումն է աճման. քանզի մինչեւ ի մի եւ ի քսան ամացն աճէ ի մեծութիւն մարդն։ Լուսին յաճման ընդ եւ ի կասելն յաճմանէն յեղյեղմունս գործէ. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Յորժամ յաճմունսն իցէ (լուսինն). (Եզնիկ.։)
Նովաւ օրհնին տղայք նոցա յաճումն. (Եղիշ.։)
Սերմանք աճման։ Ի հասակ աճման համբառնալ. (Նար.։)
Յաճմանէ յաճումն փոխեցաւ. (Լմբ. սղ.։)
Գան յաճումն ամուսնութեամբ. (Եզնիկ.։)
Բազմորդութեանն աճմամբ։ Զաճումն ազգիս գործէ. (Պիտ.։)
Աճումն երկիւղին Աստուծոյ՝ սկիզբն սիրոյն է. (Կլիմաք.)
Զիս յարմարեա՛ Տէր ընդ նոսին՝ առնուլ աճումն ըստ բոլորին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Աճեցուն.
· Calfa
Բոյսք աճունք. (Ագաթ.։)
Յանկարծակի եղեւ աճուն եւ պտղաբեր. (Գէ. ես.։)
Սափորն եւ սրուակն աճեցուցին՝ որ ինչ արկեալ էր ի նոսա. եւ եղեն արմատք (նոցա) գնայունք եւ աճունք. (Եփր. թագ.։)
bushy, thick, full of branches.
· Calfa
Որոյ ճիւղքն են աճուն կամ ուռճացեալ. աճումնաձիգ. տալլը պուտագլը.
Ծառս աճունաճիւղս. (Նար. խչ.։)
juggler;
conjurer.
· Calfa
«ձեռնածու» Լծ. Փիլ. Ոս-կիփ. աւելի ընտիր ձև է աճապարար, որ ու-նի միայն ԱԲ։
= Արաբ. [arabic word] caǰab+ «զարմանալիք» + հյ. արար (անող) բառերից բարդուած, ըստ այսմ վերի բառը պէտք է կարդալ աջ-բարար. այս ձևով կազմուած է նաև գւռ. աջբատես (Բլ. ՆԲ) «այլանդակ, շատ տգեղ». արաբ. [arabic word] fajab +հյ. տես (տեսք) բառերից։-Հիւբշ. 262։
նախ Ա.գերեան, հրատ. Փիլ. հտ.բ, էջ 523 ծան. մեկնում է հյ. աչապարար (աչք պարարող) կամ արաբ. աճայիպ-արար. Ուրիղ մեկնեց ՆՀԲ։ Թիրեա-քեան, Ար. բառ. հանում է աճապարել բառից։
Բառ ռմկ. եւ անստոյգ. որպէս աճայիպ իրաց արարօղ, կամ զաչս պարարօղ շութափող ձեռնածութեամբ. օգգապազ. կէօզ պայըճը.
Որպէս աճպարարքն առ աչօք իրք ձեւացուցանեն. (Լծ. փիլ.։)
Աղանդաւորաց եւ աճպարարաց ... Աճպարարն՝ որ ոչ խաղայ, սուտզրուց մարդ է. (Ոսկիփոր.։)
year;
ամի ամի, ամ յամէ, ամ ըստ ամէ, yearly, annually, a year, every year;
յամէ եւս, the following year, the year after;
յառաջիկայ ամի, next year;
յանցելումամի, last year;
զայս —, յայսմ ամի, this year;
զամն ողջոյն, all the year;
ի վերջ կոյս ամին, towards the end of the year.
· Calfa
, ի-ա հլ. «տարի» ՍԳր. Ագաթ. «տա-րիք» Եւս. Ոսկ. որից ամամէջք «մի քանի տա-րուայ միջոցը» Ագաթ. ամանոր «նոր տարի», ամանորարեր Ագաթ. զ և առ նախդիրներով՝ զառամ «խիստ ծեր» Պիտ. զառամագոյն Եփր. աւետ. զառամանալ Յհ. իմ. ատ. եալ և եան մասնիկներով՝ միամեայ Յայսմ. եռամեայ, եռամեան, եռեմեան Պղատ. օրին. Փիւ. երե-քամեալ Եւս. քր. բազմամեայ Իմ. դ. 15. բազ-մամեան Մծբ. աւելի հին ձևով երկեամ, զեր-կեամ, երկեմեան, երկեմենից, երեամ, ե-րեմի ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 8. Ես. և բ. տիմ ե-րեմեան, երեմենի «3 տարեկան» ՍԳր. ու-թամեան Գծ. թ. 33. նոր գրականում ս մավերջ, կիսամեակ, տասնամեակ ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sama-ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] sámā «տարի, եղանակ, ժա-մանակ», զնդ. [syriac word] hama-«ամառ». հիռլ. sam «ամառ», կիմր. ham և գալլ. hāf «ամառ» (տե՛ս նաև ամառն բառի տակ)։ Հս︎ մեմատութիւնները տե՛ս Pokorny 2, 492-3.-Հիւբշ. 416։
Հներից Տաթև. ձմ. ա. «իսկ ամ կոչի վա-սըն երից. նախ զի արեգակն յամե յեր-կոտասան կենդանակերպսն երեսուն ե-րեսուն օր և ապա վճարէ զտարին. երկ-րորդ՝ զի սովաւ յամեմք մինչ ի մահ» (երրորդը չկայ)։ Նորերից Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 315 ցեղակից լտ. an-nus։ ԳԴ առաբ. [arabic word] 'am «տարի»։ ՆՀԲ արաբ. ամ, լտ. annus, եբր. šana ևն։ Նախ Rask, Nonnulla, էջ 25 համեմա-տեց իռլ. am, amser ձևերի հետ։ Klap-roth, Asia pol. 102 արաբ. a'äm, Canini Ft. etym. 197 արաբ. am «տարի», իռլ. am «ժամանակ»։ Ստոյգ մեկնութիւնը տուաւ նախ Lag. Urgesch. Arm. 872։ Մորթման, ZDMG 30, 415 տոսպական բևեռագրերի մէջ գտնում է Hamapsa դիցանունը, որ մեկնում է ամ և բոյս բառերից։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայիս 11 ամ բառի նախաձևը համարում է *համ։ Karst, Յուշարձ. 406 սումեր. MԱ «տարի»։
ՓՈԽ. Հայերէնից է վրաց. ერკემალი երկեմալի, որի վրայ տե՛ս երկու։
Ամաժանդ տե՛ս ժանտ։
Տարի. ժամանակ ՟Ժ՟Բ ամսոց արեգական. սէնէ. եւ ամ. յոքն. աւամ. եյամ. պրս. սալ. լտ. աննուս. եբր. լանա. թ. եըլ. ἕτος, ἑνιαυτός. annus
ԱՄ ՅԱՄԷ. ԱՄ ԸՍՏ ԱՄԷ. ԱՄ ԶԱՄԻ ԶԿՆԻ. ԱՄԻ ԱՄԻ. Հետզհետէ յիւրաքանչիւր ամի. տարուէ տարի շարունակ. եըլտան եըլա, հեր սէնէ.. ἕτος ἑξ ἕτους annus ex anno, annualis, κατ’ ἕτους. per omnes annos կամ ἑνιαυτός κατ’ ἑνιαυτόν, ἑπέτειον, ἑνιαυτός ὀ ἑχόμενος ἑνιαυτοῦ. annis jugiter
Չափ ժամանակի երեւելի իրաց. թարիխ.
Եկաց Ադամ ամս ... եւ եղեն ամենայն աւուրք Ադամայ՝ ամք իննհարիւր եւ երեսուն։ Եղիցին աւուրք դոցա՝ ամք հարիւր քսան։ Նոյ էր ամաց վեցհարիւրոց։ Զերկոտասան ամ ի ծառայութեան կացեալ էին, եւ յերեքտասաներորդում ամին ապստամբեցին։ Ծերութիւն պատուական ո՛չ բազմաժամանակեայն է, եւ ոչ որ թուով ամացն չափիցի. եւ այլն։
Այն ընտրութիւն ամօք չափեցաւ։ Շրջանակես զժամանակս ամաց։ Ականն արեւու որ հոլովէ կուտէ ամաց յոլովութիւն. (Նար.։)
Յսկզբան ամին նորոյ (ըստ հայոց) ի մուտ Նաւասարդի. (Խոր. ՟Բ. 63։ Տօմար.։)
Ի գալ միւս ամին. (Ագաթ.։)
Հասակ կենաց մարդոյ. եաշ.
Ժամանակ ամաց մերոց եօթանասուն ամ։ Օրհնեաց զամս արդարոց։ Բայց արդ ծերացայ, եւ դուք հերիք էք յամս իմ. եւ այլն։
Եթէ հասից յամս ծերութեան։ Զպակասումն ամաց՝ մաղթանացն հայցմամբ կրկնեաց. (Նար.։)
Զմտաւ ածեն յամս ամաց յերիտասարդութեան հասակին մնալ. (Երզն. մտթ.։)
Ես եղբարք վաթսուն եւ հինգ ամի՛ եմ ի տէր մեր։ Անցեալ խորհրդովք զամօք (կամ զամեօք) իւրովք գնայր. այս ինքն հասուն խորհրդովք քան զհասակն վարէր. (Եւս. պ. ՟Բ. 24։ ՟Զ. 3։)
Յամին վեցհարիւրորդի կենացն Նոյի։ Յամին ութուտասներոդին Նաբուքոդոնոսորայ։ Ի հինգետասաներորդի ամի տէրութեանն Տիբերեայ. եւ այլն։
Սկիզբն արարեալ յամացն Արշակայ մինչեւ յամն վեցերորդ Արտաշիսի. (Եղիշ.։)
ԱՅՍ ԱՄ. իբր յայսմ ամի.
Կերիցես այս ամ զսերմանեալդ. (Ես. ՟Լ՟Է. 30։ ) Ասի եւ ԱՅՆ ԱՄ. ԶԱՅՆ ԱՄ. ԶԱՄՆ ՈՂՋՈՅՆ. եւ այլն, իբր յամի։
ՅԱՄԷ ԵՒՍ. իբր յետ տարւոյ միոյ. յերկրորդ ամի. կելէճէք եըլ.
Յամէ եւս կերիցես զմնացորդսն։ Յամէ եւս (յն. յապագայն) հատցես զդա. (Ես. ՟Լ՟Է. 30։ Ղկ. ՟Ժ՟Գ. 9։)
ԱՄ ՅԱՄ ԱՌՆԵԼ. Տարւոջէ ի տարի յերկարաձգել կամ յամեցուցանել. տարուց տարի ձգել, ուշացնել.
Այսպիսի են պատրանք թշնամւոյն, ամ յամ առնելով եւ ժամ ի ժամ սահմանելով գործել զբարին. (Մանդ. ՟Ա։)
Կարգեցին ամ յամէ զօրն զայն՝ տօն տարեկանաց. (՟Ա. Մակ. ՟Է. 49։)
Ամ յամէ ի նմին տեղւոջ ժողովել ամենեցուն։ Այսպէս ամ յամէ սովորութիւն կարգեաց. (Ագաթ.։) (Եղիշ.։)
Տասանորդեսցես ամ ըստ ամէ. (Օր. ՟Ժ՟Դ. 22։)
Եւ եղեւ սով զերիս ամս՝ ամ զամի զկնի։ Եւ այնպէս առնէր ամի ամի։ Ամի ամի ծառայեաց քեզ. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 1։ Օր. ՟Ժ՟Ե. 18։ ՟Ա. Թագ. ՟Ա. 7։ եւ Ղկ. ՟Բ. 41։ Եբր. ՟Ժ. 3. եւ այլն։)
Զարեգակն ծագէ, եւ զամ ըստ ամէն զցօղսն պարգեւէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18.) յն. զտարեկան։
ԱՄ. Մասնիկ բաղադրական. որպէս ան, եւ համ. cf. ԱՄԲԻԾ, ԱՄԲԱՐԻՇՏ, եւ ԱՄԲԱՌՆԱԼ, եւ այլն։
horn of plenty.
· Calfa
Ամաղթեղջիւր. առասպել հեթանոսական ստեղծ զամաղթեայ պատմութիւնն, որ այծ էր՝ ասեն. որոյ մի եղջերն խզելոյ՝ ի բաց բղխել ի խոր տեղւոյն զամենապտղութիւնն. (Նիւս. երգ.։)
Ամաղթեղջիւր. եղջիւր տեղւոյն (կամ դեղոյ) անուանեցաւ. եւ այլք՝ պտղոցն քաջաբերութեամբ՝ եղջիւր ամաղթեան այծուն ասեն. (Ոսկիփոր.։)
ԱՄԱՂԹԵՂՋԻՒՐ գրի կարճելով եւ ՄԱՂԹԵՂՋԻՒՐ. Անուն միոյ ի դստերաց Յովբայ։ (Յոբ. ՟Խ՟Բ. 14։) Այլ ըստ քերթողաց՝ եղջիւր ամաղթեան, որպէս թէ եղջիւր ամաղթեայ՝ այծոյ կաթնատուի Արամազդայ, նշանակ առատութեան կամ ճոխութեան. եւ ըստ եբր. եղջիւր ծարրոյ՝ որպէս անօթ սնգուրի, նշանակ գեղոյ. ἁμαλθαίας κέρας amaltheae cornu, amalthea
to pour out, to empty, to discharge;
to cast forth or emit.
· Calfa
Առ զմարախն, եւ ամաց ի ծովն Կարմիր։ Զհողն ի ծովն ամասցէ։ Ամասցէ ի ծով զզօրութիւն նորա. (Ել. ՟Ժ. 19։ Եզեկ. ՟Ի՟Զ. 12։ Զաք. ՟Թ. 4։)
Յորժամ զանապակն ի ներքս ամասցեն, կատաղին. (Փիլ.։)
Ամասցես ծարիր յաչս քո. յն. օծանել. (որ եւ ասի ԴԵՂ ԴՆԵԼ։ Երեմ. ՟Դ. 30.)
ԱՄԱՄ որ եւ ԱՄԱՆԱԼ. (որպէս թէ յամանն ի ներքս կամ յամանոյ ի դուրս արկանել) ἑμβάλλω, πατάσσω injicio, percutio Ընկենուլ. թափել. թօթափել. լնուլ. վոթել, լեցնել. տօլտուրմագ.
to become desert, to be uninhabited or uninhabitable.
· Calfa
ἑρημόομαι desolor Անապատանալ. ամայի եւ աւերակ կամ անբնակ մնալ. թափուր մնալ. զրկիլ. խարապ՝ վէրան օլմագ.
