soft, affable.
Հեռի ի ցասմանէ. անբարկանալի. հեզ.
Աննենգն, անցասումնն. (Էր ընդ եղբ.։)
Միամիտ եւ անցասումն (որպէս զաղաւնի). (Տօնակ.։)
passage.
Տեղի անցից, կամ գործի անցանելոյ. կէչիտ.
Կամուրջ արկեալ ի վերայ յորձանաց գետոյ՝ անցարան գոլ ամենայն ուղեւորաց. (Շ. բարձր.։)
πάσχα. pascha. Անցանակ որ եւ ԱՆՑԻԿ. ԱՆՑ. որպէս եբր. ֆասէք. այն է Պասեք. զատիկ. տօնն, եւ գառն զենեալ ի տօնի անդ։
Զայն՝ որ եբրայեցիքն հայրենի լեզուաւն հրամայեցին անցարան կոչել։ Զենուն զացարանն՝ զբնակութիւն փոփոխեալ. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. ել. ՟Ա. 4։)
Զատիկն՝ ըստ եբրայեցւոցն անցարան. (Ճ. ՟Թ.։)
healthy, free from pain;
insensible;
without pain.
ἁναλγής. doloris expers, μὴ ὁδυνώμενος, non dolens, ἅπονος, a labore immunis. Ազատ ի ցաւոց. անվիշտ, եւ անախտ (ըստ մարմնոյ կամ ըստ հոգւոյ). ազրըսըզ, տէրտսիզ.
Տայ անցաւաց զտրտմութիւն. (Ես. խ. 29։)
Եւ ոչ բժիշկ կարող լինիցի ճանաչել զցաւս՝ անցաւ բնութեամբ. (Սահմ. ՟Ա։)
Պա՛րտ է նմա, զի ինքն անցաւ եւ առանց վշտի իցէ. (Ոսկ. ես.։)
Ցո՛յց զոք ի կախարդաց, որ անցաւ եւ անմահ եղեւ. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
Ցորչափ զպատուիրանն չէր անցեալ, անցաւ եւ անմահ էր նա մարմնով. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
Կեանս անցաւս. (Ագաթ.։)
Գիտես զայն (կեանս) մնացական եւ անցաւ, եւ զայս՝ անցաւոր եւ տաժանմամբ. (Լմբ. առակ.։)
Անարատ մտօք եւ անցաւ անձամբ (այսինքն հոգւով) ծառայել աստուծոյ ճշմարտի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ե։)
Էառ մարմին անցաւ ի մեղաց. (Լմբ. սղ. ՟Է։)
Գլուխն անցաւ, որ առնոյր զազդումն ցաւոց վիրաց անդամոցս.( Սկեւռ. ես.։)
Վասն զմիտսն յստակ պահելոյ, եւ անցաւ ի խղճէ. (Տօնակ.։)
Անցաւ եւ հեղգամիտ. յն. մեղկ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Անհոգ եւ անցաւ էիր. (Գանձ.։)
cf. Անցաւաբար.
passenger, traveller;
fugitive, transitory, perishable, temporal, frail, vain.
πάροδος, διοδεύων, παροδεύων. viator, transiens, permeans. Որ անցանէ. իբր Անցորդ. ճանապարհորդ. ուղեւոր. անցւոր, ճամբորդ. եօլճու.
Եկն անցաւոր առ այրն մեծատուն. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 4։)
Անցաւորք. զանցաւորս. անցաւորաց ճանապարհի. (Սղ. ՟Հ՟Թ. 13։ ՟Ձ՟Ը. 42։ Յոբ. ՟Ի՟Ա. 29։ Եզեկ. ՟Ե. 14։ ՟Ժ՟Զ. 15. 25։ ՟Լ՟Զ. 34։)
παραπορευόμενος, φεύγων. transitorius, fugax. Անցական. անցանելի. վաղանցուկ. եղծանելի. կեչիճի.
Իբրեւ զծաղիկ անցաւոր. (Սոփ. ՟Բ. 2։)
Զորս իբրեւ հաստատունս համարեցայք, եւ ոչ անցաւորս. (Ամովս. ՟Զ. 5։)
Անցաւոր արարածք. (Ագաթ.։)
Անցաւոր ժամանակօք ... Ի յանցաւորացս աստի. (Կորիւն.։)
Աւա՛ղ փառացս անցաւորի. (Խոր. ՟Բ. 12։)
Անցաւորաւս զանանց բարութիւնսն շահել. (Խոսր.։)
Անցաւոր վարձու. (Նար. մծբ.։)
իբր Անցեալ.
Զուգաթիւ աւուրց դարուցս անցաւորաց. այսինքն անցելոց մինչեւ ի գալուստ քրիստոսի. (Շար.։)
Ընդ որ լինի անցանել.
Պանդոկ մի կայր ի վերայ երկրի՝ ի յանցաւոր ճանապարհի. (Շ. յառակս.։)
instability, frailty, vanity.
Մերթ՝ փոխանակ գրելոյ ԱՆՑԱՒՈՒԹԻՒՆ.
Անցական եւ եղծանելի գոլն. անհաստատութիւն. փոփոխականութիւն.
Աշխարհս անցաւորութեամբ եւ խաբէութեամբ վարի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Խորանին շրջագայութիւն զանցաւորութիւնն յայտ առնէր. (Ճ. ՟Թ.։)
Ոչ էութիւնն եւ անցաւորութիւնն՝ միմեանց բաղկակից են։ Գիտելով եւ զանցաւորութիւն ժամանակիս. (Լմբ. սղ.։)
Անոք, անցումն (ընդ խորս, կամ ընդ ծով համատարած).
Խաղային ի հուր, ի գազանս, եւ յանցաւորութիւն լայնութեան եւ խորութեան ծովու. յն. լոկ, ընդ պեղագոսս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 29։)
Որպէս մերն ստոյգ է անցաւորութիւն, այսպէս եւ նորա ցաւքն։ Յայսմ աստիճանէ (երկիւղին) պնդութեամբն փոխեալ՝ յանցաւորութիւն սիրոյն ելանէ։ Հանցէ ի բազմապատիկ նեղութենէս յանցաւորութիւն (կամ յանցաւութիւն) սիրոյն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
health, freedom from pain;
insensibility;
apathy, inaction;
impassibility.
ἁναλγησία. indolentia. Չառնելն զցաւ. անախտութիւն. առողջութիւն մարմնոյ եւ հոգւոյ. եւ Անցաւակցութիւն.
Եղիցի նոցա (անասնոց) յանցաւութիւն եւ ի ծննդականութիւն. (Մաշտ.։)
Ի նշանակ անցաւութեանն, զորոյ ճաշակն առ ի սկզբանն, հասանել. (Լմբ. սղ. Լմբ. ստիպ.։)
Ո՞չ ի վայր կործանեսցուք զանցաւութիւնն, զի մի՛ ասացից՝ զռժդութիւնն. (Ածաբ. աղքատասիր.։)
passed;
— զաւուրբք, old, advanced in age;
— ժամանակ, the time past.
passenger, traveller;
Easter
Իբր Զատիկ. որ եւ ԱՆՑ, ԱՆՑԱՆԱԿ, ԱՆՑԱՐԱՆ.
Եկն ստեղծօղն ի փրկութիւն հոգւոց զատիկ եւ անցիկ։ Ընկղմեաց զմարմինս նոցա ի ծովն ջրոյ, եւ զհոգիս նոցա ի ծով դժոխոցն, եւ ոչ եղեւ նոցա անցիկ կամ զատիկ ընդ իսրայէլացւոցն. (Ապար.։)
each, every.
• տե՛ս Անձն։
ԱՆՑՆԻՒՐ. ἔκαστος, -η, -ον· ἔκαστος ἐαυτοῦ. quisque, etc. singuli (գտանի գրեալ եւ ԱՆՁՆԻՒՐ). Իւրաքանչիւր. ամենայն ոք կամ ինչ՝ մի առ մի. եւ Ուրոյն ուորյն իւրական. միոյ միոյ, անձնական, առանձնական. ամմէն մէկը, ամմէն մէկինը, իրենցը. հեր քէս, հէր պիր, քենտինին.
Անցնիւր այր։ Անցնիւր մարմին, կամ մարմինք. (Պիտ.։ Եզնիկ.։) (Խոսր.։)
Բերէք ո՛չ ի տունս միայ, այլեւ ի միտս անցնիւր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
Զժամանակսն յանցնիւր ուրոյն ուրոյն բաժինս բաժանեցից. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Իւրաքանչիւր յանցնիւր կողմանս բաժանեալ էին. (սեբեր. ՟Ը։)
Յիւրաքանչիւր գործոց անցնիւր հանդէսք երւեսցին. (Եզնիկ.։)
Զանցնիւր գօտիսն. (Խոր. ՟Գ։)
Յանցնիւր ախորժակս։ Ըստ անցնիւր պատշաճի, կամ կարի, կամ գործոց, կամ դասուց, կամ բեղմնաւորութեան։ Յանցնիւրն գուշակեն ընթացից. (Պիտ.։)
Աստուածեղէն հոգին զանցնիւրսն շարժէր ներգործութիւնս։ Զանցնիւրսն իրողութիւնս ադել։ Անցնիւրցն մատուցանէ զնա տարերց. (Յհ. իմ. պաւլ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
Ոչ դատարկս եւ անգործս թողլով զնոսա յանցնիւրոցն ներգործութեանց. (Խոսրովիկ.։)
transitive.
passenger.
cf. ԱՆՑԱՒՈՐ ըստ (՟Ա նշ.). անցւոր դարձւոր.
Կթեն անցորդք ճանապահին։ Զի մի՛ անցորդք ծիծաղեսցին. (Յիսուս որդի.։)
journey, passage;
transition.
Անցանելն, անց. անցք.
Անցանել մարդկան զանցութիւն ծովուն գոչէ մարգարէն. (Ագաթ.։)
cf. Անցութիւն.
Վասն կենցաղոյս անցան, եւ վասն անանց կենացն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ժ՟Գ.։)
Եւ Փոխումն ի կենաց. վախճան. մահ. կոտորած. առաւել ռմկ.
Մի՛ ոք իշխեսցէ յետ իմ անցման հեռացուցանել. (Ուրպ։)
Անցումն լինէր մեծ։ Եղեւ անցումն անասնոցն։ Ածին մեծ անցումն հաւատացելոցն քրիստոսի. (Ուրհ։)
open to the public, frequented by passengers;
— փողոց, great thoroughfare.
"to pass, to cause to pass;
to transmit;
to dissipate, to drive away;
to consume, to employ;
to transport;
to carry back;
to pierce;
to twine;
to enchase;
to omit, to pass over;
to surpass, to excel;
— զմեղս, to pardon sins;
— զաւուրս՝ զժամանակ կենաց, to pass away the time, to live;
— զճրագ՝ զհուր, to extinguish or put out the candle or fire;
— ընդ սուր՝ ի սայր սուսերի, to put to the sword;
— դրամ փոխանակալ or ի ձեռն դրամափոխութեան, to remit money, to send letters of change;
— զզաւակն, to miscarry in child-birth;
— զանցուցանել, to excel, to surpass, cf. Անցանեմ զանցանել;
— ընդ թիւ, to count, to enumerate;
— զցասումն, to appease anger;
— զքննութիւն իւր, to pass one's examination;
չարիս — ընդ, to hurt some one."
διαβιβάζω, διάγω, παράγω. traduco, transire facio. եւ այլն. Տալ անցանել. փոխել, փոխադրել, տանել այլուր կամ յայնկոյս, առաջի կամ յառաջոյ եւ այլն. անցընել. կեչիրմէք. կէչիրթմէք.
Անցուցանել ընդ ձորն, ընդ յորդանան, ընդ ծովն կարմիր, ընդ մէջ ծովոյն. եւ այլն։
Անցուցանել առ քեւ, կամ առ նոքօք. յանկոյս կուր գետոյն. ի մահուանէ ի կեանս. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Անյաղթ բարձր.։)
Ընդ բազում ասպարէզս անցուցանել զամբարտակն. (Խոր. ՟Ա. 16։)
Իբր Մխել. վարսել. ագուցանել. խօթել διελαύνω. transfigo, trajicio, διεκβάλλω, immitto.
Անցոյց ցից ընդ գլուխ նորա. (Դտ. ՟Ե. 26։)
Անցուսցեն ընդ նա զլծակսն. (Թուոց. ՟Դ. 14։)
Զմատանին ի մատն անցուցաներ. (Գանձ.։)
Տանիլ բերել.
Ոչ թողոյր, եթէ ոք անօթ ինչ անցուցանիցէ ընդ տաճարն. (Մրկ. ՟Ժ՟Ա. 16։)
Ի բաց տանել կամ բառնալ. հեռացուցանել. փարատել. լուծանել. παραβιβάζω, ἁφαιρέω, παράγω. aufero, removeo, λύω. solvo.
Անցուցանիցեն ի քէն զչարիս քո. (Երեմ. ՟Ժ՟Ա. 15։)
Անցո՛ զանօրէնութիւն ի ծառայէ քումմէ. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Դ. 10։)
Անցո՛ զչարութիւն ի մարմնոյ քումմէ. (Ժղ. ՟Ժ՟Ա. 10։)
Եւ տէր անցոյց զքեւ զմեղս քո. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 13։)
Անցուցանել յումեքէ զպատուհասն. (Յիսուս որդի.։)
Ոչ անցուցանէ զվիշտսն, այլ զօրավիգն լինի ի ճգունսն. (Ոսկ. մ. ՟Բ։ 9։)
Զխորանն անցոյց տաճարն, եւ զտաճարն քակեաց ձեռն թշնամւոյ. (Եփր. ել.։)
Ի մարմնաւոր խրախուսութեանս զմի բաժակ որ անցուցանիցէ վասն համեստութեան, զարմանալի է. (Սեբեր. ՟Թ։)
Դու միայն անցո՛ զփափաքս իմ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ.) որ է լնուլ, եւ այնպէս փարատել։
Անցուցանէ զխօսս ի ճարտարաց։ Անցուցանել զթշնամութիւն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Անցո՛ ի մէնջ զցասումն քո, կամ զցասումն պատուհասի. եւ այլն. (Շար.։ Ժմ.։)
Անցոյց զսպառնալեացն պատուհաս։ Անցուցեր զպատիժ պարտուցն. (Խոսր.։ Նար. ՟Ծ՟Է։)
Զանէծս անցուցանել ընդ արդարս (այսինքն յարդարոց). (Փարպ.։)
Զօրինակս անցուցեալ, եւ զճշմարտութիւնն հաստատեալ. (Ագաթ.։)
Շիջուցանել, իրօք կամ նմանութեամբ. մարել. սէօնտիւրմէք.
Անցուցանել զճրագունս, կամ զկրակն. (Եղիշ. ՟Գ. եւ ՟Ը։) (Փարպ.։)
Զտուն հայրենի անցուցեալ անառակ սեղանօք. (Ոսկիփոր.։)
Հասուցանել, առնել. ի վերայ բերել չարիս, եւս եւ բարիս. διατίθημι, ἁναδείκνυμι. dispono, etc. գլխուն բերել, հանդիպցընել.
Զի ի՞նչ անցուցից ընդ քեզ եփրեմ. (Ովս. ՟Ժ՟Ա. 8։)
Զամենայն չարեացն՝ զոր անցուցաք ընդ նմա։ Չարաչար տանջանօք, զոր ընդ այլս անցոյց. (Ծն. ՟Ծ. 15։ ՟Բ. Մակ. ՟Թ. 28։)
Բազում չարչարանս անցուցեալ էր ընդ մոգսն. (Եղիշ. ՟Է։)
Յաղագս առ նա անցուցանելոյ զբազում երախտեացն տեսակս. (Յհ. կթ.։)
Թերեւս ահ անցուսցեն ընդ նոսա. (Սիսան.։)
Վարել. կատարել. դեգերիլ. ծախել (զկեանս, զժամանակ, եւ այլն). διατελέω, διατρίβω. perago, peficio, consumo եւ այլն.
Գազանակեաց կեանս ի լերինս անցուցանէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 27։)
Զաւուրս իմ անցուցանեմ. Իցէ՛ թէ ես զաւուրսն անցուցանէի, եւ ոչ եթէ աւուրքն զիս անցուցանէին. (Վրք. հց.։)
Բարեբախտութեամբ զկենցաղոյս անցուցանեն յաւիտեան։ Զիւրեանցն անցուցանել ժամանակ. (Պիտ.։)
Զաւուրս սառնամանեացն անցուցանէին. (Ագաթ.։)
ԱՆՑՈՒՑԱՆԵԼ ԶԱՆՑՈՒՑԱՆԵԼ. իսր Անցանել զանցանել, (ըստ յն. որ եւ Առաւելուլ, ն. կ. ). ὐπεραίρω. extollo եւ excello, supero.
Առաւել եղեր եւ անցուցաներ (կամ զանցուցաներ) զամենեքումբք. (Առակ. ՟Լ՟Ա. 29։)
Անցոյց զանցոյց զամենեքումբք՝ որ յառաջ քան զնա էին՝ բարեկեցութեամբ եւ յուղութեամբ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Որք անցուցին զբազում արամբք. (Փարպ.։)
Անցուցեր զմեզ քո միակնութեամբ. (Նար. երգ.։)
իբր Վիժել. ուստի ԱՆՑՈՒՑԵԱԼ, Վիժեալ. վիժած. ἕκτρωμος. abortus.
Տարաժամ անցուցանեն զմանկունս. (Յճխ. ՟Ը։)
Իբրեւ զանցուցեալն, որ ելանէ յարգանդէ. (Յոբ. ՟Գ. 16։)
ԱՆՑՈՒՑԱՆԵԼ ԸՆԴ ՀՈՒՐ. Յածելով ի մէջ կամ ի վերայ հրոյ՝ խորովել, խարշատել, զոհել, կամ փորձել. διάγω. traduco.
Զորդիս իւր, կամ զուստերս եւ զդստերս անցոյց ընդ հուր ըստ գարշութեան ազգացն. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 3։ ՟Ժ՟Է. 17։ ՟Ժ՟Ա. 6.) եւ այլն. որ եւ ասի ԱԾԵԼ ԶԲՈՑՈՎ։
Անցուցից զերրորդ մասն ընդ հուր. (Զաք. ՟Ժ՟Գ. 9։)
Որք անցուցին զմարմինս իւրեանց ընդ հուր եւ ընդ սուր. (Շար.։)
ԱՆՑՈՒՑԱՆԵԼ ԸՆԴ ԹԻՒ. Թուել. ի համար արկանել. հանդէս առնել.
Դաւթի ... անցուցանել ընդ թիւ զժողովուրդն. (Կիւրղ. ել.։)
Անցուցից զձեզ ընդ ցպով իմով. եւ մուծից զձեզ ընդ թուով ուխտի իմոյ. իբր մի առ մի զննեզ հուվուի։
passed, transmitted;
abortive child.
modesty, chastity.
Հեռի լինելն ի ցոփութենէ. պարկեշտութիւն. ժուժկալութիւն. զգաստութիւն.
Հեզութիւն եւ անցոփութիւն հոգեւոր. (Սիսան.։)
passage, journey;
pass, defile;
street, lane;
avenue;
channel, canal;
hole, opening;
gate;
accident, event;
leap;
flux;
— բնակարանաց՝ սենեկաց, gallery, corridor;
— ժամանակի, space of time, lapse of time;
— or բերան անոթոց, orifice;
անց եւ դարձ առնել, to pass, to go, cf. Երթեւեկել;
անց եւ դարձ առնել, to come and go, to traverse;
բազում — անցին ընդ իս, I have suffered much;
պատմէին իրերաց ու ինչ — ընդ իւրեանս անցեալ էին, they told each other every thing that had happened them.
cf. ԱՆՑ, անցք։
inevitable.
Ընդ անփախչելի կապանօք. (Ճ. ՟Ա.։)
ԱՆՓԱԽՈՒՍՏ ἅφευκτος. inevitabilis. որ եւ ԱՆՓԱԽՉԵԼԻ. Անխուսափելի. անզերծ. յորմէ ոչ լինի խորշել, փախչել.
Անփախուստ որոգայթ, կամ ձմեռն, կամ սպառնալիք, բան. (Լմբ. սղ.։ Երզն. քեր.։ Արշ.։ Առ որս. ՟Գ։ Իսկ Իմ. ՟Ժ՟Է. 9.)
