Entries' title containing ա : 10000 results

Բանակռիւ, կռուաց

adj.

contentious, that is fond of disputing, captious, cavillous;
— լինել, to cavil, to carp, to chicane, to dispute, cf. Բանակռուիմ;
— լինել յոչինչ պէտս, to dispute about trifles.

· Calfa

NBHL (13)

λογομάχος qui verbis pugnat, argutator Բանիւ կռուօղ. կարգօղ. հակառակասէր. դիմախօս.

Մի՛ ոք դարձեալ յիմ վերայ արձակեսցի ի բանակռուացն. (Առ որս. ՟Ղ։)

Հանդարտ բարք ընդդէմ բանակռուացն. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)

Տեսանելով եւ զընդդիմակաց զօրութիւնսն առընթեր բանակռիւս. (Ոսկ. ննջ.։)

ԲԱՆԱԿՌԻՒ ԼԻՆԻՄ. ԲԱՆԱԿՌՈՒԻՄ, եցայ. ձ. Հակառակիչ բանիւ. կագել. վիճել.

Մի՛ բանակռիւ լինել յոչինչ պէտս ի կործանումն լսողաց. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 14։)

Զի՞նչ պէտք են խնդրել եւ բանակռիւ լինել. հաւատալն է օգտակար. (Աթ. ՟Բ։)

Այսպէս ընդ միմեանս բանակռիւք լինէին. (Վրք. ոսկ.։)

Բանակռուեալք յոչինչ պէտս առ ի կործանումն լսողաց. (Պրպմ.։)

Յաղագս նոցա բանակռուեսցուք, եթէ գտցին հակառակք. (Գր. տղ. թղթ.։)

Բանակռուել ձեր հոտ անոյշ ելանէ առաջի Աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը։)

ԲԱՆԱԿՌԻՒ գ. որպէս Բանակռուութիւն.

Բանակռիւ ձեր եւ հակառակիլ, հոտ անոյշ ելանէ առաջի աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը. ձ. (տպ. բանառուել։))


Բանակռուիմ, եցայ

vn.

cf. Բանակռիւ լինել.

· Calfa

NBHL (7)

ԲԱՆԱԿՌԻՒ ԼԻՆԻՄ. ԲԱՆԱԿՌՈՒԻՄ, λογομαχέω verbis pugno, riscor Հակառակիչ բանիւ. կագել. վիճել.

Մի՛ բանակռիւ լինել յոչինչ պէտս ի կործանումն լսողաց. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 14։)

Զի՞նչ պէտք են խնդրել եւ բանակռիւ լինել. (հաւատալն է օգտակար. Աթ. ՟Բ։)

Այսպէս ընդ միմեանս բանակռիւք լինէին. (Վրք. ոսկ.։)

Բանակռուեալք յոչինչ պէտս առ ի կործանումն լսողաց. (Պրպմ.։)

Յաղագս նոցա բանակռուեսցուք, եթէ գտցին հակառակք. (Գր. տղ. թղթ.։)

Բանակռուել ձեր հոտ անոյշ ելանէ առաջի Աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը։)


Բանակռուութիւն, ութեան

s.

logomachy;
disputation.

· Calfa

NBHL (3)

λογομαχία, φιλονεικία, ἁντιλογία rixa, controversia, contradictio Հակառակաբանութիւն. վէճ. կագ. յաղթասիրութիւն. դիմախօսութիւն.

Միայն զբանակռուութիւնն ունելով առ ճշմարտութեանն հաւատ բանակռուութիւն. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։ Գրի եւ կարճելով՝ ԲԱՆԱԿՌՈՒԹԻՒՆ.)

Ոչ տայ թոյլ ընդ հակառակսն հակառակել բանակռութեամբ. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)


Բանակրկիտ

adj. s.

curious, that researches much;
critic, censurer.

· Calfa

NBHL (2)

Կրկտօղ բանից. եւ Բանագիւտ. բանագտակ. որպէս խնդրօղ պատճառանաց. պարսաւադէտ.

Բանաքաղք, բանակրկիտք, ագահք եւ պիղծք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Բանակցութիւն, ութեան

s.

conference, parley.

· Calfa

NBHL (3)

ὀμιλία, σύλλογος collocatio, conentus Խօսակցութիւն. կենակցութիւն ի զրոյս.

Թագաւոր ընդ տնանկի խօսիցի. չիք ինչ այն, որ զփառաւորեալն՝ տկարին բանակցութիւնն վնասել կարէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)

Ըստ իւրաքանչիւր ումեք բանակցութեանն ընթերցանի. (Բրս. սղ. ՟Ծ՟Թ։)


Բանահիւս, աց

adj. s. writer, author;
poet;
newsmonger.

· Calfa

NBHL (2)

λογοποιός orationis artifex, ποιητής poeta Հիւսօղ բանից. բանաստեղծ. քերթօղ.

Յետին բանահիւսաց, եւ կրտսեր վարժապետաց։ Եւ յե՛ւս ընտրելական երգս բանահիւսից գերահռչակեալ ես։ Բանահիւսից կանանց լալականաց. (Նար. յիշ. եւ Նար. կուս. եւ Նար. ՟Կ՟Ը։)


Բանահիւսութիւն, ութեան

s.

composition;
poetry.

· Calfa


Բանաճառեմ, եցի

vn.

to reason, to narrate, to discourse.

· Calfa

NBHL (2)

Ճառել՝ զբան կամ բանիւ. արտաճառել.

Առ այժմ բանաճառեսցի յաղագս զգուշագունից ոմանց. (Պիտ.։)


Բանաճարակ

adj.

examiner.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ինչ լինի ճարակելով զբան, քննելով եւ խելամուտ լինելով.

Ի բերս շրթանց բանաճարակ որոճման. (Նար. խչ.։)


Բանամ, բացի

va.

to open, to discover, to disclose, to develop, to explain;
to loosen;
to perforate, to pierce, to bore;
to spread, to enlarge, to extend;
to unfold, to untwist, to unlink;
to rub;
— զգլուխ, to take off one's hat;
— ումեք զսիրտ իւր, to unbosom, to open one's heart;
— զախորժակ, to excite appetite;
— զշիշ, to uncork a bottle;
ծակ —, to perforate, to pierce, to bore;
— զկնիք, to unseal;
— զմիտս, to illuminate, to enlighten the mind;
— զխցանս, to unstop;
— զծրարն, to unpack;
— ճանապարհ, to trace, to mark out a path;
to open a way, to make a road.

· Calfa

NBHL (14)

ἁνοίγω, διανοίγω, ἁνακαλύπτω aperio, revelo, relego Պարզել եւ արձակել զփակեալն, զծածկեալն, զմածեալն եւ այլն. բառնալ զարգելս. անցս տալ. ակներեւ եւ յայտնի առնել. հերձուլ. մեկնել. եւ այլն. եբր. ֆաթախ, ֆաձախ (ուստի եփփաթա՝ եւ բացիր, ըստ արմատոյն են մի եւ նոյն)

Նմանութեամբ եւ ոճով ասի.

Եբաց նոյ զպատուհան տապանին։ զդրունս երկնից եբաց։ Բա՛ց մեզ (զդուռն)։ Եբաց Յովսէփ զամենայն շտեմարանս ցորենոյ։ Բացաք զամանս մեր։ Բանալ զաչս, զշրթունս, զհանդերձ։ Եբաց զգիրսն։ Որպէս բանայր մեզ զգիրս։ Եբաց զմիտս նոցա՝ իմանալ զգիրս։ Նախծին, որ բանայ զամենայն արգանդ։ Բա՛ց դու զփոր ձկանդ։ Եփաց զարգանդ նորա, եւ այլն։ Զկոյրս բանալ. (Ագաթ.։)

Փակեալն բանալ բնաւորեցաւ յարժանաւոր ժամանակի. (Փիլ. լին.։)

Բանջարքն այլ եւ այլ զօրութիւն ունին. զի մին կակղացուցանէ՝ եւ միւսն խստացուցանէ, մին բանայ եւ միւսն կնքէ. մին միս ածէ եւ միւսն հալէ. (Կիւրղ. ղեւտ.։)

Գիտեմք ես, զի բանան աչք հօրն քո։ Բանայցեն աչք ձեր։ Բանայցե՞ն քեզ դրունք մահու։ Սահանք երկնից բացան։ Բանալ երկնից։ Բացաւ երկիր, եւ եկուլ զդադտն։ Գերեզմանք բացան։ Եփփաթա, որ է բացի՛ր։ Ռա՛բունի, զի բացայց. բացաւ, եւ երթայր զհետ նորա. եւ այլն։

Կոյրք բանային. (Ճ. ՟Ա.։)

Բանին դրունք երկնից։ Բանին գերեզմանք։ Դպրութիւնք հրաշիցն բանին. (Շար.։)

Բանի աստուածընկալ աւետարանն. (Մաշկ.։)

Բացեալ լինին դրունք. (Յհ. իմ. երեւ.։)

Որովք փակեալն բանանի. (Նիւս. երգ. (կամ է սխալ գրչի, փոխանակ գրելոյ՝ բանի. կամ որպէս լինի եւ դնիլ, դնանիլ։))

Եբաց Աստուած զաչս նորա. (Ծն. ՟Ի՟Ա. 9։)

Եւ բացան աչք նորա (յն. վերահայեցաւ). (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 27։)

Բացաւ սիրտ նորա, եւ սփոփեցաւ. (Մեկն. ղեւտ.։)


Բանամ, բացայ

vp.

to open.

· Calfa

NBHL (14)

ἁνοίγω, διανοίγω, ἁνακαλύπτω aperio, revelo, relego Պարզել եւ արձակել զփակեալն, զծածկեալն, զմածեալն եւ այլն. բառնալ զարգելս. անցս տալ. ակներեւ եւ յայտնի առնել. հերձուլ. մեկնել. եւ այլն. եբր. ֆաթախ, ֆաձախ (ուստի եփփաթա՝ եւ բացիր, ըստ արմատոյն են մի եւ նոյն)

Նմանութեամբ եւ ոճով ասի.

Եբաց նոյ զպատուհան տապանին։ զդրունս երկնից եբաց։ Բա՛ց մեզ (զդուռն)։ Եբաց Յովսէփ զամենայն շտեմարանս ցորենոյ։ Բացաք զամանս մեր։ Բանալ զաչս, զշրթունս, զհանդերձ։ Եբաց զգիրսն։ Որպէս բանայր մեզ զգիրս։ Եբաց զմիտս նոցա՝ իմանալ զգիրս։ Նախծին, որ բանայ զամենայն արգանդ։ Բա՛ց դու զփոր ձկանդ։ Եփաց զարգանդ նորա, եւ այլն։ Զկոյրս բանալ. (Ագաթ.։)

Փակեալն բանալ բնաւորեցաւ յարժանաւոր ժամանակի. (Փիլ. լին.։)

Բանջարքն այլ եւ այլ զօրութիւն ունին. զի մին կակղացուցանէ՝ եւ միւսն խստացուցանէ, մին բանայ եւ միւսն կնքէ. մին միս ածէ եւ միւսն հալէ. (Կիւրղ. ղեւտ.։)

Գիտեմք ես, զի բանան աչք հօրն քո։ Բանայցեն աչք ձեր։ Բանայցե՞ն քեզ դրունք մահու։ Սահանք երկնից բացան։ Բանալ երկնից։ Բացաւ երկիր, եւ եկուլ զդադտն։ Գերեզմանք բացան։ Եփփաթա, որ է բացի՛ր։ Ռա՛բունի, զի բացայց. բացաւ, եւ երթայր զհետ նորա. եւ այլն։

Կոյրք բանային. (Ճ. ՟Ա.։)

Բանին դրունք երկնից։ Բանին գերեզմանք։ Դպրութիւնք հրաշիցն բանին. (Շար.։)

Բանի աստուածընկալ աւետարանն. (Մաշկ.։)

Բացեալ լինին դրունք. (Յհ. իմ. երեւ.։)

Որովք փակեալն բանանի. (Նիւս. երգ. (կամ է սխալ գրչի, փոխանակ գրելոյ՝ բանի. կամ որպէս լինի եւ դնիլ, դնանիլ։))

Եբաց Աստուած զաչս նորա. (Ծն. ՟Ի՟Ա. 9։)

Եւ բացան աչք նորա (յն. վերահայեցաւ). (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 27։)

Բացաւ սիրտ նորա, եւ սփոփեցաւ. (Մեկն. ղեւտ.։)


*Բանիմ, եցայ

vp.

to open;
to be detached one from another.