Աշխարհս մեր յանիշխանութեան ամս երիս աւերեալ ամայանայր. (Խոր. ՟Գ. 56։)
Ողբան սուրբ մարգարէքն զամայանալն Երուսաղէմի։ Հայրապետական աթոռն ամայացեալ ի բնակողէն։ Ամայացաւ ի բնակչացն երկիրս ամենայն. (Լաստ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ը։)
Նմանութեամբ՝ իբր հեռանալ, հեռի գտանիլ.
Որք վասն մեղաց ամայանան ի Սուրբ Հոգւոյն. (Խոսր.։)
Ամայացեալ է եւ ոչ ոք յիմաստութենէ. (Փիլ. լիւս.։)
Երիտասարդն ի գաւազանէ ամայացեալ՝ ստահակէ. (Լմբ. առակ.։)
Միայնանալ յանապատ. առանձնանալ.
Ելեալ ի լերինս ամայանայր։ Ամայացեալ միայնակեացք. (Գր. սարկ. լուս. Ճ. ՟Ա.։)
Խափանիլ. ի մոռացօնս լինել. պադդալ գալմագ.
Զբազմամեայ ամայացեալ բանս բերի քեզ ի տեսութիւն. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
Եւ փոխանակ գրելոյ ԱՄԱՆԱԼ. իբր Թօթափիլ. (որպէս թէ եւ ամայանալն իցէ թափիլ իբր յամանոյ)
Զմանկահեղձոյցն չարեաց տային տոկոսին՝ յանդնդապտոյտ խորսն ամայանալով. (Սկեւռ. աղ.։)
to devastate, to deprive, to spoil.
· Calfa
Յերկիր յամա՛յ երթիցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
Զի թուի որ քեզ՝ օրս այս պահին, յորժամ ամա՛յ գացիս եւ մին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Անապատ ամայի եւ թափուր կացուցանել. դատարկացուցանել.
Եզեկիաս բարեպարիշտ՝ ամայացոյց ի կախարդացն զԵրուսաղէմ. (Ոսկ. ես. եւ Գէ. ես.։)
to pour out, to empty;
to collect together;
cf. Ամանեմ;
— ծարիր յաչս, to colour the eyes with prepared antimony.
· Calfa
Զի մի՛ երբեմն եւ զնոսա ... ի ծով ամայեսցէ. (Երզն. մտթ. ՟Ը. 35։)
desert, uninhabited, deserted, uninhabitable, solitary, uncultivated, desolate.
· Calfa
(սեռ. ւոյ, եաց) «անշէն, անբնակ» Խոր. Պիտ. Նար. «որբ ու անտէր լքուած» Փիլ. Պիտ. Նար. Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 170-171. «պարապ տեղը. իզուր» Մագ. թղ, 22z առում ենաև ամա ԱԲ, ամայ «ամայի» Ոսկ. յհ. ա. 28. «բարբարական պտտող» Ոսկ. Եփես. 833. «անշնորհք» Բառ. երեմ. էջ 13. որից ամայութիւն «անշէնութիւն» Փիլ. Պիտ. Ոսկ. յհ. ը. 33. «լքումն, մենակ որբի պէս մը-նալը» Խոր. Ոսկ. յհ. ա. Անկ. Գիրք հին կտ. Ա. էջ 168. ամայական «վայրի (բոյս)» Նար. ամայանալ «անշէն մնալ» Խոր. Լստ. «հեռու-զուրկ մնալ» Խոսր. Փիլ. լիւս. «ճգնիլ, անա-պատ քաշուիլ» Գր. սրկ. «հնանալով մոռա-ցուիլ» Մագ. հին և ընտիր վկայութիւններն են Բուզ. Ե. 44 «Ողորմէր աղքատաց, գերեաց, ամայեաց (լքեալ)» և Ոսկ. ես. «ամայացոյց ի կախարդացն»։
Justi Zendsp. 26 կասկածով դնում է զնդ. amayavā «չնչին, ունայն, անար-ժեք», սանս. amāyá? զնդ. ma «չա-փել» արմատից։ (Bartholomae, Altir. Wört. 141 այս բառը մեկնում է «ցաւ, տառապանք», որով համեմատութիւնը ջնջւում է)։ Փառնակ, Անահիտ 1903, 101 և 1964, 97 ամայի (Բուզանդի մօտ] դնում է *ամարդի, որից ամատի= ամայի։ Ղափանցեան, ЗВО 23, 360 ան բացասականով-māy «չափեւ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Երև. Խրբ. Սեբ. ամայի։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ამაო ամառ «ի զուր, պա-րապ, սնոտի, սուտ, սխալ, անհիմն», ამა ամաոդ «ի զուր» (այս իմաստի հետ նոյն է Մագ. ամացի «ի զուր»). ამაოება ամառեբա ռունայնութիւն», ამაოხრებელი ամառխրեբե-լի «աւերիչ» (որ է «ամայի դարձնող»)։ Մառ Tekcm. и Paз. VI, физиол. 1904, էջ xxxI յիշում է վրաց. ამავოა ամավոյ ձևը։
ἕρημος desertus Թափուր կամ թօթափեալ ի բնակչաց. անշէն. անապատ. աւերակ. անկոխ. խարապ. վերան. եզսիզ.
Որոց դադարք՝ անապատք եւ ամայիք (այս ինքն ամայի վայրք). (Խոր. ՟Գ. 20։)
Ամայի անդաստանաց։ Ամայի ծանուցեալ եւ թափուր ի մարդկանէ։ Զաշխարհ իսկ ամայի ի վիճակեալն կացուցանէր բնակչացն։ Ամայի վայր. (Պիտ.։)
Ճանապարհացն ամայի լինել ի չգոյէ մարդկան. (Նար. ՟Ծ՟Բ։)
Զրկեալ. թօթափեալ յիւրոցն, եւ յայլ եւս իրաց. թողեալ լքեալ. անտերունչ, թափուր, անբաժ. երեսի վրայ ձգած, զուրկ. թէրք օլունմուշ. մէթրուք. մահրում.
Յառնէն եւ յորդւոցն ամայի եւ անապատ է. (Փիլ. քհ.։)
Որք ամայիք ի բարեկամացն գոն եւ թափուրք։ Ամայի զտունն ի տնտեսութենէ թողեալ։ Ամայի յընչիցն առնել։ Յամենայն կենցաղօգուտ զարգուց ապալեր եւ ամայի է. (Պիտ.։)
Ամայի ի զգուշութենէ պահողացն։ Յողորմութենէդ ամայի մնացեալ. (Նար. ՟Գ. ՟Ձ՟Է։)
Ի հօրէ եւ ի մօրէ ամայի մնացեալ մանկանց. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Ամայիք եղեն յօգնականութենէ նորա. (Գէ. ես.։)
Ողորմէր աղքատաց, գերեաց ամայեաց. (Բուզ. ՟Ե. 44։)
Առ պտղոյն բերումն ամայի. (Նար. մծբ.։)
Վասն ապաշխարութեանն՝ մեղաւորն ամայի՝ գտանիցի ներելի ի քէն. (Կլիմաք.։)
solitude;
desolation, depopulation;
abandonment.
· Calfa
ἑρημία desolatio, solitudo Անմարդութիւն. աւերակ եւ անապատ մնալն. անշքութիւն. լքումն. խարապլըգ. թէրք.
Անմարդութիւն եւ ամայութիւն քաղաքաց. (Փիլ. տեսակ.։)
Տգիտութիւն եւ ամայութիւն յաշխարհի տարածի. (Խոսր.։)
Զբազում տանցն ամայութիւն։ Զամայութիւն տանն. (Պիտ.։)
Ի տարակուսանս եւ յամայութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Ը. 33։)
Միայնութիւն. առանձնութիւն. մեկուսութիւն յաշխարհէ կամ յամբոխէ. թէնհալըգ.
Բարիոք է ամայութիւն եւ լռութիւն. (Ածաբ. աղք.։)
Յարմարագոյն է առ իմաստասիրել ամայութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա։)
Սիրեցեալ զլերինս եւ զամայութիւն. (Խոր. ՟Բ. 88։)
vase, vessel, pot;
bag, sack, purse, cloak-bag;
ոտից —, shoe.
· Calfa
ԱՄԱՆ. որպէս յն. ἁποθήκη repositorium Դարան, շտեմարան, համբար. մթերանոց. եւ սափոր.
ἁγγεῖον, ἅγγος, σκεῦος vas, receptaculum, instrumentum Անօթ. ընդունարան. գործած ի պէտս ամալոյ ինչ. սպաս յո՛ր եւ է նիւթոյ՝ որ տանի ինչ յինքեան. գապ. զարֆ. տան. ալէթ.
Լնուլ զամանս նոցա ցորենով։ Յաման մի՛ ամանեսցես։ Չէր թափեալ աման յամանոյ։ Զկահիւն եւ զամանովն։ Խեցեղէն ամանաւ։ Յամանս խեցեղէնս։ Աման ինչ՝ լի քացախով։ Գիտել զիւր աման (զմարմին) ստանալ սրբութեամբ. եւ այլն։
Նովին ամանօք։ Զհնացեալն մերժել յամանոյ անտի. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յաման մաշկեղէն։ Յաման ինչ մորթոյ արկեալ։ Ի տկար ամանս այս նիւթոյ հոգեկրի (այս ինքն ի փայտ ժամահարի). (Նար.։)
Իւղ անոյշ՝ ամանիւ ամփոփի։ Իւղ՝ որ թափեալ է յամանէ, միայն ամանիւն ճանաչի. (Նար. երգ.։)
Գտաւ անդ փոքր ամանաւ ինչ գինի։ Յաղագս վաճառոյ ամանաց. (Վրք. հց. ՟Ե։ Մխ. դտ.։)
Ի ծովէ ջուր բառնալով ամանօք, լնուլ ամանացն, եւ ծովուն ոչ նուազանալ. (Խոսրովիկ.։)
Զամենայն զաւելորդն (մանանայի) թողուցուք յամանս մինչեւ ցառաւօտ։ Լցէ՛ք լի չափով զմանանայդ յաման մի, եւ պահեցէ՛ք յազգս ձեր. (Ել. ՟Ժ՟Զ. 23. 32։)
Նմանութեամբ՝ ընդունարան եւ գործարան բնական, կամ գործի փոխաբերական.
Ցայդ ի նորա լուսոյն՝ ի լուսնի ամանն լոյս ծագէ. (Եզնիկ.։)
Ստինք՝ կաթինն աման են. (Նար. երգ.։)
Աման ուղղոյն. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Բախեցէ՛ք զաման լալոյն արտասուաց։ Արտասուացն ամանոց բախմունք. (Ագաթ.։ Սարկ. լս.։)
Խտղտեալ զաման ցանկութեանն. (Եզնիկ.։)
Ծակոտէր զբազմամթեր աման խորհրդոյն (զմիտս կամ զսիրտ) (Եղիշ. ՟Բ։)
Չարին աման գտեալ զթագաւորն՝ որպէս ի դրախտի անդ զօձն։ Եղեւ աման չարին, եւ ելից զնա սատանայ ամենայն խորամանկութեամբ. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Դ։)
Մինչ ի մարմին եւ ի զգայական ամանսն (որովայնի)։ Զկերակրոյն ամանսն ներքնատուն ասելով։ Թափուր եղելոց ամանոցն՝ հարկաւոր էր քաղցնուլ։ Շնչաբերակք՝ շնչոյն ամանք ... Երկու են ամանք՝ երակք եւ շնչափողք. (Փիլ.։)
Աղքատ ամանով մտացս մտցուք ի լայնատարած խորհուրդ աւուրս. (Տօնակ.։)
ՈՏԻՑ ԱՄԱՆ. Ռամկական է, իբր ագանելիք ոտից.
Յանդիմանելի է զարդ յոտից ամանսն. (Ոսկիփոր.։)
time;
time or measure in music;
cf. Ժամանակ.
· Calfa
, ի-ա հլ. «ժամանակ» Փիլ. Պիտ. Յհ. իմ. ատ. Նար. որից ամանանան «ժամանակական» Նիւս. կազմ. ամանակեան Փիլ. ամանակութիւն «տարի» Շիր. հինգամա-նակ Թր. քեր. բազմամանակ Մագ. դուզնա-մանակեան Անյ. ստորոգ. հանգէտամանակ Վրդն. ծն. անամանակ Կնիք հաւ. էջ 266. եր-կամանակ Թր. քեր. Մագ. եռամանակ Թր. քեր. Մագ. յոգնամանակ Անյ. ստորոգ. յոգ-նամանակագոյն Պղատ. տիմ. ամանակաւոր (նոր բառ) ևն. արդի գրականում ամանակ նշանակում է միայն «ձայնաւորի կամ վանկի տևողութիւնը կամ չափը»։
= Պրս. [arabic word] amāna «ժամանակ» ձևից. պարսկերէնի մէջ այսպիսի բառ չկայ, բայց կայ [arabic word] amān «ժամանակ, ժամանակամի-ջոց», որի հետ միասին՝ հայերէնի միջոցով՝ ենթադրում եմ և amāna=պհլ. amānak ձևռ. ճիշտ ինչպէս որ հոմանիշ պրս. zamān ձևի հետ միաժամանակ կայ պրս. [arabic word] zamāna= պհլ. zamānak։-Պրս. [arabic word] ︎ amān համարւում է սովորաբար արաբերէն, ճիշտ ինչպես որ [arabic word] zamān «ժամանակ» բառն էլ համար-ւում է արաբերէն (արաբ. անկանոն յգ. լի-նում է [arabic word] azmān և ❇ azmina)։ Սակայն ինչպէս որ պրս. zamān բնիկ պարսկերէն է և ոչ բնաւ արաբերէն, ինչպէս ցոյց է տալիս հյ. ժամանակ բառը (Horn, Grund. § 659), նը-մանապէս և amān բնիկ պարսկերէն է, ինչ-պէս ցոյց է տալիս հյ. ամանակ բառը։ Արա-բերէն համարելու պատճառը եղել է երկու ու-րիշ համանուն բառերի գոյութիւնը արաբերէ-նում. այն է amān [arabic word] ︎ «փող, թմբուկ» և amān «անձնատուութիւն, ապահովութիւն, խնայել, ներում»։ Երեք նոյնահնչիւն բառերը միասին գործածուած են հետևեալ երկտո-ղում. Երբ միահաղոյն թմբուկ, շեփոր ու փող հնչեցին, Քաջերը առանց ժամանակ (կորցնե-լու) անձնատւութեան թուրը քաշեցին։-Աճ.
Հիւբշ. 156 անծանօթ լինելով վերոյիշեալ պրս. ձևին և հյ. ամանակ կցելով ժամա-նակ բառին, չի կարողանում մեկնել այս երկուսի յարաբերութիւնը։ Patrubány SA 1, 311 ժամանակ բառից՝ ժ-ի կրը-ճատմամբ։
cf. ԺԱՄԱՆԱԿ. χρόνος tempus. զէման.