Անուրեք անփախուստ օդ, իմա՛ ոչ ուրեք փախչելի յերեսաց օդոյն։
ԱՆՓԱԽՈՒՍՏ. Որ ոչն փախչի. անկորուստ.
Անփախուստ գանձ, կամ փրկութիւն. (Իգն. ՟Ժ՟Բ։ Էր ընդ եղբ.։)
անփախչելի. Նոյն ընդ վ. ըստ (՟Ա նշ.)
Անփախչելի որովայթ, կամ վախճան, ճանապարհ, յանդիմանութիւն. (Նար. ՟Ը. ՟Կ՟Ե. ՟Հ՟Դ. ՟Հ՟Գ։)
Անփախչելի դատաստան, իրաւունք։ Անփախչելեաց հայհոյութեանց պարտաւոր. (Բրս. հց.։ Կիւրղ. գանձ.։)
Անփախչելի գեհենին անուամբ. (Իգն.։)
cf. Անփախուստ.
ԱՆՓԱԽՈՒՍՏ որ եւ ԱՆՓԱԽՉԵԼԻ. Անխուսափելի. անզերծ. յորմէ ոչ լինի խորշել, փախչել.
Անփախուստ որոգայթ, կամ ձմեռն, կամ սպառնալիք, բան. (Լմբ. սղ.։ Երզն. քեր.։ Արշ.։ Առ որս. ՟Գ։ Իսկ Իմ. ՟Ժ՟Է. 9.)
Անուրեք անփախուստ օդ, իմա՛ ոչ ուրեք փախչելի յերեսաց օդոյն։
ԱՆՓԱԽՈՒՍՏ. Որ ոչն փախչի. անկորուստ.
Անփախուստ գանձ, կամ փրկութիւն. (Իգն. ՟Ժ՟Բ։ Էր ընդ եղբ.։)
Անփախչելի որովայթ, կամ վախճան, ճանապարհ, յանդիմանութիւն. (Նար. ՟Ը. ՟Կ՟Ե. ՟Հ՟Դ. ՟Հ՟Գ։)
Անփախչելի դատաստան, իրաւունք։ Անփախչելեաց հայհոյութեանց պարտաւոր. (Բրս. հց.։ Կիւրղ. գանձ.։)
Անփախչելի գեհենին անուամբ. (Իգն.։)
Ընդ անփախչելի կապանօք. (Ճ. ՟Ա.։)
unclosed, open.
Ոչ փակեալ. բաց. անարգել. անխափան. չգոցած. աչըգ. սէրպէսթ.
Անփակ բերանով զվտակ վարդապետութեան ի սիրտ սերմանեալ. (Ագաթ.։)
Անփակ բերանով եւ ի նա ձգեաց զբանս ամբաստանութեան. (Իգն.։)
Յանփակ լեզուացն, եւ յանդուռն բերանոցն. (Գր. հր.։)
Անփակ փափագմամբ միշտ համբուրեցեալ։ Իբր զմտաց անփակ սրութիւն ընդ ամենայն արարածս հետեւեալ լցին. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. առաք.։)
Որ զօրացեալ քեւ հոգեպէս՝ անփակ արագ հրեշտակապէս. (Գանձ.։)
Իբր Անփակելի. անպարագրելի.
Անփակն եւ անբովանդակն երկնի եւ երկրի. (Թէոդոր. կուս.։)
ԱՆՓԱԿ ԳԻՐ. Տե՛ս զտառն Է. որ եւ անուն աստուծոյ՝ Որ էն. ըստ եբր. եհովահ, կամ էուէ.
Որ անփակ գրով հաստատեալ քարտէզ. (Շար.։)
Անփակ գրով զաստուած ասեն, թէ քահանայապետին մատանոյն աստուած անուն էր գրած, այնիւ կնքեաց (զգերեզման յիսուսի), եւ հաստատեաց՝ թէ աստուած է. (Վանակ. հց.։)
Եւ մատանեաւ էին (կամ վեհին) կնքեցին՝ գըրով անփակ զանպարագրելին. (Գանձ.։)
Որպէս եւ զկնի ասի.
Էական մատանեաւ կնքեալ։
inglorious, unhonoured, abject.
ἅδοξος. ingorius, ignobilis. Որ չունի փառս ինչ. անփառունակ. անփառաւոր. անշուք. խոնարհ. նուաստ. նամսըզ. պիիզզէթ. հագիր.
Ոչինչ օգուտ է փառք անփառի. (Վրք. հց. ձ։)
Զանփառն եւ զանկատարն ... միացեալ ընդ անփառիս եւ անկատարիս. (Խոսրովիկ.։)
Անփառ, աղքատ յաղքատաց. (Բրս. հայեաց.։)
Ոչ զփառաւորն, եւ ոչ զանփառսն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 5։)
Ոչ ոք կարէ ճոխանալ առանց անփառից. (Մխ. առակ.։)
Ոմանք անփառք եւ աներեւելիք գոլով. (Անյաղթ պորփ.։)
Աներեւոյթք, անփառք, նուաստք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Առ խոնահրութեանն եւ աղքատութեանն, եւ անփառն լինելոյ։ այսպէս խոնարհ եւ անփառ երեւեցաւ. (Սկեւռ. ես.։)
Ըստ մարմնազգեցութեանն անշուք եւ անփառ յերկրի շրջելոյն. (Վահր. յայտն.։)
Եւ Զրկեալ ի փառաց, կամ ի պսակաց.
Մնան ի տեղի ինչ՝ անվտանգ ի սատանայէ, եւ անփառս յաստուծոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Անփառ.
Եղիցի առ ի մարդկանէ վայելչաբար անփառացի՝ յաղագս շրջապատեալ սփածմանն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 34։)
Թողուլ անփառաւորս։ Մի՛ գուցէ անփառաւոր դարձցիս անդրէն. (Պտմ. աղեքս.։)
Իսկագոյն եւ տիրագոյն է իմաստուն աղքատն քան զանզգա մեծատունն, անփառաւորն քան զփառաւորն. (Փիլ. լին.։)
inglorious state, abject condition, vileness, baseness.
ἁδοξία. ignominia, dedecus, vilitas. Պակասութիւն փառաց. անշքութիւն. անպատուութիւն. անարգութիւն. նուաստութիւն. խոնարհութիւն.
Ելեալ աղքատութիւն եւ անփառութիւն, մեծութիւն եւ փառք զհետ մատնեն։ Ի փառասիրութենէ թեւակոխեն յանփառութիւն. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. ել.։)
Դարձուցանէ զփառս յանփառութիւն։ Սնափառութեանն (ընդդէմ դնել) զանփառութիւն. (Յճխ. ՟Է. ՟Ի՟Գ։)
Անփառութիւն նորա՝ մեզ փառք. (Աթ. ՟Ա։)
Տուեալ սմա փառս եւ բարձրութիւն՝ լուծումն է մարմնոյ անփառութեան. Կիւրղ. գանձ.։ Նախ քան զմահուն մեռելութիւն՝ անփառութեամբ յաթոռոյն ի վայր կործանեալ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ոմն խորշեալ երկնչի, զի մի՛ անկցի յանփառութիւն ինչ. (Նիւս. բն.։)
Լի է անփառութեամբն. զի ցանկալ փառաց անփառութիւն է. եւ փառք ճշմարիտ՝ որ զփառս արհամարհէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Սկիզբն անփառութեան՝ պահպանութիւն բերանոյ, եւ անպատուութեան սիրողութիւն. (Կլիմաք.։)
cf. Անփառ.
Անփառունակ եւ սգաւոր լինէր նախաստեղծին անձն. (Մամբր.։)
Որ անփառունակն է նախաստեղծին յանցաւորութեամբն։ Նա յանճառ փառսն վայելէ, եւ մեք անփառունակ զառածանիմք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Բ։)
Ամենայն ուրեք զաննշանն եւ զանփառունակն ընտրէր (կենցաղ)։ Ի տղայական սկսեալ հասակէն. եցոյց զանփառունակն լինել քան զամենայն որդիս մարդկան. (Սկեւռ. յեսայ.։ եւ Գէ. ես.։)
cf. Անփոփոխ.
Որ ոչ փոխի. անփոփոխ. անյեղլի. հաստատուն. որ չիփոխուիր. թէպտիլ օլմազ.
Անփոխ, եւ անվախճան օրէնս. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Զիս փոփոխել այժմ ի բարին, զի մի՛ անփոխ մատնիմ չարին (կամ ուժին). (Յիսուս որդի.։)
Ստանալ զանփոխն եւ զհաստատուն. (Սկեւռ. աղ.։)
Յատուկ, որ է անփոխ, մարդոյս է, ծիծաղելն. սոյնպէս եւ ամենայն կենդանեաց բնութիւն անփոխ, որ է յատուկ. որպէս հաջելն շանց է, եւ վրնջելն է ձիոց. (Երզն. քեր.։)
immutable, not liable to change, invariable.
ἁμετάθετος, ἁμετάβολος, ἁνεξάλλακτος. immutabilis, invariabilis, integer servatus. Որում չէ մարթ փոխադրիլ. անփոփոխելի. անյեղլի. եւ Անայլայլելի. անշարժ. հաստատուն.
Յարակային եւ անփոխադրելոյն նոցա տեսութեանն։ Անփոխադրելի եւ անշփոթ սերտութեամբ. (Դիոն. եկեղ. եւ Դիոն. ածայ.։)
Ի խորհուրդս անփոխադրելիս. Մաքս. ի դիոն.։ Որպէս հրոյ է ջեռուցանելն. քանզի անփոխադրելի է այս. (Նիւս. բն. ՟Բ։)
Ցանկութիւն առ աստուած հաճութեան հաստատուն եւ անփոխադրելի. (Բրս. հց.։)
Անփոխադրելի սահման, կամ կամք, հարստութիւն։ Ուխտիւ անփոխադրելեաւ։ Յայլ իմն էութիւն անփոխադրելի, եւ այլն. (Նար.։)
Անփոխադրելի բարք. (Ոսկ. լուս.։)
Ի հօրն բնութենէ անբաժանելի է եւ անփոխադրելի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
immutable, invariable.
Որոյ չիք փոխան. անփոխանորդելի. անփոխանակելի. անգին.
Եւ ոչ փոխան անփոխանին՝ ետու ըզսէր անցաւորին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Անփոխան.
which cannot be replaced.
cf. Անփոփոխ.
Անփոխ. անփոփոխելի.
Կանոն անփոխելի. (Նար. գանձ եկեղ.։)
Պատկերդ հօր անփոխելի. (Ժմ.։)
negligent, careless, inattentive, indifferent, indolent;
— առնել, — լինել, to neglect, to slight, cf. Անտեսել.
Անփոյթ առնեմք զբազմօքն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
ἁμελής qui curam non gerit, negligens Չունօղ զփոյթ. անհոգ. հաճէթսիզ. իհմալ էտիճի.
Ոչ իբրեւ զանփոյթ եւ զանպիտան կանայս. (Փարպ.։)
Եւ ἁμελής. qui negligitur, cujus cura non geritur. Ոչ հոգացեալ, անխնամ. զորմէ չառնեմք չառնեմք զփոյթ. թէրք՝ իհմալ օլունմուշ, ինթիմամսըզ.
Հանդերձ անփոյթ. (Արիստ. առաք.։)
Ելից արկ ի յականջս նորա զանփոյթ մեծ իրս. (Եփր. համաբ.։)
ԱՆՓՈՅԹ ԱՌՆԵԼ. ἁμελέω. curare non habeo, supersedeo, negligo, contemno. Անտես առնել. զանց առնել. փոյթ չառնել. եւ Անփութութիւն առնել. յուլանալ. հեղգանալ. արհամարհել. չհոգալ, հոգը չըլլալ. իհմալլըգ էթմէք, խօրլամագ. պագմամագ.
Անփոյթ առնել զինէն. զնոցանէ, զիրաւանց, զշնորհաց. (Երեմ. ՟Դ. 17։ ՟Լ՟Ա. 32։ Իմ. ՟Գ. 10։ ՟Ա. Տիմ. ՟Դ. 14։)
Անփոյթ առնել զքաջութենէ եւ զբարի յիշատակաց, կամ զքոյովն խրատու, կամ այսպիսի գիտութեանց. (Խոր.։)
Անփոյթ առնել աւանդիցն, կամ ծանունցն, կամ այսմիկ, կամ հրամանին, կամ ի խորհել. (Յճխ.։ Յհ. իմ. ատ. ՟Ի՟Գ։ Յհ. կթ.։ Լմբ. համբ. եւ Լմբ. սղ.։)
Անփոյթ արար ի նմանէ. (Եփր. ել.։)
Ոչ անփոյթ արար զուսմանն. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Եւ ոչ զմարդկայինսն առնէ անփոյթ. (Սահմ. ՟Է։)
Անփոյթ առնել զհանգիստ, զայս, զմեզ, զանձին կորուստ, զբազմածախ ինչս, զմի ոք յոչխարացն. (Յհ. իմ. ատ.։ Յհ. կթ.։ Խոսր.։ Նար. խչ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
Անփոյթ զքոյդ առնել զյօժարութիւն. (Նանայ. յռջբ։)
Վասն եկեղեցեաց մի՛ անփոյթ արասցեն. (Նիւս. թէոդոր.։)
Եւ ի գոլոյն աստուած ոչ անփոյթ արարեալ. քանզի եկաց մնաց այսպէս բոլորիցս տէր. (Պրպմ. լ.։)
ԱՆՓՈՅԹ ԼԻՆԵԼ. որպէս կր. վերնոյն. Յանհոգս կամ անխնամ թողեալ լինել. եւ Չլինել փութոյ. իհմալ օլունմագ, թէրք օլունմագ.
(Քարեղէն պատկերքն) անփոյթք եղեալք տգեղանան. (Ագաթ.։)
Փոքր ինչ եւ ի մէնջ յաւելեալ անփոյթ եղելումն ի նոցունց բանի. (Շ. մտթ.։)
Խնդրելով զօգնութիւն՝ անփոյթ լինի. (Լմբ. սղ.։)
Անփոյթ եղեւ նոցա զիրացն. այսինքն չեղեւ փոյթ. (Վրդն. պտմ.։)
negligence, carelessness.
Չիք ինչ յարարածոց՝ որ յանփոյթութենէ առանց տեսչութեան կայցէ. (Վեցօր. ՟Ե։)
Կարեւորքն յանփոյթութեան են, եւ չպիտոյքն ի բազում խնամակալութեան։ Ցուցանէր զընչից անփոյթութիւն։ Անտի եկեսցուք յընչիցն անփոյթութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։ եւ Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Դ։)
Հօտին հոգաբարձութեան թերատեսութիւն եւ անփոյթութիւն. (Սարկ. քհ.։)
that does not put to the test;
that is not tried or put to the test;
inexperienced, untried, new;
pure, chaste.
ἅπειρος. imperitus, ignorans, ἁπείρατος inexpertus, experimento carens. Որ չէ՛ փորձ, կամ զփորձ առեալ. անհմուտ. անտեղեակ. անգէտ. անվարժ. պիվուգուֆ. աճէմի.
Անփորձ ելով յառաքինութենէն։ Յանխորհրդոցն եւ յանփորձից։ Օտար իրաց եւ անփորձի՝ զբունն հարազատն եւ զընդ փորձ անցեալն. (Փիլ.։)
Անփորձ եւ անկիրթ մարդոյն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Նաւուղիղ՝ ործացեալ եւ լքեալ զօրէն որ անփորձ է ծովու. (Բրս. յուդիտ.։)
Տղայական հասակն անփորձ է բարւոյ եւ չարի. (Վրդն. աւետար.։)
Անփորձ լինելով վշտի։ Անփորձք պատրաստութեան։ Զանփորձ ոմանս մարտից. (Պիտ.։)
Զայսլ խրատեմ, եւ ես ինքն անփորձ եմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Անփորձ գտեալ իշխանական կարգին։ Ոչ եմք անփորձ յայսպիսի աստուածագործակ տնօրէնութեանց. (Լմբ. պտրգ.։)
Յանփորձից ոք տնկոց հարցանէ զնռնենի. (Մխ. առակ.։) Ասիցէ ումեք տխմարաց եւ անփորձից. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Դ։)
Անփորձիցն եւ տկարաց։ Անփորձ էր ի խարդախութենէ թշնամւոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Զ։)
Մի՛ զիս փորձեր, տէր, ընդ նմին, զանփորձ բարեաց ամենայնին. զփորձեալս ի չարն, եւ ոչ բարին, եւ զանհամբեր անձն ի փորձին. (Յիսուս որդի.։)
ἁδόκιμος, ἅκριτος. improbatus, reprobus, rejectaneus, indiscretus, inconsideratus. Ո՛չ փորձեալ հրով, կամ այլովք փորձիւք. ոչ գտեալ փորձ եւ ընտիր. չընտրելի. անպիտան. խոտան. գալ օլունմամըշ, հէտտէտէն կեչմէմիշ.
Փո՛րձ տես զանփորձ արծաթոյ։ Արծաթ ձեր անփորձ. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 4։ Ես. ՟Ա. 22։)
Մատնեաց յանփորձ միտս, եւ յախտս անարգութեան. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ի միտս անփորձս. (Ոսկ. եփես.։)
Երիկամունքս անփորձ. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)
Որոց սկիզբն անփորձ, եւ ամենայնն ի բաց ընկենլի։ Անփորձ եւ աննշանաւոր մահու վճարեսցէ զկեանս. (ՃՃ.)
Յանփորձ եւ յանընտիր բարս։ Անփորձք եւ անարգք. (Փիլ. իմաստն.։)
ἁπείραστος, ἅψαυστος, ἁθῷος. intentatus, illibatus, expers, indemnis, ἅχραντος, intactus. Ո՛չ փորձեալ ի չարէ. անփորձելի. անպարտելի, ազատ, անկցորդ. անմերձ. անարատ. մաքուր. անշաղախ. կոյս. եւ առաքինի.
Աստուած անփորձ է չարեաց (կամ ի չարեաց. յն. չարաց) (Յկ. ՟Ա. 13։)
Անփորձ մշակն քրիստոսի. (Ճ. ՟Բ.։)
Որ ամենեւին անփորձ ես ի չարեաց։ Անփորձ յանցանաց. (Նար. ՟Կ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
Նա միայն գտաւ անփորձ ի չարէն, եւ հաճոյ աստուծոյ. (Լմբ. ստիպ.։)
Երկիր ծարաւուտ յկոյսն կոչէ, որ անփորձ էր ամուսնութեանն խառնից. (Ոսկ. ես.։)
Առ զմարմին յանփորձ կուսէն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Հարսն անփորձ. (Շար.։)
Անփորձ են յառնէ։ Յանփորձ ամուսնութենէ ծնար զէմմանուէլն. (ՃՃ.)
Պսակ ընտրութեան՝ անփորձ գովութեան. իբր անստգիւտ, կամ չեւ տեսեալ. անլուր, (Նար. կուս.։)
Անփորձ բարեաց (այսինքն անմասն ի բարեաց). (Յիսուս որդի.։)
Եւ երեւիս որպէս զյոբն՝ անփորձդ (այսինքն չեւ փորձեալ ի դիւէ), եւ յետ փորձանացն՝ արդար. (Լմբ. սղ.։)
Որ ոչն փորձէ զանձն իւր, կամ չքննէ զխորհուրդ. եւ այլն.
Որ անփորձ եւ անսուրբ անձամբ ուտէ եւ ըմպէ, պարտական լինի արեանն քրիստոսի. (Եփր. պհ.։)
Մերձենայ ի սոյն անփորձ խորհրդով։ որպէս զանփորձ դատապարտիմ. (Լմբ. պտրգ.։)
Առանց փորձանաց կամ փորձեան. անվտանգ.
Որ զչափ աւուրն անփորձ անցուցանել զմեզ արժանի արարեր. (Ճշ.։)
want of temptation;
inexperience.
Գոլն անփորձ ըստ ՟Ա նշ. ἁπειρία. (imperitia, ignorantia, inexpertum esse). Անհմտութիւն. տգիտութիւն.