· Calfa


Բանամարտ

cf. Բանակռիւ.

· Calfa

NBHL (3)

Բանակռիւ, վիճօղ, եւ վիճողական.

Հանդիպելով ի գուպարս բանամարտիցն՝ ըմբերանեսցես. (Պիտ.։)

Զանօգուտ քննութիւն, եւ զբանամարտ հակառակութիւնս. յն. մի բառ, բանամարտութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 5։)


Բանասէր

s.

philologist.

· Calfa

NBHL (7)

λογοφιλής, φιλιλόγος eloquentiae, vel litterarum studiosus, litteratus, doctus Սիրօղ բանից. ուսումնասէր. իմաստասէր. գրագէտ. բանակրկիտ. եւ Իմաստակ.

Ուսանել եւ ի բանասէր արանց յաղագս զանազանութեան ոգւոց. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)

Զգտակն բանից իմաստակաց՝ Մովսէս բանասէր զնա գիտէ գոլ, բայց իմաստուն եւ ոչ միով իրօք. (Փիլ. այլաբ.։)

Քաջդ բանասիրաց. (Արշ. ՟Բ։)

Կրսեր բանասիրաց. (Նար. յիշ.։)

Ուսումնաւորաց եւ բանասիրաց. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)

Զի դուք բանասէր էք, գիտեմ ես. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)


Բանասէրք

s.

literary men.

· Calfa


Բանասիրական, ի, աց

adj.

philological;
— հմտութիւն or ուսմունք, literature, humanity.

· Calfa


Բանասիրութիւն, ութեան

s.

philology;
humanities;
letters.

· Calfa

NBHL (2)

φιλολογία philologia, litterarumstudium Ուսումնասիրութիւն. փոյթ բանից եւ գրոց.

Բանասիրութեան, եւ քննութեան իմաստից. (Վրդն. ղեւտ.։)


Բանաստեղծ, ից

s.

poet;
յոռի or զձուձ —, poetaster, rhymer.

· Calfa

NBHL (15)

ποιητής poeta, vates Ստեղծաբան. բանահիւս. մանաւանդ քերթող. եւ յն. ձայնիւ, պուետէս, պուետիկոս. (այսինքն արարօղ, կերտօղ՝ իմա՛ տաղաչափական բանից).

Եւ μυθοποιός fabularum fictor, scriptor Առասպելարկու աւակախօս.

Զբանաստեղծս, զվիպագիրս. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Նիւթ բանաստեղծիցն՝ ստութիւն. (Պրպմ. ՟Լ՟Բ։)

Մի ինձ առցես զառաջնոցն զբանաստեղծացն պատմութիւնս. (Նիւս. կուս.։)

Զբանաստեղծից ախտաւորաբար մնալն. (Դիոն. թղթ.։)

Դժուարին պատուածովք ըստ բանաստեղծացն ասել. (Առ որս. ՟Է։)

Զու՞մ արդեօք ի բանաստերծաց պատրուակես ընդ Մովսէսիւ. (Գր. տղ. թղթ.։)

Եսովպոս բանաստեղծ ի դեղփացւոց սատակեցաւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)

Եւ Բանիբուն. գրագէտ. ճարտարաբան. քաջ մատենագիր. (կամ թէ քերթող՝ ըստ ՟Ա նշ).

Կարգէ Արտաշէս զվրոյր հազարապետ՝ զայր իմաստուն եւ բանաստեղծ. (Խոր. ՟Բ. 50։)

Նախ քան զմեզ քաջք եւ բանաստեղծք, արք հոյակապք եւ զարմանալիք զարժանի բան պատմութեան արձանագրեցին. (Յհ. կթ.։)

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾ (բան). ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԱԿԱՆ. ա. Բանաստեղծութեամբ յօրինեալ. բանահիւսական. քերթողական. ճարտարահնար. եւ Մտացածին. պատիր.

Այլ եւ ճառս եւս ինքնախօսս բանաստեղծս յարդարեալ՝ զղջացուցիչս չար գործոց. (Յհ. կթ.։)

Բոլորովին ի բանաստեղծականն հրաժարել պատմութեանց. (Պիտ.։)


Բանաստեղծական, ի, աց

adj.

poetical.

· Calfa

NBHL (3)

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾ (ԲԱՆ) ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԱԿԱՆ. Բանաստեղծութեամբ յօրինեալ. բանահիւսական. քերթողական. ճարտարահնար. եւ Մտացածին. պատիր.

Այլ եւ ճառս եւս ինքնախօսս բանաստեղծս յարդարեալ՝ զղջացուցիչս չար գործոց. (Յհ. կթ.։)

Բոլորովին ի բանաստեղծականն հրաժարել պատմութեանց. (Պիտ.։)


Բանաստեղծեմ, եցի

va.

to poetize, to versify.

· Calfa

NBHL (2)

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԵԼ. Բանս ստեղծանել. քերթուածս յօրինել.

Զօրութեամբ բազկի շարագրական բանաստեղծեալ բաժանեմ. (Մագ. ՟Ի՟Բ։)


Բանաստեղծութիւն, ութեան

s.

poetry;
poem.

· Calfa

NBHL (6)

ποίησις, ποίημα poesis, poema Քերթողութիւն, քերթուած.

Տաղաչափութիւն, որ եւ բանաստեղծութիւն ասի. (Երզն. քեր.։)

Այլ առաւել՝ Յօրինուած ճարտար բանից յո՛ր եւ է կարգի. բանահիւսութիւն. ինքնախօս բան վայելչայարմար. ստեղծաբանութիւն.

Ի բանաստեղծութիւն փութայ. (Մաշկ.։)

Որք զլալեացն յեղանակեն բանաստեղծութիւն։ Ընդ ողբաձայնիցն բանաստեղծութեանց։ Մաղթողական բանաստեղծութիւնս. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Ի՟Է. ՟Ղ՟Գ։)

Սիրելի է ինձ նորագոյնս ասել բանաստեղծութիւնս, եւ ոչ յայլմէ առասացութեանցն պատմել. (Մագ. ՟Ե։)


Բանաստեղծուհի

s.

poetess.

· Calfa


Բանաստեղծօրէն

adv.

poetically.

· Calfa


Բանավաճառ

adj.

boaster, braggart;
— լինել, to boast, to exaggerate;
to swagger.

· Calfa

NBHL (4)

λογέμπορος, λογοπώλος verborum venditor Որ վաճառական լինի բանին Աստուծոյ, կամ զբանս իւր վաճառէ իմաստակութեամբ.

Զզօշաքաղսն, եւ որք կամիցին ցուցանել զանձինս, հետաքնինք, բանավաճառք. (Մխ. դտ.։)

Բանորսակքն, եւ բանավաճառք. (Փիլ. լին.։)

Շաղփաղփելով բանավաճառ լինիք ի բամբասել զարդարն. (Վանակ. յոբ.։)


Բանավճառ

cf. Բանբեր.

· Calfa


Բանարար, աց

adj.

poet;
writer, composer;
complaisant, obedient;
delegate, deputy.

· Calfa

NBHL (6)

Արարօղ բանից, որպէս բանաստեղծ. քերթող. ποιητής poeta

Կամակատար, կամարար. հնազանդ, որ առնէ զբան հրամայողին. ὐπήκοος morigerus

Որքան միանգամ ինչ բանարարացն գովեաց յարմարագոյն. (Առ որս. ՟Է։)

Եւ Ատենախօս. քարոզատու. ճառաբան.

Ոչ եթէ հատուցաք ի ժողովս, որ դիւրին է բանարարաց. (Իգն. վերջբ։)

Հաւանեալք նմա բանարարք, որք նմին դասու կարգեալք են. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)


Բազմահամբար

adj.

that has much provision, well provided with necessary things.

· Calfa

NBHL (3)

Առատապէս համբարեալ. լիով մթերեալ. խել մը դիզած՝ պահած.

Ընդ անասնական գարւոյն կերակրոյ՝ զբազմահամբար պտուղ ցորենոյդ՝ կենացն հացի. (Նար. ՟Լ՟Գ։)

Ներսէս տօնօղ տօնից տէրունականաց ... բազմահամբար պատրաստութեամբ ըստ իմանալի մտաց փայլման. (Սկեւռ. լմբ.։)


Բազմահամբաւ

adj.

very renowned.

· Calfa

NBHL (3)

πολυθρύλλητος celeberrimus Մեծահամբաւ. մեծահռչակ.

Խնդրեցի զբազմահամբաւն զայն, եւ առ ամենեսեան ի վեր եւ ի խոնարհ շուրջ բերեալ զասացուածն. (Բրս. առ ոպտիմ.։)

Բազմահամբաւ տօն. (Սիսիան.։)


Բազմահանդէս

adj.

pompous, with great solemnity;
glorious, victorious.

· Calfa

NBHL (3)

Ուր բազում հանդէս կայցէ ճգանց. մեծավաստակ. ըստ բազում փորձս անցեալ. քաջայաղթ. եւ Հռչակաւոր. շատ քրտինք թափած, երեւելի.

Բազմահանդէս առաքինութեամբք են ընծայեալք ի կոչումն սիրոյն սրբութեան. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)

Զկնի բազում արիական քաջութեանցն, եւ բազմահանդէս երկոց։ Առն Աստուծոյ Մաշտոցի, որ բնակեալն էր ի Սեւան կղզւոջ բազմահանդէս ճգնութեամբ։ Իսկ բազմահանդէսն այն, եւ յաջողակն ի հրահանգս կրթութեան վարժից՝ աշոտ. (յհ. կթ։)


Բազմահանճար

adj.

that has much wisdom, very wise, — learned.

· Calfa

NBHL (4)

Յոյժ հանճարեղ, եւ լի հանճարով՝ անձն եւ գործ. շատգէտ, ճարտար.

Բազմահանճար թագաւորն վրաց Ատրներսէհ. (Յհ. կթ.։)

Ոչ գոյ մեզ զօրագլուխ քաջամարտիկ եւ բազմահանճար. (Երզն. լս.։)

Անկանեն բազմահանճար առաքինութիւնս. (Վանակ. յոբ.։)


Բազմահառաչ

adj.

that sighs much, lamentable, grievous.

· Calfa

NBHL (7)

Որ ստէպ հառաչէ, կամ հեծէ ցաւագին.

Զախտացեալն բազմահառաչ՝ երջանիկ կարգիս. (Նար. ՟Գ։)

Կամ Արժանի բազում հառաչանաց. ողբալի.

Լուեալ զանտեղի եւ զբազմահառաչ բանս նոցա՝ սկսանի հեգել զնոսա. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)

Ղովտ գինեաւն պարտեցաւ ի կանանց, եւ զգործն զայն բազմահառաչ գործեաց. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ։)

Կամ Հառաչական. լի հառաչանօք.

Բազմահառաչ պաղատանօք եւ արտասուօք անկեալ առ ոտս հայրապետին՝ հայցէր թողութիւն. (Յհ. կթ.։)


Բազմահատոր

adj.

voluminous.

· Calfa

NBHL (3)

ԲԱԶՄԱՀԱՏ ԲԱԶՄԱՀԱՏԵԱՅ. Լի հատիւք. հատիկները շատ.

Կարասցուք պտղաբերել տեառն մերոյ ... զհնազանդութեան զբազմահոտն հասկ. (Ոսկ. ղկ.։)

Նուռն՝ կուռն, յոդնախումբ ... բազմահատեալ հարստութեամբ. (Մագ. ՟Ը։)


Բազմահատուած

adj.

divided into several parts or sections.

· Calfa

NBHL (1)

Բազմահատուած էութիւն բնութեանս՝ ներհակք միմեանց ի պատերազմի. (Նար. ՟Ի՟Զ։)


Բազմահարիկ

adj.

very honourable, — respectful;
splendid, magnificent.