Զաւուրս եւ զգիշերս, զամիսս եւ զտարիս, եւ միանգամայն առհասարակ ամանակ՝ ո՞ արդեօք եցոյց։ Ասացեալքն ըստ մասանցն ամանակի բաղադրութիւնք։ Բայց ժամանակ ոչ է ամանակի (այս ինքն միջոցի տեւողութեան) լոկ անուն, (այլ՝) հանդերձ վճարելոյ. զի ամանակ է վճարելոյ ուղղութեան ժամանակ. (Փիլ.։)
Ի բազում ամանակի։ Ամանակաց թիւ։ Երկարագոյն ամանակօք. (Պիտ.։)
Անցելոցն առաջի դնէր ամանակաց. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ի հարուստ աւուրս, եւ յերկայն ամանակս. (Նար. խչ.։)
Ըստ քերականաց.
Բայ է ընդունական ամանակաց։ Ամանակք երեք. ներկայ, անցեալ, եւ ապառնի։ Ամանակի են յայտնիչք (մակբայքս), այժմ, յայնժամ։ Ամանակն (յառոգանութեան) երկու. երկար, սուղ. (Թր. քեր.։)
to put in a vessel or bag, to bag.
· Calfa
Յաման արկանել, լնուլ. որ եւ ամանալ. ամալ. հեղուլ. ամնել, լեցընել. գապ իչինէ տօլտուրմագ.
Առեալ հող՝ յայն ամանեաց զարիւնն։ Զենեալ յօշմամբ՝ ի սան ամանեալ՝ եդին ի վերայ հեփեստեայ (այս ինքն կրակի). (Մագ. ՟Ձ՟Ե։)
Որ փափկանայ, ի ծակ կարաս ամանէ. (Բրսղ. մրկ.։)
Աւելի կերակուրս ճեպին ամանել յորովայնս. (Վեցօր. ՟Թ։)
Զի ամփոփեսցեն ամանեսցեն զպտուղ նորա ի մարմինս իւրեանց. (Եփր. համաբ.։)
Յաման ջրոյ առակէ զկինն, զի զոր ամանէ ի նա այրն՝ ջուր ի դէպ ժամանակի ըմպէ զծնեալ մանկանցն գթոցն վայելս. (Լմբ. առակ.։)
to be ashamed, to blush with shame, to be confounded.
· Calfa
αἱσχύνομαι, καταισχύνομαι, ἑντρέπομαι. pudefio, erubeso, perturbor Ամօթ կրել. զամօթի հարկանիլ. պատկառիլ. շառագունիլ. խռովիլ. ամըչնալ, խպնիլ, կարմրիլ. ութանմագ. առլանմագ. գըզարմագ.
Էին երկոքեան մերկ, եւ ոչ ամաչէին։ ՅԵգիպտոսէ ամաչեսցես, որպէս ամաչեցերն յԱսորեստանւոյն։ Կացին մնացին ամաչեցեալք։ Որպէս խորշիցի զօր ամաչեցեալ։ Թէպէտ եւ նախատի վատ, ոչ ամաչէ։ Ամաչեսցեն եւ յամօթ լիցին։ Ամաչեսցեն անօրէնք յունայնութեան իւրեանց։ Մի՛ ամաչեսցեն վասն իմ՝ որ համբերեն քեզ։ Դարձցին առ ժամայն ամաչեցեալ. եւ այլն։
Յիւրեանց բանիցն իսկ ոչ ամաչիցեն. (Եզնիկ.։)
Ամաչէր ընդ նոյնն, եւ տրտմէր. (Գր. տղ. թղթ.։)
Ամաչեմ ընդ քո, թագաւոր։ Ամաչեմ ի վերայ անզգամութեանդ ձերոյ. (ՃՃ.։)
Ամաչեսցէ սատանայ ի գործս չարեաց։ Ո՞վ ոք զազրացաւ, եւ ոչ ամաչեաց։ Ամաչեցելոց դիմաց. (Նար.։)
Ե՛ս եմ ասէ, ոչ ամաչեալ յառաջագոյն կուրութենէն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 11։)
Յոյժ ամաչեալ եղեւ ընդ այնոսիկ եղբայրն. (Վրք. հց.։)
Ամաչելի գործ՝ անխրատաբար ունելով առ մարդկայինս. (Բրս. գոհ.։)
Նմանութեամբ եւ ոճով ասի.
Կարի յոյժ ամաչեաց նովաւ շուայտութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յայնժամ շտեմարանք զեղեալք, իսկ այժմ դատարկացեալք եւ ամաչեցեալք. (Յհ. կթ.։)
to make ashamed.
· Calfa
Ոճով ասի.
Յոյս ոչ երբէք ամաչեցուցանէ. (Հռ. ՟Ե. 5։)
Մի՛ ամաչեցուցաներ զպատկառեալս։ Զնա սաստկապէս ամաչեցուսցէ։ Իսկ ամաչեցոյց՝ որով պատկառեաց. (Նար.։)
Եսաւ անարգեաց զմայր իւր. եւ ամաչեցոյց զհայրն. (Համամ առակ.։)
καταισχύνω. pudefacio, pudore afficio Տալ ամաչել. յամօթ առնել. պատկառեցուցանել. ամըչըցնել, խպնեցնել. ութանտըրմագ.
Զարծաթսիրութիւն աղքատութեամբ ամաչեցուսցուք. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
Զաղտեղի խորհրդոցն արուեստսն ամաչեցուցանել. (Կլիմաք.։)
summer.
· Calfa
θέρος. aestas Մին ի չորից եղանակաց տարւոյ՝ ջերմ եւ տօթագին. ի ՟Ի՟Ա յունիսի ց՛՟Ի՟Բ. սեպտ. ամառ. եազ. եայ. պրս. դապիսթան. (հյ. տապ)
Ամառն եւ գարուն զտի՛ւ եւ զգիշեր մի՛ դադարեսցեն։ Զամառն եւ զգարուն նոյնպէս եղիցի (այս ինքն յամարան եւ ի գարնան)։ Անցին հունձք, անց ամառն։ Զգարուն եւ զամառն դու ստեղծեր։ Մերձ է ամառն. եւ այլն։
Ամառն ոչ միայն ջեռուցանէ, այլ եւ խորշակահար առնէ. (Յճխ. ՟Դ։)
Յամարան ժամանակի իցէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Զբօսանալով յամարան աւուրսն ի վերայ նորա. (Մամիկ.։)
Ամարունս եւ ձմերունս կատարելով. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Այլ զհոլովսն հասարակօրէն ի փոխ առնու ի բառէդ ԱՄԱՐԱՅՆԻ։
beginning of summer.
· Calfa
Մուտ կամ սկիզբն ամարայնոյ, ի մտանել արեգական ի խեցգետին, ի յունիսի ՟Ի՟Ա. կամ ըստ հին տումարի ի ՟Թ. ամըռմուտք։ (Սարկ. տոմ.։)
of or belonging to summer.
· Calfa
Ժամանակ ամառնային էր։ Որ է ամառնայինն եղանակ. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Յամառնային ջերմութենէ. (Յհ. կթ.։)
Յեղմունք ամառնային եւ ձմեռնային։ Ամառնայնոյ յեղանակին, ձմեռնայնոյն, եւ զուգօրէին. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)
Յամառնային պտուղսն. (Կլիմաք.։)
Յօդիւ՝ իբր ամառնային եղանակ.
Զոր ոչ ամառնայինն, եւ ոչ այլ ոք յերկուցն տարաւ ճոխութիւն. (Պիտ.։)
Մինչեւ ամառնայինն յաշունն յեղանակեալ յեղափոխէր. (Յհ. կթ.։)
Սա յամառնայինս ի խաղալն իւր ի կողմանս հիւսիսոյ. (Խոր. ՟Ա. 16։)
Որք յամառնայինսն տաքմամբ աւազին ժռիցն վշտացուցանեն. (Պիտ.։)
θερινός. aestivus Որ ինչ հայի յամառն. սեպհական ամարայնոյ. ամըռւան. եազլըգ. եազլը.
cf. Ամառնային.
· Calfa
Իբրեւ զփոշի կալոյ ամարայնոյ. (Դան. ՟Բ. 35։)
summer-time;
in summer-time, during summer.
· Calfa
ἑν ἁμητῷ, θέρους aestate ամառ ատենը. եազըն. եազտա. իբր յամարայնի. ամարանի. յն. ի հունձս, կամ յամառն.
Անյայտ բառ՝ զոր ընթեռնու ի (Մագ. քեր.) Ստեփ. լեհ. եւ մեկնէ՝ հաւ ջրային գորշագոյն՝ փոքր ինչ մեծ քան զաղաւնին. (որպէս ճայ ծովու. մարթի) այլ ինքն դնէ ի լտ. fulica, lorus. որոց առաջինն կոչի յոմանց ռմկ. կերկեր. ըստ Մենինսքեայ, ինճիթ.
Որպէս ոչ եղելոյ լուղակացն՝ զամար հաւն կոչեն ամառ։
Զտօն ամարայնոյ՝ առաջնոյ արմտեաց քոց։ Իբրեւ զամպ ցօղագին յաւուրս ամարայնոյ ամփոփելոյ. (Ել. ՟Ի՟Գ. 16։ Ես. ՟Ժ՟Ը. 4։ ՟Ի՟Գ. 3։)
Պտուղք ամարայնոյ (կամ ամարանւոյ)։ Ծաղկէ եւ պտղաբեր լինի գարնայնովն եւ ամարայնովն. (Փիլ. լին. եւ Ել.։)
Բաղդատութիւն գարնայնոյ եւ ամարայնոյ։ Զամարայնոյն ցուցանէ կատարելագոյն ծնունդ. (Պիտ.։)
Ամառնային եղանակ. ամառ. եազ. որ ըստ եբր. Ամառն դնի. իսկ ըստ յն. Հունձ. ἁμητός, θερισμός. messis (զի եւ եբր. քայզ է ամառն. եւ քազիր, հունձ)
Ի գալ ամարայնոյն առաքի ի թագաւորէն դատաւոր. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Զտապ ամարայնւոյ։ Ամարայնոյ ժամանակ. (Մագ. ՟Ի՟Զ։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 17։)
Արեւակէզ յամարայնի. (Յհ. կթ.։)
Իբր այն թէ հասեալ իցէ ձմեռն յամարայնի. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
Որպէս ձիւնաբեր ամարայնի՝ տօթացելոյ օգնական է։ Որպէս ցօղ ամարայնի, եւ անձրեւ ի հունձս. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 19։ ՟Խ՟Զ. 1։)
Ամարայնի՝ ես յիս հրկէզ լինիմ. (Շիր.։)
Ամարայնի եւ ձմերայնի, ի տուէ եւ ի գիշերի զէն զգենուլ։ Ձմերայնի ջեռնուլ, եւ ամարայնի զովանալ (ըստ դրից տանց). (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
s. adj. summer-residence, summer-house, summer-quarters.
· Calfa
կամ նաև ամարայնոց «գլուխը ռնելու մի տեսակ կանացի զարդ է». նորա-գիւտ բառ, որ երկու անգամ ունի Անկ. գիրք հին. կտ. էջ 156 և 182. Թագ կապեալ ընդ ծա-մակալովքն և ամարայնոց գլխադրաւ ծած-կեաց զգլուխ իւր. Եւ ամարանոց արկեալ ըզ-գլուխ իւր որպէս զհարսն։ Առաջին օրինակում թէև կարելի է ենթադրել որ լինի ածական, «ամառնային» նշանակութեամբ, բայց երկ-րորդ օրինակից երեւում է որ անկախ գոյա-կան է։ Տե՛ս և ամուրք։
Տուն եւ տեղի ամառնային. ամըռւան տեղ. եազ եվի. եազլըգ. եայլա.
Ամարանոցաց պահակս. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Պատրաստիչս ձեան ամարանոցաց. (Յհ. կթ.։ եւ Ասող. ՟Ա. 6։)
Նստէր յամարանոցի ի վերնատանն. (Դատ. ՟Գ. 20.)
ա՛յլ ձ. յամարայնոյ ի վերնատանն. որպէս եւ յն. ի վերնատունն ամառնային։ θερινός. aestivus. եազլըգ քէօշքիւ.
cf. Ամարանոց.
· Calfa
Ի խաղալն իւր ի կողմանս հիւսիսոյ ի քաղաքն ամարաստանի. (Խոր. ՟Ա. 16։)
cf. Ամարանոց.
· Calfa
Լուսաւորէ զամենայն նրբափողոցս եւ զամարաստունս. (Վեցօր. ՟Զ։)
Զամենայն նուրբ փողոցս, եւ զամրաստանս (կամ զամարստանս). (Շիր. գրի.)
Ամարաստուն, իբր տուն ընդարձակ եւ բարձրաբերձ։ (ի Հին բռ.)
Իսկ ա. որպէս ամառնային. θερινός. aestivus
Խորտակեցից զապարանսն թեւաւորս ի վերայ ամարաստուն ապարանիցն. (Ամովս. ՟Գ. 15։)
cf. Ամպ.
· Calfa
cf. ԱՄՊ հանդերձ բարդութեամբք իւրովք. զի Բ զկնի Մ տառի՝ մեղմ հնչի որպէս պ։ Իսկ ԱՄԲԱԿ. (Նար. երգ.) cf. ՀԱՄԲԱԿ.
s. pl. lever, a piece of wood to raise or move any burden.
· Calfa
ԱՄԲԱՌՆԱԼԻՔ ԹԵԶԱՆԵԱՑ. ἁνάλαβος. analabus, scapulare Վերառեալ մասն թեղանեաց կրօնաւորաց մինչեւ յուսս. որ առ ոմանս է որպէս փորուրար խաչաձեւ հանդերձ մասամբ վեղարի.
Բառնալիք. ձող. վերցընելու կամ վեր բռնօղ փատ, կոթ. սըրըգ. սափ.
Մանրեսցին ամբառնալիք դրօշիցն։ Լծակօք ամբառնալեաց նոր տապանակիդ. (Նար. ղ. ՟Ղ՟Բ։)
Իսկ որ թեզանեացն ամբառնալիքն զուսովքն է, որ թեզանեացն ամբառնալիքն զուսովքն է, որ յօրինակ խաչին ի վերայ ուսոց նոցա պատի, նշանակ է ի քրիստոսն հաւատոց. (Եւագր. ՟Դ։)
to raise, to raise up, to take up, to heighten, to lift up.