Օրինակ գինւոյ անփորձութեանն՝ նոյ. (Բրս. պհ. ՟Ա։)
Անփորձութեամբ բարւոյն յանցանել, եւ սխալանս կրել։ Հա՛րկ է անփորձութեամբ կառավարին ի գահիցն վիժել. (Փիլ. այլաբ.։)
Որք յանփորձութենէ կամիցին խառնիլ ընդ չարիս որպէս ընդ բարիս. (Բրս. հց.։)
Եւ Ազատութիւն ի փորձանաց.
Յորում ի խաղաղութիւնն աստուծոյ վայելէ, եւ յանփորձութեան տիսն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Անփոյթութիւն.
որ գրի եւ Անփոյթութիւն. ἁμελεία. incuria, negligentia. Անփոյթն լինել. չունելն զփոյթ. անհոգութիւն. յուլութիւն. ապախտ կամ անտես առնելն. հաճէթսիզլիք, իհմալլըգ.
Հետեալ լինի զեղխութեան պղերգուիւն, անփութութիւն. (Արիստ. առաք.։ Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. լին.։)
Ծուլութեամբ անփութութեան. (Բրս. վեցօր. ՟Թ. եւ Բրս. հց. ՟Ի։)
Կարճակտուր պատմել բանիւք անփութութեամբ. (Փարպ.։)
Եթէ բնաւին յանփութութեան եղեւ. (Մխ. դտ.։)
Կամ թէ ի տեառնէ եղեւ անփութութիւնն. (Եփր. մնաց.։)
Վասն անփութութեան. (Եփր. աւետար.։)
not rotten, incorruptible, not liable to decay.
ἅσαπτος. non obnoxoisu putredini, incorruptus. Որ ոչ փտի. անփտելի. կարծր. երկարատեւ. չիւրիւմէզ.
Փայտս անփուտս. (Ել. ՟Ի՟Ե. ՟Լ՟Է. եւ այլն։)
Ընդէ՞ր ի փայտից անփտից տապանակն։ Բնութիւն անմարմնոցն եւ իմանալեացն անփուտ եւ անապական եւ տեւող է. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. լին.։)
immutable, invariable, unalterable, uniform, constant immutably, invariably.
ἅτρεπτος, ἁμετάθετος, ἁμετάβολος. imutabilis. Որ ոչ փոփոխի. անփոխ։ անյեղլի. անայլայլելի. հաստատուն. անվրէպ. տէյիշմէզ, թէպտիլ օլմազ.
Անփոփոխ են բարիքն։ Լոյս անփոփոխ։ Անփոփոխ կենաց։ Յանփոփոխ քաղաքին. (Ագաթ.։)
Անփոփոխ ճշմարտութիւն. (Յճխ. ՟Գ։)
Անփոփոխ ներողութիւն, կամ սիրոյ քո գթութիւն։ Պատահումն գունոյ, կամ չար անփոփոխ. (Նար.։)
Անփոփոխ ձայնարձակութիւն (հաւու). (Փարպ.։)
ἁμεταβόλως, ἁτρέπως. immutabiliter. իբր Անփոփոխապէս. անյեղլի օրինակաւ. նոյնպէս միշտ՝ որպէս յառաջն.
Սա հովուեսցէ զմեզ որպէս յառաջն. (Նար. խչ.։)
Թոյլ տացել մեզ ի մեր աւանդութիւն մնալ անփոփոխ. (Լմբ. ատեն.։)
cf. Անփոփոխ.
Անփոփոխադիր տեսակ յինքեան նկարէր. (Նար. խչ.։)
Դադարումն եւ կայք յաւիտենականք եւ անփոփոխայեղս. (Մաքս. ի դիոն.։)
Որպէս բնութիւն տուողին անփոփոխական է, նմանապէս եւ տուրքն որ ի նմանէ՝ անփոփոխական է. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
cf. Անփոփոխ.
Անփոփոխադիր տեսակ յինքեան նկարէր. (Նար. խչ.։)
Դադարումն եւ կայք յաւիտենականք եւ անփոփոխայեղս. (Մաքս. ի դիոն.։)
Որպէս բնութիւն տուողին անփոփոխական է, նմանապէս եւ տուրքն որ ի նմանէ՝ անփոփոխական է. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
cf. Անփոփոխ.
ԱՆՓՈՓ ԱՆՓՈՓԵԼ. cf. ԱՄՓՈՓ. եւ այլն։
Անփոփոխադիր տեսակ յինքեան նկարէր. (Նար. խչ.։)
Դադարումն եւ կայք յաւիտենականք եւ անփոփոխայեղս. (Մաքս. ի դիոն.։)
Որպէս բնութիւն տուողին անփոփոխական է, նմանապէս եւ տուրքն որ ի նմանէ՝ անփոփոխական է. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
cf. Անփոփոխ.
Երկու անփոփոխելի իրօքն. (Եբր. ՟Զ. 46։)
Անփոփոխելի գոլով, անփոփոխելի իցէ ի չարչարիլն՝ աստուած գոլով. (Աթ. ՟Դ։)
Ոչ՝ որ ինչ էրն, փոփոխեցաւ. վասն զի անփոփոխելի է. այլ որ ոչն էր՝ էառ. (Ածաբ. յայտն.։)
Անփոփոխելի կարգ, կամ գիտութիւն. (Պիտ.։ Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
Բախտի եւ ճակատագրութեան եւ հարկի անփոփոխելւոյ զամենայն ինչ վարկանէին. (Փիլ. նախերգ.։)
immutability, invariableness, constancy.
ἁμεταβλησία, τὸ ἅτρεπτον, ἁπαραλλαξία. immutabilitas, constantia. Անփոփոխն գոլ. անայլայլութիւն. անյեղութիւն. հաստատութիւն. եւ Նոյնութիւն.
Զյարութեանն կատարելութիւն, եւ զբանին անփոփոխութիւն. (Աթ. ՟Դ։)
Անփոփոխութիւն կամաց, կամ բարեացն տուելոց. (Նար. մծբ. եւ ՟Խ՟Բ։)
Զմիաւորութիւնն յայտ առնէր, եւ զանփոփոխութիւն հրամանացն (ընդ հօր)։ Ի ձեռն ամենայնի ցուցանէ զանփոփոխութիւն էութեանն (ընդ հօր). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։ ՟Բ. 23։)
want of rottenness, incorruptibility.
Յանփտութենէնէ տեւելն. (Գէ. ես.։)
Ի բնութենէ ունի զանփտութիւնն. (Վրդն. սղ.։)
Վէմ յաղագս հաստատութեանն, եւ անշարժութեանն, եւ անփտութեանն. (Տօնակ.։)
that cannot be ransomed or redeemed.
Զոր չէ մարթ փրկանաւորել, կամ փրկանօք ազատել. եւ Անզերծանելի.
Իբրեւ զվնասակար անփրկանաւոր։ Անփրկանաւոր կորուստ։ Իբր անփրկանաւոր ըմբռնեցելոյ. (Նար. ՟Ե. Նար. լ. Նար. ՟Հ՟Է։)
indestructible, indissoluble;
insoluble;
inherent;
indissolubly.
ἁδιάλυτος, ἁδιάστατος, ἅτμητος. indissolubilis, individuus, inseparabilis. Որ ոչ քակի. անլուծանելի. անբաժանելի. անհատ, եւ անընդհատ. սէօքիւլմէզ, այրըլմազ, քէսիլմէզ.
Օձիքն շուրջանակի անքակ. (Ել. ՟Լ՟Թ. 21։)
Յանքակ միաւորութիւն յարմարեալ զիշխանականն ընդ խնամականին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Զանբաժին բնութիւնն, եւ զանքակ թագաւորութիւնն. (Սեբեր. ՟Է։)
Անքակ էին ի նմանէ. (Ոսկ. մտթ.։)
Անքակ ինքնութեանն. (Ագաթ.։)
Անքակ աղօթիւք. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Ի ծածուկ ունէր զանքակ սէրն քրիստոսի. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ի փառաց անքակ. (Նար. խչ.։)
Անքակ միաբանութիւն. (Փարպ.։)
ἁκατάβλητος. non dejctus, non destructus. Անքակտելի. անկործան.
Մինչդեռ շէն են եկեղեցիք, եւ անքակ տաճարք վկայից. (Եղիշ. ՟Է։)
Անքակ տաղաւարք. (Նար. առաք.։)
cf. ԱՆՔԱԿԱԲԱՐ. ἁδιαλύτως. indissolubiliter. Առանց քակելոյ եւ զատանելոյ. անլուծանելի օրինակաւ. անբաժանաբար. եւ Անյողդողդ. հաստատուն.
Անքակ մնալ ի սէրն՝ որ առ աստուած է։ Անքակ կացցուք ի ճշմարտութեան աւանդսն։ Միշտ անքակ մնասցեն ի վերին իմաստութենէն. (Յճխ.։)
Անքակ ի նմանէ, եւ միաբան. (Փարպ.։)
Ի նորայն սիրոյ անքակ մնալ. (Խոսր.։)
Խառնեաց ընդ աստուածական բնութեանն իւր անքակ. (Նար. կուս.։)
indissolubility.
Անքակ միաւորութիւն, կամ միաբանութիւն. սերտութիւն. անբաժանութիւն. անլուծանելին գոլ.
Անքակութիւն արասցէ ի մի հաւատս։ Խառնեցան անքակութեամբ յաստուածութիւն անդր. (Ագաթ.։)
Զայս ուխտ եդեալ անքակութեամբ ընդ աստուծոյ։ Անքակութեամբ ունել զմիաբանութիւն։ Հանեալ անկանի (այսինքն հիւսի սիրով) անքակութեամբ ընդ զուգակցին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ. եւ Եղիշ. յես.։)
Անքակութեամբ ընդ նմա բերելով յուխտ միաբանական սիրոյ. (Յհ. կթ.։)
Անքակութեամբ եւ միով բնութեամբ փառաւորեալ. (Նար. ՟Խ՟Դ։)
without a city or country.
ἅπολις. extorris, erro, cui nulla est patria. Որ չունի զքաղաք, կամ զյատկութիւնս քաղաքացւոյ. անտուն. պանդուխտ.
Ագռաւն անտուն է, անբնակ, անքաղաք. (Փիլ. լին.։)
Անքաղա՞քս զնոսա ասասցուք, եթէ աշխարհի քաղաքացիս. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Ինքեանք անտունք եւ անքաղաքք յերկրի, եւ այլոց տունս եւ քաղաքս խոստանային յերկինս. (Եղիշ. յառաք։ տե՛ս եւ Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
Որ անկանի ի քաղաքս թեբայեցւոց, անքաղաք եղիցի. (Պտմ. աղեքս.։)
Անգեօղք եւ անքաղաք ընդ ամենայն աշխարհ շրջին. (Ոսկ. ես.։)
մերթ իբր Աւերակ, անշէն.
Ասաց անքաղաք զնոցա քաղաքն առնել. (Պտմ. աղեքս.։)
who does not understand politics.
impolitic, uncivil, unpolite, uncourteous.
lamprey, murena, suck-stone.
• «մուռէնա կոչուած պատուական ձուկը, որ նման է օձաձկան. murène», Բռ. ստեփ. լեհ.։
Ձուկն պատուական. որ եւ ՄՈՒՌԷՆԱ ասի.
Հինքն անուշահամ փողոշ ձկամբն ի խրախութիւնս փափկանային. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
hair-net, hair-bag.
• «կանացի մի գլխազարդ» Թուոց լա. 50. Վրդ. Թուոց. (ըստ Հացունի, Պատմ. տարազի 127 մազերը գլխի վրայ բռնելու համար)։ Այս բառն է որ Բռ. երեմ. 325 գրում է փողորշուկ և մեկնում է «ման-եալ» (թերևս աղբիւրն էր «մանեակ») և քիչ յետոյ էլ փողոր «շուրջ մանեակ»։-Սրանցից դուրս ունինք փողփողոշաձև, փո-ղողոշաձևաբար, փողոշաձևաբար, որոնք ըստ ՆՀԲ «ի Նիւս. կազմ. երկիցս դնի իբր յն. σωληνοειδως «խողովակատետակ» և αύλοει-ῶς «փողաձևաբար»։ Այս պարագային յիշեալ ձևերը ծագած պէտք է դնել փող «խողովակ» բառից՝ -ոշ մասնիկով (հմմտ. գոլոշի, լայնշի)։-
• ՆՀԲ ռմկ. լծ. ֆիւլիզիկ, զիւլիւֆ կամ թէլլի փուլլու։ Հացունի, անդ, յն. φλόος «կճեպ»։
ἑμπλόκιον implexum opus, torques, catenula. (ռմկ. լծ. ֆիլիզիկ, զիւլիւֆ, կամ թէլլէ փուլլու ). Հիւսք վարսից փողփողեալ, խոպոպիք եւ ոլորք առ ականջօք կանանց՝ ընդելուզեալ ոսկեթել մանուածովք. տե՛ս եւ ՀԻՒՍ, եւ ԾԱՄԱԿԱԼ.
Ոսկի մեհեւանդ կամ ապարանջանք, եւ մատանի, եւ կշտապանակ, եւ փողոշուկ ընդելուզեալ. (Թուոց. ՟Լ՟Ա. 50։)
Փողոշուկ որ զծամս խոպոպիս ի ներս առնուններքոյ ականջացն. (Վրդն. թուոց.։)
cf. Փեճեկ.
• , ի-ա հլ. «կեղև» Վեցօր. 87, 88, 99, որ և փեճեկ, փեճոկ, փճոք, փչոք նար. երգ. 338, Երզն. մտթ. 304. Ոսկիփ. Վստկ. 127, 204, փչոկ Տաթև. ձմ. ճծա. որից փենոկել, փոճոկել «կեղևել» Փիլ. նխ. բ. 51. Նոնն.։
• = Շրջուած է կճեպ, խեճեպ հոմանիշից, որ տե՛ս առանձին. նման ձայների շրջման իբր օրինակ հմմտ. ճեպռել > փենռել «խոտը փրցնելով քաղել»։-Աճ. Այս մեկնութիւնս տե՛ս ՀԱ 1909, էջ 159։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. ԼՕԲ առմատը դնում է հնխ. sped-«պո-կել, փրցնել», որից հյ. փետել և փե-տուր, իսկ սրա *spedio-ձևից փեճեկ, (-եկ մասնիկ է)։
• ԳՒՌ.-Սրանի՞ց են փեճկել Տիգ. «տրորե-լով մանրել», սաստկականը փեճկռտել Տիգ., նաև փեճկել Խն. Խրբ. ճեպկել Խն. «փետել, փետրատել, փեթռտել», իսկ Kivola2 320 ունի պեճկել և ճեպկել «փետրատել»։-Բա-ռիս վստահելի ներկայացուցիչն է Շմ. պի-ճmգ' «կճեպ, կեղև»։
• ՓՈԽ.-Պատահական պէտք է համարել չաղաթ. արևել. թրք. [arabic word] pučaq, [arabic word] bučaq, [arabic word] ︎uaq, [arabic word] ︎︎pučqaq «մորթ կամ պտուղի կեղև» (Будaговъ 1, 244, 321, 804)։
Բաժանի ի ցօղուն եւ ի պատիճ, եւ ի գոգաձեւ փոճոկս ցորենոյ։ Կէոք ի պտղոց մերկանդամ ի հանդերձից եւ ի փոճոկաց՝ եփին արեգակամբ. իսկ կէսք փոճոկովն առնուն զկերպարանս եփելոյն. (Վեցօր. ՟Ե։)
scrotum.
• տե՛ս Բուշտ, որից փոշտանկութիւն։ Գիրք մոլութ. 93 ա։
• Չուբինով 1320 վրաց. ფუმი փուշի «кила աղեթափութիւն» բառը դնում է հայերէնից փոխառեալ. երևի ուզում է հասկանալ հյ. փոշտ-փոշտանկ։ Յամե-նայն դէպս այս բառը կապ չի կարող ունենալ վրաց. փուշի ձևի հետ։
Պարկ ձուոց կամ արութեան. որպէս փամփուշտ փոքր, կամ մասն փամփշտի. scrotum. իտ. borsa. ամորձեաց քսակը.
Փոշտանկ է անկումն աղեաց ի փոշտն՝ որ զկոկովանս պատէ. (Լծ. նիւս.։)
measure, th part of a pot.
• «չափ է. սափորի իօ մասը» Նչ. Եզեկ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
Չափ ինչ իբր տասներորդ մասն սափորոյ.
Քսեստ մի, որ լինի ի սափորէն. որ է փոստ մի՝ ի տասնէն մինն. (Նշ. Եզեկ.։)
cf. Բուռ;
cf. Պոր;
sea-scorpion, father-lasher, scorpaena;
• . ո հլ. «ծակ, պարապութիւն, մէջը փոս տեղ» Ոսկ. եփես. (Մինչ ընդ միմեանս մածեալ իցեն քարինք շինուածոյն և չկայցէ ինչ փոր). «սին, մէջը ծակ, սնամէջ, պա-րապ» Վեցօր. 88. «որովայն, արգանդ, սիրտ. ընդերք» ՍԳր. Եզն. Սեբեր. (մարդուս ներ-սը իբրև մի մեծ խոռոչ ըմբռնելով, հմմտ. գոգել «ծակել, փոս բանալ, փորել» և գոգ «գիրկ, ծոց»), «ընդունարան, միջուկ իրաց» (օր. նաւի, սեխի, ամանի) Վրդն. սղ. հը, էջ 267. Ճառընտ. Սարկ. տոմ. որից փորել «փոս բանալ, խորացնել, բրել, կռել կո-փել, քանդակել» (յետնաբար գրուած նաև պորել, ինչ. Նոր վկ. էջ 317. հմմտ. Վն. պո-րել) ՍԳր. Ագաթ. Եփր. յոբ. ՀԱ 1912, 671. «ձգել, երթալ, հեռանալ» Պտմ. աղէքս. (ըստ Տաշեան, Ուսումն. ստոյն Կալիսթ. էջ 201). փորած «փոս, խոռոչ» Վեցօր. փորածոյ Ասող. փորոք «փոս, ծակ» Նոնն. 69. Ա-րիստ. աշխ. (որից փորոգիլ «սնանալ» Վստկ. 163), փորուած «խորութիւն» Եզեկ. խգ. 14. Վեցօր. փորագրել Խոր. Փիլ. վիմափոր Բրս. մրկ. Շար. գետնափոր Երեմ. ը. 11. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. Վեցօր. փորոտի «աղիք, ընդերք» ՍԳր. Կոչ. փորկարսիք «մարդու փորը կամ ընդերքը (իբր փորի կարասիք)» Մխ. բժշ. 38, 106 (նորագիւտ բառ, որ գտնում եմ երեք անգամ գործածուած), փորանց Բժշ. դարափոր Բուզ. Վեցօր. Կիւրղ. թգ. հիմնա-փոր Մծբ. փորանալ «կռանալ, ծռիլ, թե-քուիլ՝ յատկապէս նստած տեղից» Վրք. հց. ա. 428 (նոյնի մէկ այլ խմբագրութիւնը՝ Վրք. հց. ա. 492 ունի կորացաւ). փորան-կեալ Յհ. ժթ. 24. Երզն. մտթ. 594 (աշխ. ձևով փորանկած Շնորհ. եդես. տող 973, իսկ Իրեն. ցոյցք 57 գրուած է «ի վերուստ ան-կեալ») «միակտուր հիւսած (պատմուճան)» (հակառակն է փոր ի բաց). փորագրիչ, փո-րագրութիւն (նոր բառեր) ևն։ Հմմտ. նաև յաջորդը։
• Klaproth, Asia pol. 99 և 328 ճա-պոն. fara, ալբան. bark, թունգուզ. ur, օսթյաք. poroch, perga և կանգազ bar հոմանիշների հետ կցում է հյ. փոր։ Müller, Armen. VI յն. περαω «ծակել» բայի հետ։ Պատկ. Փորձ 1880 մրտ. էջ 94 ալթայ. ❇ur «ծակիչ»։ Canini, Et. étym. 101 հյ. սոր և փո-րել =իտալ. foro, պելասգ. yöró «ծակ». էջ 224 փոր=խպտ. pera «որովայն»։ Մառ, ЗВО 5, 317 պրս. kanda «փո-րուած» բառի հետ? Հիւնք. փոր «որո-վայն» դնում է յն. φօթიς «կրող, տա-նող» ձևից, իսկ փոր «փոս, թռչուն, ձուկ» իմաստներով՝ հանում է առաջին նշանակութիւնից. նոյնպէս փորանկեալ մեկնում է պրս. վէրէնկ և բէրկեալ «հիւ-ռուած» ձևերիզ։ Մէնէվիշեան, Արդի լեզ. 44 փոս բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 յն. σφαἰρα «կլոր, գնդակ» բառի հետ։ Karst, Յուշարձան 403 սու-մեր. bar «որովայն», 408 սումեր. ur, bar «փորոտիք», 414 թունգուզ. burgui-da «բերել, ծակել», մոնգոլ. burgui, թրք. burgu «գչիր», 428 եաքութ. qor «փորել» և qarn «փոր», Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 109 նոյն ընդ բրել։ Պա-տահական նմանութիւն ունին լտ. fo-rare «ծակել», որի ցեղակիցն է հյ.