· Calfa


Բազմահարուստ

adj.

very rich.

· Calfa

NBHL (2)

Ճոխ, եւ պերճ. փառացի. նշանաւոր. փարթամ եւ երեւելի.

Թողլով իւր որդի բազմահարուստ եւ լիահանճար յիրս եւ ի բանս զանուշաւանն. (Յհ. կթ.։)


Բազմահաւաք

adj.

that amasses, collects many things.

· Calfa

NBHL (5)

Որ զբազում ինչ հաւաքէ. շատ ժողվօղ.

Բազմահաւաքն ոչ ինչ առաւելու ի ժամանակին, եւ սակաւունակին ոչ ինչ պակասէ. (Վրդն. ել.։)

Կամ Ուր իցէ հաւաքումն բազմութեամբ. բազմաժողով. շատւոր.

Գունակ խրախարար եւ բազմահաւաք խորին խնճոյից սուրբ հարսնարանին. (Նար. խչ.։)

Ի բազմահաւաք դիւցազնական խմբեցելոցն զանդիտելի էր. (Պիտ.։)


Բազմահետ

adj.

that has many tracks or ways.

· Calfa

NBHL (4)

Ուր իցեն բազում հետք.

Ճանապարհս ի ծովու բազմահերձս եւ բազմահետս մինչեւ ի նաւահանգիսն. (Փիլ. բագն.։)

Եւ Որ գնայ ընդ այլ եւ այլ հետս, կամ ընդ շաւիղս աննմանս այլոց. շատ ճամբով քալօղ.

Բազմահետք եւ բազմաշաւիղք եղաք. (Յհ. իմ. ատ.։)


Բազմահիացիկ

adj.

astonishing, surprising.

· Calfa

NBHL (2)

Հիանալի յոյժ յոյժ. շատ զարմանալի.

Եղիայի եւ եղիսէի բազմահիացիկ սքանչելիքն. (ՃՃ.։)


Բազմահիւս

adj.

well woven, that has much web, closely woven.

· Calfa

NBHL (2)

πολύπλοκος multis nexibus implicitus, multiplex, dolosus Որ ունի բազում հիւսուածս եւ ոլորս. բազմամանուած. պատ ի պատ եւ պատիր. ոլորքը շատ, խրթին, խաբէական.

Խոտորեալ մտածութեամբ բազմահիւսս ժողովեն ինքեանց պատճառս. (Պրպմ.։)


Բազմահիւսակ

cf. Բազմահիւս.

· Calfa


Բազմահմուտ

adj.

very skilful, full of erudition, very learned.

· Calfa

NBHL (4)

πολύπειρος multa expertus, peritus Հմուտ կամ փորձ բազում իրաց. ներհուն. բանիբուն. շատ բանի տեղեակ, շատգէտ.

Եթէ բազմահմուտ ոք լինել ցանկանայցէ. (Իմաստ. ՟Ը. 8։)

Այր բազմահմուտ պատկառեսցի յերեսաց. (Սիր. ՟Ի՟Ա. 25։)

Բազմահմուտ ասորին արդարացուցանեն. (Խոր. ՟Ա. 17։)


Բազմահմտութիւն, ութեան

s.

great erudition.

· Calfa

NBHL (3)

πολυπειρία multa experientia, eruditio Հմտութիւն բազում իրաց. քաջահմտութիւն. շատգիտութիւն.

Հանդերձեալ ոք բարի մեզ եւ իմաստուն ի բազմահմտութենէ լինել. (Պղատ. օրին. ՟Է։)

Զբազմահմտութիւնս մեր նախատինս ասես. (Վրդն. պտմ.։)


Բազմահնար

adj.

very ingenious, dexterous;
several, diverse, in several ways.

· Calfa

NBHL (11)

Որ բազում հնարս գովելիս գտանէ. ճարտար. հնարագիւտ.

Մի՛ գուցէ ըստ բազմահնար իւրոյ իմաստութեանն՝ առաքեալ եւ այլն. (Փարպ.։)

Բազմահնար է մարդս. (Լմբ. սղ.։)

Եւ Որ բազում չարիս մեքենայէ.

Ի բազմահնար սատակչէ յայնմանէ. (Եսթ. ՟Ժ՟Զ. 13։)

Մենամարտեայ ընդդէմ չարին՝ բազմահնար վիշապին. (Շար.։)

ԲԱԶՄԱՀՆԱՐ. Բազում ճարտարութեամբ հնարեալ. քաջարուեստ. եւ Չարարուեստ. չարիմաց. վարպետ բան, վարպետորդի գիւտ.

Դաւիթ ՝ այն, որ զբազմահնար քնարն պատրաստէր. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)

Բազմահնար հայթայթանք. (Պիտ.։)

Ի մի՛տ առ զբազմահնար նիւթ թշնամւոյն. (Մանդ. ՟Է։)

Բազմահնար վարմ, որոգայթ, կամ մեքենայք. կամ տանջանք. (Լմբ. սղ.։ ՃՃ.։ Հ=Յ. փետր.։ Երզն. լս.։)


Բազմահոգ

adj.

pensive, gloomy, anxious, full of care or anxiety.

· Calfa

NBHL (3)

πολύφροτις multis curis plenus Որ է ի. բազում հոգս. յոյժ զբաղեալ.

Հակէ հողեղէն յարկ զմիտս բազմահոգս. (Իմ. ՟Թ. 15։)

Զի բազմահոգս էք. (Լմբ. առ լեւոն.։)


Բազմահոլով

adj.

that has many windings or ways.

· Calfa

NBHL (5)

Որ ստէպ հոլովի, եւ շրջան առնու ընդ բազում վայրս. շատ պտըտօղ, մենծ պտուտ ունեցօղ.

Բազմահոլով գետոց յորձանասոյզ պտոյտք. (Թէոդոր. ի կոյսն.։)

Արեգակունք բազմահոլովք (առաքեալք)։ Զբազմահոլով հոգիս նաւողաց։ Զգադերոնն բազմահոլով՝ ընդ Ասորեստանն մեծ եւ երկայնանիստ. (Նար. առաք.։)

Կամ իբր Բազմայոլով, բազմաժողով, սփռեալ ընդ աշխարհ ամենայն.

Առ բոլոր գումարս բազմահոլով տիեզերակոյտ քրիստոնէից. (Նար. ՟Գ։)


Բազմահոմանի

adj.

that has many lovers, gallants.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ունի զբազում հոմանիս, կամ բազմութիւն հոմանեաց.

Զննել զգեղս եւ զհասակս բազմահոմանեաց. (Ճ. ՟Դ.։)


Բազմահոմեան

cf. Բազմահոմանի.

· Calfa


Բազմահոյլ

adj.

very numerous, immense, infinite.

· Calfa

NBHL (12)

Բազմահոյլք եւ սակաւերամք. (Արշ.։)

Բազմահոյլ ննջեցեալքն յարիցեն. (Մանդ. ՟Ե։)

Բազմախումբ. բազմաժողով. յոքնաթիւ. յոքնատեսակ. բազմապատիկ. դաս դաս, շատւոր.

Անդ բազմահոյլ կենդանիքն մտեալ՝ ապրեցան ի ջրհեղհեղին պատուհասից. (Յհ. իմ. եկեղ.։)

Զբազմահոյլ խաչանցն առաւելուի. (Պիտ.։)

Բանայ դուռն լուսաւոր ծննդեան վերստին նորոգմանն բազմահոյլ ժողովոց. (Սարկ. տոմար.։)

Դարձեալ լինէր յասպատակէն բազմահոյլ ննջեցեալքն յարիցեն. (Մանդ. ՟Ե։)

Բանայ դուռն լուսաւոր ծննդեան վերստին նորոգմանն բազմահոյլ ժողովոց. (Սարկ. տոմար.։)

Դարձեալ լինէր յասպատակէն բազմահոյլ գերութեամբն. (Կաղանկտ.։)

Ով իցէ կոչնատէրն բազմահոյլ հանդիսիս. (Ոսկ. լս.։)

Բազմահոյլ չարիք, կամ չարութիւնք, յանցանք, վիշտք, բանք. (Ոսկ. ի ղկ.։ Մաշկ.։ Վրք. ոսկ.։)

Գրեաց՝ ոչ վասն զեկուցանելոյ զբազմահոյլն եւ զբազմօրինակն (յն. մի բառ՝) զանարգել խառնակութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)


Բազմահոս

adj.

that flows or spreads abundantly, copious.

· Calfa

NBHL (6)

ԲԱԶՄԱՀՈՍ ԲԱԶՄԱՀՈՍԱՆ. Յորդահոս. յորդ. յորդեալ. յաճախեալ.

Ալէկոծի (ծով) ... առ ի յնդունումն արդարակ բազմահոս արեանս. (Պիտ.։)

Բազմահոս կեղտ, կամ ախտ. (Սկեւռ. աղ.։)

Բազմահոսանքն բանք զլռութեանն եղծանէ օրէնս. (Սկեւռ. լմբ.։)

Բազմահոս արտասուացն ի վեր բղխեալք ի յաղթ աղբերացն. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)

Ծանրացեալ թշուառականն ի կնոջն բազմահոսանս հեշտութիւնս ... առաքեաց գլխատեաց զյով հաննէս. (անդ։)


Բազմահոսան

cf. Բազմահոս.

· Calfa

NBHL (6)

ԲԱԶՄԱՀՈՍ ԲԱԶՄԱՀՈՍԱՆ. Յորդահոս. յորդ. յորդեալ. յաճախեալ.

Ալէկոծի (ծով) ... առ ի յնդունումն արդարակ բազմահոս արեանս. (Պիտ.։)

Բազմահոս կեղտ, կամ ախտ. (Սկեւռ. աղ.։)

Բազմահոսանքն բանք զլռութեանն եղծանէ օրէնս. (Սկեւռ. լմբ.։)

Բազմահոս արտասուացն ի վեր բղխեալք ի յաղթ աղբերացն. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)

Ծանրացեալ թշուառականն ի կնոջն բազմահոսանս հեշտութիւնս ... առաքեաց գլխատեաց զյովհաննէս. (անդ։)


Definitions containing the research ա : 5914 results

Ցոլ

cf. Ցոլք, — ցոլալ, to sheen.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«ծխի և շոգու վեր բարձրանայր. 2. փայլ. 3. կրակի գոլ». առաջին իմաստով չէ աւանդուած հնից. երկրորդ իմաստով ու-նինք յետնաբար՝ Նար. երրորդ իմաստով գտնում եմ Վրք. և վկ. Բ. 319՝ Ծաւալեցան շուրջ ցոլն և զբազումս խարշեաց. ելեալ ցոլ փոքրիկ ի հնոցէն։ Սրանից ցոլանալ «ծուխը կամ շոգին վեր բարձրանալ» Ոսկ. մտթ. Եզն. ցոլել «կրակը դուրս ժայթքիլ» Բրս. մրկ. ցոլալ (գրուած ցողալ) «փայլիլ, փայլ-փլիլ» Ածաբ. ցոլական Շիր. ցոլացութիւև, ցոլացումն Յհ. կթ. ցոլումն Փիլ. Յհ. կթ. կայծակնացոլ Մխ. ապար. արտացոլում, արտացոլել, արտացոլութիւն (նոր բառեր)։ Այս բա՞ռն է որ Բառ. երեմ. էջ 318 գրում է ցոլանալ «սլանալ, փութալ, բացիլ» և ցո-ղացեալ «աճապարեալ»։

ՆՀԲ լծ. հյ. ծաւալումն, յն. οελας «ճաճանչ»։ Տէրվ. Մասիս 1881 մալ. 5 յն. σχίλλω և լտ. calere, calor։ Հիւնք. լտ. sol «արեգակ»։ Scheftelowitz BВ 28. 289 լտ. caleo, calor, calidus, լիթ. šilti «տաքանալ» և սանս. çrta «եփած» բառերին ցեղակից։ (Walde 112 յիշում է մեծ կասկածով)։ Patrubány ՀԱ 1905, էջ 253 արմատակից և հականիշ է դնում սսռն ռառին. հմմտ. լտ. calere, cali-dus, caldus ևն։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Ննխ. Սչ. ցօլալ, Սլմ. ցէօլmլ «փայլիլ», որից ցոլուն Ննխ. Սչ. «մաքուր, ջինջ», ցոլցլալ ե.︎(=Մկ. ցէօ'լցլ'ալ՝) «փայլփլիլ». նոյն է նաև ցօղ Երև. «արևի ճառագայթ». Ախք. ցօղալ։