· Calfa
Ամբառնալ զձեռս, կամ զգլուխ, զաչս, զնշան, եւ այլն։ Ամբարձ զիս հոգի։ Ամբարձին ժողովուրդքն զձայնս իւրեանց, եւ լացին։ Ամբարձցէ տէր զերեսս իւր ի քեզ, եւ տացէ քեզ խաղաղութիւն։ Ամբարձին քերովբէքն զթեւս իւրեանց։ Եւ ամբարձան փառքն տեառն ի միջոյ քաղաքին։ Զոտս իւր ամբարձեալ Յակոբայ գնալ. եւ այլն։
Զաշխարհ տէրութեան իւրոյ ամբառնայր ի գլուխ ամուր լերանց. (Յհ. կթ.։)
Ամբառնայր աջու ձեռամբն զտիրական գաւազանն։ Յերկինս փոխանակ աչացն զխորհուրդս համբարձեալ։ Ի խորհրդածութեան պաշտօնն ամբառնալ զմիտս իւրեանց։ Ամբառնալ զինքեանս յամբոկ գործոյն. (Պիտ.։)
Լուսով ամբարձեալ ի յերկնաւորացն. (Նար. ՟Բ։)
Յերկին ամբառնի. (Մագ. ՟Լ։)
Եւ հողմք ի չորից վեր ի յօդս ամբառնին (այս ինքն վերամբառնին). (Տաղ.։)
ԱՄԲԱՌՆԱԼ ԶԳԼՈՒԽ, ԶԻՆՔՆ, եւ այլն. որպէս բարձրավզիլ, ընդվզիլ. գլուխ վերցընել. պաշգալտըրմագ. եւ զօրանալ. համարձակիլ. ուժ առնել. գուվվէթ ալմագ. սէրպէսթլէնմէք.
Ոչ եւս յաւելին ամբառնալ զգլուխս իւրեանց. (Դտ. ՟Ը. 28։)
Նոյն ընդ Համբառնալ. ի վեր բառնալ. բարձրացուցանել. ի վեր առնուլ կամ հանել. αἵρω, ἑπαίρω tollo, extollo, elevo. վեր վերցնել. եօգարը գալտըրմագ.
Խրոխտաբար ի վեր զինքն ամբարձեալ. (Յհ. կթ.։)
Զօրէն գովելոյ՝ գլուխ ամբառնայ։ Պսակաւ պճնութեան թագին՝ յանուն քո Քրիստոս գլուխ ամբառնայ. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Ղ՟Գ։)
Որք ամբառնային զձեռն՝ միապետել ի վերայ սկայիցն. (Խոր. ՟Ա. 9։)
Մի՛ ամբառնար եղջիւր ի բարձունս. (Նար. ՟Կ՟Դ։)
ԱՄԲԱՌՆԱԼ ՅԻՆՔՆ, կամ յայլ ինչ. Ըստ անձնել. բառնալ ի վերայ. դնել, հանել.
Զայսոսիկ յաստուածունակն իւր քառադրութիւն ամբարձեալ բերէ։ Արքայօրէն ճոխութեամբ յինքեան ամբարձեալ. (Նար. խչ.։)
Ամբառնայ ի նաւս անդր արս եօթանասուն. (Յհ. կթ.։)
Ընդ ամբառնալ բոցոյն՝ ամբարձաւ հրեշտակն։ Ելէ՛ք ընդ անապատն, եւ ամբարձա՛յք ի լեառնն։ Ամբարձան մինչեւ յաստեղս։ Մտեալ ի նաւ՝ ամբարձաք յասովն. եւ այլն։
Ընդ ամբառնալն՝ եւ այսրէն բերիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Կամ ի վեր կոյս տարածիլ՝ հասանել. ելլալ հասնիլ. չըգմագ, եէթիշմէք.
Որդւոցն Յովսեփայ սահմանք ամբառնան յԵրիքովէ ի լեռնակողմն։ Եւ ամբարձցին սահմանքն ի հարաւոյ Երիքովի ընդ հիւսիսի. (Յես. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Ը։)
Վերանալ ի պատիւ. զարգանալ. եւ ձեռներէց լինել մեծանալ. ամբարտաւանիլ. փքանալ.
Ի գերազանցեալն ամբարձաւ աստիճան։ Բարձրագոյն քան զլծակցութիւն ամուսնութեանն ամբարձեցելոյ. (Պիտ.։)
Ի հասակ աճման ամբառնալ. (Նար.։)
ԱՄԲԱՌՆԱՄ, բառձայ, ձի՛ր. αἵρομαι, ἑξαίρομαι, ἁναβαίνω, προσαναβαίνω. elevor, ascendo Ի վեր ելանել. վերանալ. վեր ելլալ, վերնալ. եօգարը չըգմագ. գալգմագ.
Պարտ է նախ ի բնականէն յուսումնականն ամբառնալ. (Մագ.։)
Ադոնիա ամբառնայր, ասէ, ես թագաւորեցից. (՟Գ. Թագ. ՟Ա. 5։)
Զի մի՛ յորժամ լսիցեմք՝ պատկեր Աստուծոյ, ամբառնայցեմք, եւ անկանիցիմք ի վայր ամբառնալովն՝ ի վիհս կորստեան. (Յճխ.։)
Սուրբքն յորժամ մեծի շնորհաց արժանացեալք լինէին, ոչ ամբառնային իբրեւ զարժանաւորս շնորհին. (Իգն.։)
Ի վեր ամբարձայ մոխիրս մերժելի։ Ամբարձեալն հպարտութիւն։ Հպարտից ամբարձելոց. (Նար.։)
Վերականգնել. յառնել. տիրիլմէք.
Ամբարձեալ ի կործանմանէ հոգեւորական մահուն. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
Վերաբերիլ. յանգիլ. պատկանիլ. մենսուպ օլմագ.
Առ Քրիստոս ամբառնայ շնորհ բժշկութեանն. (Լմբ. ատ.։)
to rise, to get up, to go up, to ascend.
· Calfa
ԱՄԲԱՌՆԱՄ, բառձայ, ձի՛ր. αἵρομαι, ἑξαίρομαι, ἁναβαίνω, προσαναβαίνω. elevor, ascendo Ի վեր ելանել. վերանալ. վեր ելլալ, վերնալ. եօգարը չըգմագ. գալգմագ.
Ամբառնալ զձեռս, կամ զգլուխ, զաչս, զնշան, եւ այլն։ Ամբարձ զիս հոգի։ Ամբարձին ժողովուրդքն զձայնս իւրեանց, եւ լացին։ Ամբարձցէ տէր զերեսս իւր ի քեզ, եւ տացէ քեզ խաղաղութիւն։ Ամբարձին քերովբէքն զթեւս իւրեանց։ Եւ ամբարձան փառքն տեառն ի միջոյ քաղաքին։ Զոտս իւր ամբարձեալ Յակոբայ գնալ. եւ այլն։
Զաշխարհ տէրութեան իւրոյ ամբառնայր ի գլուխ ամուր լերանց. (Յհ. կթ.։)
Ամբառնայր աջու ձեռամբն զտիրական գաւազանն։ Յերկինս փոխանակ աչացն զխորհուրդս համբարձեալ։ Ի խորհրդածութեան պաշտօնն ամբառնալ զմիտս իւրեանց։ Ամբառնալ զինքեանս յամբոկ գործոյն. (Պիտ.։)
Լուսով ամբարձեալ ի յերկնաւորացն. (Նար. ՟Բ։)
Յերկին ամբառնի. (Մագ. ՟Լ։)
Եւ հողմք ի չորից վեր ի յօդս ամբառնին (այս ինքն վերամբառնին). (Տաղ.։)
ԱՄԲԱՌՆԱԼ ԶԳԼՈՒԽ, ԶԻՆՔՆ, եւ այլն. որպէս բարձրավզիլ, ընդվզիլ. գլուխ վերցընել. պաշգալտըրմագ. եւ զօրանալ. համարձակիլ. ուժ առնել. գուվվէթ ալմագ. սէրպէսթլէնմէք.
Ոչ եւս յաւելին ամբառնալ զգլուխս իւրեանց. (Դտ. ՟Ը. 28։)
Նոյն ընդ Համբառնալ. ի վեր բառնալ. բարձրացուցանել. ի վեր առնուլ կամ հանել. αἵρω, ἑπαίρω tollo, extollo, elevo. վեր վերցնել. եօգարը գալտըրմագ.
Խրոխտաբար ի վեր զինքն ամբարձեալ. (Յհ. կթ.։)
Զօրէն գովելոյ՝ գլուխ ամբառնայ։ Պսակաւ պճնութեան թագին՝ յանուն քո Քրիստոս գլուխ ամբառնայ. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Ղ՟Գ։)
Որք ամբառնային զձեռն՝ միապետել ի վերայ սկայիցն. (Խոր. ՟Ա. 9։)
Մի՛ ամբառնար եղջիւր ի բարձունս. (Նար. ՟Կ՟Դ։)
ԱՄԲԱՌՆԱԼ ՅԻՆՔՆ, կամ յայլ ինչ. Ըստ անձնել. բառնալ ի վերայ. դնել, հանել.
Զայսոսիկ յաստուածունակն իւր քառադրութիւն ամբարձեալ բերէ։ Արքայօրէն ճոխութեամբ յինքեան ամբարձեալ. (Նար. խչ.։)
Ամբառնայ ի նաւս անդր արս եօթանասուն. (Յհ. կթ.։)
Ընդ ամբառնալ բոցոյն՝ ամբարձաւ հրեշտակն։ Ելէ՛ք ընդ անապատն, եւ ամբարձա՛յք ի լեառնն։ Ամբարձան մինչեւ յաստեղս։ Մտեալ ի նաւ՝ ամբարձաք յասովն. եւ այլն։
Ընդ ամբառնալն՝ եւ այսրէն բերիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Կամ ի վեր կոյս տարածիլ՝ հասանել. ելլալ հասնիլ. չըգմագ, եէթիշմէք.
Որդւոցն Յովսեփայ սահմանք ամբառնան յԵրիքովէ ի լեռնակողմն։ Եւ ամբարձցին սահմանքն ի հարաւոյ Երիքովի ընդ հիւսիսի. (Յես. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Ը։)
Վերանալ ի պատիւ. զարգանալ. եւ ձեռներէց լինել մեծանալ. ամբարտաւանիլ. փքանալ.
Ի գերազանցեալն ամբարձաւ աստիճան։ Բարձրագոյն քան զլծակցութիւն ամուսնութեանն ամբարձեցելոյ. (Պիտ.։)
Ի հասակ աճման ամբառնալ. (Նար.։)
Պարտ է նախ ի բնականէն յուսումնականն ամբառնալ. (Մագ.։)
Ադոնիա ամբառնայր, ասէ, ես թագաւորեցից. (՟Գ. Թագ. ՟Ա. 5։)
Զի մի՛ յորժամ լսիցեմք՝ պատկեր Աստուծոյ, ամբառնայցեմք, եւ անկանիցիմք ի վայր ամբառնալովն՝ ի վիհս կորստեան. (Յճխ.։)
Սուրբքն յորժամ մեծի շնորհաց արժանացեալք լինէին, ոչ ամբառնային իբրեւ զարժանաւորս շնորհին. (Իգն.։)
Ի վեր ամբարձայ մոխիրս մերժելի։ Ամբարձեալն հպարտութիւն։ Հպարտից ամբարձելոց. (Նար.։)
Վերականգնել. յառնել. տիրիլմէք.
Ամբարձեալ ի կործանմանէ հոգեւորական մահուն. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
Վերաբերիլ. յանգիլ. պատկանիլ. մենսուպ օլմագ.
Առ Քրիստոս ամբառնայ շնորհ բժշկութեանն. (Լմբ. ատ.։)
accuser, informer, plaintiff, complainant, prosecutor.
· Calfa
, ի-ա հլ. «դատախազ, մէկի դէմ դատ պահանջող, չարախօս. 2. պահան-ջուած դատը, չարախօսութիւն» ՍԳր. Ոսկ. որից ամբաստան լինել կամ ամբաստանել «դատարանը գանգատ տալ, չարախօսել» ՍԳր. Ոսկ. ամբաստանութիւն ՍԳր. Եղիշ. Նոր գրականում ամբաստանեալ «դատի կանչուած անձը», ամբաստանագիր, ամբաստանական, ամբաստանիչ ևն։ Կիր. էջ 18 ունի աւելի պարզ մի ձև՝ ամբաստ լինել «ամբաստանել», բայց թուի թէ շինծու է։ (Այլ է Սոկր. 36 ամ-բասացեալ. «Թուիմ ոմանց աստ ամբասա-ցեալ». յոյն բնագիրն ունի ἀπεχβάνεσβαι «ա-տելի լինել», որից յայտնի է՝ որ բառը պէտք է ուղղել բամբասացեալ)։
ՆՀԲ փաստ բառից 2 Տէրվ. Altarm. 11 ամ-բաս-տ-ան, իբր բամ «խօտիմ» բա-ռից, ինչ. բամ-բաս-անք։ Հիւնք. ըմբոստ ռառեո։ Nvberg, Hilfsbuch 2, 27 կա-պում է պազենդ. anbasān «հակառա-կորդ» բառի հետ։ Պատահական նմա-նութիւն ունի պրս. [arabic word] postin «բամ-բասանք»։
κατήγορος. accusator. Դատախազ, համայն՝ իրաւացի կամ անիրաւ փաստ բերելով յատենի ընդդէմ այլոյ. չարախօս. ոսոխ. տավաճը. շիքեայէթճի. շէքվաճը. խասիմ. գօվլայըճը. զամմազ.
Վասն որոյ մատուցեալ ամբաստանքն՝ եւ ոչ մի ինչ վնաս (այս ինքն փաստ) չարութեան ի մէջ բերէին. (Գծ. ՟Ի՟Ե. 18։)
Զի թէ չէր զամբաստանն սպանեալ, նաեւ յայտնէր իսկ ոչ այնչափ յանդգնութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Մի՛ զամբաստանի կամ զդատախազի միայն լուիցէ զբան։ Սովորութիւն կալան ամբաստանք եւ դատախազք ի վարձու խօսել նոցա։ Ամբաստանաց եւ դատախազաց եւ տէր իսկ խրատ տայ. (Մխ. դտ.։)
Զարիւն մեծին Աստուծոյ ամբաստան իմն իրաւացի առաջի իմ տարածանեն. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
Եւ իբր ամբաստանական.