• բիր, բրել, և արաբ [arabic word] fār «փորել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 62)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. փոր, Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. փօր, Ագլ. Մկ. Տիգ. Տփ. փուր, Հմշ. Սեբ. փէօր, Ասլ. փէօ՝ր, Սվեդ. փիւր, Զթ. փիւյ, փիւր, Հճ. փոյ, Մրղ. փը՞ր «փոր. ո-րովայն».-բայաձև Վն. փորել, պորել, Ալշ. Մշ. Սչ. փօրել, Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. Տիգ. փօրէլ, Ասլ. փէօրէ՝լ, Խրբ. փօրիլ, Տփ. փօ՛-րիլ, Հմշ. փօրուշ, Մկ. փուրիլ, Ջղ. բ'որել (ազդեցութեամբ բրել հոմանիշի՝ նախա-ձայն փ դարձած բ՝) «փորել»։ Նոր բառեր են փոքրափոր (կայ արդէն էֆիմ. էջ 26), փորաբաց, փորաեղ, փորահանուցք, փորա-հարինք, փորամնայ, փորասոթ, փորատակ, փորացաւ, փորբարձ, փորթափել, փորխաշ, փորխոց, փորմուտ, փորոց, փորնակ, փոր-փրել, փորմշտկել, փորսող, փորցւոր, փոր-քաշ, փորքշուկ, փորօք, փորոք «մեղուի փև-թակ» ևն։-Կարևոր է յիշել քչփորել «ա-տամը, ականջը, քիթը խառնել, փորփրել», որից և քչփորիկ «ատամխառնիչ». բառիս այլ ձևերն են կչպորել, կչփորել, պչկորել, փչխորել, փչփորել, քչպորել, կնպորել, քըց-պորել, քցփորել, որոնց բոլորի նախնականն է պճկորել (կազմուած է -որ մասնիկով պճկել Մշ. «ատամները փորել» բայից), բայց այնպիսի ձևափոխութիւններ է կրած, որ իբր թէ փորել բայից է ձևացած (քչփո-րել=«քիչ փորել»)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. უორი փորի կամ գორო փորո «մարմնի ծակոտիք», უოროვანი փորովանի «ծակոտ» (սրանք հնագոյն նշանակութեամբ են), բոհեմ. pori «փորոտիք». pir «փոր», puri «աղիքները» (Vaillant, Gram. bohem. 122-3), սպան. գնչ. poria «փոր» (Campuz), ռումելիի գնչ. per «փոր», per peresa «փոր փորի», peréskero «մեծափոր» (Paspati), բոշ. պեր «փոր, արգանդ», պե-րը «տիրտ»։
• (յետնաբար ո հլ.) «կարապ թռչու-նը» Օր. ժդ. 16. Վեցօր. ը. 175. Ոսկ. մ. ա. 22 և Փիլիպ. է. Փարպ. Առ որս. (գրուած է նաև պոր Խոր. բ. 81). որից փորահաւ «հա-ւալուսն» Պիսիդ. վեցօր. տող 1098. Բար. էջ 137։
• ՀՀԲ փոր «որովայն» բառից՝ թռչունի մեծ փորի պատճառաւ այսպէս կո-չուած։ ԳԴ պրս. օ [arabic word] hubara «կա-րապ», Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 ո բնաձայնից։ Հիւնք. փոր «փոս» բառից, որովհետև կարապ=յն. ϰάραβος «նաւ», «որ գոգաւոր է, իբր մէջը փորուած»։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. ბორა բորա «մի թռչուն»։
• «մի տեսակ ծովային ձուկ, որ իր վը-նասակարութեան պատճառով յն. կոչուած է σϰορπίος, σϰορπίδων, այն է՝ կարիճ». ըստ ՆՀԲ բառս գործածել է Բժշ. բայց վկայու-թիւնը չէ դրուած, ինչպէս նաև յայտնի չէ թէ յաճախադէ՞պ մի ձև է, թէ միայն մի անգամ գործածուած։ Վերջին պարագային կարող էինք ուղղել կոր «կարիճ», իբր թրգմ. յն. բառի։
• Նոյն բառը ունի նաև Քաջունի, հտ. Գ. էջ 248, բայց ինչպիսի՛ այլայլութե-ամբ. «փորձուկ. է ծովու կարիճ». պէտք է կարդալ «փոր. ձուկ է. ծովու կա-րիճ»։
γαστήρ venter, uterus ἕγκατον, -τα intestunum viscera τὰ ἑντός interiora. Միջավայր մարմնոյ կենդանեաց ի լանջաց եւ ի վայր՝ ընդունարան փորոտեաց. որովայն. արգանդ. եւ Ընդերք, ախոնդանք, սիրտ.
Փորն նորա լի է ճարպով։ Դառնութեան խիթք ի փորն անկանէին։ Հեղաւ ամենայն փոր նորա։ Դարձաւ շունչ մանկանն ի փոր նորա։ Էր յովնան ի փոր իմում։ Ջեռաւ սիրտ իմ ի փորի իմում։ Հոգի ուղիղ նորոգեա՛ ի փորի իմում.եւ այլն։
Զանուշութիւն նոցա ի ժանտահոտութիւն ի փորի մերում դարձուցանեմք։ Զովացուցիչ է, զտապս ի փողոյն փարատէ. (Եզնիկ.։)
Ծխաշունչ կծուութիւն ինչ ի փորէ ի վեր բուրիցէ։ Ի փորէ անտի պարզել զմաղձն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։ Սեբեր. ՟Ժ։)
Խարչչեցաւ փոր իմ ի լալոյ. զախտակցութիւնն ասէ (յովբ). զի զմայրն ի սէր եւ ի մեր խնայումն ախտակցութիւն. (Վանակ. յոբ.։)
Նմանութեամբ՝ Ո՛ր եւ է ընդունարան, եւ Միջուկ իրաց.
Ի փոր նաւին։ Զփոր սեխին. (Ճ՟Զ։ Վրդն. սղ.։)
Ամենայն աման՝ որչափ տանի փոր նորա, այնչափ առցէ ջուր յանսպառ գետոյ. (Սարկ. տոմար.։)
Եւ զայլ գերութիւնս կողմանց կողմանց, փորի փորի, զաշխարհի աշխարհի ածին ժողովեցին. (Բուզ. ՟Դ. 55։)
ՓՈՐ ա.գ. Փորած. դատարկեալ. եւ Փորուած.
Ցողունն վարսակայ ամենեւին փո՛ր եւ սնամէջ է. (Վեցօր. ՟Ե։)
Մինչ ընդ միմեանս մածեալ իցեն քարինք շինուածոյն, եւ չկայցէ ինչ փոր, անքան մնան ի միմեանց։ Ուր հաստատուն է հիմն, եւ չիք ինչ փորիւ. (Ոսկ. եփես.։ Եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Եւ զայլ գերութիւնս կողմանց կողմանց, փորի փորի, զաշխարհի աշխարհի ածին ժողովեցին. (Բուզ. ՟Դ. 55։)
Որ շինէին զժողովուրդսն՝ որմոյ նմանութեամբ, եւ փորիւ ծեփէին, որպէս ասէ եզեկիէլ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
κύκνος cygnus, olor. Պոր. այն է կարապ թռչունն.
Զարագիլ եւ զփող, կամ ձկնաքաղ. (Վեցօր. ՟Ը։)
Զսիրամարգ, կամ զփոր։ նա եւ փորն կարի իսկ գեղեցիկ է։ Եւ փորն իսկ քաջաձայն թռչուն է. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22. եւ Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
Ոչ ոք արդեօք տեսանիցէ զփորն, կամ զձիւն, հարցեալ՝ եթէ սպիտա՞կք են այսոքիկ. (Կիւրղ. գանձ.։)
σκορπίος, σκορπίδιον scorpius, nepa. Ձուկն փշուտ՝ հարկանօղ, կամ թունաթափ, կարիճ ծովային ասացեալ. սկօրփիտ։ (Բժշկըն։)
forum.
• «հրապարակ». մէկ անգամ միայն ունի (իբրև յատուկ անո՞ւն) Խոր. բ, 88, որ և գրուած փառոն։
• = Յն. φόρον, որ փոխառեալ է լտ. forum «հրապարակ» բառից։
• «ուրա՞ր». առանձին չէ գործած-ուած. ռայզ սրանից է բարդուած լայնա-փորոն. նորագիւտ բառ, որ գտնում եմ գոր-ծածուած Պտրգ. 197, 371։
• = Յն. ὥμοφόριον > հյ. եմիփորոն բառի վրայից, իբր թէ յն. φόσιον առանձին ձև գո-յութիւն ունենար։-Աճ.
Բառ լտ. ֆօռում յորմէ յն. ֆօ՛ռօն. forum φόρον . Հրապարակ. մեյտան.
Եդ ցնա ի փորոնին (կամ փառոնին ) ներքոյ ռեանն. (Խոր. ՟Բ. 85։)
cf. Սիկղ.
• «սիկղ, քառորդ, ունկի». մէկ ան-գամ յիշում է Շիր. էջ 28՝ եբր. սիկղ, յն. մէտ և լտ. մեղիատիս ձևերին իբրև հոմանիշ հայ բառ։
Ըստ եբրայեցւոցն սիկղ, եւ ըսա հելլենականին տէտն, եւըստ հռովմայեցւոցն մեղիատիս. եւ ըստ հայոց փորչէ. որ է ՟Դ մասն ունկոյ. (Անան. չափ եւ կշռ.։)
pooh ! fie ! fie for shame !.
• «կատուախոտ, valeriana» Բժշ. (այլուր համարւում է «աղբաղբուկ խոտը, valerianella կամ սև պղպեղ»). գի-տէ միայն ՀԲուս. § 3083։
• = Արաբ. ❇ fu «կատուախոտ» (տե՛ Steinschneider-ի հաւաքածոյքը՝ WZKM 12, 228 և Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 899), որ իր հերթին փոխառեալ է յն. φօῦ ձևից. սրանից են նաև վրաց. უ3უ փհու «valeria-na officinalis» և իտալ. fu։-Աճ.
• Աճառ. ՀԱ 1908, 124 դնում է յոյնից. բայց իբրև Բժշկարանի բառ՝ աւելի յարմար է դնել արաբերէնից։
Թոս՞ թիւ. Ձայն ռամկակտն՝ ի նշանակ թշնամանելոյ.
Ո՛վ շնացող, հազար փո՛ւ եւ թուք ի երեսդ. (Ոսկիփոր.։)
consecration.
• «սրբազնագործութիւն, նւիրա-գործութիւն», իբր յն. փիլիսոփայական բառ յիշում է Մաքս. ի դիոն. որ և տեղետ Նոնն. 11։
• = Յն. τελετή «արարողութիւն, ծէս. 2. զոհ. պատարագ. Յ. խորհրդազգածութիւն. 4. քա-հանայութիւն. 5. քաւութիւն»։-Հիւբշ. 384։
Բառ յն. դէլէդի. τελετή . Կատարումն. եւ Սրբազանութիւն. նուիրագործութիւն. եւ նուիրական ոք.
Տելետի կոչի ըստ յունաց իմաստասիրացն, որ է կատարողութիւն. եւ սովորեցան կոչել այս անուամբ զհաղորդութիւն խորհրդոյն, որպէս կատարելով զխորհրդազդածսն՝ որք ուսանէին զնոցայն. (Մաքս. ի դիլոն։ տե՛ս եւ Մագ. ՟Հ՟Թ=՟Ձ՟Բ։)
Տելետին՝ գլուխ իմաստասիրաց կամ հռետորաց։
gauze, crape, thin veil;
galling;
callosity, corn.
• , ի հլ. «ոտքի կոշտ, թրք. նասրր, ռուս. մառօլ» Պիտ. առ Լեհ. որից տեռել քկոշտ կապել կամ կաշին քերթել» Եղիշ. ը, էջ 137. Վրդն. Մն. տեռազերծ առնել «կո-ռոպտել» Եւս. պտմ. Եզն. տեռազերծել «կողոպտել» Պիտ. (բուն նշ. «կաշին մռա-յից հանել, պոկել, սկրթել». նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. գւռ. պլոկել և տճկ. soymaq «կաշին հանել. 2. կողոպտել»), տեռազերծ «կողոպտող, գող-աւազակ» Եւս-պտմ. տռնաւոր «հաստակաշի» Նիւս. կազմ. ողնտեռ «կռնակի՝ մէջքի կաշին քերթուած» Վստկ.։-Կայ նաև տեռատես «ախտացեալ դաշտանաւ» Ղևտ. ժե. 33. Մտթ. թ. 20, Եւս. պտմ. 557, տեռատեսութիւն. Մրկ. ե. 25, Ղկ. ը. 43, որ անշուշտ այս արմատից է, սակայն իմաստի յարաբերութիւնը դժուար է բացատրել։
• = Բնիկ հայ բառ, հնխ. der-s-ձևից, որ յառաջանում է պարզական der-«կաշին քեր-թել, ճեղքել, պատռել» արմատիզ՝ s աճա-կանով. հմմտ. սանս. drnāti, dadāra «ճեղ-քել, խորտակել, ցրեխ ցրեխ անել», զնդ dar-«ճեղքել», հսլ. dera և ռուս. дepy, драть «պատռել, պատառոտել, կեղեքել, ճեղքել, ցետել, քաշել, ձգձգել, սաստիկ ծե-ձևւ», սերբ. ϑèrêm և սլով. ϑerem «ճեղքել, կաշին պլոկել», լիթ. diru, dirti «կաշին քեր-թել», գոթ. -tairan, անգսք. teran, անգլ, tear «պատռել, ճեղքել, բզկտել, յօշոտել», հբգ. zeran «պատռել, ջնջել», նբգ. zerren «քաշքշել», կիմր. կորն. darn «կտոր», յն. δέσω «կաշին քերթել, մաշկել, պատժել, սաս-տիկ ծեծել» ևն։ Այս բոլորը կցւում են մեր տեռել բառին։ Նոյն արմատից են զարգա-ցած յն. δέρος, δορά́ «մորթ», δέρας «կաշի, ոսկեգեղմն», δέρρα «կաշեայ ծածկոց», δέιμα «մաշկուած մորթ, մարդու կամ անա-սունի մորթ, տիկ կամ վահան շինելու մորթ, ծառի կամ պտուղի կեղև, մարմնի վրայ գցելու մորթ», δορός «տիկ». δέοοις «կաշի, մորթ, կաշուց շինուած բան, նաւերը պած տելու կաշեայ ծածկոց, կաշեայ զգեստ, մուշտակէ վերարկու», բուլգար. drehā, սերբ. drêha, ōdora «զգեստ», և -ը. աճա-կանով (հնխ. dre-p-ձևից)՝ սանս. drapi-«վերարկու, զգեստ», drapsá=զնդ. drafša-> հյ. դրօշ «դրօշակ», լիթ. drapanos «սպի-drappo «կերպաս», drappello «դրօշակ», տակեղէն, վարտիք», ինչպէս նաև իտալ. ֆրանս. drap «կերպաս», drapeau «դրօշակ» (Walde 229, Boisacq 178, Berneker 180, 185, 215, Trautmann 51-52 և մանաւանդ Pokorny 1, 797-803 բազմաթիւ ածանցնե-րով և աճականներով)։ Վերջին բառերը ցոյց են տալիս, որ այստեղ է պատկանում նաև տեռ, որի առաջին նշանակութիւնը եղել է «մորթ», յետոյ «մորթէ վերարկու» և այս-տեղից էլ «վերարկու, քօղ», ինչպէս գտնում ենք աւանդուած Ոսկեդարեան գրականու-թեան մէջ։
• ՆՀԲ տեռատես մեկնում է «իբր ջեռա-տես, ջեռեալ ի ներքուստ», իսկ տեռել «նոյն և յն. տէ՛ռօ, լծ. և թրք. տէրի՛ «մաշկ, մորթ»։ Վերի մեկնութիւնը տւաւ Meillet MSL 8, 165, որ Հիւբշ. 497 ան-ապահով է համարում, ենթադրելով թէ տեռել բուն նշանակում է «կոշտ կա-պել, կոշտանալ»։ Հիւնք. տեռ «կոշտ» դնում է տեռ «շղարշ» բառից, իսկ տե-ռատես <յն. διάῤῥοια + հյ. տես բա-ռերից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 թրք. deri «կաշի», Հացունի, Պատմ. տարազի 137 տեռատես մեկնում է «հանդերձը հոգացող», որով կապում է նախորդ արմատին։
• ՓՈԽ.-Pedersen, Հայ. դր. լեզ. էջ 199 թուի թէ սրանից է ուզում դնել օսմ. däri «մորթ», կիրգիզ. teri, Կազանի թթր. tire, ալթայ. tārā, եաքուտ. tiri, չուվաշ. tir, tire.
θέριστρον, θερίστριον theristrum, vestis aestiva. (լծ. ջեռ. յն. թէռի՛սդռօն. ջեռոյցք). թ. ջար. թարշաֆ. Ամառնային վերարկու կանանց. քօղ նրբաթել որպէս շղարշատեռն. ծածկոյթ գլխոյ եւ անձին կանանց.
Արկաւ տեռ, եւ զարդարեցաւ. (Ծն. ՟Լ՟Ը. 14։)
Հռեբեկայ մի միայն տեռն բաւական եղի ի զարդ. (Ոսկ. կողոս.։)
Կին մի ծիրանազգեստ երկնագոյն ունելով զիւրեաւ տեռ. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Որպէս Տեռիլն. տռվիլը, կաշի կամ եաղըր կամ քոս կապելն քերթուելով.
Ի բազում բոկ ոտամբ շրջելոյն՝ տեռիւք կարծրացան ոտք առն աստուծոյ. (Պտմ. առ Լեհ.։)
nail, stud.
• (ի հլ. յետնաբար) «բևեռ, գամ, մեխ» Նար. կզ. էջ 170. Թէոդ. խչ. որից սե-ւեռել «գամել, մեխել, կպցնել» Նար. Շար. Անյ. պորփ. սևեռագոյն «պնդագոյն» Թէոդ, խչ. Մագ. գամագտ. սևեռակապ Նար. խչ. սևեռապինդ Բրս. մրկ. սևեռումն Տաղ. ևն։ Բոլորն էլ յետին։
• ՆՀԲ կցում է բևեռ բառին։ Հիւնք. լտ. severus «պինդ. ամուր», թրք. սափ «կոթ», սիվրի «սրածայր»։ Մառ ИАН 1917, 318 նոյն ընդ բևեռ, արմատը վեռ։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 111-2 բուն ձևը դնում է *սև<հնխ. k'eu-o, իբր սանս. çūka-«միջատի խայ-թոց», զնդ. suka, պհլ. sučan, պրս. sōzan «ասեղ» բառերին ցեղակից, որ յետոյ բևեռ բառի նմանողութեամբ դարձել է սևեռ։ Պատահական նմանու-թիւն ունի արաբ. ❇ samr «գամել», որից [arabic word] mismār «գամ, մեխ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. 901)։ Lidén, Gö. teborgs högskolas ârsskrift 1933, էջ 52 սեպ և բեւեռ բառերի խաչաձևմամբ յառաջացած, մերժում է Petersson-ի մեկնութիւնը։
• «անստոյգ մի բոյս» Կամրկ. ունի միայն ՀԲուս. § 2742։
Բեւեռ. հեղոյս զօդիչ. գամ. եւ Հեղուսումն. մածումն. պնդումն.