ՓՈԽ (borrowing) Կալ վրաց. ციალე ցիալե «աառ-ղերի պլպլալը, արևի՝ լուսնի փայլ», მოცია-ლე մոցիալե «պլպլուն»։


Ցոփ, ի

adj.

garrulous, glib, chattering;
loose, disordered, dissolute, lewd.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «մեղկ, թոյլ, թուլամորթ, թեթե-ւամիտ, շաղփաղփ» Առակ. ժ. 8, իէ. 20. Ոսկ. Ես. 324 («շառլատան» իմաստով) և մ. ռ. 12. Խոր. «արագ խօսող, լփռտան» Տաթև. հարց. 251. որից ցոփացուցանել Եւա-գըր. զոփացուցիչ Ագաթ. ցոփութիւն Երեմ. գ. 7, բ. մկ. զ. 21. Ագաթ. ցոփոգի Մանդ. կոփաբերան Վեցօր. 119. ցոփանք Մանդ. ցոփինաճեմ, ցոփինընթաց Նար. տաղ (երկուսն էլ սխալմամբ գրուած յոփինաճեմ, յոփինընթաց)։

ԳՒՌ (dialectal) Խրբ. ցօփ «թոյլ, լայն (օր. մատա-նին մատին, կացնի կոթը ծակին, կօշիկը ոտքին)», Կր. ցօփ, Տիգ. ցուփ «անամօթ, լիրբ». Ախց. ցօփցած «լայնացած» (օր. գուլպան ոտքին. բայց նաև մարդոց համար է ասւում). Տիգ. ցուփնալ «բանալին փճա-նալ». Բլ. Մշ. ցօպնել, ցօպնըվել «անբարո-յական ճանապարհ բռնել»։ Նոյն է նաև ցոփ թռչել, ցոփ կանգնել Երև. «մի ոստիւնով թռչիլ՝ կանգնիլ», ցոփ գնալ, ցոփ ման գալ Երև. «ոտքերը թեթևակի բարձրացնելով ման գալ» (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 645), որոնց հետ հմմտ. ցոփինընթաց, զո-փինաճեմ։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ცოφი ցոփի «կատաղած, կատաղի, շնախտ» Մտթ. ե. 22, ცოუიანიցո-փիանի (ძაღლი ձաղլի) «կատաղած շուն», სიცოტე սիցոփե «կատաղութիւն, յիմառու-թիւն, զայրոյթ», განცკოუება գանցոփեբա «զայրացնել, բարկացնել, սաստիկ կատա-ղեցնել», დაცოუვა դացոփվա «թունաւորել»։ Բայց հայերէն և վրացերէն բառերի նշանա-կութեանց այսքան տարբերութիւնը չի թող-նում ենթադրել որ մին միւսից փոխառեալ լինի, այլ մատնանշում է մի երրորդ աղբիւր։

NBHL (9)

Նորափառ ցոփի՝ ամբարտաւանի. (Գանձ.։)

Ի պէսպէս եւ ի ցոփ հարսանիս այլազգեաց. (Կանոն.։ եւ Մխ. դտ.։)

Եւ եթէ առ ցոփս ոչ ունիցիս. (Խոր. ՟Բ. 7։)

Միթէ բաժանիցէ. զաստուած, որպէս յունաց ցոփքն, զկէսս՝ աստուածս սանդարամետականս անուանեն, եւ այլս՝ երկնաւորացն. (Ոսկ. ես.։)

Որպէս ցոփք յունաց բաջաղին. (Գէ. ես.։)

Որ ցոփ բերանով զեղբայրն արհամարհէ. (Երզն. մտթ.։)

Ցոփն շրթամբք գայթագղելով կործանեսցի։ Անխրատ եւ ցոփ լեզուաւ. (Առակ. ՟Ժ. 8։ ՟Ի՟Է. 20։)

Ո՛չ եթէ ցոփ ոք եւ թեթեւ, այլ՝ այր համեստ եւ հաստատուն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)

ἅστεγος non tectus ἁκρατής incontinens, intemperatus εὕκυλος levis, volubilis. Մեղկ եւ թոյլ. թուլամորթ. անսանձ. ընդարձակ. անժոյժ. զեղխ. խենէշ, եւ Շաղփաղփ. շաղաւաշուրթի. անհաստատ. թուլ, բաց, շըլըխտի, շփացած, ափեղցփեղ, թեթեւսօլիկ.


Ցցունք, նից

s.

curl, ringlet, lock;
egret, tuft of feathers, plume.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Petersson Ar. u. Arm. Stua. 13 ձան կցում է յն. σισნη հոմանիշին, համա-րելով վերջինս թրակո-փռիւգական փո-խառութիւն. հայերէնը ենթադրում է հնխ. ski-sku-ni (կրկնական)։

NBHL (3)

Ցցունս ի վարսից գլխոց ձերոց մի՛ առնիցէք։ Զիւղաթուրմ ցցունսն յանդգնեալ հոլանեալ՝ հող ի գլուխ տանէին. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Թ. 27։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 6։)

Գերծեալ էր զգլուխ մանկանն արտաւազդայ, եւ ցցունս էր թողեալ, եւ գէս արձակեալ. (Բուզ. ՟Է. 43։)

σισόη sisoes. Խոպոպիք. հիւսք վարսից. յարդարումն եւ զարդ հերաց գլխոյ.


Ւիւն

s.

poison.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«թոյն և ժանգ» Հին բռ. «անցումն. ցնորումն, պակուցումն, թոյնք» Բառ. երեմ. էջ 319. անստոյգ բառ. յիշում է ՆՀԲ (և ՋԲ, ԱԲ), իբր յն. ἰός «թոյն, ժանգ» բառից։

«օ՜ն» Գնձ. (ՋԲ գրում է ւի՛ան)։

NBHL (3)

Ւիւն անդր ի պղծոց՝ ի չարեաց գործոց, ընտրեալք սուրբք սրբոց. (Գանձ.։)

Իբր Հիւն տառ. cf. ի վեր անդր Ւ։

իբր յն. իօ՛ս. ἱός venenum. Թոյն, եւ ժանկ։ (Հին բռ.։)


Փուխր

adj.

friable, crumbling.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«կակուղ, փափուկ, դիւրափշուր» Վստկ. վերջաձայնի անկումով նաև փուխ Մաքս. դիոն. Վստկ. 54. 162. որից փխրել «փշրել, փոշիի վերածել, քայքայել» Ոսկ, Փիլիպ. թ. Ագաթ. Փիլ. ել. բ. 41, «խորո-վել, խանձել, խարկել» Եզեկ. իդ. 10, Ղևտ. բ. 14, իգ. 14, փխրան «փշրուք» Փարպ. Երզն. մտթ. 491. Ուխտ. բ. 113. Լծ. ածաբ. դիւրափուխր Երզն. մտթ. 543. դիւրափխրե-լի Նար. փխրուն (նոր բառ)։

=Կովկասեան ծագումով բառ է թւում հմմտ. վրաց. უեუნა փխունա «փշրել, կոտ-րատել», ფხეკაփխեկա «ջնջել, քերիչով քե-րել», უხურა փխուրա «ջնջել, խլել, քան-դել», ვხვრა փխվրա «արմատից խլել, աւե-ել», მოუხვრა մոփխվրա «արմատից պո-կել», საφხეკი սափխեկի «քերիչ», უნვიერი իխվիերի «փխրուն», որոնց պարզ արմատն է փխ. մասնիկ է ր, ինչպէս և ն, կ։-Աճ.

ՆՀԲ թւում է կցել փշրել բառին։ Տէրվ. Նախալ. 93 փշրել բառի հետ հնխ. pis կամ սրանից ածանցուած pisk արմատից։ Bugge IF 1, 457 յն. φωλω «փշրել, մանրել» բառին ցեղակից։ Այս վերջինը բոլորովին անապահով է համարում Հիւբշ. 501։ Հիւնք. յն. φρὸγω «բոհրել» բայից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 98 փշուր բառի հետ։ Մառ ЗВO 25 (1921), 36 խալդ. ipxulie, վրաց. փխունա, փխվա։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Երև. Հճ. Մկ. Սլմ. Վն. Տփ. փուխր, Սվեդ. փիւխր, Ախց. Ակն. Խրբ. Ջղ, Ննխ. Սեբ. փուխ, Մշ. փուրխ, Մրղ. փուռխ «կակուղ, փխրուն».-Պլ. կայ միայն բար-դութեամբ փուխսիրտ «բարեսիրտ» և սիր-տը փուխ «սիրտը կակուղ». ուրիշ գործա-ծութիւն չունի.-նոյնից են Մշ. փրխուն, փրխիգ «փուխը», թրքախօս հայերից Այն, փխրել կամ փրխել «փխրուիլ» (Բիւր. 1900, 685), կրճատ կրկնութեամբ՝ փխուխ Վն. «կակուղ, փափուկ»։

NBHL (3)

ՓՈՒԽ ՓՈՒԽՐ. (յորմէ Փխրել, այսինքն փշրել) εὕθρυπτος, εὕθραυστος fragilis, friabilis, mollis Դիւրաւ փխրելի՝ փշրելի. փուղձ. քայքայելի. փուխ, փուխս.

Օգտակարս, եւ վնասակարս, փուխս, եւ կարծես. (Մաքս. ի դիոն.։)

Փուխր գետինն լաւ է այդեաց համար քան զկաղճինն. (Վստկ. ՟Կ՟Ե. եւ այլն։)


Փուղձ

adj.

soft, damp, moist.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փիլ. ժ բան. էջ 223. «Ի զուգակողմանցն կրկնակաց երեքանկիւնիցն՝ երեք տառք բաղկանան. հուր և փուղձ և ութանիստն քանզի է՛ որ հրոյ ձև է և է՛ որ օդոյ և է՛ որ ջրոյ. իսկ ի չորեքանկիւնեացն քուեայն է»։ Բառ. երեմ. էջ 325 մեկնում է «ջուր». նոյն բառը վեց անգամ գտնում եմ գործա-ծուած էֆիմ. հետևեալ ձևով. Շոգիք՝ որք են բարակ փուղձ, նուրբ ճենճեր և անզգայ շունչ (էջ 245). Նծումբն ունի յինքեան ոյժ հրային, փուղձ և խոնաւութիւն սնդկային, նաև աղ հողային (էջ 252). Հոյծ, պարարտ փուղձ և սոսնձանման խոնաւութիւնն է սրն-դիկ (էջ 261). Փայտն ունի առաւել փուղձ և խոնաւութիւն ջրային, բայց քարն ունի սա-կաւ փուղձ և խոնաւութիւն... հրահալելին աարարտ խոնաւութեամբ և փղձով (էջ 262)։ ՆՀԲ մեկնում է «լոյծ, խոնաւ, հոտանուտ», իսկ ՋԲ սրա հետ նաև «ջուր», ԱԲ «թոյլ, լոյծ, խոնաւ»։ Ըստ իս, ինչպէս հուր (պիրա-միդ) և ութանիստ, նոյնպէս և փուղձ երկ-րաչափական մի մարմին է նշանակում։ Ըստ Փիլոնի երեքն էլ հաւասարակողմեան եռանկիւններից կազմւած ձևեր են. քա-ռանկիւններից կազմուած իբր ձև յիշում է քիչ յետոյ խորանարդը (քուեայ). եւ որով-հետև երկրաչափութեան մէջ հառասարա-կողմեան եռանկիւններից կազմուած կանո-նաւռր բազմանիստերը երեք են միայն (պի-րամիդ, ութանիստ և քսանանիստ), որոն-ցից առաջին երկուսը արդէն յիշուած են, աւստի փուղձ նշանակում է «քսանանիստ, իկոսաէդռոն»։-Բոլորովին ուրիշ իմաստ ունի փուղձ՝ էֆիմէրտէի մէջ։ Երկրորդ վը-կայութեան մէջ տեսնում ենք որ ծծումբին վերագրւում է հների չորս տարրերը, հուր (ոյժ հրային), ջուր (խոնաւութիւն սըն-դըկային), հող (աղ հողային), մնում է փուղձ, որ պիտի նշանակէ «օդ»։ Այս իմաս-տով է նաև առաջին վկայութեան մէջ, ուր «օդ» և «գազ» համազօր են։-Երկու նշա-նակութիւնները փուղձ «օդ» և «քսանա-նիստ» թէև շատ անյարիր, բայց միևնոյն բաներն են։ Հները, ըստ Պիւթագորեան փի-լիսոփայութեան չորս տարրերը չորս երկ-րաչափական ձևերի հետ էին կապում. օդը ութանիստի հետ, հողը խորանարդի հետ, ջուրը քսանանիստի հետ և հուրը պիրամի-դի հետ (տե՛ս Փл. Kзджори, Исторiя Зпемент. Mатематики. Qnecca, 1910, էջ 55)։ Սրա համար է որ Փիլոնի մէջ էլ հուր (պիրամիդ) «հրոյ ձև է», փուղձ (քսանա-նիստ) «օդոյ ձև է» և ութանիստն «ջրոյ ձև է»։ Ինչպէս տեսնում ենք, շարքը տեղա-փոխուած է. և դրա համար է որ էֆիմէր-տէն դնում է փուղձ «օդ» ըստ Փիլոնի, իսկ Բռ. երեմ. փուղձ «ջուր»=քսանանիստ՝ ըստ Պիւթագորեանց։

ՆՀԲ փուղձ դնում է փղձկել բայի արմատը։

NBHL (2)

(արմատ Փղձկելոյ. ) Լոյծ. խոնաւ. հոսանուտ.