Մատուցանէր եւս (Վահան) ամբաստան գրգռութիւն զարքայէն հայոց Արշակայ. (Բուզ. ՟Դ. 50։)
Զիա՞րդ ապա նա մեզ դատախազ կայ ամբաստանի. (Ոսկ. ես. ՟Խ։)
Եդաք վասն այնոցիկ՝ որ սիրեն զամբաստանս. (Եւս. պ. ՟Զ. 34։)
Հնարէին՝ թէ գուցէ յայսմիկ տեղի գտցուք ամբաստանաց. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Ցածուցանել զամենայն բարկութիւն եւ զվնասակար շարժմունս, որ ամբաստանօք լի է. (Յճխ. ՟Ժ։)
ԱՄԲԱՍՏԱՆ տանք գ. cf. ԱՄԲԱՍՏԱՆՈՒԹԻՒՆ. κατηγορία. accusatio
Եթէ զքէն ամբաստան լիցին դոքա, դատաստան յիրաւի կալցուք։ Մի՛ ոք իշխեսցէ ամբաստան լինել վասն դորա։ Թէպէտ եւ բազումք էին յանօրինաց անտի ամբաստան զնմանէ։ Վասն սորա ամենայն ժողովք հրէից ամբաստան եցեն ինձ յԵրուսաղէմ։ Ամբաստան լինի Աստուծոյ զԻսրայէլէ։ Ամբաստան եղեն զժողովրդենէն։ Ամբաստան լինէին զնմանէ ընկերքն իւր առ Անտիոքոս։ Զորոց սոքա ամբաստան լինին զինէն. եւ այլն։
Ամբաստան առ արքայի լինի. (Յհ. կթ.։)
Անողորմածութեան նորա ամբաստան լինիցի. (ՃՃ.։)
Կամ հյց. խնդրով.
Արդ նոքա զայս պատճառս մահապարտ առնելոյ ամբաստան եղեն. (Իգն.։)
Զոր եւ Յովհաննէս ամբաստան լինի. (Գէ. ես.։)
Ամբաստան լինել զառիթ երկայն կենացս. (Իսիւք.։)
Եթէ ամբաստան լինիս զմեղս քո, ունիս մխիթարութիւն. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
to accuse, to inform against, to charge, to complain against;
to plead guilty, to confess.
· Calfa
Ամբաստան լինել. դատախազել. յանդիմանել կամ բողոքել յատենի. չարախօսել. մեզ դնել. վնասակար առնել. շիքեայէթ էթմէք. գօվլամագ. կէչմէք. այըբլամագ. զամզէթմէք.. κατηγορέω, ἑγκαλέω, καταμαρτυρέω accuso, incuso, contra testor.
Ամենայնի հասու լինել՝ զորոց մեքս ամբաստանեմք զդմանէ։ Կամեցայ գիտել զվնասն՝ վասն որոյ ամբաստանէինն զդմանէ. Զոր գտի ամբաստանեալ վասն խնդրոյ իրիք իւրեանց օրինաց։ Մինչեւ ամբաստանեալն յանդիման ունիցի զդատախազսն։ Վասն որոյ յուսոյ ամբաստանիմ արքայ ի հրէիցդ։ Չտաս ինչ պատասխանի՝ զի՛նչ դոքա ամբաստանեն զքէն, կամ տե՛ս քանի՛ ամբաստանեն զքէն. (յն. հակառակ վկայեն) եւ այլն։
Զմշակին ամբաստանէ ձեռաց. (Պիտ.։)
Մի՛ իբր ստգտեալ իմն ամբաստաներ. (Նար.)
Իբրեւ զամբաստանօղ՝ պատճառս ստգտանաց ի վերայ դնէ. (Փիլ.։)
Կամ հյց. խնդրով.
Ոչ երբէք չարութեամբ ամբաստանէր զայրն։ Ասեմք, անհնարին է Աստուծոյ մեղս ինչ գործել, ո՛չ տկարութիւն ինչ նմա զայս ամբաստանեմք։ Նոքին ինքեանք զանձինս իւրեանց ամբաստանեն։ Ամբաստանէ զանժուժկալութիւն նորա. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Ամբաստանեցաք զառաջին նախնեացն մերոց զանիմաստասէր բարուց ախորժակս։ Վասն անառակ ինչ վարուց, զոր նոքա ամբաստանեն. (Խոր. ՟Ա. 20։ ՟Գ. 64։)
Տկար ամբաստանէ իր զաջ ամենազօրին. (ՃՃ.։)
Հելլենաբանութիւն է ասելն.
Նա՛ եւ Եսաւ ընդ մեծամեծ չարեացն զանժուժկալութիւնն ամբաստանեալ եղեւ. այս ինքն որպէս զմեծամեծ չարեաց՝ վասն անժուժկալութեանն։ (Բրս. հց. ՟Ժ՟Դ.)
accusation, complaint, information, action;
imputation.
· Calfa
Անպէտ թարգմանութիւն է դնել ԱՄԲԱՍՏԱՆՈՒԹԻՒՆ իբր ստորոգութիւն՝ ըստ հոմաձայնութեան յն. κατηγορία. categoria, praedicamentum
Որդեակս ունիցի հաւատացեալս, եւ ոչ յանդիմանութիւն անառակութեան։ Ամբաստանեալն տեղի պատասխանւոյ առնուցու վասն ամբաստանութեանն։ Վասն ամենայն ամբաստանութեան հրէից զինէն. եւ այլն։
Ըստ մարգարէին որ զԻսրայէլէ ամբաստանութեան. (Նար.։)
Զամենայն ամբաստանութիւն արկանէին զանօրէնն Վասակաւ. (Եղիշ.։)
Ամբաստանելն, իլն. κατηγορία, ἕγκλημα. acusatio, incusatio. շէքվա. շիքեայէթ. գօվլայըշ. զամզ;
cf. ՉԱՐԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆ, cf. ՍՏԳՏԱՆՔ, cf. ՄԵՂԱԴՐԱՆՔ, cf. ՅԱՆԴԻՄԱՆՈՒԹԻՒՆ։
Զի մեծապէս յամբաստանութիւն ինքեան զփափաքելին մատուցանիցէ երկիր։ Յամենայն կողմանց հաւաքելով զամբաստանութեանցն բան։ Էառ զինքեամբ զյանդիմանական ամբաստանութեան պարսաւանս. (Պիտ.։)
Այն՝ որ ի բնութեանն ասին ամբաստանութիւնք, տասն միայն ասեն գոլ. նիւթ (այս ինքն գոյացութիւն), որպիսութիւն, քանիութիւն, առինչ, եւ այլն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
provision;
cf. Համբար.
· Calfa
«շտեմարան» Ա. մնաց. իը. 12. «մթերք, մթերած բաները» Նար. Լմբ. սղ. գրուած է նաև ամպար. որից ամբարել Յովէլ, աւ 18. ամրարանոց Խոր. Ասող. ջրամբար Արծր. ամբարապետ Փարպ. հին լեզուի մէջ աւելի գործածական է համբար, ի-ա հլ. «մը-թերանոց. 2. մթերք» (այսպէս Ս. Գրքում 20 անգամ գործածուած է համբար, մէկ անգամ ամբար), յետնաբար ո հլ. (ինչպէս է և ամ-բար), որից համբարանոց Ղկ. ժբ. 24 կամ համբարոց Ագաթ. համբարել ՍԳր. Եւս. քր. խոտահամբար Ագաթ. յոգնահամբար Նար. Սկևռ. աղ. համբարակալ. Եփր. ա. 128 (սխալ է համբարակեալ. տե՛ս վարդանեան ՀԱ 1913, 301-2). համբարածու «պարենավաճառ» Յհ. կթ. բամբարական կամ համբարան «ար-գանդ» Թէոդ. Խչ.-հնագոյն վկայութիւնը գտնում ենք հին հայկական առածի մէջ. Թէ քո Շարայի որկորն է, մեր Շիրակայ ամ-բարքն չեն. Խոր. ա. 11։-Առանձին տե՛ս համբարակ, համբարակապետ, համբարա-պաև։
= Պհլ. պազ. anbār «հաւաքում, պաշար». anbarakpat «համբարակապետ», սրա հնա-գոյն համբար ձևի հետ նոյն է պհլ. hanbār «ատեւեղէնի պաշար». օր. hanbār i zamis-tān «ձմեռուայ պաշար» (Nyberg, Hilfsbuch 2, 99). պրս. [arabic word] anbār «շտեմարան» իրա-նեանից փոխառությամբ նաև թրք. [arabic word] ambar, քրդ. anbār, ասոր, լ. bit ambāre, նյն. ἀμπάρι, ալբան. ambar, chambar, բուլգար. ambar, hambar, սերռ. hambar, ռուս. aмбаръ, լեհ. ambar, imbar, հունգ. hambár, վրաց. ამბარი ամբարի (նաև համբարի), ուտ. համբար և վերջապէս ա-րաբ. [arabic word] anbar «մթերանոց», որ արաբ բառագիրները բնիկ կարծելով համարել են յոգնակի և ենթադրել են եզակի [arabic word] nibr «ամբար» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. բ. 118)։ Այս բոլորի արմատն է սանս. [other alphabet] č par և զնդ. [syriac word] par «լցնել», sam-մաս-նիկով՝ սանս. sampurag-զնդ. hampar-«լցնել». պհլ. anbārīt «լցնում է», պրս. [arabic word] anbāram «լցնում եմ» ևն։ -Հիւբշ. 95, 178։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Lag Symmicta 57, Ger. Abhd. 12 և Ur-gesch, 215։-Muller SWAW 44, 225 և Տէրվ. Նախալ. 96 bhar արմատի տակ՝ պրս. anbardan, ambāštan ևն։ Մորթ-ման, ZDMG 26, 492 պրս. և արաբ. ձևերից դուրս՝ նաև խալդ. khaparit։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ախց. Ակն. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Սլմ. ամբար, Աւշ. ամբար, անբար, Սչ. ամբար, համբար, Մկ. Ոզմ. ամբmր, Վն. mմբmր, Տիգ. ամբառ, Հմշ. օմբար (սեռ. օմբրի), Զթ. ամբօյ, ամբոր, Հճ. ամբոյ. թւում է թէ այս բոլորը թուրքերէ-նից նոր փոխառութիւն են։ Հին է Նբ. ամրոց «աթարի դէզ», որ ծագում է ամբարոց բառից, միջին ձայնաւորի սղումով և յետոյ միջին բաղաձայնի անկումով (ամբարոց>ամբրոց >ամրոց), ճիշտ ինչպէս ունինք վարդապետ >*վարդպետ >վարպետ։ Միջին ամբրոց ձևը կայ դեռ պահուած արդի բարբառնեռում։
ԱՄԲԱՐ որ եւ ՀԱՄԲԱՐ. (թ. արաբ. պ. անպար. եմպար. իմպար. որոց եզականն է. նիպր). մախզէն. խազինէ. ἁποθήκη horreum, repositorium Համբարանոց. շտեմարան. մթերանոց պարենից.
Յամբարս տանն տեառն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ը. 12։)
Թէ քո շարայի որկորն է, մեր շիրակայ ամբարքն չեն. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Կամ մթերք. իրք ամբարեալք. ...
Զամբար ցորենոյ իւրոյ յերկիր սփռէ. (Լմբ. սղ.։)
Բազմունակ ծոցոյ անթիւ ամբարոյ. (Նար. խչ.։)
cf. Համբարանոց.
· Calfa
Ամբարանոցք խոտի եւ օրանի. (Ասող. ՟Գ. 29։)
Յամբարանոցս մատենից թագաւորացն այսպէս արդեօք գրեալ. (Խոր. ՟Ա. 5։)
Լայնաբար՝ դարան արքունի իրաց. գանձարան. θησαυρός. thesaurus, repositorium. խազինէ.
to provide, to store;
cf. Համբարեմ.
· Calfa
Կր. որպէս փոխադրիլ. μετατίθημι. transferor, migro
Զի՞նչ ամբարեցից (կամ համբարեցից) ի նոսա. (Յովէլ. ՟Ա. 18։)
Ամբարեմք զսոսա ի շտեմարանս մտաց ձերոց։ Որ ի ներքս յորովայնի ունի աղբիւր ամբարեալ, ոչ ծարաւեսցի երբէք։ Որպէս պարտականս հատուցանեն, եւ ոչ երախտիս ամբարեն առ բարեգործօղն. (Ոսկ. յհ.։)
Զօգտակարսն ի մեզ ամբարեն. (Յճխ.։)
Ամբարեսցուք պաշար այնր ճանապարհին. (Սարգ.։)
Զվերջին թշուառութեանցն ամբարեն կորուստ. (Պիտ.։)
Մի՛ ամբարեր զկորստեանցն. (Նար.։)
Իյայնցանէ մի՛ ամբարեսցէ կերակուր տան իւր։ Զանձին իւրոյ աշխատութիւն ոչ հասարակաց եկեղեցւոյն, այլ իւր միայն ամբարիցէ։ Ի մարմնոցդ աշխատութենէ հոգւոցդ ամբարել գանձ. (Շ. թղթ. եւ Շ. ընդհ.։)
Յիւր լսելիսն զպիղծ հայհոյութիւնսն ամբարեալ. (Յհ. կթ.։)
Ամբարեալ կան. (Արշ. ՟Ժ՟Բ։)
Ամբարեալ պահի. (Զքր. կթ.։)
Տիեզերք երկրի ամբարեալ ի նոսա գոյիւքն. (Լմբ. սղ.։)
ԱՄԲԱՐԵՄ որ եւ ՀԱՄԲԱՐԵԼ. ἁποτίθημι depono, repono Մթերել յամբարս, ժողովել, դնել ի պահեստի. շտեմարանել. ամփոփել. գանձել. դիզել, պահել. դիզել. պահել. տեվշիւրմէք. եըզմագ.
Ի ցնծալի կայանն օդագնաց լինելով ամբարեցաւ (Եղիա). (Պիտ.։)
Սրով գլուխն հատեալ, այսպէս առ Քրիստոս ամբարի. (Ածաբ. ի կիպր.։)
Այսպէս ամբարեցաւ երանելի մայրն, եւ հանգեաւ ի Քրիստոս. (Ճ. ՟Ա.։)
Յորժամ ի կատարեալ հասակն ամբարեցաւ. (Ճ. ՟Բ.։)
ungodly, impious, irreligious, sacrilegious, unholy, unrighteous, profane, extremely wicked, flagitious.