Սեւեռք ոտից անհասանելոյն զնա կապեսցէ։ Զդժնդակատէդն սեւեռս ի թելադրութիւն նահանջման անարգելն ձեռաց՝ որ ձգտեցաւ ի փայտին պտուղ. (Նար. ՟Կ՟Զ. եւ Նար. խչ.։)
Ով սքանչելի փայտ, եւ աստուածազարդ տապան, սկիզբն սեւեռից սերման (կամ սերման) մարմնացեալ անմահ բանին աստուծոյ. (Թէոդոր. խչ.։)
Սեւեռ, մած. (Արիստակ. գրչ.)
bentgrass, couch grass, squitch grass, dog's grass, weed.
• , ո հլ. «դալար կանաչ հասարակ խոտ» ՍԳր. Վեցօր. 83, 87. «վնասակար խոտ» Եղիշ. մատն. Կանոն. էջ 58. (ըստ Տիրացու-եան, Contributo § 23 agrostis alba L, § 27 cуnodon dactylon Pers., § 283 pimpinella saxifraga L.) որից սիզուտ Վստկ. սիզական Գնձ. սիզաբոյս Ագաթ. սիզաբերիլ Խոր. աշխ.։
• ՆՀԲ լծ. թրք. [arabic word] կամ [arabic word] saz (և քրդ. ❇saz) «կնիւն, պրտու»։ Աճառ. ՀԱ 1905, էջ 346 կրկնակ ձև սինձ բա-ռի, որի նախաւոր ձևն էր *սէնձ. հմմա կորիզ և կողինձ։ Patrubány ՀԱ 1908, 343 հնխ. k'êi-«պառկիլ» արմատից։
• ԳՒՌ.-Երև. Խրբ. Կր. Մկ. Մշ. Ռ. Վն. սէզ, Զթ. սեզ, Սվեդ. սիզ՝ որոնք զանազան բոյ-սեր են. ունինք նաև սազուն Մշկ.։
ἅγρωστις gramen. Դալարի յաճախեալ, խոտ յուտեստ անասնոց, նման բուսոյ ցորենոյ եւ գարւոյ, այլ կարճ, եւ սին յարմտեաց որպէս զգաղձն. (լծ. եւ սազ, սազլըգ, որ է կնիւն, պրտու). Տես (Օր. ՟Լ՟Թ. 2 ։ Ես. ՟Թ. 18։ ՟Լ՟Է. 27։ Ովս. ՟Ժ. 4 ։ Միք. ՟Է. 7։)
Ագրոստիս, իգրոստիս սէզ. (որպէս յն. աղրօսդիս ). (Գաղիան.։)
Արմատախիլ զվնասակար սէզն քաղեսցուք . (Եղիշ. մատն.։)
Song of Solomon.
• «Երգ երգոց գիրքը». իբր եբր. բառ յիշում է Եւս. պտմ. զ. 25, էջ 472. որի հետ հմմտ. նաև «Ջօրհնութիւնն օոհնու-թեանց, զոր նոքա Սիր ասիրիմ կոչեն» Յե-րոն։
• = Եբր. [other alphabet] [hebrew word] šīr hašīrī̄m «Երգ երգոց» (գերագոյն երգ) բառն է, որ յունա-կան տառադարձութեան միջոցով անցել է հաւեղէնի. հմմտ. լտ. sir assirim։
• Ուղիղ մեկնեց Վարդանեան ՀԱ 1920, 424, ռով՝ հողն ոսկի երևեցուցանէ և արծաթ»։ Սովորական է արդի ռամկօրէնի մէջ։ Տե՛ս նաև սար, սարած։
Բառ եբր. շէրշէրիմ, շիրաշիրիմ. այսինքն Երգ երգոց. օրհնութիւն օրհնութեանց. շարական շարականաց.
Առ հեբրայեցիսն Երգ երգոց սէրսէրիմ կոչի. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 25։)
wild nard, azarum, valerian.
• «վայրի նարդոս, asarum» Գաղիան. (ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 93բ asaret կամ nard sauvage? ըստ Կոյլաւ, Բառ. գերմ. baldrian, valeriana), չունի ՀԲուս.։
• Նո՞յն է արդեօք պրս. [arabic word] istarak «անուշահոտ մի արմատ»։
ἁσάρον asarum, nardus silvestris. Նարդոս վայրենի։ (Գաղիան.։)
slime, mud, ooze, mire, slough, dirt;
deposit, sediment, dregs, lees.
• , ո հլ. «ցեխ. գետի կամ ջրի տակ նստած տիղմը» Ոսկ. ես. 351 և մ. գ. 7. Վեցօր. 141, 142, 183. Փիլ. Վստկ. 103. որից սկախառն «ցեխոտ» Վեցօր. 137. սկանալ Ոսկ. ես. 324. մանրասիկ Շիր. սկիլ «ջրի տակ սուզիլ՝ մրուրի պէս» Ոսկ. գծ. 578. Յայսմ. տղմասիկ Նար. ժզ. 36 (տպ. տղմա-սիգ). Շնորհ.-ըստ ՀՀԲ կայ նաև գրուած ըսկախառն։
• = Իոան. գւռ. *sik «աւազ» ձևից, որի գո-յութիւնը հաստատւում է սանս. sikatā, հարս. ϑikā, մար. sikaya, և նոր իրանա-կան բարբառների six, šəga, sag', səγā, səgya, sigioh և մանաւանդ xūr և Mihreǰan բարբառների sik, sig ձևերով (ըստ Ben-veniste BSL л 89, էջ 60 և л 93, էջ 74)։ Բոլորն էլ նշանակում են «աւազ»։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. ցիխ, ցեխ։ Հիւնք. ոսկի բա-ռից։ Patrubány ՀԱ 1908, 343 հնխ. k'ei-«պառկիլ» արմատից։ Թիրեաքե-ան, Բազմ. 1913, 342 թրք [arabic word] səη «ծանծաղուտ»։ Պատահական նմանու-թիւն ունի եբր. [hebrew word] sīg «մետաղների դիրտ»։
• ԳՒՌ.-Վն. սիկ «ջրի տակ նստած դիրտ» (տե՛ս Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 589), Մշ. սիգ «կարմիր և դեղին կաւ ունեցող հող» (օր. սիգ արտ), Սեբ. սիգ «գետի ե-զերքից հանուած մանր աւազահող, որով ոսկերիչները զանազան բաներ են ձուլում». որից Ալշ. Կր. Նբ. սկիլ, Երև. սկվիլ, Մրղ. սըկկէլ, Սլմ. սկել, սղ'ել «խորասուզուիլ, ընկղմիլ», իսկ Մշկ. Ք. «ջուրը պարզուիլ, պղտորութիւնը անցնիլ», սկռիլ Վն. «ծանր ծանր ջրի տակ իջնել»։
(լծ. ցիխ. ցեխ). ἰλύς, εἱλύς limus, lutum, coenum, faex φωρυτός quisquiliae, colluvies. Մօր. տղմուտ ջուր. գայռ. տիղմ. կաւ. մրուր զնստեալ. լուալիք.
Երկիր ապականութեամբ ջուրց սիկ եղեալ։ Իբր ի տղմոյ իմն եւ ի սըկի աշխարհիս. (Փիլ. նխ. ՟ա.։ Փիլ. լին. ՟Դ. 193։)
Տգեղ եւ անվայելուչ էր՝ մինչդեռ սիկն եւ կաւ եւ ջրոցն բազմութիւն ունէր զարարն երկրի։ Ընդունի զաւակ եւ զջուր աղի եւ բնաւ իսկ զսիկ արբեցութեանն. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մ. ՟Գ. 7։)
սիկս գետոց եւ յատակս ծովակաց։ Զսիկն եւ զաւազն։ Ի սկոյ եւ յաղտոյ ջուրց. (Վեցօր. ՟Է. ՟Թ։)
Առ ծովու ջուր, եւ յայլ աման շրջէ զյիստակն, եւ զսիկն ձգէ. (Վստկ. ՟Ճ՟Ժ։)
փոխանակ գրելոյ ՍԻԳ. cf. ՍԻՔ.
Ի յօդ հանդարտութեան ... ի սիկ ախորժութեան. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
shekel.
• , ղ հլ. (սեռ. սկեղ) «մի տեսակ հին չափ և դրամ» (որ ըստ Մանանդեանի, Տե-ղեկ. ինստիտ. 2, 30, կշռում էր 11։ ունկի, որ է 6, 8 գրամ) ՍԳր. Շիր. էջ 28, Բրս. մրկ. էջ 381,
• -άն. αἰϰλος կամ σἰγλος «պարսկական, հրէական կամ եփեսական մի դրամ», որ ծագում է եբր. [hebrew word] šeqelհոմանիշից. արմա-տը šaqal «կշռել։=արար. [arabic word] ϑaqal «կշռել ծանրութիւն», ասուր. ❇ [other alphabet] ša-ka-lu «կշռել» (յետոյ «հաշուել»), šikiu «սիկղ» (Strassmaier, Alphabetisches Verz A Assyr. u. Akkad. Wörter. էջ, 994, Delit-zsch, Assyr. Handwört. 685-6)։ Յոյնից են նաև լտ. siclus, ֆրանս. sicle, գերմ. Sekel, վրաց. sikili, ռուս. cиклъ ևն։ Նոյն բառից է կազմուած յն. σἰγλαι «ականջի գինդ», որ արևելեան սովորութեամբ ոսկի կամ արծաթ դրամ է լինում (Boisacq 863)։ -Հիւբշ. 378։
• Նախ ՀՀԲ դրաւ իբր եբր. բառ։ Աւգե-րեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 163 յն. σζϰλος։ ՆՀԲ եբր. շէգ։
• ՓՈԽ.-Ըստ Մառ. Иппoл. 66 հայերէնի՞ց վրաց. სიკლა սիկլա հոմանիշը։
եբր. շէգլ. (յորմէ միշգէլ. ռմկ. մըսգալ ). σίκλος siclus եւ σταθμός pondus, statera. Ըստ Մենինսքեայ՝ վեզն. Չափ կշռոյ, չորս տրամ արծաթոյ կամ ոսկոյ եւ այլոց իրաց. Կէս ունկի. որ էր չափ սրբութեան կամ տաճարի. Իսկ արքունի սիկզ՝ երբեմն էր նոյն, եւ երբեմն կէսն նորին. տես (Ել. ՟Լ՟Ը։ Թուոց. ՟Գ. ՟Է։ Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 3. եւ այլն. եւ Շիր կշռ.) եւ չափ. ուր այլեւ այլ բանք են ի զանազան օրինակս։
Լիտրն. կշռոյ, զոր հրէայքն սիկլ անուանեն, որ է ՟Դ դրամակշիռ. (Բրսղ. մրկ.։)
cf. Սուսր.
• , որ և սիղիկոն, սիլիկոն, սղի-կոն «մի տեսակ ներկ, սուսր, minium» Գաղիան. բժշ.։
• = Արաբ. ❇ sīliqūn՝ նոյն նշ. (կա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. 412), որից նաև թրք. [arabic word] ❇ sulugen (տե՛ս և ասրունճ, սրի-կոն)-Աճ.
• ՆՀԲ և ՋԲ արդէն սիղիգոն հասկանում են իբր տճկ. սիւլիւկէն. ուստի չարա-չար սխալւում է ՀԲուս. § 183, որ բառս մեկնում է յն. σιλίγνιον, լտ. siligo «հասարակ ցորեան կամ ցորենի տե-սակ մի». (աւելի ընդարձակ տե՛ս աս-րունճ)։
half-piaster.
• «կէս դահեկան կամ 12 կերատի ծանրութիւնը. ըստ Մանանդեան, Կշիռները և չափերը, էջ 22՝ կշռում է 2,26 2/3 գրամ» Շիր. 27։
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 162 լտ. semis բառից։ ՆՀԲ սրա հետ նաև յն. ῆμισις «կէս»։
Բառ լտ. սէ՛միս, սէ՛միսսիս. յն. ի՛միսիս. semis, semissis, dimidius ἤμισυς որ է կէս
Սիմէս՝ կէս դահեկանի։ Կշիռ ՟Ժ՟Բ կերատաց լինի սիմէս մի. (Անան. չափ եւ կշռ.։)
cf. Սիմինտր.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «նաշիհ, բարակալիւր» Զքր. ծործ. Վստկ. 201. Դամասկ. (գրուած է նաև սիմինտր)։
• = Յն. σεμίδαλις «բարակ, նաշիհ ալիւր», որ թերևս լտ. simila հոմանիշի հետ փո-խառեալ է միջերկրեան մի լեզուից (Boisacq 859). յունարէնից են նաև ասոր. [syriac word] simidá «շարմաղ ալիւր» ZDMG 40, 446, արաբ. ❇samīδ «բարակ ալիւր, սպիտակ հաց», թրք. ❇ simid «բոկեղ, օղակաձև հացիկ», պրս. [arabic word] šamand «ընտիր սպիտակ հաց», սանս. samitā «նաշիհ», վրաց. Եემი-დალი սեմիդալի, სამინდალი սամինդալի, სამინდო սամինդո «բարակ ալիւր»Սղ. ա. 13. სიმინდი սիմինդի, სიმიდი սիմիդի «եգիպ-տացորեն», մինգ. სიმინდი սիմինդի, სიმილი նիմիդի, ին գիլ. სმიმდ սմինդ, սվան. სიმინდ սիմինդ «եգիպտացորեն»։ Հայերէնը տար-բերւում է յոյնից ն-ի յաւելումով, որ ունին նաև վրացական լեզուները և ր վերջաւորու-թեամբ փխ. λ։ Ձևի համար հմմտ. նաև կըղ-մինտր։-Հիւբշ. 379։
• ՆՀԲ յիշում է վերի ձևերը անորոշ կերպով։ Ուղիղ մեկնեց Brockelmann ZDMG 47, հյ. թրգմ. Ուս. փոխ. բա-ռից 106։
• ԳՒՌ.-Տփ. սիմինդր և Երև. սիմինդ «եգիպտացորեն», իսկ Մշ. սմինդր, Զթ. սի-մինդռը, Վն. սըմը՛նդր, Սվեդ. սըմընդրmգ, Կր. սմնդրիկ, Տիգ. սմնդրիգ, Արբ. սմինդ, Բբ. սմըրդիք, Հճ. սիմիր, Ակն. Պրտ. սմրուգ, Սեբ. սռմուգ, Եւդ. սըմէռ, որոնք բոլոր նը-շանակում են «մանր ձաւար» կամ «ձա-ւարի խոշոր ալիւր»։
ՍԻՄԻՆԴՐ ՍԻՄԻՆՏՐ. σεμίδαλις simila, similago. որ եւ ասի՝ ՍԻՂԻԳՆ. նաշիհ. գերմակ ալիւր. շարմաղուն ալուր. ... յն. սէմի՛տալիս. լտ. սի՛միլա. սիմիլա՛կօ. եբր. սօլէթ. իսկ հյ. ռմկ. սիմինտր ասի եւ ցորեանն եգիպտական.
Անարժան հոգի թէպէտ սիմինգր ճաշակէ, ի պղծութենէ ոչ սրբի. (Զքր. ծործոր.։)
մեղր եւ ձեթ եւ սիմինտր ետու ի կերակուր քո։ Առեալ զձեթ եւ զգինի եւ զսիսինտրն իմ՝ մոռացար զիս. (Դամակ.) (ըստ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 19. հաց եւ նաշիհ)։
empty, void;
destitute;
vain, useless.
• , ո հլ. «ունայն, պարապ, թափուր, մէջը փուճ» Ոսկ. փիլիպ. և բ. տիմ. որից նին ի սնոյ Եփր. թգ. 423. մն. 494. սնանալ Ամբակ. գ. 7, Եզն. 180, անոտի ՍԳր. Սեբեր. ննոտիլ Դ. թագ. ժե. 15. սնութիւն Մանդ։ սինեալ Ագաթ. սնակուշտ ՍԳր. Եփր. թագ. ննաբանութիւն Ոսկ. գղ. սնամահակ կամ սնամահիկ «անվարձ, պարապ տեղ աշխա-տած» Ոսկ. ես. և Փիլ. 492. սնամէջ Վեցօր. 88. սնապարծ Գաղ. ե. 26. Վեցօր. Ոսկ. մ. գ. 3. սնավաստակ Ագաթ. սնահաւատ, սնո-տիապաշտ, սնոտիապաշտութիւն, սնոտիա-պաշտական (նոր բառեր) ևն։ Նոյն արմատի երկրորդ ձևն է ոսին «սին, վտիտ, ազազուն» Նն. խա. 6, 7, 27. որից ոսնիլ «սնանալ, ազազիլ» Ագաթ. ռամկաձև՝ հոսնիլ, հոսնե-ալ Լծ. կոչ. կայ նաև սնին ձևը՝ Լմբ. առակ. և ցնոտի «անարգ» Բառ. երեմ. էջ 318։
• = Բնիկ հալ բառ՝ հնխ. k'eno-ձևից. հմմտ. յն. հոմեր. ϰενεός, ատտ. ϰενός «պա-րապ, սին, փուճ, ոչինչ», ϰενεών «խոռոչ», ϰενοῦν «պարպել, դատարկել» (Boisacq 434, Pokorny 1, 365, 390)։ Հայերէնից և յունա-րէնից դուրս այս արմատը ուրիշ որևէ լեզուի մէջ չէ պահուած։-Հիւբշ. 490։
• ՆՀԲ լծ. հյ. ոսին և յն. ϰενός։ Win-disch. 19 յն. ϰενός։ Չուբինով՝ վրաց. სენი սենի «ախտ, հիւանդութիւն» բառի հետ։ Böttich. ZDMG 1850, 361 և Ari-ca 81, 366 սանս. çunya, յն. ϰενός Lag. Urgesch. 533 ոսին ձևի դէմ դնում է սանս. *pāçana(?), գոթ. faginōn «ուրախանալ», fagrs «պատշաճ, լար-մառաւոռ»։ Mü̈ller SWAW 38, 576 յն. ϰενός։ Հիւբշ. KZ, 23, 17 և 34 սանս. çvanya, çūnya, յն. ϰενεός։ Սրանց հա-մեմատ նաև Տէրվ. Նախալ. 73։ Հիւնք. սան բառից։ Scheftelovitz BВ 28, 283 սանս. çūna, զնդ. sūna «թերութիւն, պակասութիւն»։ Patrubány IF 14, 59 ոսին միացնում է լիթ. pészti «մազերը քաշել», յն. πέϰω «սանտրել», լտ. pecten «սանտր» բառերի հետ!
• ԳՒՌ.-Մշ. հօսնիլ «թառամիլ, դեղնիլ, թարշամիլ», Բլ. Մշ. հօսին «արօտի մէջ չհընձուած ու չորացած խոտ»։ Տե՛ս և սին-լըքոր։
• «հազորան պտուղը, տճկ. իւ վէզ, Ննխ. օվազ, ֆր. sorbe» Բժշ.։
• Lag Ges. Abhd. 29 կցում է պրս. sinfad (աւելի sinjid) «փշատ» բառին։ ՀԲուս. § 2751 սին «դատարև» ռառևռ (իբր չնչին պտուղ) կամ գրելի սինձ, որ է «փշատ»։ Հիւբշ. 276 կասկածով դնում է պրս. sinǰid-ից։
• տե՛ս Սուն, սնանիլ։
κενός inanis, vanus, vacuu. (լծ. հյ. ոսին. յն. քէնօս. ուստի Սնոտի. Ունայն. ընդունայն, թափուր. զուր. դատարկ. նանիր. դարտակ, փուճ, պարապ. ...
Սնափառութիւն՝ ըստ անուանն սին եւ սուտ։ Չելանիցէս սին ի բնաւէ. (Ոսկ. փիլիպ. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Ունայն եւ սին. (Փիլ. լին. ՟Դ. 152։)
Որովայնն սին, եւ մարմինն մերկանդամ. (Մանդ. ՟Է։)
Զսին պարծանօք պաճուճեալս։ Սին սաղարթութիւն պաճուճելոյ. (Նար. ՟Ի՟Է. ՟Ձ՟Ա։)
Սին եւ աղազուն՝ քաջաբերի փոխան եղեալ. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
հասկն՝ որ սին է, թուի տեսողացն՝ թէ հասկ է. իսկ իբրեւ որոնես՝ ունայն է ի ցորենոյ. նոյնպէս եւ առաքինութիւնք սնափառութիւն. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
Սին ընկոյզն, որ ճղով եւ կեճեպով արտաքոյ զարդարեալ երեւի, եւ մէջն փուճ է. (Լծ. նար.։)
Երկուցեալք ի նմանէ սին եւ սնոտին կարծեօք. (Մեծոբ.։)
Կորուսին զբազումս, եւ սակաւ ինչ սին ի սնոյ յիշատակս պահեցան։ Իջուցին ի գերութիւն որք մնացին սին ի սնոյ ի սրոյն սուսերի (այսինքն սինլքորք). (Եփր. թագ. եւ Եփր. մն.։)
sorba. Հազորան պտուղն. (Բժշկարան.։)
Cerberus.