Հսւր, փուղձ, եւ ութանիստն. քանզի է՛ որ հրոյ ձեւ է, եւ է՛ որ օդոյ, եւ է՛ որ ջրոյ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)


Փունջ, փնջի

s.

root or stalk;
bunch, nosegay, bouquet;
— հրեղէն, bouquet, girandole, crowning-piece;
—ս յօրինել, to make a nosegay.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(սեռ.-ի) «բոյսի ցօղուն» Ծն. խա. 5, 22. «տրցակ բոյսի կամ կապոց ծաղիկ-ների» Տաղ. Վրդն. սղ. Երզն. լս. Միսայէլ, որից ոսկեփունջ Յհ. կթ. Ասող. նոր բառեր ևն ծաղկեփունջ, վարդափունջ, փնջակ, փըն-չիկ։

ՆՀԲ (ունջ բառի տակ) լծ. լտ. fun-dum։ Lag. Urgesch. 692 սանս. nīσი punga, punja «դէզ ևն»։ Riggs, Քե-ոակ. էջ 61 անգլ. bunch «խուրձ, փունջ»։ Տէրվ. Altarm. 58 յն. σφίγγω «կապել, իրար կապել» ևն։ Bugge IF 1, 455 դնում է *bunyo-ձևից՝ կազ-մուած բուն=պրս. bun «ծառի բուն» բառից։ Հիւնք. պրս. պինճ, պինչէ «հան-գոյց, կանանց ճակատանոց»։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 368 պրս. [arabic word] pun-ča «ճակատ. 2. ճակատի վրայ ձգուաձ մազերի փունջ»։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Մկ. Մշ. Ջղ. Տփ. փունջ, Գոր. Ղրբ. փօնջ, Ագլ. փէնջ (այս վերջինը թէ ծաղկի փունջ և թէ զգեստի ծոպ նշանա-կութեամբ)։ Նոր բառեր են փնջել «փունչ կապել», փնջուիլ «ծաղկիլ», փնջաւոր «ծո-պերով զարդարուած»։

ՓՈԽ (borrowing) Ուտ. փունջ «ծոպ», վրաց. უηნჯი փունջի «ծոպ, houppe, touffe de fils en hounuet»։

NBHL (6)

Եօթն հասկ ելանէին ի միում փնջի. (Ծն. ՟Խ՟Ա. 5. 22։)

Այլ գաւազանք ի միում փնջէ, զոր կապեաց որդին մարդոյ՝ որ էջն յերկնից. (Միսայէլ.։)

Փունջ վարդից յեռեալ անուշահոտ հոդւով. (Շ. տաղ.։)

Անթառամ ծաղիկ՝ շուշան վայրենի, փունջ խուռներամ գարնայնոյ. (Տաղ.։)

Կապեսցուք ի փունջ մի բազմահամ եւ բազմահոտո։ Փունջ մանուշակաց. (Վրդն. սղ.։ Երզն. լս.։)

ποθμήν fundum, -us;
ima pars, radix. որ եւ ՈՒՆՋ. Արմատ եւ բուն, եւ Տրցակ բուսոց եւ ծաղկանց.


Փռենիտ, աց

s.

frenzy, madness, distraction.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«խելագարութիւն» Նիւս. բն ժգ։

= Յն. φρενῖτις «խելագարութիւն»։-Հիւբշ. 387։

NBHL (3)

Յայտնի լինի այս եւ յայլոց ի բազմաց ինչ կրից, եւ ի հիւանդութեանց, ի փռենիան ախտէ. քանզի փռենիան ախտացելոց զգայարանքն ամբողջ պահին, բայց իմացողականն միայն վնասի. (Նիւս. բն. ՟Ժ՟Գ։)

Փռենիտն, վարումն։ (Հին բռ.)

Բառ յն. ֆռէ՛նիդիս, ֆռէ՛նիսիս ). φρένητης, φρένησις phrenesis, mentis delirium. Խելագարութիւն, խանգարումն խելաց կամ խելապատակի։ իսկ ֆռէնիդիգօ՛ս. φρενητικός phreneticus. Ախտացեալն խելացնորութեամբ. խելագար. գլխագար.


Վեհեր

cf. Վեհերոտ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(ի, ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ մի-այն յետնաբար ո հլ.) «վախկոտ, պղերգ, վեհերել կամ վեհերիլ Ոսկ. յհ. ա. 12, 30 և մ. ա. 1. բ. 8. վեհերեալ Վեցօր. 67. Եփր. փիլիպ. վեհերոտ Հռ. ժբ. 11. Կոչ. 6. վեհե-րոտել Մծբ. վեհերութիւն Ոսկ. յհ. ա. 43. Սեբեր. անվեհեր Ագաթ. Փարպ. ևն։

ՆՀԲ «ի բառիցս ահ և վախ... երկու-ցեալ ահիւ ի վեհ իրաց և կամ ի վհաց և ի վախից», անվեհեր «լծ. հյ. անահ, անվախ, որ և յն. ἂφοβος, իսկ լտ. impi-ger «անպղերգ»։ Հիւնք. հյ. երևոյթ բա-ռից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 18 պրս. bāk, հյ. պակնուլ, վախ բառերի հետ։

NBHL (3)

Յորժամ դանդաղ եւ վեհեր լինիցի աշակերտն, եւ թանձրամիտ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 43։)

Յուսադիրք մեղուցելոց՝ յանկման կանգնումն վեհերոց տերամբ. (Ճ. ՟Ա.։)

νωθής ignavus. (ի բառիցս ահ. եւ վախ). որ եւ ՎԵՀԵՐՈՏ. Զահի հարեալ. (կամ երկուցեալ ահիւ ի վեհ իրաց, եւ կամ ի վհաց եւ ի վախից). վատասիրտ. երկչոտ. թուլամորթ. անսիրտ, եւ պղերգ. վախկոտ, թուլ, անճրկած.


Վեռ

adj.

cf. Խեռ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«կամապաշտ, վէս». անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Ախտարք. «լինի վեռ, կա-մապաշտ, լեզուանի»։ Թերևս պէտք է ուղղել խեռ կամ վէս։

NBHL (2)

Բառ ռմկ. որպէս Խեռ. վէս.

Լինի վեռ, կամապաշտ, լեզուանի. (Ախտարք.։)


Վէստ

cf. Վեստ.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«ազատ, ազնուական, իշխան» Մագ. թղ. 104, 213 (գրուած վէստ). Ապմ. անեց. 106, Կիր. պտմ. ամէնից վաւե-րական վկայութիւնն ունի Խծկոնից արձա-նագրութիւնը՝ 1033 թուից, որ վէստ ձևով է (տե՛ս Շողակաթ, էջ 180 և տախտակ ժԱ). նշանակութիւնը ճշդում է Սամ. անեց. 107, որ գրում է. «Տէր Պետրոս և ազատ Սարզիս (այլուստ գիտենք վեստ Սարգիս) և Գրիգոր Բջնեցին նենգեցին զԳագիկ և զԱնի ետուն ի կայսրն Յունաց»։

ՆՀԲ սրանից է դնում վստահ։ Վար-դան Պատմչի հրատարակիչը՝ Վենետ. 1862, էջ 105, ծան. 1 դնում է լտ. a ves-te «պաշտօնեայ զգեստաւորիչ»։ Էմին, Baxarн-вмшапакаx և Uтветъ. dlaтк. Մոսկուա 1874, էջ 23 (արտ. Изслед. 75 և 100) զնդ. vahišta «լաւագոյն» (իբր «վեհագոյն») բառից։ Թիրեաքեան,

Արիահայ բառ. էջ 350 պհլ. veh «վեհ, բառից։

NBHL (5)

ՎԷՍՏ կամ ՎԵՍՏ. (յորմէ Վստահ). Ազատ. ազնուական. քաջ. վեհ. իշխան մեծ. սօյզատէ, քիշեզատէ, աղա, պէյ, փաշա.

Առ վէստն վահրամ որդի իւր։ Որպէս զգովասանական վեհիդ իմոյ սեպհական վէստիդ վահրամայ։ Վէստ եւ պատրիկ եւ պռոտոսպաթար։ Մագիստրոս, վէստ եւ տուկ. (Մագ. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի. ՟Խ՟Ե. ՟Ծ՟Բ։)

Մեծապատիւ վեստն սարգիս շինեաց զսուրբ քաւարանն ... յանուն սրբոյն սարգսի. (Սամ. երէց. յորմէ եւ Կիր. պտմ.։)

Անյայտ տեսանի իմաստ բանիս.

Ուր վիստ առիւծքըն վեստառին, շէկք եւ խարտեաշք կարմըրերփին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)


Վզուրկ

cf. Վզրուկ.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«մեծ, աւագ» Եղիշ. գ. էջ 64, Խոր. բ. 84. Սամ. երէց. որից վը-զուրկ հրամանատար Եղիշ. գրուած է նաև վզըրկ, վզրիկ։

= Պհլ. vuzurg, vazurk (գրուած է ❇ vačurg, vaǰarg, vzurg, հին արձանագրու-թեանց մէջ կ [other alphabet] z), հպրս։ vazrka, vazar-ka, պազ. guzurg, պրս. [arabic word] buzurg, [arabic word] vuzurg, մազանդ. bazarg «մեծ», պրս. [arabic word] ︎ buzurg farmāndār ღվզուրկ հրամանատար»։ Իրանեանից է փո-խառեալ նաև արաբ. [arabic word] buzurǰ հոմանի-շը։ Բառս պատկանում է հնխ. ueg'-«առոյգ և ուժեղ լինել» արմատին, որի այլ ժառանգ-ներից են սանս. vāǰa-«ուժ, արագութիւն», vajra-«շանթաքար»=զնդ. varza «լախտ» = պրս. gurz (>հյ. վազր), լտ. vegeo «գրգը-ռել, ոգևորել», vigor «ուժ, կորով», vigil «արթուն», գերմ. wachen «հսկել», wach «արթուն», wecken «արթնանցել», անգլ. wake «արթնանալ, գրգռել, հսկել», watch «հսկել, պահպանել» (Pokorny 1, 246-7, Horn § 215)։-Հիւբշ. 246

Ուղիղ մեկնեց նախ S' Martin, Me-moires 2, 476, յետոյ ԳԴ։ ՆՀԲ պրս. պիւզիւրք, լծ. թրք. վէզիր, լտ. yicarius։ Ուղիղ են մեկնում նաև Spiegel, Huzw. Gram. 190, Muller SWAW a8 580 Justi, Zendsp. 265 (զնդ. vazra «վաղր» -ձևի տակ)։ Տէրվ. Նախալ. 95 և Հիւնք.։

NBHL (4)

ՎԶՈՒՐԿ ՎԶԸՐԿ ՎԶՐՈՒԿ. Բառ պ. պիւղիւրք. Մեծ. աւագ յարքունիս. իսկ պիւզիւրկեան, աւագանի, մեծամեծք. (լծ. թ. վեզիր. լտ. վիգարիուս ).