· Calfa
, ի-ա հլ. «անաստուած չարա-գործ մարդ» ՍԳր. որից ամբարշտել ՍԳր. Եզն. որ և ամբարշտանալ Եզն. ամբարշտու-թիւն ՍԳր. Ագաթ. ամբարշտագոյն Եզն. Ոսկ. Ես. գրուած է նաև ամպարիշտ և անբարիշտ։
= Կազմուած է ան բացասական մասնիկով և պարսկականից փոխառեալ պարիշտ «պաշ-տել» արմատով (տե՛ս այս մասին աւելի ըն-դարձակ Պաշտել բառի տակ). հմմտ. դժ-պարիշտ բարե-պարիշտ, կռա-պարիշտ, զրա-պարիշտ, մարդա-պարիշտ, վատա-պարիշտ ևն՝ փոխանակ դժպաշտ, բարեպաշտ, կռա-պաշտ ևն։ Ըստ այսմ ամբարիշտ<անպա-րիշտ, բուն ան-պաշտ «հաւատք՝ օրենք չճա-նաչող»։-ն և պ ձայները իրար վրայ փոխա-դարձաբար ազդելով՝ առաջինը դարձել է շրթնային, երկրորդը՝ թրթռուն։-Հիւբշ. 142։
Հներից Լմբ. սղ. իէ և լզ. ստուգաբանում է ան-բարի. «Մի՛ համարիր ընդ ամբա-րիշտս զանձն իմ. անբարի նա՞ է՝ որ գիտէ զբարին և ոչ առնէ։ Ամբարիշտ է որ անմասն է ի բարտոյ, ի հաւատս և ի գործս պիղծ»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Սի-մէօն Ջուղայեցի, Քերակ. Պօլիս 1725 էջ 154. «Թարց առաջին վանկին՝ է աա-րիշտ, որ է պաշտօն, զի անպարիշտ է որ ոչ ումեք հաւանի կամ լինի պաշտօնեայ, այլ է անպաշտօն»։ Ուղիղ մեկնեցին նաև ՀՀԲ, ՆՀԲ, ՋԲ, Բագրատունի, Քեր. զար-ռաց. 654, 690, Petermann 250, Müller WZKM 5, 186 ևն։
Բայց որպէս բարեպարիշտն է բարեպաշտ, նոյնպէս եւ ամբարիշտն կամ ամպարիշտն է իբր անպաշտ. այս ինքն պրս. ձայնիս փէրէսթ. զի է յն. ἁσεβής եւ լտ. impius, զայն հաւաստեն այսինքն իբր անկրօն, անօրէն եւ անհաւատ. օտարացեալ յաստուածպաշտութենէ. տինսիզ. քեաֆիր. ֆաճիր. միւնաֆըգ. միւշհիտ. եւ զայս եւս ստուգէ Լմբ. առակ.
ԱՄԲԱՐԻՇՏ կամ ԱՄՊԱՐԻՇՏ. (Լմբ. սղ. ՟Ի՟Է. եւ ՟Լ՟Զ.) հայերէն ստուգաբանէ՝ որպէս անբարի.
Մի՛ համարիր ընդ ամբարիշտս զանձն իմ. անբարի նա՛ է՝ որ գիտէ զբարին, եւ ոչ առնէ։ Ամբարիշտ է՝ որ անմասն է ի բարւոյ, ի հաւատս եւ ի գործս պիղծ։
Ամբարիշտ է, որ զէութիւն Աստուծոյ անհաւատութեամբ ի կարծիս ձգէ, եւ զդատելն զչարս, եւ զպսակելն զարդարս.
ռմկ. անաստուած եւ անզգամ մարդ, հաւատի օրէնք չիսեպօղ, անիրաւ, չար, չարագործ, անօրէն, մեղաւոր.
Միթէ կորուսանիցե՞ս զարդարն ընդ ամպարշտին։ Երանեալ է այր՝ որ ոչ գնաց ի խորհուրդս ամպարշտաց։ Ուսուցից անօրինաց զճանապարհս քո, եւ ամբարիշտք առ քեզ դարձցին։ Տեղի դատաստանի, եւ անդ ամպարիշտ։ Դատապարտէ արդար հանգուցեալ զամբարիշտս կենդանիս։ Ի կորստական ամբարշտացն փախուցեալ։ Ամբարիշտք, որք զԱստուծոյ մերոյ շնորհսն դարձուցին յանկարգութիւն. եւ այլն։
Յարդարութեան՝ ամբարիշտ։ Արդար դաւանեցայ՝ ամենայն իրօք ամբարիշտս. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Հ՟Բ։)
ԱՄԲԱՐԻՇՏ. իբր ամբարշտական.
Ժամանակաւ ձգեալ ամբարիշտ սովորութիւնն. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 16։)
Զօրինացն բառնալ զամբարիշտ սովորութիւն. (Պիտ.։)
Ըստ ամբարիշտ հրամանի նորա։ Զամբարիշտ հայհոյութիւնն Մակեդոնի. (Յհ. կթ.։)
Ամբարիշտ մտածութեամբ։ Ամբարի՛շտ բարբառի (բան՝) բերանն այն. (Մագ.։)
proud, haughty, presumptuous, arrogant.
· Calfa
, ի հլ. «ամբարտաւան, հը-պարտ, բարձրամիտ» ՍԳր. որից ամբարհա-ւանիլ Ա. կոր. ժգ. 4. Ագաթ. Եփր. մն. 490. ամբարհաւանութիւն Իմ. ժէ. 7. Ոսկ. ամբար-հաւաճումն Կոչ. գրուած է նաև ամպարհաւաճ, ամբարահաւաճ Անկ. գիրք հին. կտ. Ա. էջ 12Ո։-Կառծելով ինչ որ հաւաճ արմատից կազմուել է նաև ուղիղհաւաճ «ուղղադաւան, ուղղահաւատ» Յհ. կթ։-Ամբարհաւան, ամ-բարտաւան, հպարտ և սնափառ հոմանիշնե-րի տարբերութեան վրայ խօսում են Մտթ. եւագր. էջ 130 և Տաթև. ամ. 244։
Հներից Լծ. նար. մեկնում է «ոչ (=ան-) բարին հաճեայ»։ Մտթ. եւառը. 130 «ան-բարի հաճութիւն»։ ՀՀԲ ամբարտաւան և ամբարձեալ բառերից։ ՆՀԲ «ամբարձեալ մտօք, հաւան և հաճ ընդ ինքն», ՋԲ «որ ոնդ ամբառնալն հաճի»։ Բագրատունի, Քեր. զարգաց. էջ 652 և Պատկ. Изслыд 18 հաւան=յծ. հաւախ։ Թիրեաբեան, Կարնամակ, ծան. 35 ամբարտակ բառի հետ։
ԱՄԲԱՐՀԱՒԱՃ կամ ԱՄՊԱՐՀԱՒԱՃ. Բարձրամիտ, որ ամբարձեալ մտօք՝ հաւան եւ հաճ է ընդ ինքն. ամբարտաւան եւ փառասէր, փքացեալ. անձնահաճ. անձնացոյց. սէգ. սնափառ. եւ գեղապանծ, այս ինքն պանծացեալ ընդ գեղ իւր. ինքը իրեն հաւնօղ, հպարտ. քիւսթահ. միւթեքէպպիր. մազրուր. հաթտինի պիլմէյէն. ὤρα. venustas իբր iactans de venustate,. τετυφώμενος. inflatus, σοβαρός (լծ. սոպռ. եւ լտ. severus ), իբր fastosus, magnificus,. ὐπερφίαλος superbus, arrogans, insolens
Ընդէ՞ր զտէր մոռացան ամբարհաւաճք. (Յոբ. ՟Ի՟Դ. 1։)
Մատնիչք, յանդգունք, ամբարհաւաճք. (՟Բ. Տիմ. ՟Գ. 4։)
Ի կիկղոպայց յերկիրն յամպարհաւաճից, յանօրինաց, յանդատից հասաք. (Փիլ. նխ. ՟բ. ի Հոմերոսէ։)
Զի ամբարհաւաճք, միանգամայն եւ անարի։ Ոչ հասարակացն է ստացուած, այլ մանաւանդ ամբարհաւաճիցն. (Պիտ.։)
Մի՛ իբր ամբարհաւաճի ուժգինս մռնչեսցես. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
Զանբարհաւաճ բարսն։ Իբր ամբարհաւաճական. (ի Փարպ. գրի)
Սիրամարգն երեւեցուցանէ զգեղեցկութիւնն փափագողացն՝ հանդերձ ամբարհաւաճ գնացիւք. (Առ որս. ՟Է։)
Յորոտալն միայն ունելով զկերպարանս վարդապետութեան, յամբարհաւաճ բանս խօսելն. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
to grow proud, to grow arrogant, to be presumptuous.
· Calfa
ԱՄԲԱՐՀԱՒԱՃԵՄ կամ ԱՄՊԱՐՀԱՒԱՃԵՄ որ եւ ԱՄԲԱՐՀԱՒԱՃԻՄ. περπερεύομαι effero me, jacto, vanae ostentationis deditus sum Ամբարհաւաճ լինել. փքանալ. բարձրավզիլ. սնապարծիլ. ուռենալ. խօրօզլանմագ. պեօպիւրլէնմէք. գապարմագ.
Սէր ոչ ամբարհաւաճէ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Գ. 4։)
Այնչափ ամբարհաւաճեցին, մինչեւ խորհեցան հակառակել ընդ երկնային աստուածոցն. (Նոննոս.։)
Վասն ամբարհաւաճելոյն Յովաբու ի վերայ Դաւթի. (Եփր. թագ.։)
Անբարհաւաճեալ մոլեգնութիւնն։ (Ագաթ. գրի)
to make proud, to render arrogant, to cause to be presumptuous.
· Calfa
Տալ ամբարհաւաճիլ. փքացուցանել. ուռեցնել. գապարթմագ. մազրուրշաթմագ.
Զթագաւորն հպարտացուցեալ ամբարհաւաճեցուցանէր որոգայթադիր թշնամին. (Ագաթ.։)
Զկամս մտացն ամպարհաւաճեցուցանէր. (Կիւրղ. ծն.։)
Զխորհուրդն ամբարհաւաճեցուցանեն (դեւք). (Կլիմաք.։)
presumptuous, ness, haughtiness, pride, arrogance.
· Calfa
ԱՄԲԱՐՀԱՒԱՃՈՒԹԻՒՆ կամ ԱՄՊԱՐՀԱՒԱՃՈՒԹԻՒՆ. (գրի վրիպակաւ եւ ԱՄՊԱՀԱՒԱՃՈՒԹԻՒՆ) ἁλαζονία, τώφος, ὐπερφανία, ὐπεροψία. fastus, ostentatio, jactantia, arrogantia, superbia, despectus. Անձնահաճութիւն. փքացումն. յանձնապաստանութիւն. բարձրավզութիւն. սնապարծութիւն. սիգութիւն. մենծսրտութիւն. քիւսթահլըգ. թէքէպպիւր. քիպր. մազրուրլուգ. ֆօտուլլուգ. դաֆրա.
Անկանէին ի խորհուրդս ամբարհաւաճութեան. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 7։)
Հետեւեալ լինի անիրաւութեան ... ամբարհաւաճութիւն. (Արիստ. առաք.։)
Տրուպքն ի վեհագոյնսն ոչ կարեն անցանել՝ վասն եւ ոչ պարտ իսկ գոլոյ նոցա յայսպիսի անպարհաւաճութիւն ձեռնարկել. (Դիոն. եկեղ. ՟Ե։)
Զբարձրավզութիւնն ասեմ եւ զամբարհաւաճութիւնն (փարիսեցւոյն). (Ոսկ.։)
Ամբարհաւաճութիւն, այս ինքն որ միշտ իւր բարուցն հաւանի, եւ ոչ կամի յառաջ քան զինքն կամ հաւասար ինքեան. (Կիր. երզն.։)
Դաւող ամպարհաւաճութիւն։ Ամպարհաւաճութիւն եւ բազում այլոց չարեաց գործա՛կ է։ Մի՛ բարձրասցի փքացեալ յամպարհաւաճութենէ։ Մի՛ գուցէ թագաւոր ոք զգեղջուկ արհամարհեսցէ՝ լցեալ ամբարտաւանութեամբ եւ ամպարհաւաճութեամբ. (Փիլ.։)
Կամիմ ասել զամբարհաւաճութիւն մերոյ ազգիս. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Խրոխտ ամբարհաւաճութիւն (ձիոյ)։ Սնոտի պարծանք ամբարհաւաճութեան։ Ամբարհաւաճութեամբ ի բանսն. (Պիտ.։)
Փառամոլ ամբարհաւաճութիւն։ Խրոխտումն եւ ամբարհաւաճութիւն. (Յհ. կթ.։)
Վանեցին զհպարտն ամբարհաւաճութիւն։ Փշրեսցին ամբարհաւաճութիւնք հպարտացելոցն։ Խոնարհութիւն յամպարհաւաճութեան. (Նար.։)
elevation, exaltation;
advancement, promotion.
· Calfa
Ամբառնալն, եւ ամբառնիլն. վերացումն. վեր ելլալը կամ վերցնելը. եօգարը գալգմասը՝ գալ, տըրմասը.
Ամբարձմամբ բազկացս։ Յամբարձումն գլխոյ՝ ընկճի։ Հանդէպ տեսութեան աչացս ամբարձման։ Ի կէտ ամբարձման նժարի։ Որպէս ի վհէ ամբարձմամբ հանեալ զծանրութիւն մարդոյս. (Նար.։)
Կուտակումն. դնզանալն. ուռիլը.
Ամբարձումն ալեացն, որ ի պատառմանէ ջուրցն, վարէ զմնացեալ նաւսն. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Բարձրութիւն. բարձր դիրք. բարձր ըլլալը, բարձր տեղ. եիւքսէքլիք. եիւճէլիք. դեփե.
Յամբարձմանէ բարձրութեան գերագունիցն կայից ստորասուզեալ։ Կայմն ամբարձման ի կայից իւրոց խլեցաւ։ Ի կատար ամբարձման գլխոյն կարմեղայ։ Ըստ ամբարձման կամարի. (Նար.։)
impiously;
irreligiously, ungodlily, sacrilegiously, unrighteously, profanely.
· Calfa
ԱՄԲԱՐՇՏԱԲԱՐ կամ ԱՄՊԱՐՇՏԱԲԱՐ ἁσεβῶς, δυσσεβῶς. impie. Իբրեւ ամբարիշտ. ամպարշտութեամբ. տինսիզճէ.
Մի՛ ինչ զձեզ հաւանեցուսցէ ամպարշտաբար ինչ խորհել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Մի՛ այսուհետեւ ամբարշտաբար ստեղծցեն ոմանք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ասացին այսպէս ամպարշտաբար. (Ասող. ՟Գ. 21։)
Ոչ եթէ ամբարշտաբար զնոյն մոռացայ. (Լմբ. սղ.։)
cf. Մժղուկ.
· Calfa
Զճանճից եւ զմժեխաց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
Շանաճանճ եւ մժիխ (կամ մժեղ). (Սղ. ՟Ճ՟Դ. 31։)
Լցին մժեխիւ։ Հարեալ ի մժեխացն թունից. (Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ժ՟Ա։)
Մժիխքն արեան ծարաւիք. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Ճանճիւ եւ մժխով եւ գոռեխով. (Եզնիկ.։)
Գորտամբ եւ մժըխով եւ մարախով. (Նախ. իմ.։)
ՄԺԵԽ կամ ՄԺԵՂ ՄԺԵՂՆ, ՄԺԻԽ կամ ՄԺԻՂ, ՄԺԻԿ կամ ՄԺՂԻԿ, ՄԺՂՈՒԿ. κώνωψ, κνίψ, ἑμπίς culex, musca parva. Փոքրիկ ի ճանճիկս՝ խայթոցաւոր, ծծօղ արեան, եւ ի թռիչս ձայնատու թեւօք. որպէս եւ մանրագոյն տեսակն իբր անվնաս. մոծակ, մժէխ.