• «երեքգլխանի շուն, որ ըստ ա-ռասպելին՝ դժոխքի պահապանն էր» Կանոն. գրուած նաև սիգղ Սիւն. սիկղ Գիրք թղ. 231. սինկող Ալիշան, Հին հաւ. 175։
ՍԻՆԿՂ գրի եւ ՍԻԳՂ. κύων canis, catellus. շուն. սկունդ. շուն ծովային. շնջրի. Առասպելեալ կերբերոս երեքգլխի կամ բազմագլխի՝ պահապան առ դուրս դժոխոց.
Սինկղ եւ հիդրա ծովայինք. սինկղն շուն ասի երեքգլխի, եւ հիդրայն եւս չարագոյն քան զնա. բայց զիւրեանց որդիսն ոչ ուտեն. (Կանոն.։)
senator.
• , որ և սիւնկղիտիկոս, սին-կլիտիկոս, սինգղիտիկոս, ի-ա հլ. «ծերա-կուտական, ծերակոյտի անդամ» Եւս. քր. (ստէպ). Եւս. պտմ. 34. Վրք. հց. ա. 719 (որ և սխալմամբ գրուած սինկղիտոս Վրք. ոսկ. բայց. տե՛ս նաև սինկղիտոս)։
• = Յն. συγϰλητιϰός «ծերակուտական», որից փոխառեալ է նաև վրաց. სინ კლითი ლხი սինկլիտիկոսի՝ նոյն նշ.-Հիւբշ. 380։
ՍԻՆԿՂԻՏԻԿՈՍ կամ ՍԻՆԿԼԻՏԻԿՈՍ, ՍԻՆԳՂԻՏԻԿՈՍ. Բառ յն. սինգլիդիգօս . լտ. սէնա՛դօր. συνκλητικός senator. Ոմն ի կարգէ սինկղիտիկոսաց՝ այսինքն ծերակուտի. ծեր ատենական. մի յատենակալաց. Տես (Եւս. քր. ՟Բ. ստէպ։) Արք եօթն՝ իշխանք սինկլիտիկոսք հռովմայեսցիք միանձնացան. (Վրք. հց. ՟Է։ 1)
senate.
• , որ և սինկլիտոս, սինգղի-տոս, սիւնկղիտոս և ճշ. ւագոյն տառադար-ձութեամբ՝ սիւնկղետոս, ի-ա հլ. «ծերա-կոյտ, հռովմէական աւագանեաց ժողով» Ոսկ. մ. գ. 3. ա. տիմ. էջ 207. Եւս. պտմ. Խոր. (ստէպ). Եղիշ. գ. էջ 55. Վրք. հց. «ծե-րակուտական, իշխան» Յայսմ. փետր. 11 (երկիցս). Վրք. ոսկ. որից սինկղիտոսութիւն Պիտառ. Երցն. մտթ. 146։
• = Յն. συ γϰλητος «ծերակոյ.-», որից փո-խառեալ է նաև վրաց. სინკლიაი սինկլի-տի, სვინკლიტი սվինկլիտի՝ նոյն նշ. (տե՛ս և սինկղիտիկոս)։-Հիւբշ. 379։
ՍԻՆԿՂԻՏՈՍ որ եւ ՍԻՆԿԼԻՏՈՍ, ՍԻՆԳՂԻՏՈՍ, ՍԻՒՆԿՂԻՏՈՍ. Բառ յն. սի՛նգլիդօս. լտ. սէնա՛դուս. σύγκλητος senatus. Ծերակոյտ. ատեան ծերոց. աւագանի հռովմայեցւոց։ Տես (Եւս. պտմ. ՟Ա. 7։ ՟Բ. 2։ քր. ՟Բ։ Խոր. ՟Բ. 19. 30. ստէպ։)
Թէոդոս հարցանէր զամենայն զսիւնկղիտոսքն։ Տուր մեզ զպատիւ սինկղիտոսացն։ Զինուորեցուցին ի դուռն թագաւորին ի դասս սին կղիտոսացն. (Եղիշ. ՟Գ։ Լմբ. պտրգ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Մերթ որպէս Սինկղիտիկոս. ա.
Այր մի սին կղիտոս։ Էր միւս ոմն այլ սինկղիտոս. (Վրք. ոսկ.։)
chickpeas.
• , ն հլ. (սեռ. սիսեռան կամ սիսռան) «սիսեռ, տճկ. նոհուտ» Ագաթ. Գաղիան. Վրք. հց. բ. 367. գրուած սիսառն Վրդ. առ. 193. որից սիսեռնախորով (նոր բառ)։
• = Բնիկ հայ բառ.՝ հնխ. k'*lik'er-ձևից, որի դէմ միւս լեզուներն ունին k'ik'er-. հմմտ. լտ. cicer, մակեդ. ϰίϰερροι, յն. ϰριός (ծագած *ϰιϰριός կամ *ϰιϰρός ձևից), սանս çiçna «ոլոռ» (եթէ միայն ճիշտ է այս նշա-նակութիւնը), և լատինականից փոխառու-թեամբ հբգ. kichurra, chihhira, մ. և նբգ. kicher, հպրուս. keckers «ոլոռ». ա. kihra «սիսեռ» և աւելի ուշ փոխառութեամբ հբգ. ciser, նբգ. zisern, սլ. cizara, չեխ. cizrna, լեհ. cieciorka, cieciercczka (Pokorny 1, 451, Boisacq 519, Berneker 503, Walde 158, Ernout-Meillet)։-Հիւբշ. 490։
• ՆՀԲ լտ. cicer բառի հետ։ Նոյնը նաև Lag. Arm. St. § 1996, Հիւնք. Հիւբշ. Arm. Stud. 13 (կասկածով)։
• ԳՒՌ.-Գոր. Ղրբ. սի՛սէռնը, Ալշ. Զթ. Մշ. Վն. սիսեռ, Սլմ. սիսեռ, սսեռ, Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Տիգ. սիսէռ, Սեբ. սիսէ՛ռ, Հճ. սի-նէր, Մկ. Ննխ. սըսէռ, Տփ. սի՛սիր, Ագլ. սա՛յսmռն։ Նոր բառեր են սիսեռակեր, սի-սեռնոց։-Սվեդ. սիսիռ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სისირი սիսիրի «սիսեռ» (Չուբինով 1180), փոխառեալ Տփղիսի հա-յերէն բարբառից։
Հատ սիսեռան։ Բակլա եւ սիսեռն. (Մխ. առակ.։)
Սիսեռն թրջեալ։ Սիսեռ սակաւ. (Վրք. հց. ՟Թ. ՟Ժ՟Է։)
ռմկ. սիսեռ. լտ. չի՛չէռ. ἑρέβινθος cicer. իտ. cece. Ունդ ոլոռնաձեւ՝ կտցաւոր, սպիտակ դեղնորակ կամ թխագոյն.
Երիբենթին, սիսեռն. (Գաղիան.։)
Ոսպն կամ ոլոռն, որիզն, եւ սիսեռն, եւ այլ եւս են բազում սերմանիք. (Ագաթ.։)
water-pot, bucket.
• «ջրի աման, դոյլ» Բրս. մրկ. 323։
• = Լտ. situla «դոյլ» բառն է, որ կարող է ուղղակի անցած լինել հայերէնի, ինչպէս կարծում է Meillet MSL 18, էջ 349 և կամ ն, σιτλα «դոյլ» ձևի միջոցով, ինչպէս ունի Հիւբշ. բառի յետին գործածութիւնը վերջինի կողմն է, բայց չի թոյլ տալիս վճռապէս ճըշ-տել հարցը։ Յոյնից են փոխառեալ նաև ա-սոր. [syriac word] sītiā, պրս. արաբ. [arabic word] sitil «կէս ֆնտանոց մի աման», արաբ. ❇sa︎ ❇saytal «ունկերով մի աման» (Կամուս թրք. թրգմ. Գ. 246). թրք. [arabic word] sitil, թուշ. სტილ ստիլ, ուտ. istil «մի ֆունտ» ևն։-Հիւբշ. 379։
Բառ լտ. սի՛դուլա. situla ὐδρία, στάμνος . Սափոր. գոյլ (յորմէ թ. սիդիլ, աման ջրոյ ծորակաւոր առ սափրիչս).
Դալիլա (լծ. գոյլ) սիտղ թարգմանի։ Սիաղն յորժամ պատառուած լինի, զանօսր իրք ոչ արգելու. (Բրսղ. մրկ.։)
damp weather;
effeminate;
sire.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Մագ. իե. «Տարրական իմն նուիրաձիր իբրու զսիր զովացուցիչ և զտարափ ի տապացեալ ժամանակս»։ ՆՀԲ մեկնում է «խոնաւութիւն, անձրև, տարափ», ՋԲ «պարզ օդ», ԱԲ թա-ցութիւն, ցօղախառն մեղմ օդ»։ Թուի թէ ուղղելի է պարզապէս սիք։
• ՆՀԲ պրս. թիր, թէրի, յորմէ թրք. թէր «քիրտն», իսկ սէրին «զով»։ Թիրեաքե-ան, Արիահայ բռ. էջ 331 պրս. ❇ sīr «կլիմայ» բառն է. ինչ. garmsir «տաք կլիմայ», sardsīr «ցուրտ կլի-մայ»։
• . անստոյգ բառ, որ առանձին էլ ան-գործածական է. սրանից ունինք մեծասիր և սրական աստղաբաշխական բառերը, որ մէկ մէկ անգամ գործածուած եմ գտնում Շիր. էջ 65, 66. «Մեծասիր գօտին, որ կոչին ան-գոն կոռոնաւոր (երկնքի եօթը գօտիներից մին). Սրական գօտի՝ ուր են երկոտասան կենդանակերպք»։
• «մեղկ, թոյլ, կանացի, վաւաշոտ». մի անռամ ունի Փիլ. լին. 324. «Լիրբ հայեց-ուածք և վիզ բարձր և ստէպ ստէպ շար-ժումն լօնաց և սիր գնացք»։
• «արքայ, իշխան» Լմբ. առ լև. 1865, էջ 240.Սամ. անեց. շար. 148. Անսիզք, էջ 3. Թլկր. 56։
• = Ֆրանս. sire «տէր՛ արքայ», որ ծագում է լտ. senior «ծերագոյն» բառից (տե՛ս հին)։-Հիւբշ. 390։
• ՆՀԲ «բառ գաղղիացւոց»։ Էմին, lle-peвoды (1865), էջ 180 յն. ϰύριος։
Խոնաւութիւն. անձրեւ. տարափ. պ. թիր, պարան, դերի (յորմէ թ. թէր, քիրտն. իսկ սէրին, զով).
Տարրական իմն նուիրաձիր իբրու զսիր զովացուցիչ, եւ զտարափ ժամանակս. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
Մեղկ. մոյլ. կանացի.
Լիրբ հայեցուածք, եւ վիզ բարձր, եւ ստէպ ստէպ շարժումն յօնաց, եւ սիր գնացք. (Փիլ. լին. ՟Դ. 99։)
Որպէս բառ գաղղիացւոց, է թագաւոր. արքայ.
Տուք պատիւ անուանց, ամիրայ ... եւ մի սիր, եւ այլն. (Լմբ. առ լեւոն.։)
symbol, creed.
• «հանգանակ, դաշն հաւա-տոյ» Պրպմ. 428. Լծ. պրպմ. 767ս
• = Յն. αύμβολον, որից նաև լտ. symbolum «նշան, դաշն, հանգանակ հաւատոյ»։-Հիւբշ. 379։
Իբր սիւմբոլոն. սիմբողոն. Բառ յն. սիմվու՛լօն. լտ. սիմպօլում. σύμβουλον symbolum. որ առ մեօք ասի Հանգանակ. եւ առ նախնիս՝ Նշանակ եւ Դաշն հաւատոյ.
հաւատոյս արտադրութիւն՝ սիւնբոլոն. (Պրպմ. ՟Խ՟Բ։)
synod.
• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ) «եկեղեցական մեծ ժողով» Բուզ. Սեբեր. էջ 140, Նար. Շնորհ. Տօնակ. Յայսմ. որից նիւնհոորսական Ագաթ. Կորիւն։
• = Ասոր. ❇ sunhodos, որ և [syriac word] ︎ sunodos ձևից (կէտադրեալ չլինելով ընթերցանութիւնը անորոշ է), որ իր հերթին փոխառեալ է յն. σύνοδος «ժողով, մա-նաւանո ռիտական կամ եկեղեցական ժողով» բառից։ Սրանից են նաև լտ. sуnodus, ֆը-րանս. գերմ. Sуnode, վրաց. სინოდი սինոդի, ռուս. cииодь (որից և արևելեան գրաևանև մէջ՝ սինօդ «էջմիածնի Սինօդը»), և մինչև իսկ քրդ. ❇ sinodus (Justi, Dict. Kurde 246)։ Հայերէնը ուղղակի յունարէնից չէ՝ հ ձայնի պատճառաւ, որ չկայ յունարէ-նում, բայց գտնւում է ասորերէնում։ (Այս հ ო ձայնը Յակոբ Եդեսացին (+708) պա-տուիրում է չգրել՝ համաձայն յունարէնի Brockelm. Lex. syr. 231ա)։ Յառաջացած է անշուշտ յն. բառը ստուգաբանելով σύν «կից» +ὄδός «ճանապարհ» բառերից. հմմտ. Կնիք հաւ. էջ 58 «Սիւնհոդոս, որ է ժողով, որ թարգմանի զուգաճանապարհք», նաև Յհ. իմ. խոստ. 12 «Սիւնհոդոս ժողովոյն, որ անուա-նի զուգաճանապարհ»։
• ՀՀԲ, ՆՀԲ և Հիւբշ. 280 դնում են յունարէնից։ Միայն Նորայր, Կոր. վրդ. 124 հիմնուելով հ ձայնի վրայ՝ դնում է ասորերէնից։
Բառ յն. սինօտոս. σύνοδος synodus, conventus, concilium. Որպէս թէ ճանապարհակցութիւն. ուղեկցութիւն. Ի միասին եկաւորութիւն. միաբանութիւն. համահաւաքումն. գումար. մանաւանդ Ժողով (մեծ).
Սիւնհոդոս կաթողիկէ անսասանական վերինն սիովնի. (Նար. խչ.։)
Եղեւ ժողով եպիսկոպոսացն սիւնհոդոսին նահանգին կեսարու։ Մեծաւ սիւնհոդոսիւ։ Սիւնհոդոս սուրբ ժողովոյն։ Որ ինչ ի սրբոց սիւնհոդոսացն սահմանեցան կանոնք. (Բուզ. 29։ Շ. ընդհանր.։ Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի՟Է.։ Տօնակ.։)
cf. Կնճափող.
• «տղայոց նուագելու փչողական մի գործիք». ունի միայն ՓԲ՝ առանց վկա-յութեան. որով յայտնի չէ թէ հի՞ն է, թէ նո-րամուտ։ Միջին հայերէնում գտնում եմ սի-ֆուն «գինին տակառից քաշելու խողովակ» Վստկ. 98. «Եւ այլք երկայն սիֆուն շինեն և մինչև ի վայր ի յատակն ի մրուրն մխեն»։
• = Յն. σίφων «խողովակ, ջրհան, բերանով ջուր ցայտեցնելու մի գործիք», որից ֆրանս. šiphon «խողովակ». պէտք է լինի նաև ա-բաբ. ❇ *sīfūn, որ Վաստակոց գրքի թարգմանութեամբ յունարէնից անցել է ա-րաբերէնի և այս տեղից էլ հայերէնի։-Աճ.
arms, armour.
• , ի հլ. «զէնք» Թղթ. դաշ. 18. Գնձ. Վրդն. պտմ. 94. Ուռհ. 426, կոստ. երզն. 109. Քուչ. 93. գրուած է լսեհ, լսեխ Վրդ. առ. (ըստ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 259բ)։
• = Արաբ. [arabic word] silāh «զէնք»։
• ԳՒՌ.-Լ. Ղզ. սլէհ «վարազի ժանիո».
ՍԼԵԽ կամ ՍԼԵՀ. այսինքն Զէն.
Վառել մուշեղին ի զէն սըլեխին։ Սլեհից սպայից. (Գանձ.։ Թղթ. դաշ.։)
exceptor.
• «ատենադպիր» Յայսմ. (ՆՀԲ ասում է թէ սխալմամբ գրուած է սկենդա-րոս. ուրեմն ուսկի՞ց է հանում այս սկեպ-տոր ձևը)։
• = Յն. ἐζxεπτωი «ընդօրինակող» ծագում է լտ. exceptor «դատաւորի մօտ նստող և վը-ճըռագրերը գրող քարտուղար» բառից։-Հիւբշ. 380։
• ՆՀԲ ռնում է լատինից։
Բառ լտ. էքչէ՛բդօր. exceptor. Ատենադպիր՝ որ ընդունի զբանս բերանոյ իշխանին կամ դատաւորի, եւ դրոշմէ ի գիր. Տէր Իսրայէլ. դեկտ. ՟Ժ՟Գ. (ուր գրի վրիպակաւ Սկենդարոս)։
mother-in-law;
cf. Կեսուր.