Միհրներսեհ վզուրկ (կամ վզրուկ, վզրիկ). (Եղիշ. ՟Բ։)

Ի պարտել զվզըրկն, որ անուանէր խաքան. (Խոր. ՟Բ. 84։)

Մեծ հազարապետն, ըստ պատուոյ աշտիճանին վզրուկ խօջայ. (Սամ. երէց.։)


Վզրուկ

adj.

great.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«մեծ, աւագ» Եղիշ. գ. էջ 64, Խոր. բ. 84. Սամ. երէց. որից վը-զուրկ հրամանատար Եղիշ. գրուած է նաև վզըրկ, վզրիկ։

= Պհլ. vuzurg, vazurk (գրուած է ❇ vačurg, vaǰarg, vzurg, հին արձանագրու-թեանց մէջ կ [other alphabet] z), հպրս։ vazrka, vazar-ka, պազ. guzurg, պրս. [arabic word] buzurg, [arabic word] vuzurg, մազանդ. bazarg «մեծ», պրս. [arabic word] ︎ buzurg farmāndār ღվզուրկ հրամանատար»։ Իրանեանից է փո-խառեալ նաև արաբ. [arabic word] buzurǰ հոմանի-շը։ Բառս պատկանում է հնխ. ueg'-«առոյգ և ուժեղ լինել» արմատին, որի այլ ժառանգ-ներից են սանս. vāǰa-«ուժ, արագութիւն», vajra-«շանթաքար»=զնդ. varza «լախտ» = պրս. gurz (>հյ. վազր), լտ. vegeo «գրգը-ռել, ոգևորել», vigor «ուժ, կորով», vigil «արթուն», գերմ. wachen «հսկել», wach «արթուն», wecken «արթնանցել», անգլ. wake «արթնանալ, գրգռել, հսկել», watch «հսկել, պահպանել» (Pokorny 1, 246-7, Horn § 215)։-Հիւբշ. 246

Ուղիղ մեկնեց նախ S' Martin, Me-moires 2, 476, յետոյ ԳԴ։ ՆՀԲ պրս. պիւզիւրք, լծ. թրք. վէզիր, լտ. yicarius։ Ուղիղ են մեկնում նաև Spiegel, Huzw. Gram. 190, Muller SWAW a8 580 Justi, Zendsp. 265 (զնդ. vazra «վաղր» -ձևի տակ)։ Տէրվ. Նախալ. 95 և Հիւնք.։

NBHL (4)

ՎԶՈՒՐԿ ՎԶԸՐԿ ՎԶՐՈՒԿ. Բառ պ. պիւղիւրք. Մեծ. աւագ յարքունիս. իսկ պիւզիւրկեան, աւագանի, մեծամեծք. (լծ. թ. վեզիր. լտ. վիգարիուս ).

Միհրներսեհ վզուրկ (կամ վզրուկ, վզրիկ). (Եղիշ. ՟Բ։)

Ի պարտել զվզըրկն, որ անուանէր խաքան. (Խոր. ՟Բ. 84։)

Մեծ հազարապետն, ըստ պատուոյ աշտիճանին վզրուկ խօջայ. (Սամ. երէց.։)


Վէճ, վիճից

s.

quarrel, controversy, litigation, contention, difference;
cf. Վէգ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(յետնաբար ի, ո հլ.) «կռիւ, հակա-ռակութիւն, խօսքով կռիւ» Ոսկ. յհ. բ. 10, 32. Նիւս. բն. Մխ. դտ. Պարապմ. որից վի-նիլ ՍԳր. Ոսկ. ես. Սեբեր. վիճաբանել Կոր-իւն. վինումն Ոսկ. եբր. վիճութիւն Մանդ. նոնն. վինախնդիր Ոսկ. գծ. դժուարավիճող Առ որս. յարուվէճ ԱԲ. նոր բառեր են՝ ան-վինելի, անվինելիօրէն, վինաբանական, վի-ճելի ևն։

Müller SWAW 42, 255 հմմտ. սանս. vič, viveka։ Lag. Arm. Stud. § 2143 լտ. per-vic-ax «յամառ»?-Հիւնք. վէգ «վէճ» բառից։ Scheftelowitz KZ 54 (1927), 232, 244 վէգ բառի հետ միա-սին ռուս. визrъ «ճիչ, կական», գոթ. swiglōn, հին բ. գ. swèglon «փչեւո։ Nyberg, Hilfsb. 2, 15 իրան. *vaiča ձևից, որ գտնում է պհլ. aparvečih «յաղթականութիւն», aparvēc «յաղթա-կան» բառերի մէջ։ Բայց «կռիւ» և «յաղ-թութիւն» նոյն բաները չեն։

NBHL (3)

Զի՞ պիտոյ է նմա ամբոխմանն եւ վիճոյ։ Ոչ վիճոյ վասն գալ յատեան։ Մի՛ քակեր զսքանչելիսն՝ գտանել զսահմանն վիճով. (Նիւս. բն. ՟Լ՟Զ։ Մխ. դտ.։ Պրպմ. ձ։)

Մարտ եւ վէճ եւ յամառութիւն լինի յաղագս շինուածոց տանց, հիմանց, որմոց, եւ սահմանաց։ Վէճն էր յաղագս որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 10. եւ 32։)

φιλονεικία, ἁμφίβολον discordia, contradictio, rixa, dubium versatum. Վէգ. կագ. կռիւ. հակառակութիւն բանից. յոյզք խնդրոց. յաղթասիրութիւն.


Վէպ, վիպաց

s.

history, narration, tale, story, account;
romance;
poem, poetry.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «աւանդական առասպելեալ պատմութիւն» Ոսկ. յհ. ա. 3 և մ. բ. 10-12. Ագաթ. Խոր. Յհ. կթ. որից վիպել Եւս. քր. վիպագիր Եւս. քր. Ոսկ. ա. թես. ը. վիպա-գործ Եւս. քր. վիպասան Եւս. քր. Եփր. ա-թգ. վիպասանութիւն Բուզ. եւս. քր. վիպա-նել Լաստ. ժզ. բազմավէպ Եւս. քր. Խոր. յարմարավէպ Նար. մծբ. նոր բառեր են նո-րավէպ, սիրավէպ, աւանդավէպ, մանրավէպ ևն։

ՆՀԲ լծ. յն. ἔπος և φημή, Böttich, ZDMG 1850, 362 սանս. vip, vipā, յն. επος=fέπος «խօսք, բառ, ճառ, պատ-գամ, ոտանաւոր»։ Müller SWAW 33, 592 յն. fέπος և Armen. VI սանս. vip «երգ»։ Հիւնք. յն. εύέπεια «ճարտարու-թիւն. ասացուածոց»։ Բաղրուպանեան ՀԱ 1907, 17 յն. fέτος ձևից փոխառեալ։

NBHL (6)

Եւ զայս արտաքին վէպն յայտ առնէ, եւ մեր իսկ գիրք. միթէ խաբէութի՞ւն էր այն ամենայն, կամ վէպք եւ առասպելք։ Ցուցք պոռնկականք, եւ խառնաղանճ վէպք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10. 11. 12։)

Երգոց վիպաց յիմարեալ շռայլեալ լկտի մտաց պատմութիւնք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)

Զայս վէպ պատմեն մերձաւոր սիրելեաց։ Զքաջութիւն իւրաքանչիւր արձանացուցին ի վէպս եւ ի պատմութիւնս։ Յայտնի են քեզ ի վիպացն՝ որ պատմին ի գողթան։ Եւ ոմանք այլաբանաբար զրուցաց վէպս տան. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Ա. 2։ ՟Բ. 46։ Յհ. կթ.։)

Իբրեւ զառաջին քաջացն, զոր ի վէպսն պատմեն, եւ լսեմք. (Փարպ.։)

Զհօրէ քոյին վէպ է՝ բանք նորին դանիէլ մեծին. (Գանձ.։)

(լծ. յն. է՛բօս եւ ֆիմի՛ ). ἕπος verbum, carmen heroicum φήμη fama ἰστορία historia. Հին զրոյցք՝ իրական կամ ստայօդ. պատմութիւն՝ արձակ կամ քերթողական. լուր՝ բանիւ կամ գրով. թարիխ, նագլ, խապէր.


Վէս, վիսաց

adj.

highflown, arrogant, proud, saucy, insolent, haughty, fierce;
harsh, hard-hearted, cruel, inhuman, brutal;
cross, crabbed, surly, peevish.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, ծայց առանց վը-կայութեան) «հպարտ, գոռոզ, ամբարտա-ւան» Բ. տիմ. գ. 3. Ոսկ. փիլիպ. Մծռ. ո-րից վիսութիւն Ոսկ. մ. բ. 5. վիսաբարոյ Սարկ. վիսանալ Ոսկ. բ. տիմ. առանց k ձայնի փոփոխութեան՝ վէսական Խոր. վէ-սութիւն Մաշկ.։

ՆՀԲ լծ. լտ. vesanus «խենթ, ևատա-ղի» և յն. φυσάομαι «փքանալ իբր փըչ-մամբ»։ Lag. Urgesch. 1018 վսեմ բա-ռի հետ՝ հսլ. včisina «բարձրութիւն»։ Հիւնք. վիզ բառից. հմմտ. ընդվզիլ։ Հա-լաճեան, Արևելք 1893 նոյ. 10 վ+ես։ Ադոնց, Aрм. въ ən. Юстин. էջ 402 վսամ բառի հետ միասին հանում է ի-րան. visya, viϑya «գիւղական, հա-մաւնական» բառից, ինչպէս տոհմիկ< տոհմ-ից։ Թիրեաքեան, Ատրպատ. էջ

2z պհլ. vistāxv, հյ. վստահ, իսկ էջ 350 զնդ. ves, պհլ. veh «վեհ» բառից։

NBHL (9)

Վէսք, անբարեսէրք. (՟Բ. Տիմ. ՟Գ. 3։)

Անխոնարհ եւ անկորանալի, ինքնահաճ եւ վէս. (Փիլ. բագն.։)

Այնպէս իմն է ազգ մարդկան, վէս եւ ընդ հակառակս։ Անընդել, վէս։ Անընդելք, վէսք, ստամբակք, ամբարտաւանք։ Վէսք, բարկացօղք։ Ոչ կամեցաւ տէր ի հպարտս եւ ի վէսս. (Ոսկ. փիլիպ. է։ յհ. ՟Ա. 7. 8։ Ճ. ՟Գ.։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

Ժողովրդականք վէսք ստահակք։ Տառապեալ եւ մուրական, եւ վէս, եւ այսր եւ անդր լինի։ Վէս արիոն. (Խոր. ՟Գ. 68։ Շիր.։ Գանձ.։)

Թագաւորն միրդատ՝ այր վէս եւ պակասամիտ, եւ ոչ հարկէր պարսից. (Պտմ. վր.։)

Վէս բարուք զընկերն այպանէ ստութեամբ, գոլով եւ ինքն սխալոտ բնութիւն։ Վէսքն եւ ամբարտաւանքն ոչ խոնարհին առ խորհրդակցացն խրատն. (Լմբ. առակ.։)

Իսկ յասելն ռամկական ոճով.

Ոչ արծւէսք եւ վէսք եկին, եւ ոչ սուրբ հարք սինայ լերին. Գր. տղ. յերուսաղէմ. իմա՛ արեւմտեան բառիւք, արքեպիսկոպոսք եւ եպիսկոպոսունք։

ἁνήμερος immansuetus ἁπηνής immitis, inhumanus ἁνθαδέστατος refractarius φιλόνεικος contentiosus եւ այլն. Վզան. վզանուտ, բարձրավիզ. խստապարանոց. անսաստ. ստամբակ. անընդել. անամոք. անագորոյն. յամառ. դժնեայ.