Զտզրուկս, զճանճս եւ զմժիխս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Զանց արարի եւ զգորտովքն եւ զմժխաւն. (Ածաբ. կարկտ.։)
Մրջեան եւ մժխի գործ է. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Է։)
Զմժղուկս քամէք. (Մտթ. ՟Ի՟Գ. 24։)
Մժղուկքն անարգագոյնք. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Ճմլեաց անդէն զմժղուկն. ետես զարիւն մժղկին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ամենայն աստուածք քո զմժղկի մի զօրութիւն ոչ ունին. (Ճ. ՟Ա.։)
Զի՞նչ նման է մրջիւն գաբրիէլի, կամ մժիկ միքայէլի. (Սեբեր. ՟Դ։)
Որ քան զմժղունս եւ զմժղուկս եւ զգորտս անարգ են. (Վրդն. սղ.։)
Ճանճք եւ մժիխք։ Մկան եւ մժղոյ։ Մժեխ, եւ մժղուկ։ Մժղոյ, եւ մժղկի. (Վեցօր. ՟Զ. ՟Է. ՟Թ։)
Խոստանայ ի վեր քան զմարդ, եւ քան զմժիխ ազդել ոչ կարէ. (Եփր. աւետ.։)
s. anat. urethra.
· Calfa
Ի դուրս հոսի ընդ միզուկն։ Յորժամ ի միզուկսն հասանէ, ի մի երակ ի բաց գնայ. (Բժշկարան.։ եւ Ոսկիփոր.։)
οὑρητήρ ureter, meatus urinarius, fistula urinaria. որ եւ ՄԻԶԵՐԱԿ. Խողովակ կամ անցք միզի. ջրհեղ անչամ. ճուճ.
Mithra, sun, Persian god.
· Calfa
Բառ պ. ըստ այլոց՝ միթրաս. Արեգակն՝ չաստուած պարսից.
Արեգական՝ որ անուանեցաւ միհր աստուած. (Եղիշ. ՟Ը. եւ այլն։)
one;
— եւ միւսն, both.
· Calfa
Չափի երկին անչափութեամբ, եւ առ քեզ կէ՛տ է մին անձուկ. (Պիսիդ.։)
Մինս ի մէնջ։ Մինն, եւ միւսն. (Լմբ. համբ. եւ Լմբ. առակ.։)
Մինդ ի սրբոյ երրորդութենէդ. (Ժմ.։ Նար. ՟Լ՟Գ։)
solitude, loneliness.
· Calfa
cf. ՄԻԱՅՆՈՒԹԻՒՆ. միանաւորութիւն.
Վասն տեղւոյն ամայութեանն, եւ իւրոյ մինութեանն զարհուրեալ տքնէր. (Վրք. հց. ձ։)
(Ի ժամ մահուն) մինութիւն հասեալ է յօգնականաց. (Սեբեր. ՟Ժ։)
one-edged;
scimitar, sabre.
· Calfa
Սուր՝ որ ունի զմի եւեթ ողն կամ զկողմն. միասայրի. միաբերան սուսեր.
Տեսեալ զսուսերն՝ որով զվէրսն առ. տեսեալ զմիողնին, որով զազգոյ հարուածսն ընկալաւ. (Ոսկ. խչ.։)
Ամբարձեալ զմիողնին, ազդոյ վէրս ի վերայ եդեալ՝ առժամայն եհատ զնա ի կենաց։ Ի վերայ ձգել զմիողնին՝ յերկուս կտրէ զշաւասպն. (Արծր. ՟Ա. 14. ՟Բ. 1։)
having but one testicle.
· Calfa
Այր ձեռնբեկ, կամ ոտնբեկ ... կամ միորձի. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ա. 20։)
μόνορχις unum testiculum habens. Պակասեալ ի միոյ ի ձուոց արութեան.
one, unit;
unity, union, reunion;
concord, accord.
· Calfa
Երրեակ միութիւն. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Շար. եւ այլն։)
Միաբանեաց ընդ աստուածութեանն միութիւն, եւ ոչ երկուութիւն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Անբաժանելի եւ անշփոթ միութիւն մարմնացելոյ բանին աստուծոյ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Անշփոթ միութեամբ մարմնացեալ. (Պտրգ.։)
Երկուց միութեան անայլայլականի կապ պատկանակիր. (Նար. կուս.։)
Թէպէտեւ միութիւն եղեւ բնութեանցն ճշմարտապէս, այլ շփոթումն եւ խառնակութիւն ոչ, այլ մնացին բնութիւնքն՝ շփոթումն ոչ կրեալք. (Սարկ. հանգ.։)
Ընդ քեզ միութեան։ Ընդ հոգւոյդ սրբոյ միութեան։ Միութեամբ հոգւոյս իմ ընդ քեզ. (Նար. ՟Խ՟Գ. ՟Ծ՟Բ. ՟Հ՟Ը. եւ այլն։)
μονάς, ἐνότης unitas. Մի գոլն. թիւն մի. եւ Միանալն. միաւորութիւն (ըստ ամենայն առման). անշփոթ խառնումն. զօդ. յօդաւորութիւն. եւ Միաբանութիւն. ἔνωσις unio, conunctio եւ այլն. մէկ ըլլալը՝ ո՛ր եւ է կերպով
to cut, to shorten.
· Calfa
Հատանել անցանել ընդ մէջ. համառօտել.
Բարձր պատուար լսի անուն աւետարանչին. զի բազում բանս միջելով՝ բարձր անցանէ. (Վրդն. ծն.։)
Իսկ (Ագաթ.) ըստ հին տպ.
Բարբառ ... յառաջ քան զասել ասողին՝ չէ յայտ, եւ կամ յետոյ անհետ չէ ի միջի։
that is in the middle;
middle;
middling;
intermediate;
—ք, midlent;
middle terms.
· Calfa
Արար զմիջին պարզունակն թափանացանց ի մէջ սեանցն ի կողմանէ ի կողմն։ Բուռն եհար սամփսոն զերկուց սեանցն միջնոց։ Նստան ի դրանն միջնում. (Ել. ՟Զ. 33։ Դտ. ՟Ժ՟Զ. 29։ Երեմ. ՟Լ՟Թ. 3։)
Առաջինս եւ միջինս եւ յետինս գոլ կարգս. (Դիոն. երկն.։)
Առաջնովքն՝ միջնովք եւ վերջնովք։ Առաջին դասն ի միջնոյն կարծէր զնա, եւ միջինն՝ երրորդին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Յերկաքանչիւրոց ծայրագունից զմիջինն կալաւ իւր վայր բնակութեան. (Պիտ.։)
Զմիջինն այսոցիկ տեսութեանց ընտրեսցուք զբան. (Իգն.։)
μέσος, -η, -ον medius, -a, -um. Որ ինչ է ընդ մէջ երկուց ծայրից, կամ ի միջավայրի. միջակ.
middle-man, agent, mediator.
· Calfa
Որ գայ ի մէջ. միջնորդ եկեալ. մէջ մտնօղ.
Խաբեաց միջնեկն զկտակապահն, եւ առ զկոստանդինուպօլիս. (Վրդն. պտմ.։)
back-bone, back.
· Calfa
Բարձեալ բերէր զնա ի վերայ միջնողանց իւրոց. (Օր. ՟Լ՟Բ. 11։)
Որպէս թեւոցն խառնումն ընդ միջնողունսն։ Միջնողունք՝ աստուածութեանն եւ մարդկութեանն խառնումն. թեւք քրիստոսի հայր եւ հոգի։ Այս է խառնուած միջնողանն։ Գոյք ամենայն ի վերայ միջնողանն քրիստոսի. (Քեր. քերթ.։)
μετάφρενον dorsi pars, quae retro septum sita est, sive cui renes adjacent. Միջին վայր ողանց կամ քամակի. թիկնամէջ. միջնաթիկունք. կռնըկին մէջ տեղը.
va. vn. cf. Միջնորդիմ.
· Calfa
Միջնորդեաց երդմամբ. (Եբր. ՟Զ. 17.) այսինքն ի մէջ արկ զհաստատութիւն երդմամբ։
Յեղելոցս ոչ ինչ է, զոր կամելն աստուծոյ ոչ միջնորդեաց. (Կիւրղ. գանձ.։)
Պիտոյ է ժամանակօք միջնորդել. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
Ամենայն ուղղութեամբ միջնորդեսցեն (քահանայք ընդ աստուած եւ ընդ մարդիկ). (Խոսր.։)
Զնոր ժողովուրդս ուխտիւ միջնորդեալ. (Նար. գանձ խչ.։)
Համբարձմամբ ձեռաց առ քեզ միջնորդել (կամ միջնորդիլ). այսինքն միջնորդ լինել, կամ ընծայիլ. (Շար.։)
Ուր ոչ յաւիտեան, եւ ոչ ժամանակ միջնորդեաց. (Բրս. ծն. քրիստոսի. յն. ի մէջ եմուտ։)
Շինութիւն միջնորդի յիրսդ (այսինքն ի մէջ ընդ մէջ մտանէ). (Կանոն.։)
Տեսանե՞ս կերակուր, որ զմահ միջնորդեաց։ Զքիրտն երեսաց (դո՛ւ եւայ) միջնորդեցեր ինձ յանմտութենէ. (Ոսկ. ծն. յն. առթել։)
Եւ նա միջնորդեցաւ, եւ եկաց դատաւոր երկոցունց կողմանցն. (Եղիշ. խաչել.։)
Միջնորդին պարտ է առ երկոսինն միջնորդիլ, եւ ածել ի խաղաղութիւն. (Սանահն.։)
ՄԻՋՆՈՐԴԵԼ որպէս Բարեխօսել ըստ ոճոյ յետին դարուց.
Զի միջնորդես ընդ մեր աղօթով՝ առ բանն աստուած ծնեալըն մարմնով ... առ միածինն քո միջնորդեալ. (Գանձ.։)
Կամ որպէս Միջնորդ եւ բարեխօս ունել.
Առ նա չիմէ, յուսով հայցէ, զխոտաճարակսն միջնորդէ. (Գանձ.։)
ՄԻՋՆՈՐԴԵՄ ՄԻՋՆՈՐԴԻՄ. μεσιτεύω medio, intercedo πραξεύω procuro. Ի մէջ արկանել կամ անկանիլ. ընդ մէջ մտանել՝ առթել. լինել որպէս միջնորդ, պայման, սատար. եւ այլն.
to mediate, to procure, to intercede, to interpose, to go between, to negotiate;
to intervene;
—եաց երդմամբ, he confirmed it by an oath.
· Calfa
party wall, partition.
· Calfa
Զմիջնորմ (կամ զմիջնորմն) ցանկոյն քակեաց. (Եփես. ՟Բ. 14։)
Մերձեալ է վախճան քո. եւ զի դեռեւս միջնորմն կայ քո եւ աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Կամ իբր ա. Եղեալն որպէս միջնորմ.
Սակս ծառայական միջնորմ օրինին. (Նար. մծբ.։)
μεσήτειχος, -ον paries medius, vel intermedius, intergerinus. Միջին որմ. միջնապարիսպ. խտրոց.
to incline, to lean, to bend, to bow, to bias;
to incline, to lean, to feel inclined or disposed for, to lean to the side of, to be biassed, to have an inclination for, to feel an attachment for, to adhere, to comply;
միտեցաւ սիրտ նոցա զկնի նորա, their hearts inclined to follow him.
· Calfa
cf. Միտումն.
· Calfa
Ունիմք բնութեամբ միտութիւն ինչ յողորմութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Ծանր իմն է եւ վայրաբեր՝ մեղացն միտումն։ Ետես ի ստեղծուածին իւրում զառ ի վատթարն միտումն. (Նիւս. կազմ.։)
Որ զկարծրացեալ ոգիս շարժէ ի միտումն վատթարաց. (Սոկր.։)
Միտումն յաղթութեան ի վերին խնամոցն լինի։ Դիպուած բախտի, որ ոչ կայ հաստատուն՝ անցեալ ի վերայ միոյ միտման. (Պտմ. աղեքս.։)
ՄԻՏՈՒԹԻՒՆ ՄԻՏՈՒՄՆ. ῤοπή propensio, inclinatio եւ libramentum τὸ ἑπιρρεπές pronitas. Միտելն. հակումն. հակամիտութիւն. խոտորումն ի միջին կշռութենէ. յօժարութիւն. բերումն.
s. bot. myrica, tamarisk;
genista.
· Calfa
Բառ յն. միռիգի՛. որ եւ ՄԻՒՌԻԿԻՆԱ. cf. ՄՈՇԱ, կամ ՄՈՇԻ.
Նայեաց դարձեալ եւ ընդ միւս եւս ծառ, որ կոչի միւրիկէ, որ ջրարբին է, եւ (որ) ոստին է. (Վեցօր. ՟Ե։)
to rub one's eyes and face on awaking.
· Calfa
Ի քուն լինի դիւրաւ, մլմլէ զերեսս, եւ ձգտէ զձեռս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
(իբր Մալելով մալել) τρίβω confrico. Շփել. քերել. այլայլել պէսպէս շարժմամբ.
to conjecture, to guess.
· Calfa
Կարծեօք իմն գուշակել. խոկալով դատել. կրահել.
Կարծօղ (ասի) քննիչ, որ ի փորձոյ նկատէ զհանդերձեալսն իբր կողմելով. եւ բազում անգամ ի դէ՛ կարծէ. այլ մեծ է միջոցն ընդ մարգարէն եւ նդ կորովամիտն. (Գէ. ես.։)
սկիհն գործի իմն հմայութեան, որ է կողոմելով ընտրութիւն. (Վրդն. ծն.։)
անտիճելով եւ կողոմելով չըգյ ըղորդ. (Մխ. բժիշկ.։)
colossus
· Calfa
Կարիա եւ ռոդո շրժեցան, մինչեւ մեծի կողոնին անկանիլ։ Ռոդոս շարժեցաւ, կողոսոսն կործանեցաւ. որ էր պատկեր արեգական առնակերպ՝ իբր ՟Հ կանգուն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
ԿՈՂՈՍՈՍ կամ ԿՈՂՈՍՈՆ, կամ ԿՈՂՈՆ. Բառ յն. գօլօսօ՛ս. κολοσσός colossus. Արձան հսկայաձեւ. առնապատկեր ահաւոր մեծութեամբ.
spoiler, despoiler, pillager, plunderer, robber.