• , ի-ա հլ. «կնոջ ամուզնու մայրը» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Կողոս. Փիլ. որից սկեսրայր, սկեսրեայ «ամուսնու հայրը, կեսրոջ այրը» ՍԳր. Մխ. դտ. Բրս. մրկ. որ և գրուած ռամկաձև կեսուր։
• = Բնիկ հայ բառ. նախալեզուն զանազա-նում էր իգական *suek'rú-«կեսուր» և արա-կան *suék'uro-«կեսրայր»։ Առաջինից են ծագում սանս. [other alphabet] çvaçrú-, պրս. օ,︎ xusūra, [arabic word] xusu, օ [arabic word] xusra «զո-քանչ», քրդ. xosī, xesu, xasru, աֆղան. xvaša. բելուճ. vasī, vase, vassō, սոգդ. γwsh, յն. έϰυτά, լտ. socrus, գոթ. svaihro, հբգ. swigar, նբգ. schwieger, անգսք. swe-ger, հհիւս. svōēra, հսլ. svekry, ռուս. ուռ svekry, գրակ. cвeкровь, կորն. hweger, կիմր. chwegr, ալբան. vjéhεfε «կեսուր»։ Երկրորդից են սանս. [other alphabet] çváçura, զնդ. ❇ xvasura, պրս. [arabic word] xusur, [arabic word] xusūr, քրդ. xazūr, xozīr, xaur, աֆղան. srar ռեւուճ. vasarik, յն. έϰυρός, լտ. socer, գոթ. svaihra, հբգ. swēhur, նբգ. schwaher, անոսօ. swēor, հսլ. svekru, ռուս. свëкоръ, լիթ. sēsuras, կորն. hwigeren, ալբան. vǰehεr «կեսրայր»։ Սրանցից ոմանք ուղղակի հա-մապատասխանում են հնխ. ձևերին, իսկ միւսները երկուսը իրար են խառնել. ոմանք էլ մի կամ միւս ձևը ջնջելով նոր ձևեր են հնարել. այսպէս օր. գերմ. «հայր» և «մայր» բառերի բարդութեամբ՝ Schwieger-mutter «կեսուր», schwieger-vater «կեսրայր». ի-տալ. suocera «կեսուր» և suocero «ևես-րայր». ֆրանս. beau-père «կեսրայր», belle-mère «կեսուր», անգլ. mother-in-law «կե-սուր», father-in-law «կեսրայր» ևն։ Հայե-րէնի մէջ արականը կորած է. (և յետոյ կազ-մւած կեսրայր «կեսրոջ այր» ձևը)։ Իգական հնխ. suek'rū-բառի մէջ՝ նախաձայնը ազ-դուելով երկրորդ վանկից՝ յառաջացել է նախ *k'uek'rū, ինչպէս ունին նաև սանս. և լիթ. ձևերը. այնուհետև *k'uek'rū-ձևը ազդուե-լով արական *suék'uro-ձևից, եղաւ *k'ue-k'urā (ինչպէս ունի նաև յն. έϰυρά) որից և ձևացաւ հյ. սկեսուր։-Հնխ. ձևերի արմատը համարւում է *sue-«ինքն, իւր» դերանունը (Pokorny 2, 521, Walde 719, Trautmann 295-6, Boisacq 235, Horn § 486-7, Ernout-Meillet 907-8 (շեշտում է այն հան-գամանքը որ նորահարսի համար աւելի կա-րևորը ամուսնու մայրն էր և ոչ հայրը. սրա համար է որ հայերէնի մէջ անաղարտ մնում է սկեսուր բառը, իսկ նրա վրայ շի-նուած է սկեսրայր բառը)։ Հայերէն բառի ձայնական կազմութեան վրայ քննութիւննե» տե՛ս Scheftelovitz BВ 28 290 և Lidén, Յուշարձան 383-4)։-Հիւբշ. 491։
• Ուղիղ համեմատութիւններ ունին Pe-term. 25 Windisch. 19, Diefenbach, Berl Jahrb. 1843, 445, Böttich ZDMG 1850, 361, Arica 64, Muller SWAW 38, 573, 576, Pictet 2, 369, Justi, Zend. sp. 89, Lag. Arm. Stud. § 1152, Տէրվ. Altarm. 64, Նախալ. 75, 163 ևն։ Win. disch. նախահայ ձևը դնում է *սեսկուր կամ *քեսուր, Lag. Arm. Stud. § 1152 *քեսուր։ Թիրեաքեան, Պտկ. աշխ. գրակ. 207 և Հիւնք. դնում են պարսկե-րէնից։
• ԳՒՌ.-Ջղ. սկեսուր, Գոր. Ղրբ. Տփ. սկէ՛-սուր. Հմշ. Տիգ. ըսգէսուր, Սչ. սքեսուր, Ագլ. սկmսmր, Շմ. ըսկիսօր, Սվեդ. իւգիւ-նtօր, Հւր. իւքիւսիւր, Զթ. օսգօսույ, օսգօ-սուր, Ախց. Երև. Կր. Մշ. կէսուր, Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. գէսուր, Ալշ. Մկ. Վն. կիսուր, Սլմ. կ'ըսիւր, Ակն. Ասլ. գէսիւր, Ոզմ. կէ-սօր, Մրղ. կիւսիւր.-հետաքրքռաևան են՝ Ջղ. սկեսրօր և Խրբ. գէսmր «կեսրայր»։ Նոր բառեր են անսկեսուր, կեսրակ, կես-րիկ, կեսրանք, կեսրօնք, սկեսուրպապ։
ռմկ. կեսուր. πενθερά socrus. Մայր փեսային՝ որպէս մայրագիր համարեալ հարսին.
Պատուեա զսկեսուրն քո եւ զսկեսրեյրն, քանզի արդ նոքա են քո հայր եւ մայր. (Տոբ. ՟Ժ. 12։ տես եւ Հռութ. ՟Ա. ՟Բ։ Մտթ. ՟Ժ. 35. եւ այլն։ Մտին ի տապանն՝ որդիք հանդերձ հարբն, եւ նուք հանդերձ սկեսրաւ. Փիլ. լին.։)
Եւ այն աղմուկ զսկեսրաւն կայցէ. մանաւանդ թէ ոչ զսկեսրաւն, այլեւ զհարսամբն. զի այնուհետեւ ամենայն հոգք ոչ սկեսրին, այլ՝ հարսին լինցի. (Ոսկ. կողոս.։)
cup, bowl;
chalice.
• տե՛ս Սկահ։
ՍԿԻ եւ ՍԿԻՀ. σκύφος, κύλιξ, κόνδη, σπονδεῖον scyphus, calix, poculum, libatorium. Սկահ. ըմպանակ. բաժակ. նուիրանոց. ճաշակ. գաւաթ. թաս.
Մատուցանեն սկիով (կամ սկւով) եղ եւ խօտոր խստագոյն ջերման. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
Զսկիհն իմ արծաթ դիջիք յամանի կրտսերոյն։ Ընդէր գողացայք զսկիհն արծաթի։ Զսկիհսն եւ զտաշտսն. (Ծն. ՟Խ՟Դ. 2. 5։ ՟Ա. Մակ. ՟Ա. 23։)
Մանաւանդ Բաժակ ի պէտս սուրբ խորհրդոյ պատարագի.
Օրհնութիւն սկոյ եւ մաղզմայի։ Եւ ի սկիհն ասէ. օրհնեա զբաժակ խորհրդական քո նուիրացն. (Մաշտ.։)
Ի սկոյն ծածկոցն. (Կանոն.։)
Աստուած մեր սկեաց եւ մաղազմեաց ոսկեաց ոչ ունի պէտս. (Սոկր. ՟Է. 20։)
Զմաղզմայն եւ զսկիհն. (Լմբ. պտրգ.։)
Զսկիհն կալցես ի ձեռին քում ի ժամ հաղորդութեան. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Արարից երկուս սկիս արծաթիս։ Արա ինձ երկուս սկիհս նման միմեանց։ Տաց նմա զսկիհն զգրեալն յանուն իմ։ Եւ եդաւ սկիհն սրբոյն ի սպաս տեառն իւրեանց. (Ճ. ՟Բ.։)
Կամէի սրբել զսկիհն սրբութեան. (Ոսկիփոր.։ 19)
thunderbolt.
• «գաւազանաձև շանթ արձա-կեալ յօդոյ յերկիր» Արիստ. աշխ. 613։
Բառ յն. սգիբտօս, սգիբօն. լծ. ընդ հյ. ցուպ. σκήπτος, σκήπων scipio fulmen. Գաւազանաձեւ շանթ արձակեալ յօդոյ յերկիր.
Իւաքանչիւր ի սոցունց յերկիր հասանելով՝ սկիպտոս անուանի. (Արիստ. աշխ.։)
squirrel;
թռիչ-, flying -;
— գանչէ, the — growls.
• «ազնիւ մորթով մի անասուն է. թրք. սընճապ, ֆր. écureuil». հնից չէ ա-ւանդուած. գործածական է միայն արդի գը-րականում։
• = Յն. αϰίουρος «սկիւռ» բառից փոխա-ռեալ. ծագում է σxιά «շուք» և ούοα «պոչ» բառերից. բուն նշանակում է «պոչով իր վը, րայ շուաք անող» (այս անասունը ընդհան-րապէս իր թաւ ու գեղեցիկ պոչր բարձրաց-նում է գլխից վերև և տակին նստում). սրա համար հայերէն յարմարցուած է նաև հովա-նագի (տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆր. 439ա), որ սակայն ընդունելութիւն չէ գտած։ Յոյնից են ծագում նաև լտ. sciurus, անգլ. squirrel, ֆրանս. écureuil հոմանիշները։ Հայր կարող է նաև լատինից կազմուած լինել։-Աճ.
• Այս մեկնութիւնս տե՛ս նախ ՀԱ 1908, 122։
cf. Սկնդուկ.
• «ամուլ՝ այրի կամ ամուսնուց արձակուած կին» Ես. ծդ. I. Գաղ. դ. 27. Ոսկ. գղ. և ես. 365. Բուզ. Միս. խչ. (հրտր. Բազմ. 1911. 263բ)։
• ՆՀԲ սկունդ «շուն» բառից՝ իբրև նախատական ձև։ Տէրվ. Altarm. 62 սանս. çvan «դատարկանալ», çunya «պարապ, անտէր, մինակուկ»։
ՍԿՆԴԻԿ ՍԿՆԴՈՒԿ. Կարծի ի բառէս Սկունդ. որպէս Փոքրիկ շուն. այլ վարի որպէս Կին այրի, կամ Ամուլ՝ թողեալ լքեալ յառնէ. ըստ յն. ամայի. ἠ ἕρημος deserta. եբր. զէմիմ. ռմկ. էրիսէ ձգած.
Ուրախ լեր ամուլ ... զի բազում են որդիք սկնդիդ առաւել քան զարամբւոյն. (Ես. ՟Ծ՟Դ. 1։ Գաղ. ՟Դ. 27։)
Ո՞վ իցէ ամուլ սկնդիկ. հեթանոսաց եկեղեցի. (Ոսկ. գղ.։)
Անժառանգ էի, սնդուկ եւ այրի, անծին, ամուլ։ Զբնութիւն սկնդուկ որովայնին (սառայի) ելոյծ. (Ոսկ. ես.)
Եկեղեցի փառաւորեսցի բազմորդութեամբ, որ ամուլն էր եւ սկընդուկ (լս. այրի)։ Բազում են որդիք այրւոդ, զի այս է սկընդուկն. (Գէ. ես.։)
Հերքըն ճողեալ՝ որպէս կընդին, ստինըք ցամաք զերդ ըսկընդկին. (Ուռպ. ողբ.։)
Առիթ բերկրանաց եւ պատճառ կենդանութեան սկնդուկ եւ ամուլ աշխարհիս. (Վրդն. լս.։)
Սկընդուկ, սկընդկիդ, միաւոր ասի. (Արիստակ. գրչ.)
Սկնդուկս կոչել զհամբաւեալսն իբրեւ զյուշկապարիկս. (զբնակեալս յամայութեան). (Միսայէլ խչ.։)
Առաջի մեծամեծաց իմոց յանդիմանեաց զիս իբրեւ սկնդուկ մի. (Բուզ.։)
forlorn, desolate, deserted wife;
barren.
• «ամուլ՝ այրի կամ ամուսնուց արձակուած կին» Ես. ծդ. I. Գաղ. դ. 27. Ոսկ. գղ. և ես. 365. Բուզ. Միս. խչ. (հրտր. Բազմ. 1911. 263բ)։
• ՆՀԲ սկունդ «շուն» բառից՝ իբրև նախատական ձև։ Տէրվ. Altarm. 62 սանս. çvan «դատարկանալ», çunya «պարապ, անտէր, մինակուկ»։
ՍԿՆԴԻԿ ՍԿՆԴՈՒԿ. Կարծի ի բառէս Սկունդ. որպէս Փոքրիկ շուն. այլ վարի որպէս Կին այրի, կամ Ամուլ՝ թողեալ լքեալ յառնէ. ըստ յն. ամայի. ἠ ἕρημος deserta. եբր. զէմիմ. ռմկ. էրիսէ ձգած.
Ուրախ լեր ամուլ ... զի բազում են որդիք սկնդիդ առաւել քան զարամբւոյն. (Ես. ՟Ծ՟Դ. 1։ Գաղ. ՟Դ. 27։)
Ո՞վ իցէ ամուլ սկնդիկ. հեթանոսաց եկեղեցի. (Ոսկ. գղ.։)
Անժառանգ էի, սնդուկ եւ այրի, անծին, ամուլ։ Զբնութիւն սկնդուկ որովայնին (սառայի) ելոյծ. (Ոսկ. ես.)
Եկեղեցի փառաւորեսցի բազմորդութեամբ, որ ամուլն էր եւ սկընդուկ (լս. այրի)։ Բազում են որդիք այրւոդ, զի այս է սկընդուկն. (Գէ. ես.։)
Հերքըն ճողեալ՝ որպէս կընդին, ստինըք ցամաք զերդ ըսկընդկին. (Ուռպ. ողբ.։)
Առիթ բերկրանաց եւ պատճառ կենդանութեան սկնդուկ եւ ամուլ աշխարհիս. (Վրդն. լս.։)
Սկընդուկ, սկընդկիդ, միաւոր ասի. (Արիստակ. գրչ.)
Սկնդուկս կոչել զհամբաւեալսն իբրեւ զյուշկապարիկս. (զբնակեալս յամայութեան). (Միսայէլ խչ.։)
Առաջի մեծամեծաց իմոց յանդիմանեաց զիս իբրեւ սկնդուկ մի. (Բուզ.։)
axeman, hangman.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Շիր. «Մարդկան իշխանաց գործիք են տան-ջանաց, պէսպէս մեքենայք և մարդիկք, ըս-պասաւորք և սկուռք»։ ՆՀԲ մեկնում է «որ-պէս սակուռ, սակր և կամ սակրաւոր», Լեհ. «սիկարեան», ՋԲ «դահիճ կամ սակրաւոր», ԱԲ «դահիճ կամ տապարաւոր» (իբր լտ-բառ)։
բառ անյայտ. որպէս Սակուռ, սակր. եւ կամ Սակրաւոր. ( ըստ Լեհ. սիկարեան).
Մարդկան իշխանաց գործիք են տանջանաց, պէսպէս մեքենայք, եւ մարդիկք, սպասաւորք, եւ սկուռք. (Շիր.։)
cf. Սողոխ.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «բարակ քամի» Փիլ. տե՛ս 12. Խոր. Լաստ. «սառոյցի կտո՞ր» Պիտ. որ և սողոխ «բարակ քամի» Վեցօր. 78. Ոսկ. բ. տիմ. 265։
• ՆՀԲ լծ. թրք. soluq «շունչ», որ կըր-կրնում է նաև Հիւնք.։
• ԳՒՌ.-Բլ. Բղ. Մշ. սղոխ, սխոխ «ջրի երե-սը կապած բարակ սառոյց», Մկ. սխուխ «խոնաւ հող՝ որ ցրտից սառել է». և սրա միջոցով էլ՝ սղոխ Վն. «խոնաւութիւնից մըշ-րուած թափուած՝ շինութեան հող ու ծեփ» (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 594)։ Սրանից սխոխիլ Բլ. Վն. «հողէ ամանի կաւը խոնաւութիւնից թափուիլ», Բլ. «ցրտատար լինել, սառչիլ (սոխ, շողգամ, գետնախնձոր, մարդու ոտք ևն)»։
ՍՂՈԽ կամ ՍՈՂՈԽ. αὕρα aura. (լծ. թ. սօլուգ ). Սիք շունչ. շնչումն. մեղմ հողմ. օդ շոգեխառն.
Մատուցանեն զառ ի յօդն քաղցրախառնութիւն ... ստէպ ստեպ սղոխք օդոյ, անօրսունք՝ այն որ ի ծովէն, եւ թանձունքն որ ի լճէն. (Փիլ. տեսական. յորսէ եւ Խոր. ՟Գ. 62։)
Յորժամ քաղցրաշունչ սողոխ վէտս վէտս զմկանունսն ճօճեալ ճեմի. (Վեցօր. ՟Դ։)
յորմէ եւ (Լաստ. ՟Ժ.)
Ի քաղծրաշունչ օդոցն սղոխք ալեացն վէտս վէտս ի վերայ միմեանց շրջապատին։
Իսկ յասելն (Պիտ.)
Զսառնամանեաց ասելով աստ (ի լերինս) հանչերձ բերմմամբ ի վերայ իրեանց զձեանցն եւ զկարկտիցն եւ զնոցուն համանմանիցն, յոյց ի հետ ապա վնասաբեր իմն ոսոխեալ սղոխք ի չարաշուքն հասեալ մերձակայսն կացուցանեն անձինս ի տգեղութեան ձեւ. երկդիմի տեսանի իմաստս. իմա որպէս հողմ, եւ կամ որպէս հատոր սառին, որ ռամկօրէն սղոխ ասի։
spikenard.
• «անուշահոտ մի ծաղիկ. jacin-the, nardus» Գաղիան. բժշ. Վստկ. էջ 109. գրուած է նաև սմպուլ, սումբուլ, սմֆուլ, սնբուլ, սնֆուլ, զմբուլ։
• = Պրս. [arabic word] sunbul «նարդոս ծաղիկը», որից նաև թրք. [arabic word] suubul, [arabic word] zúmbul. ❇.︎︎ sumbūl, քրդ. sunbul, simbel, sumbūl, վրաց. სუმბული սումբուլի, ზუმბული զում-բուլի, նյն. σουμποόλ, σουμβούλ ևն. ըստ Seidel, Մխ. հեր. § 252 նախնականն է արաբ. [arabic word] . sunbula, յգ. ❇ sanābil «հասկ», ինչպէս որ յն. էլ նոյն ծաղիկը կոչւում է νάρδου στάχυς. ναρδύσταχος «նարդոսի հասկ»։-Հիւբշ. 277։
• ՆՀԲ թրք. զիւմպիւ։ Lag. Arm. St. § 2011 պրս. sunbul, եբր. šiblet, արաբ. sunbulat, իբր բնիկ սեմական բառ։
• ԳՒՌ.-Երև. սմբուլ, Ախց. սիւմբիւլ, Պլ զիւմբիւ ևն, իբր նոր փոխառութիւն թուր-քերէնից։
ՍՄԲՈՒԼ ναρδοστάχυς, ναρδοῦ σταχύς spica nardi. իտ. spiganardi. որ գրի եւ ՍՈՒՄԲՈՒԼ, կամ ՍՆԲՈՒԼ. ... Այլեւայլ ազնիւ տեսակ ծաղկանց՝ անուշահոտ եւ ազգի գունով. ազգ նարգոսի, եւ ձագախոտի, եւ փաղանդամշկոյ։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
cf. Պատնջան.
• «նաւակ». գիտէ միայն Rivola, որից առած պիտի լինի Քաջունի, հտ. Գ, էջ 220։
• «պատինճան, ֆր. aubergine» ունին միայն Նորայր, Բառ. ֆր. 107բ և ՀԲուս. § 2776 (իբր Նոր բժշկարաններից և գաւառականներից)։
• = Իբր մեր երկրի համար օտար և նորա-մուտ բերք, պէտք է որ ունենայ օտար ծա-գում։ Ըստ իս արաբ. [arabic word] anab «պատին, ճան» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 75) բառն է, որ տուել է նախ հյ. *ամբուկ և յետոյ ա և ս տառերի նմանութիւնից շփոթուելով՝ սըմ-բուկ։-Աճ.
• ՀԲուս. արմատը դնում է սումբ, որից նուազական սմբուկ։ Սակայն ինչպէս
• գաւառական ձևերը, նոյնպէս և այս սումբ արմատը զուտ ենթադրութիւններ ին։
mercury, quick-silver.
• «ժիպակ, տճկ. ջիվա» Նիւս. կազմ. աթև. ամ. 162. գրուած նաև սնտիկ Վստկ. 223,
• Klaproth, Asia pol. էջ 104 պրս. zanda «կենդանի» բառի հետ։ ՆՀԲ «որ-պէս թէ ցնդելի»։ Böttich. Horae Aram. 1q Rudimenta 33 թալմուդի [hebrew word] asp d ī k ձևի հետ, որ անստոյգ բառ է՝ ըստ Lag. Arm. Stud. § 2013։ Տէրվ. Altarm. 27 և Նախալ. 111 սանս. skan-da «սնդիկ» հոմանիշի հետ՝ հնխ. skand
• «ցատկել, ելնել» արմատից։ Հիւնք, զանդիկ բառից։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სინდიკი սինդիկի «սնդիկ»։
ՍՆԴԻԿ կամ ՍՆՏԻԿ, ὐδράργυρος (արծաթաջուր). argentum vivum (արծաթ կենդանի). mercurius (որպէս թէ ցնդելի). Ժիպակ. ռմկ. ժիվա, ճէպէ. ճիպէ, զիպէք. Մետաղ լոյծ՝ արծաթափայլ՝ ծանրակշիռ.
Սնտիկդ (կամ սնդիկդ) ի մանր մանր գնդակս ոլոռնացեալ, առ ոչինչ յայնոսիկ որպատահեցին նմա՝ խառնեալ. (Նիւս. կազմ.։)
firm, solid.
• «պինդ, կարծր, հաստատուն» Անյ. հց. իմ. Յայսմ. որից սոթեալ «հաստատու-ա՞ծ» Վեցօր. 195 (Ոչ եթէ միայն ի լերինս մեծամեծս պարտիմք զարմանալ, որք բո-լորեալն և սութեալն ի բարձրաբերձ բարձ-րութիւն ամպոցն հասանեն). սոթահեր «խիտ կամ կարծր մազերով» Մագ. թղ. 127.-գրուած է նաև սութ, սոթ և սաթ։ Երկուսը միասին! գործածուած է Յայսմ. սեպ. 23. «Այնքան սաթ և սոթ է կճղակն՝ որ աննման է» (ընձուղտի համար է ասում)։
• = Պհլ. *saft ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց նոյնն է հաստատում պրս. ❇ saft «հաստատուն, ամուր, հոծ, խիտ». վերջին նշանակութեան բոլորովին համա-պատասխան է գալիս հյ. սոթահեր։ Իրանե-ան ձևի դէմ հայերէն սպասելի էր *սաւթ» *սօթ և ըստ իս այս էր նաև բառիս հնագոյն ձևը, որ յետին գրիչների մօտ աղաւաղուե-լով դարձաւ սոթ։ Բնիկ ձևի հետքերը պա-հում են դեռ սութ և սաթ գրչութիւնները։--Աճ.