Վիգ

s.

vigour, force, aid, succour.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«օգնութիւն, պաշտպանութիւն» Շը-նորհ. ոտ. բարձր. Լմբ. շնորհ. Գնձ. Վկ. դէ, 22-2045 6z. որից զօրավիգն կամ զօրաւիգն «օգնա-կան, ձեռնտու» ՍԳր. Եւս. քր. Խոր. «մար-տակից, գործակից, պաշտպան» Օւս. քր. Ոսկ. լս. Շար. Լմբ. ուրիշ գործածութիւն չունի բառս։

ՆՀԲ «որպէս լտ. vis, vigor»։ Տէրվիշ. Նախալ. 105 սանս. vaǰ, ukš, զնդ. vaǰ, vaz, vaxš, յն. ὅγείς «առողջ», αύζω «ա-ճիլ», լտ. vigere, հյ. առոյգ, օգնել, օճան ևն ձևերի հետ հնխ. yag, yats =vaqs «աճիլ, զօրանալ, օգնել» ար-մատից։ Scheftelowitz BВ 28, 306 նոյն ընդ վէգ «կռիւ» (տե՛ս անդ)։ Մեր-ժում են Walde 838 և Pokorny 1, 233։

NBHL (3)

(յորմէ Զօրավիգ կամ Զօրավիգն). Կա՛մ է Զօրութիւն, ոյժ, օգնականութիւն. (որպէս լտ. վի՛ս, վի՛կօռ ). եւ կամ Զէն ինչ զօրաւոր եւ գործի պատերազմական, որպէս նիզակ, լախտ, եւ այլն.

Նահատակաց վիգ եւ վահան, վըտանգելոց օժընդական. (Շ. ոտ. բարձր.։ եւ Լմբ. ի շ.։)

Առաքինեաց վիգ եւ վահան. (Գանձ.։)


Վիգն

cf. Վիկն.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«վայրի ոլոռ. անասուն-ների համար ուտելի խոտեղէն, որ է լտ. fιieia tenuifolia Koth. (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 260)» Ոսկ. գաղ. զ. էջ 432. որ և ռամկաձև վիկ Գաղիան. (մեկնում է իբր յն. բիկոս)։

= Բառիս հետ նոյն են 1) յն. βιϰιυν, βιϰία 2) լտ. vicia, 3) իտալ. veccia, ֆր. vesce, անգլ. wetch, հբգ. wicka, wiccha, հոլլ. wik, գերմ. wicke, լեհ. wyka, wiczka. ռուս. вu-кa, 4) ասոր. [syriac word] bīqā, 5) յն. άφάϰη, 6) թրք. թէ՜ պրս. [arabic word] fig, բոլորն էլ «վիգն» նշանակութեամբ։ Սրանցից 1) և 3) խումբը փոխառեալ են լատիներէնից. միւսների ծա-գումը անորոշ է. Walde 832 և Pokorny 1, 234 լտ. vicia հանում են հնխ. uei-g «ծռեւ կորանալ» արմատից. Boisacq 105 յն. ἀφάϰη կցում է անորոշաբար φαϰός «ոսպ» բառին և ըստ Lewy, Fremdw. 28 համարում է սե-մական ծագումից. ნրϰը տե՛ս տակը։ Հայ բառը Հիւբշ. 383 դնում է յն. βιϰίον ձևից փոխառեալ, ինչ որ անընդունելի է տասա-դարձութեան պատճառաւ (պիտի ունենայինք բիկ, *բիկիոն)։ Ուստի պէտք է ենթադրել մի ուրիշ ընդհանուր աղբիւր։ (Յիշատակելի է սոգդ. wīγ «խոտ» Gauthiot, Gram. sogd. էջ 87, որ լիովին համապատասխան է մեզ)։ = Ոճ,

Նախ ՆՀԲ կցեց յն. βιϰία, լտ. vicia ձևերին։ Spiegel, Comm. 1, 477 կաս-կածով զնդ. vaēgaуyō։ Lag. Urgesch. 832 ըստ ՆՀԲ։ Հիւնք. պրս. ֆուք, իսկ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 353 պրս. [arabic word] fūg։ (Բայց այսպիսի մի բառ չու-նին ո՛չ ԳԴ և ո՛չ Բուրհան. կան միայն պրս. [arabic word] fūl և [arabic word] fina հոմանիշ ձևե-րը. ԳԴ ֆինէ և ֆուլ բառերի տակ յի-շում է նաև ֆիյկ (իմա՛ fig) «վիգն», որ սակայն չէ դրած ընդհանուր բառա-շարքում)։

ՓՈԽ (borrowing) Թորթումի թրք. գւռ. վիգն (ըստ Շիրակ 1905, 425), Սեբ. թրք. գւռ. fiy.-այս է թերևս վերոյիշեալ ֆիյկ ձևը։

NBHL (2)

Ոչ է հնար, եթէ վիգն ոք սերմանեսցէ, եւ ցորեան հնձեսցէ. (Ոսկ. գաղ. ի ճ. ՟գ.։)

ՎԻԳՆ կամ ՎԻԿՆ. ὅροβος ervum. ռմկ. վիգ, վիկը. իտ. վէ՛ճճիօլօ . իբր յն. լտ. βικία cicia. որ ի բառս Գաղիանոսի գրի՝ Բիկոս, վիկ, կամ վիգն։ Ոլոռն վայրի՝ կեր գրաստուց պարարիչ. ... (Բժշկարան.։)


Վիկն

s. bot. vetch.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

«վայրի ոլոռ. անասուն-ների համար ուտելի խոտեղէն, որ է լտ. fιieia tenuifolia Koth. (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 260)» Ոսկ. գաղ. զ. էջ 432. որ և ռամկաձև վիկ Գաղիան. (մեկնում է իբր յն. բիկոս)։

= Բառիս հետ նոյն են 1) յն. βιϰιυν, βιϰία 2) լտ. vicia, 3) իտալ. veccia, ֆր. vesce, անգլ. wetch, հբգ. wicka, wiccha, հոլլ. wik, գերմ. wicke, լեհ. wyka, wiczka. ռուս. вu-кa, 4) ասոր. [syriac word] bīqā, 5) յն. άφάϰη, 6) թրք. թէ՜ պրս. [arabic word] fig, բոլորն էլ «վիգն» նշանակութեամբ։ Սրանցից 1) և 3) խումբը փոխառեալ են լատիներէնից. միւսների ծա-գումը անորոշ է. Walde 832 և Pokorny 1, 234 լտ. vicia հանում են հնխ. uei-g «ծռեւ կորանալ» արմատից. Boisacq 105 յն. ἀφάϰη կցում է անորոշաբար φαϰός «ոսպ» բառին և ըստ Lewy, Fremdw. 28 համարում է սե-մական ծագումից. ნրϰը տե՛ս տակը։ Հայ բառը Հիւբշ. 383 դնում է յն. βιϰίον ձևից փոխառեալ, ինչ որ անընդունելի է տասա-դարձութեան պատճառաւ (պիտի ունենայինք բիկ, *բիկիոն)։ Ուստի պէտք է ենթադրել մի ուրիշ ընդհանուր աղբիւր։ (Յիշատակելի է սոգդ. wīγ «խոտ» Gauthiot, Gram. sogd. էջ 87, որ լիովին համապատասխան է մեզ)։ = Ոճ,

Նախ ՆՀԲ կցեց յն. βιϰία, լտ. vicia ձևերին։ Spiegel, Comm. 1, 477 կաս-կածով զնդ. vaēgaуyō։ Lag. Urgesch. 832 ըստ ՆՀԲ։ Հիւնք. պրս. ֆուք, իսկ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 353 պրս. [arabic word] fūg։ (Բայց այսպիսի մի բառ չու-նին ո՛չ ԳԴ և ո՛չ Բուրհան. կան միայն պրս. [arabic word] fūl և [arabic word] fina հոմանիշ ձևե-րը. ԳԴ ֆինէ և ֆուլ բառերի տակ յի-շում է նաև ֆիյկ (իմա՛ fig) «վիգն», որ սակայն չէ դրած ընդհանուր բառա-շարքում)։

ՓՈԽ (borrowing) Թորթումի թրք. գւռ. վիգն (ըստ Շիրակ 1905, 425), Սեբ. թրք. գւռ. fiy.-այս է թերևս վերոյիշեալ ֆիյկ ձևը։

«չոր». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 300։ Կարծում եմ թէ պէտք է կարդալ «վի-գըն. ոլոռ», մանաւանդ որ դրուած է վիթ-խարի բառից առաջ, իսկ վիգն բառը չէ յիշ-ուած։

NBHL (1)

Ի սերմանիսն չէ՛ հնար, եթէ վիկն ոք սերմանեսցէ, եւ ցորեան հնձեսցէ. (Ոսկ. գղ. հին ձ. իսկ նոր ձձ. սիկ։ Ճ. ՟Գ. վիգն։)


Վիթ, վթի

s.

gazelle;
antelope.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«այծեամ, յամոյր» Գաղիան. Հին բռ. (սրանք մեկնում են «վիթ. դարկոն», որով Ստեփ. լեհ. հասկանում է «թարխուն կանաչին», իսկ ՆՀԲ «յն. δορϰά́ς այծեամն»). գրուած է նաև վիդ, վիթն. սրանից է վթիկ «եղնիկի որթ» Վրք. հց. բ. 262. ունինք դար-ձեալ վիդոն «վայրի արու ա՞յծ» Մագ. քեր. 239=Երզն. քեր. և բութէն «փոքր եղջերու» Հին բռ. Բառ. երեմ. էջ 57, որոնց բոլորի կապակցութիւնը անորոշ է։

ԳՒՌ (dialectal) Սվեդ. վէթ։ Կապ ունի՞ն սրա հետ վիթ (Rivola) «ոստիւն», վիթվիթ քալել, վթվթալ Մշ. «թռչկոտելով քայլել», վիթվիթ Ալշ. Մշ. «սրածայր ականջներով», Ալշ. «դիւ-րաբորբոք բնաւորութեամբ»։ (Kivola, Բառ. հայոց 1633, էջ 352 հանելով այս վիթ «ոս-տիւն» արմատից՝ վիթն մեկնում է «վազելու ժամանաև ոստոստող անասուն»)։

NBHL (4)

որ ի բառս Գաղիանոսի, կամ ի Հին բռ. վրիպակաւ գրի.

Դարկոն, վիթ. ուստի եւ Ստեփ. լեհ. հարկի մեկնել որպէս թարխոն՝ բանջար, ուր պարտ էր ընթեռնուլ՝ դարկաս, կամ դորկան։

Առն, խոյ, գոնչակ, վիգոն, դուար, մալ. այսոքիկ արականք ի վերայ հօտից ասացեալ են նշանակութեամբք. (Երզն. քեր.։)

ՎԻԹ δορκάς caprea, dama. որ գրի եւ ՎԻԹՆ, ՎԻԴ, ՎԻԴՈՆ. յորմէ ՎԹԻԿ. Այծեամն. յամոյր. եւ որթ նոցա. յն. տօ՛րգաս.


Փեղմոնի

s.

phelmoni, such a one;
եղմոնի — or — եղմոնի, in such and such a place.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, որ և փելմոնի, փէլոնի «ա ինչ կամ այն ինչ» Դատ. ը. 13։

= Եբր. [hebrew word] palmōni «այս ինչ» բա-ռից՝ յն. φελμονή տառադարձութեան միջոցով (տե՛ս նաև եղմոնի). նոյն բառն է արաբ. [arabic word] ︎ fulān, որից ֆուլան Սմբ. դտ. 124, ըր այժմ էլ գործածական է ռմկ. ֆիլան, ֆալան ձևերով։

Հներից ոմանք իբր քաղդ. բառ մեկ-նում էին «սերտ բարեկամ կամ գլխա-ւոր, գահերէց նշանաւոր». ըստ այսմ հասկանում է նաև Վրդն. մեկն. դան. «Զոր փելմոնի ասաց, որ է ի նշանա-ւոր դասուց»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տու-ին ՀՀԲ և ՆՀԲ։

NBHL (3)

Եւ ասէր սուրբ մի ցփեղմոնին (կամ ցփելմոնին), որ խօսէր. (Դան. ՟Ը. 13։) Ոմանք ի քաղդէականն իմանան զայս ձայն ֆէլմօնի որպէս սերտ բարեկամ, կամ գլխաւոր, գահերէց նշանաւոր.