· Calfa
կողոպտեսցեն զկողոպտիչս իւրեանց. (Եզեկ. ՟Լ՟Թ. 10։)
Անժուժկալք կողոպտիչք. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Դու աւազակ, եւ մեք կողոպտիչք. (Արծր. ՟Գ. 9։)
որպէս կողոպտիչ կորզեաց. (Եպիփ. թաղմ.։)
Մաքսաւորն օտար վաստակոցն բաժանորդ էր, եւ կողոպտիչ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Զթիկունս իմ ետու ի հարուածս. ակիւղաս ասէ, վիրաւոր չարաց. այլքն գանահարաց ասեն ... այլքն կողոպտչաց. (Ոսկ. ես.։)
σκυλεύσας praedator. Որ կողոպտեաց կամ կողոպտէ. թալլօղ.
cf. Կողով.
· Calfa
Առցես զառաջինս պտղոց. եւ արկես ի կողոփ։ Առցէ քահանայն զկողոփն ի ձեռաց քոց. (Օր. ՟Ի՟Զ. 2. եւ 4։)
knee-pan;
rattle, toy.
· Calfa
Իբրեւ զլիցս, եւ զկողոփոցս հաշուին զամենայն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)
Որպէս յն. κεφαλή . Գլուխ. ըստ որում կունտ ծայր ոսկերաց՝ խաղալիկ տղայոց. extremum ossis, crassius illud rotundumque.
ornamented with raised embroidery;
garment of divers colours;
corsage, bodice.
· Calfa
թամար է կոճկենիկ պարգօտն, զոր եւ պատառեացն եւս. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
Եւ էր զնովաւ պարեգօտք ասղնեգործք եւ կոճկէնք. զի այնպէս զգենուին դստերք թագաւորաց կոյսք զձորձս իւրեանց։ Եւ զպարեգօտսն կոճկէնս՝ զոր զգեցեալ էր, պատառեաց. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 18. 19։)
ԿՈՃԿԵՆԻԿ ԿՈՃԿԷՆ, ԿՈՃԿԵՆ, ի, ից. καρπωτός, ἁστραγαλώτος fructibus intextus, talaris, tali formam habens. Յօրինեալն կոճիւք կամ կոճակօք՝ աստղնեգործ. (ըստ յն. պտղաձեւ. կամվիգաձեւ) փառաւոր կոճակներով.
cf. Կոճկենիկ.
· Calfa
թամար է կոճկենիկ պարգօտն, զոր եւ պատառեացն եւս. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
Եւ էր զնովաւ պարեգօտք ասղնեգործք եւ կոճկէնք. զի այնպէս զգենուին դստերք թագաւորաց կոյսք զձորձս իւրեանց։ Եւ զպարեգօտսն կոճկէնս՝ զոր զգեցեալ էր, պատառեաց. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 18. 19։)
ԿՈՃԿԵՆԻԿ ԿՈՃԿԷՆ, ԿՈՃԿԵՆ, ի, ից. καρπωτός, ἁστραγαλώτος fructibus intextus, talaris, tali formam habens. Յօրինեալն կոճիւք կամ կոճակօք՝ աստղնեգործ. (ըստ յն. պտղաձեւ. կամվիգաձեւ) փառաւոր կոճակներով.
to vex, to torment, to deal harshly with.
· Calfa
ԿՈՃԿՑԵԼ. Որպէս Կսկծեցուցանել. հարսահարել. չարչրկել.
Կոճկեցէք դուք զանաւագն, որ ընդ ձերով ձեռամբ է. (Ոսկ. ես.։)
tolop off, to trim;
to pluck or root up;
to cut off, to break in pieces, to shatter, to smash.
· Calfa
Ապա թէ ոչ՝ եւ դու կոճոպեսցիս. (Հռ. ՟Ժ՟Ա. 22։)
Որ զարմատն հատանէ, յայտ է թէ եւ՛ս առաւել զոստսն կոճոպիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
Կոճոպեցին զչարութիւն. (Եփր. համաբ.։)
Կոճոպէին զոստս բարեպաշտութեան ձերոյ։ Զառաքինութեան ոստս մի՛ կոճոպեսցուք սնափառ ախտիւ. (Շ. ՟բ. պետ. ՟Ծ՟Բ։ Երզն. մտթ.։)
Կարկուտն զպտուղս դաշտաց յանխնայ կոճոպէր։ Մահն յառողջութենէ յափշտակէ, եւ յառոյգութենէ կոճոպէ։ Կոճոպէ զնոսա ի սկզբանն (անզաւակելով զծնունդս նոցա)։ Ծաղկեալ խոտոյն ի գազանաց կոճոպել. (Լմբ. իմ.։ Լմբ. առակ.։ Լմբ. ովս. Լմբ. սղ.։)
Մատունք կոճոպէին. (Ճ. ՟Ա.։)
Մկրտութեամբն յամենայն չարութենէ թլփատեալ կոճոպեցան եւ ազատեցան հոգիք մեր. (Լաստ. ընթերց.։)
Չար արխիւ դիւին զմարմինն շինէ, եւ զհոգին կոճոպէ. (Կանոն.։)
ἑκκόπτω excido. Կոճ կոճ թոպել կամ շոպել. կոփելով կոփել. յօդ յօդ կոտորել. ի բաց կտրել, հատանել. քշտել. քանցել. կոտրտել, կըրտել, ջարդուբուրդ ընել, կտրտել ձգել.
lopping off;
rooting up;
extirpation.
· Calfa
Զտիրական պատահումն մրցանաց կոճոպման Մագ. (՟Լ՟Բ։)
count;
earl.
· Calfa
Աշխարհին իւրեանց մասինն կացուցին յոյնք կոմէսս իշխանս. (Խոր. ՟Գ. 46։)
Յետ սորա կոմէսք կալա ... մարզպանք պարսից կալան մինչեւ առ մեզ. (Եզնիկ երէց.։)
county;
earldom.
· Calfa
պատիւ եւ գործակալութիւն կոմսի.
Որ պատուեցաւ ի կոմսութեան իշխանութիւնն. (ՃՃ.։)
Ում կոմսութեան պատիւ շնորհեալ, գունց եւ մարգիզ վերաձայնեալ. (Վահր. ոտ.։)
diarrhoea, looseness of bowels, flux, dysentery.
· Calfa
Լուծումն որովայնի իսհալ, ճիւհաֆ որպէս յն. տիա՛րրիա. (Գաղիան.։)
cf. Տնտես.
· Calfa
Կոնոմոս վանիցն։ Կացուցաք զմի ի մէնջ կոնոմոս մեզ. (Վրք. հց. ՟Ը. եւ ՟Ժ՟Զ։)
Հիւանդացաւ կոնոմ եղեցւոյն. (Վրք. հց. ձ։ Իսկ ի գիրս Ուռպ.) գրի Եգոմոնոս՝ փոխանակ գրելոյ Եգոնոմոս։
ԿՈՆՈՄՈՍ կամ ԿՈՆՈՄ. Բառ յն. իգօնօ՛մոս. οἱκονόμος oeconomus, dispensator, administrator. այսինքն Տնօրէն. տնտես. վեքիլ խարճ.
to beat, to strike, to bemaul, to beat to death, to torture, to put to the rack, to murder, to slay, to massacre, to butcher, to kill in a violent cruel manner.
· Calfa
Կէսք կոշկոճեցան. (Եբր. ՟Ժ՟Ա. 35։)
Կոշկոճեցան. (յակովբ է, որ յաշտարակէն ընկեցեալ թոպեցին. Ոսկ. եբր.։)
Զբժիշկս կոշկոճիցեն։ Առեալ զբանդականսն կոշկոճիցէ. (Ոսկ. ես.։)
Ամովս էր ի թիկուայ. եւ ամասիա կոշկոճեաց զնա. (Մահ ամովսայ.։)
Առեալ զոսկին կոշկոճեալ, զգլուխս դիզն իւրեանց պսակօք զարդարեն. (Թղթ. բարուք.։)
Կոշկոճել քարամբք բանից, կամ բամբասանաց քարաձգութեամբ, կամ իրաւանցն վիմօք, կամ վճռաւ. (Նար.։)
Ոչ վայրապար գործել հրամայէ, այլ կոշկոճելով, վաստակելով, եւ մեծաւ աշխատութեամբ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 43։)
Կոշկոճիցի, հոգայցէ, եւ կրթիցի (վարդապետն). (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Ե։)
Յամենայն կողմանց բազում իրօք (իբրեւ ալեօք) կոշկոճին. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Ա։)
τυμπανίζω fustibus ad necem caedo συγκόπτω verbero. Չարչար գտնել կոճիւք փայտի կամ թմբչաւ. թոպել. բրածեծ առնել. խոշտանգել. քարկոծել, յօշատել, կտտամահ սպանանել. թակել, ծեծել փետել, ջարդել.
torment, torture, rack;
slaughter;
suffering, grief, trouble.
· Calfa
Կոշկոճելն, իլն. խոշտանգանք.
Դառն կոշկոճմամբ, եւ փութամահ տանջանօք մատնեաց զնա ի սպառումն սրոն ծարաւոյ. (Յհ. կթ.։)
Համբերեաց ազգի ազգի վշտաց քարավէժ կոշկոճման. (Շար.։)
Ի կոշկոճման տեղի ընդունէր զզարկուածս քարանցն իբրեւ զցօղ զուարթագին. (Նիւս. ստեփ.։)
Տուն ցաւոց, եւ բնակարան վնասուց եւ կոշկոճմանց. (Մաշկ.։)
calling, call, nomination;
appellation, name, nomination, denomination;
appeal, summons, citation, assignation;
invitation;
invocation;
vocation;
— յետս, retraction, recantation, unsaying, recalling.
· Calfa
κλῆσις vocatio եւ այլն. Կոչելն, կոչիլն. (ըստ ամենայն նշ).
Օր կոչման հրաւիրակի։ Արար թագաւորն կողմունս (կամ կոչունս). (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 6։ Եսթ. ՟Բ. 18։)
Շնորհքն եւ կոչումն աստուծոյ։ Զձեր իսկ կոչումնդ տեսէք։ Յո՛ր կոչումն կոչեցաւ, ի նմին կացցէ։ Երկնաւոր կոչմանն բաժանորդք.եւ այլն։
Վերին կոչմանն։ զարթնուլ ի կոչումն բանին կենաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Գ։)
Եւ այլ այսպիսի կոչմունս։ Որոյ կոչմամբ յորջորջեցան եւ բաղնիքն. (Խոր. ՟Բ. 60. 85։)
Կոչումն անպատիր, կամ ընտանի, կամ պաշտելի (անունն աստուծոյ կարդալի)։ Օծումն կոչման։ Քրիստոնէական կոչմանս։ Ի վեհագունիցդ կոչմանց։ Անուանեալ կոչմամբ յիսուս զքրիստոսն աստուծոյ. (Նար.։)
Ի կոչումն եպիսկոպոսութեան. (Շար. ՃՃ.։)
Կիւրեղ երուսաղեմացի ի կոչման գիրսն ասէ. (Տօնակ.։)
pebbly, gravelly, stony, sandy.
· Calfa
Քարուտ. աւազուտ.
Ընդ քարաժեռ կոպճուտ տեղիս լանջակողմանցն. (Փարպ.։)
cow-milker.
· Calfa
Հացարար, եւ կովկիթ. (Կանոն.։)
βουμολγός qui, vel quae vaccas mulget. Կթող կովուց, այր կամ կին. կով կթօղ.
destroyer, massacrer;
slaughterer, exterminator.
· Calfa
Պատրաստ է սուրն՝ տալ ի ձեռս կոտորչի. (Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 11։)
Թեւականք օդոյս կոտորիչք. այսինքն պատառօղք. (Սեբեր. ՟Ա։)
young girl.
Proserpine.
· Calfa
Գայ ի պղատէա քաղաքն աթենացւոց, ուր զկորէս պաշտեն աթենացիք. (Պտմ. աղեքս.։)
Իսկ (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 18։)
Ի կորէս ելանէր. Իբր ի պարտութիւն մատնիլ, կամ կորակոր յետս ընկրկիլ.
յընտիր ձեռագրի լաւ եւս գրի.
Ի կոր եւս ելանէր։
ԿՈՐԷ կամ ԿՈՐԷՔ. Բառ յն. գօ՛րի. κόρη puella եւ Proserpina. Աղջիկ. սեպհականել անուն պերսեփոնեայ չաստուածուհւոյ.
kernel, stone;
grain, seed;
bubo.
· Calfa
Մրջիւնն զհատ կամ զկորիզ իրք (գուցէ իրիք) յորժամ տանի ի ծակն, ընդ մէջ կտրէ եւ դնէ, զի մի բուսիցին. (Վեցօր. ՟Բ։)
Ի կորզոյ հունից աղացեալ թրէին. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
Ա՛ռ մուզ եւ անոյշ դամոն. զկորիզն ձգէ ... Չոր ամբրաւի զկորիզն հա՛ն. Ոսկիփոր.։ Եւ էր կերակուր ծերոյն օր ըստ օրէ երկոտասան կորիզս արմաւոյ. (Վրք. հց. ՟Ը. եւ ՟Ժ՟Թ։)
Կուտ. հատն հատն ի միջուկի պտղոց. որ եւ ՍԵՐՄՆ. μεσαίτατον, γίγαρτον եւ այլն. կուտ.
ԿՈՐԻԶ. ըստ բժշկաց է Խոյն կամ պալարն ի վեր ընդ անթովք. βουβών bubo, glandula. (Գաղիան.։)
to take careful aim at, to hit the mark;
to obtain ones scope or end;
to weigh accurately or justly, to do justice.
· Calfa
Պինդ ունել կորովութեամբ, անվրէպ պահել (զկշիռն կամ զուղիղն. յորմէ Արդարակորով)
Այնպէս տալ իրաւունս, որպէս թէ ընդ դատաւորն իսկ մտեալ (այսինքն փոխանոր կարգեալ) արդար զկշիռն կորովիցէ. յն. որպէս թէ զնորա կարգն ունելով. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
aquiline-nosed, hook-nosed.
· Calfa
Որոյ ունչն է կոր. արծռունկն. տե՛ս եւ ԿՈՐԱԿՏՈՒՑ.
Ոմն ի ծնէ, որպէս խաժակն, եւ կորունչ. (Անյաղթ պորփ.։)
dung, manure, muck.
· Calfa
Աղբոյ եւ կուոյ հաւասար է վատն. (Սիրաք. ՟Ի՟Բ. 2։)
Լինի ի գաղմատիա գազան մի որպէս զեզն՝ բոնոսոս անուն, որ զկուն ձգէ, որսականացն, եւ այրէ. (Խոր. աշխարհ.։)
Կոյն ձգէ որսորդաց։ Որ զկոյն ձգէ, եւ սպանանէ զորսորդսն. (Եպիփ. բարոյ.։ եւ Վրդն. ՟Ի՟Զ։)
Զմսուրն ի կոյէ սրբած կալ։ Կոյով պախրեաց օծեն։ (Վստկ.։)
ԿՈՒ կամ ԿՈՅ. βόλβιτον stercus bublum, fimus. պ. քիւհ. Աղբ անասնոց. քակոր. թրիք. ապաւառ.