• ՆՀԲ լծ. իտալ. sodo, լտ. solidns «հյաստատուն»։
• , ի հլ? «ուժեղ մրրկաշունչ քամի». նորագիւտ և անկախ չգործածուած բառ, որ անուղղակի կերպով ակնարկում է միայն Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 6, Սոթք գաւառի անուան ստուգաբանութիւնը տալ ուզելով. «Սոթից գաւառ, որ սակս հանապազորդեան բքոց և դառնաշունչ օդոցն կոչեցաւ Սոթք»։
• ՆՀԲ առանց մտադիր լինելու ակնար-կին՝ սոթ կցում է նախորդ «պինդ, կարծր» բառին, որ սրա հետ կապ չունի։ Հմմտ՝.
• ԳՒՌ.-ՆԲ. սռթ «դառնաշունչ արևելեան քամի Սևանի վրայ, որի ժամանակ նաւա-գնացութիւնը անկարելի է դառնում և գրեթէ ժայռերն են տեղահան լինում» (Հովիւ 1906, 116, նաև Ազգ. հանդ. ժէ 54)։
ՍՈԹ որ եւ ՍՈՒԹ եւ ՍԱԹ, ՍԱԹՈԹ, ՍՈՒԹԵԱԼ. Պինդ. հաստեալ. մազդեալ. հոծ, կուռ. կարծր. խիստ. (լծ. իտ. սօ՛տո. լտ. solidus, firmus ).
Զինչ է մարմին. գործի հոգւոյ առ ի կենցաղս հաղորդութեան, որով ոսկերքդ այսր անդր սոթք (լս. մազդ) եղեալ՝ պատկանեալ ջղակապ յօդիւք ... զի պատշաճ լիցի ի գործաւարութեան. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Կճղակն եւ պոչն որպէս զեղին, եւ այնքան սոթ (կամ սութ) եւ սաթ է կճղակն, որ աննման է՝ որ դիւր գար մարդոյ հայելոյ. (Հ. սեպտ. ՟Ի՟Գ.։)
Սոթից գաւառ, որ սակս հանապազորդեան բքոց եւ դառնաշունչ օդոցն կոչեցաւ սոթք. (Ուռպ.։)
Ի լերինս մեծամեծս, որք բոլորեալն եւ սոթեալն (կամ սութեալն) ի բարձրաբերձ բարձրութիւն ամպոց ելանել. (Վեցօր. ՟Թ։)
crawling;
creeping;
cringing;
ի — or —ս, creepingly, on all fours.
• «փորի վրայ քսուելով երթալը» Փարպ. «սողացող» Պտմ. աղէքս. 7 որից նողալ Ոսկ. մ. բ. 27, աւելի գործածական՝ սողիլ «փորի վրայ երթալ, կամացուկ ներս մտնել, սպրդիլ, սողոսկիլ» ՍԳր. Սեբեր, Ոսկ. մ. գ. 27. «երեսի վրայ ընկած աղա-չել» Գ. մկ. ա. 10. սողեցուցանել Կոչ. սո-ղուն «զեռուն» ՍԳր. Կոչ. սողնական «սողա-ցող» Անան. պետր. սողնական ախտ «քաղց-ևերղ» Փիլ. ժ. բան. սողնակ «սողուն» Վա-նակ. յոբ. «նիգ, պարզունակ» Վրք. հց. թ։ 189. Ոսկիփ. Յայսմ. փետ. 14. գետնասողու-թիւն Ոսկ. բ. կոր. դիւրասողութիւն Երզն. քեր.-սողալ նշանակում է նաև «կաղալ» Ոսկ. մտթ. 743, որից սողուն «կաղ» Կոչ. 388. Վռր. հզ. ա. 218 (հմմտ. ՀԱ 1910, 369 բ), «ոտքերը բռնուած անդամալոյծ» Շիր. քրոն. 72։ Այս արմատից աճած ձևեր են՝ ՍՈՂԿ, որ գտնւում է միայն սողկագնաց «հո-ղի երեսից իբր սողալով գնացող, երեսկունկ մեծացող (բոյս)» Վեցօր. 96, սողկական «սողալով եղած» Ոսկիփ. բառերի մէջ.-ՍՈՂՄ, որ գտնւում է միայն սողմիլ «սողիլ, սողոսկիլ, սպրդիլ, կամացուկ ներս մտնել» Ոսկ. մ. բ. 12, էջ 557 բառի մէջ. «Եւ տես զիարդ զամենայն զարիս թողեալ և զայն ևեթ դնէ՝ դեռ առժամայն սողմեալ մտեալ արծարծէր». (Վարդանեան ՀԱ 1921, 604 ուղղում է պարզապէս սողեալ մտեալ, քանի որ սողմիլ ձևը բնաւ ուրիշ տեղ գործածուած չէ մեր գրականութեան մէջ).-ՍՈՂՈՍԿ, որից ծառում են սողոսկիլ «սահիլ, ընկնել, ներս սպրդիլ» Նիւս. կազմ. Շիր. քրոն. իգն. Երզն. մտթ. սողոսկուտ «լպիրծ» Մագ. թղ. 145. Երզն. քեր. սողոսկումն Փիլ. սողոսկանք Անան. եկեղ. սողոսկիչ Լմբ. առակ. ռիւրա-նողոսկելի Մաքս. եկեղ. նոյն են նաև սո-ղուսկ «լպրծուն» Փիլ. լին. ա. 41, կրճատ սղոսկել Երզն. մտթ.։
• Հներից Տաթև. հարց. 216 սողուն մեկնում է «կա՛մ զի սողալով գնան կամ սղացեալ են ոտիւք կամ զի սուղ են ձայնիւ»։ Sehroder, Thesaur. 45 սողալ դնում է սեմ. zxl (>եբր. [hebrew word] zx1, արաբ. ❇ zahl, ասոր. [syriac word] zxlā) «սողալ, սահիլ, հոսիլ» արմատից փո-խառեալ։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 սո-ղուն համարում է ս բնաձայնից։ ՆՀԲ սոռուն լծ. թրք. սողուլճան «բոտոտ»։ Տէրվ. Altarm. 98-99 և Նախալ. 11n հնխ. sar, sarp արմատից է հանում՝ հյ. սողալ, սողոսկել, սողոպել, սահիլ, ռուրհալ ևն, սանս. sar, sarp «սողալ», sarna «օձ», լն. ἔ́ρπω «սողալ», ὄοπετόν «սողուն», լտ. serpere «սողալ», serpens «օձ»։ Հիւնք. սողալ և սողուն հանում է ձող բառից։ Patrubány SA 1, 196 յն. ϰλλας «շողոքորթ», ϰολαϰεύω «շողո-քորթել» բառերին ցեղակից։ Գազան-ճեան, Տարեց. Պապիկեան 1905, 125 և Արև. մամ. 1907, 934-5 սողալ=տճկ. նիւրմէք «քշել», սիւրիւնմէք «սողալ»։ Karst, Յուշարձան 426 սողուն=թրք. valan «օձ»։ Petersson KZ 47, 256 սանս. tsárati լիթ. selḗti, զնդ. sravant. «սահիլ, սպրդիլ» բառերի հետ, հնխ. t-sol-արմատից։ Կրկնում է նոյնը Pokorny 2, 505 հնխ. sel-«սահիլ, սո-ղալ» արմատի տակ, որ ad-«դէպի» նախդիրով տուել է d-sel-, յետոյ t-sel-և ts ձայնախմբի միացմամբ հյ. սո-ղալ։ Իր մեկնութիւնը մերժում է Pe-tersson, Ar. u. Arm. Stud. 84 և այժմ էլ համեմատում է լիթ. szulys «ոառա-տրոփ ընթացք», լեթթ. sčlis «քայլ», մբգ. schel «ցատկռտող» բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Ջղ. սողալ, Մշ. սողալ, սօղալ, Ախց. Երև. Ալշ. Խրբ. Կր. Մկ. Ննխ. Պլ. Սեբ. Սլմ. Վն. Տփ. սօղալ, Տիգ. սօղmլ, Ասլ. սէօ-ղալ, Սվեդ. սուղիլ, Զթ. սուղօլ, սուղոլ, Մրղ. սօղղալ, զօղղալ։ Նոյն արմատից են նաև սող լինել Ղզ. «սահիլ», սող տալ Ղզ. «սո-ղալ», սողան Վն. «սողացող (անասուն)», սողսողիկ Վն. «մողէս», Գոր. Ղրբ. փուրուսօղ տալ «փորի վրայ սողալ»=Շմ. փօրասօխտ. որ ձևացած է գւռ. փորասող և փորասոթ բառերի խաչաձևմամբ. վերջապէս թրքա-կան ձևով Հճ. սօղուլմիշ նօլ «սողալ»։
• ՓՈԽ.-Սողուն բառը անցած է Ս. Գրքի քրդ. թարգմանութեան մէջ. Հէմի չարփէ հայվանէդ արտէ ու ճանավարան ու սողու-նան (Ամենայն չորքոտանիք երկրի և գա-զանք և սողունք) Գծ. ժ. 12, ժա. 6։-Պա-տահական նմանութիւն ունի Կազանի թթր. [arabic word] šoγalaq «սահուն»։
ἐρπισμός reptatio ἐρπίζων, -ον repens, reptilis. Արմատ Սողելոյ. իբր Սողումն, եւ Սողեալ. եւ Սողելով.
Խոցեալք կարեւէրք, մերթ ի սող, եւ մերթ ի յանձն քարշութեամբ (ընդ երկիր՝) հասաք առ միմեանս. (Փարպ.։ Տեսցես վիշապս սողս առ քեզ. Պտմ. աղեքս.։)
chink, crack, crevice;
broken wave.
• , ի-ա հլ. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Մագ. թղ. 62. «Յռեկացն մանրամաս-նից... ճահեցուցանէ հանդէպ ճակատուն»։
• ՆՀԲ և ՋԲ մեկնում են «պատառ-ուածք», իբրև յն. ῥηγή, ῥαγάς հոմանիշից։ ԱԲ աւելացնում է նաև «զարկած ու կո-տըրտած ալիք»։
Բառ անյայտ. թերեւս որպէս յն. ռիղի, ռաղաս. այսինքն Պատառուած. հերձիք.
Յռեկացն մանրամասնից ... ճահեցուցանէ հանդէպ ճակատուն. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
earnest, pledge.
• «գրաւական, առհաւատչեայ» Մխ. դտ. ռիմոն Ասոր. դատ. 10. 14 (Եթէ ոք ծախէ ինչ և առնու առհաւատչեայ, այսինքն է ռիմոն). 41 (հինգ անգամ), ըռիմոն Ան-սիզք 83. վրիպակով գրուած ռետին Վրք. հց. ա. 143 (Նորայր, Հայկ. բառաք. 19), ուղղե-լի ռեմին։
• = Պրս. արաբ. [arabic word] ramūn, որից նաև վրաց. რამონი րամոնի, რიმონი րիմոնի «գրաւ». ընդարձակ տե՛ս ռաբունայ։-Հիւբշ. 275.
• ՆՀԲ ռմկ. ռէհին։ Ուղիր մեկնեց Պատկ. Maтep. I. 14։ Brockelmann, Ուս. փոխ. բառից 114 յն. άῤῥαβων բառից՝ իբր ժողովրդական ձև։
• ՓՈԽ.-Արդեօք հայերէնի միջոցո՞վ է վո-րաց. არამონი արամոնի «գրաւ»՝ նախաձայն յաւելուածական ա-ի պատճառաւ (իբր. հյ. ըռամոն)։
ՌԵՄՈՆ կամ ՌԻՄՈՆ. ռմկ. ռէհին. ἁρραβών arrhabo, arrha Գրաւ. գրաւական. առհաւատչեայ. առէպուն (յորմէ յն. լտ. առռավօն, արրա՛պօ, ա՛ռռա).
Ռեմոն չտան, եւ զգինքն չվճարեն։ Առնու առհաւատչեայ, այսինքն ռեմոն (կամ ռիմոն)։ Առնու ի դնողէն ռեմոն (ռիմոն)։ Կորուստանէ միայն՝ զոր ինչ ռեմոն ետ. (Մխ. դտ.։)
wickedness.
• «չարութիւն» Հին բառ.=Բռ. երեմ. էջ 278. նոյն է ռեմ «ոխ, քէն» ՀՀԲ. որից ռեմակալ կամ ռիմակալ «ոխակալ» Մէոդ. խչ. էջ 160։
• ՆՀԲ ռեմակալ դնում է ռեմոն կամ ճարամ ձևերից։ Պատկանեան, Mamep I. 14 յիշում է պհլ. rīm «անմաքրու-թիւն, պղծութիւն»։
• ԳՒՌ.-Նո՞յն է Ղզ. ռիմ «միտք, նպա-տակ, մտադրութիւն»։
ՌԻՄ. ըստ Հին բռ. Չարութիւն. եւ ՌԻՄԱԿԱԼ, ոխակալ։ cf. Ռեմակալ։
niggardly, penurious, sordid, parsimonious, mean.
• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան. յետնաբար կայ սեռ. ռշտի Սարգ. ա. պետր. ա. էջ 185 ա (բ տպ.) «ժլատ, կծծի» (գրուած նաև ռիշդ, ըռիշտ, ռիժտ, ռիժդ, ըռըշտ) Ոսկ. մ. գ. 3, 8. Պիտ. Նիւս. կուս. Ասող. որից ռշտութիւն (գրուած նաև ռշդութիւն, ռժդութիւն, ըռժդութիւն) «ժլատութիւն» Բ. մկ. դ. 50. Բուզ. զ. 10. ռշտանալ Երզն. մտթ. 502. բազմռիշտ Խոսր. էջ 252։
• ՆՀԲ ճիշտ, ճշտող հոմանիշի՞ց։ Հիւնք պրս. rašt «ցամաք»։ Իրանեանների մէջ ունինք պհլ. ❇ ružd=մանիք. պհլ, [hebrew word] ruzd, պրս. ❇ ružd, ❇ razd «ագահ, շատակեր» (ИАН 1912, էջ 48) բայց սրանք ո՛չ միայն ձևով չեն ծած-կում մեր ռիշտ բառը, այլ և իմաստով էլ հակառակ են։
ՌԻՇՏ μικρολόγος, μικρολογούμενος parcus, sordidus, tenax. որ եւ ՌԻՇԴ, ԸՌԻՇՏ, ՌԻԺԴ. Ճիշդ. ճշդօղ. ժլատ.
Եւ ոչ ի հարկաւորս ռիժդ (կամ ժլատ) իցէ։ Ոչ միշտ առ ի հատուցումն ցուրտ պարտուց ռիշտ լետլ. (Նիւս. կուս.։)
Առատաձեռն ի տուրս, եւ ոչ ռիշտ. (Ասող. ՟Գ. 5։)
Ռիշտ ես ամենեւին եւ տմարտի։ Բարեկարգք միշտ բամբասին յարբշռից իբրեւ ռիշտք. (Մխ. առակ.։)
Եթէ ռիշդ (կամ ռիժդ) հանդիպին եւ ժլատ, օտարք զնորին ժառանգեն. (Լմբ. առակ.։)
Ընչեղ կամ աղքատ, առատ կամ ռիշտ. (Երզն. քեր.։)
Ըռիշտ բարք։ Սակս ռիշդ (կամ ըռիշտ) բարուցն. (Պիտ.։ Լծ. ածաբ.։ Բրսղ. մրկ.։)
Պատճառանօք յ՛ռիժդ եւ ի տժգին վաճառականութիւնն հատեալ եմք։ Զռիժդ վաճառականութիւնս, զոր նոքօք ածեն յաճախութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 3. 8։)
appointment, salary, pension, pay, hire, wages;
maintenance.
• , ի-ա հլ. «օրական ուտելիք պա-րէն, թոշակ» ՍԳր. Մծբ. Եւս. քր. Բուզ. որից ռոճկակեր Եփր. թգ. 423, ռոճկել, ռոճկիլ «պարենաւորել, պարենաւորուիլ» Kivola Բառ. հայոց2, 330, ռոճկացուցակ (նոր բառ)։
• -Պհլ, *rōčīk «օրական պարէն» բառից, որ կազմուած է պհլ. [other alphabet] roc, պրս. ❇ rōz, rūz, հպրս. rauča «օր» բառից։ Թէև պհլ, *rōčīk ձևը չէ աւանդուած, բայց նոյնն են հաստատում հայերէնի հետ նաև պրս.. rōzi, rūzi «օրական ուտեստ, պարէն, ուտե-լիք», փոխառութեամբ ասոր. [arabic word] σνrōzīqā «օրապահիկ», արաբ. ❇ rizq «ուտեստ, պարէն», սելջուք. թրք. uruzī «օրապա-հիկ» (Horn § 629)։ Նոյն արմատից ուրիշ մասնիկով կազմուած է պհլ. [other alphabet] točīh >պազ. rōžiī «օրապահիկ»։ Սրանց բուն ծագման, հնդևրոպական ցեղակիցների, ինչ-պէս նաև համապատասխան բնիկ հայ ձևե-րի վրայ տե՛ս Լոյս բառի տակ։-Հիւբշ. 234։
• Նախ ՆՀԲ պրս. րուզի, արաբ. բըզգ
• ձևերի հետ։ Ուղիղ են նաև Lag. Ur. gesch. 1002, Müller SWAW 38, 573, Հիւբշ. KZ. 23, 29 ևն։ Այվազեան, Ուղ-ղագրութ. էջ 44 լծ. հռոգ։
• ԳՒՌ.-Առւ. ռօ՛նիկ՝ «ամսական վարձք»։ Նոյն բառն է, բայց փոխառուած իմաստով ռոճիկ Արբ. Խրբ. «տանձի, ընկոյզի կամ նուշի շարոց»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. როჭი րոճի, როჭიკი րոճի-կի «նուէր, թոշակ» Ղկ. գ. 14.-առաջինի մէջ -իկ կրճատուած է՝ իբր նուազական մասնիկ համարուելով։
ՌՈՃԻԿ. χορηγία, σύνταξις, ὁψώνιον, ἐστιατορία, βρῶμα, ἅριστον, δόμα suppeditatio, opsonium, stipendium, victus, cibaria, donum եւ այլն. եւ բայիւ χορηγέω, σιτομετρέω suppedito, frumentum metior եւ այլն. որ եւ ՀՌՈԳ ասի պ. րուղի, ... այսինքն Օրապարէն. Աւուր պարէն. թոշակ օրըստօրէ. կերակուր. տե՛ս (Ծն. ՟Խ՟Է. 12։ ՟Գ. Թագ. ՟Դ. 7. 22։ ՟Դ. Թագ. ՟Խ՟Է. 30։ ՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 10։ ՟Ա. Եզր. ՟Դ. 55. 56։ Երեմ. ՟Ծ՟Բ. 34։)
Շատ է աղքատին ռոճիկն աւուր. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Համբարել ի ներքս ռոճիկս եւ ըմպելիս։ Վաճառել յռոճիկացն գրիւ մի ՟Ի՟Է դենարի եւ կիսոյ. (Եւս. քր.։)
Առատ ռոճկօք ուրախ առնէր զամենեսին։ Այլ ռոճկաւ առատացոյց. (Եղիշ. ՟Ե. ՟Ը։)
Վայելէին սուղ ինչ եւ դոյզ ռոճկովն որպէս բազմախորտիկս անուշահոտութեամբ. (Փարպ.։)
Ի բազում ամաց կերակրիւ յռոճկացս յայսցանէ, եւ ոչինչ օգտեցայ. այժմ գտի այլ ռոճիկ. (Ճ. ՟Բ.։)
Պատրաստեաց նմա լի ռոճկօք ընթրիս. Տէր Իսրայէլ. հոկտ. (՟Ի՟Ը.։)