Պարզէ Գաբրիէլ մեկնութեամբ, հրաման առեալ ի վեհագունէ ումեմնէ ի պետացն դասուց, որ եւս միջամուխ են երկնաւոր խորհրդոյն, զոր փելմոնի (կամ փեղմոնի) ասաց, որ է ի նշանաւոր դասուց։ (Վարդան ի մեկն. դան.)

ՓԵՂՄՈՆԻ կամ ՓԷԼՄՈՆԻ կամ ՓԷԼՈՆԻ. φελμονή phelmoni. ռմկ. ֆիլան. Այս ինչ, այս անուն՝ անձն կամ տեղի նշանակեալ առանց անուան իբր յայտնի, տե՛ս եւ ԵՂՄՈՆԻ ՓԵՂՄՈՆԻ.


Փետ, ից

s.

pluck, pull.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ի հլ. «մազերը պոկելը» Մանդ. որից փետել (գրուած նաև ըստ ռմկ. փետտել) «մազերը՝ փետուրները՝ թևերը պոկել» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 8. Վեցօր. 168. «տագնապեց, նել, վախացնել» Ոսկ. փիլ. էջ 518. փետիւն Մանդ. ահափետ («տագնապեցնել» իմաս-տից) Ագաթ. Յհ. կթ. 205. Արծր. դատափետ Ոսկ. մ. ա. 16. Յհ. կթ. դատափետ առնել Ծն. խթ. 23. դատափետել Երեմ. ժե. 10-

ՆՀԲ փետուր բառի՞ց։ Bugge, Btrg. 21 իբր բնիկ հայ կցում է յն. φεδνός «կնտակ, ճաղատ» բառին։ Մերժում է Հիւբշ. 500։ Հիւնք. փետուր բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 108 ար-

մատո դնում է փետ<հնխ. sphed-, ո-ոից շրջմամբ յն. yεδνός փխ. *σπτεδνός, -ուր մասնիկով հյ. փետուր, և նոյն արմատի spedio-ձևից էլ՝ փենեկ։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. փէտէլ, Տփ. փէ՛տիլ, Մշ. Սչ. փէդել, Ննխ. փէդէլ, Խրբ. փէդիլ, Հմշ. փէդուշ, Ակն. Պլ. Սեբ. փէդդել, Ասլ. փէ*դէ՝լ, Ռ. փէթթէլ, Ալշ. Հճ. Սլմ. փիտել, Երև. փիդէլ, Մկ. փիտիլ, Զթ. Սվեդ. փիդիլ։ Նոյն է նաև փետել Հմշ. Տր. «փրցնել քաշել հանել, կանեփը ծեծել, կոտրել»։ Նոր բառեր են փետուիլ, փետտուք, փետռտկել։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. უეთება փեթեբա կամ უოთება փոթեբա «վախեցնել». დაუეთა դափեթա «փրցնել, պոկել», დაუეთება դափեթեբա «վախեցնել, ահափետ առնել» (մեր երկու նշանակութիւններով էլ պահ-ուած)։

NBHL (2)

Արմատ Փետելոյ՝ իբրու Փետումն. փետիւն.

Հանդերձ վայիւք եւ փետիւք, ճչիւք, գուժիւք կոծեալ.. . Արք չարաձայնք կառանչիւք եւ վայիւք եւ փետիւք խեղդին. (Մանդ. ՟Ի՟Գ։)


Փերթ, ի, ից

s.

piece, bit.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կտոր» Վրք. հց. ա. 703. Վստկ. 156. Առաք. պտմ. 290 (գրրի հա-տոր կամ թիւ ցոյց տալու համար). որից փերթել «պատառոտել (մարմինը)» Բոս-մրկ. միափերթ «միակտուր, միաձոյլ» Մխ. այրիվ. 8, Թղթ. դաշ. 27 կամ միափերթի Մին. համդ. 134. սեկափերթ «կաշիի կտոր» Մարթին. փերթկար «հնակարկատ» Վրդն. առակ. 172. հմմտ. փերթ Ակն. Ալշ. «կար-կատան անելու կտոր (կաշի կամ շոր)»։

-Բնեև հայ բառ՝ հնխ. sper-կամ spher-«պատռել» արմատից. հմմտ. հհիւս. splgrr (<*sperro) «պատռած կտոր շորի», յն. τπαράσσω, ատտ. σπαμάττω «պատռել», οπά-ραγμα «պատռած կտոր», οπαραγμός «պա-տառուածք» (Boisacq 891, Pokorny 2, 668)։ նոյն արմատի spher-eg-(կամ հյ. -եկ) ձե-ւից է յառաջանում հյ. փեռեկ, որ տե՛ս ա-ռանձին. ըստ այսմ երկուսի արմատն է *փեր (թ-մասնիկի համար հմմտ. հյ. թերթ. արմատը թեր)։

ՆՀԲ յիշում է իտալ. parte, pezzo «կտոր»։ Scheftelowitz BВ 29, 23 սանս. sphafati, հբգ. spalten, գերմ. spalten «ճեղքել», արմատը հնխ. sphel, որ տե՛ս վերը փեղկ։ Ուղիղ մեկ-նութիւնը տուաւ Persson Beitr. 1, 418 և 869։ Տե՛ս և փրկել։ Պատահական նը-մանութիւն ունի հյ. փրթիլ «պոկուիլ»։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. փերթ, Մշ. փերթ, փերտ, Ախց. Սեբ. փէրթ, Պլ. փէռթ, Հճ. փէյթ, Մրշ. փէյթ «մեծ կտոր (մսի, ապուխտի, կաշիի ևն)».-յատկապէս Ակն. «կաշիի կտոր՝ կօ-շիկ կարկատելու համար» և Ալշ. «շորի կր-տոր՝ կարկատանի համար»։

ՓՈԽ (borrowing) Justi, Dict. Kurde 75 հայերէնի հետ է դնում քրդ. pərti և pərtik «մանր իրեր, կտորտանք», որոնք բնականաբար թրք. [arabic word] pərtə «մանը մունր իրեր, կարա-սիք» բառից են փոխառեալ։ Բայց արդեօք թրք. pərtə ևս հայերէնից փոխառեալ չէ՞։ (Будaговъ 1, 313 ո՛չ միայն ալթայական ուրիշ ձևեր չի յիշում, այլ և չի յիշում նոյն իսկ օսմ. բառը)։

NBHL (2)

Մասն. բաժին. պատառ. կոտոր. կտոր. փարչէ. (իտ. փարթէ, փէցցօ).

Միայն փերթ ինչ քրձոյ եդեալ ունէր ի վերայ ամօթոյ իւրոյ. (Վրք. հց. ՟Թ։)


Փեցի, ցւոյ, ցեաց

adj.

one-handed, one-armed.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«ձեռքը վնասուած կամ կոտրած» մէկ անգամ ունի Խոսր. 31։

ՆՀԲ (կաղ բառի տակ) լծ. եբր. ֆիսսէխա։

ԳՒՌ (dialectal) Նո՞յն է Լ. փանց «անճարակ, փըն-թի թափթփած»։

NBHL (2)

Յաչացն վնասեալ՝ կոյր կոչի, եւ յականջացն՝ խուլ, յոտիցն՝ կաղ, եւ ի ձեռացն՝ փեցի. (Խոսր.։)

πηρός, πηρωθρίς mancus. Գօսացեալ ձեռօք. խեղ. հաշմ. ձեռքը թեւը սախտած.


Փէք

adj.

miserable.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«հէգ, թշուառ». մէկ անգամ ունի միայն Մագ. թղ. 237 (տե՛ս Աճառ. ՀԱ 1923, 256)։

ՆՀԲ թուի կցել հէք բառին. յիշում է նաև թրք. [arabic word] pek «խիստ, պինդ»։ Տէրվ. Altarm. 7 իբր բնիկ հայ կցում է սանս. phēna «փրփուր», հսլ. péna «փրփուր», յն. σπῖλος «աղտ, կեղտ», հյ. հէք, փին, փինատ բառերին։

NBHL (2)

Կարի հէք. (իսկ ռմկ. փէ՛ք ՝ է խիստ, պինդ. )

Փինատ փէքդ փքացեալ։ Մագ. (՟Թ։)


Փթուր

s.

powder, dust, sand, etc.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«մանր փշուր, մճիր, աւազ» Հին բռ. Գաղիան. (Բառ. երեմ. էջ 323 փթոար), որից փթրանք «փշրանք, կտորտանք» Պի-տառ. փթրիլ «փխրիլ, փշրուիլ» Ոսկ. հերոդ. 618. փթրտուկ «փխրուն, դիւրափշուր» Վստկ. 159. գրուած է նաև փթուղ, փթութ։ Թերևս այստեղ պատկանի նաև փթրումն (անյայտ իմաստով) իրեն. հերձ 100 (փթրո-մամբ տառապանաց չարչարանս կրելով կազմեն)։

ԳՒՌ (dialectal) Նոյն է փթուր Ղզ. «կտոր, ծուէն» (շորի, փայտի, թղթի ևն), փթռակ Ղզ. «փը-տած», փթռանք Ղրբ. «մէջը փուտ, փուճ». երևի թէ նոյն է և փթիր «վառելու աթար» Պտմ. ԺԹ դարից (Դիւան ժ. էջ 128), որի գաւառական ձևերն են Երև. փթիր, Խլ. փը-թեր, Շմ. փիթիր, Մշ. պտրուկ (իմաստի յա-րաբերութեան համար հմմտ. ցանել «սփռել» և ցան «թրիք»)։

NBHL (1)

(գրի եւ ՓԹՈՒՂ, ՓԹՈՒԹ. ) μαρίλη pulvis carbonum, favilla. Մանր մասունք փխրեալք՝ իբր փոշի, աւազ, մոխիր. աճիւն. մճիր. (որպէս եւ ռմկ. փթիր ՝ է քակոր եղանց չորացեալ)։ (Հին բռ.։ Գաղիան.։)


Փիլիկոն

cf. Փիլիկկոն.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«մի տեսակ պատերազմական մեքենայ, բաբան» Վանակ. յոբ. որ և փի-լիկկոն Երզն. մտթ. 407, փիլիկուան Լաստ. ժո, էջ 69, փիլիկպան Ուռհ. 191, 196, 250 (փիլիպան, փլիպան, փիլապան, փիլիպոն ըստ այլ ձձ). փլաւան Դրնղ. 225։

= Պրս. [arabic word] palkan «բաբան, մանգղիոն», որի երկրորդ մասն է [arabic word] -kan (արմատ [arabic word] kandan «փորել, քանդել» բայի) և նշանակում է «փորող, քանդող». բայց ան-յայտ է pal-։ Պրս. բառը բոլորովին չի ծած-կում հայ ձևը, որին աւելի նման է հնչում վրաց. ფილაკანი փիլականի, որ և փիլա-գանի, փիլակոնի, փիլեկոնի (Մառ, տ. Teксть հտ. Ix, էջ 16)։ Երկուսը միասին մի երրորդ աղբիւր են ենթադրում։-Աճ.

ՆՀԲ ռնում է պրս. [arabic word] falaxan «պարսէտ» բառից, որ և ասւում է palxam, palxamān, falāxan ևն, բայց

ո՛չ մէկը չի համապատասխանում մեր բառին։

NBHL (3)

ՓԻԼԻԿՈՆ կամ ՓԻԼԻԿԿՈՆ կամ ՓԻԼԻԿՈՒԱՆ. ֆէլախէնշ ֆէլախուն. Պարսատիկ, կամ պարս մեծ. բաբան. մեքենայ պատերազմական ի ձգել զքարինս մեծամեծս. որպէս եւ բաղիստր ի ձգել զնետս.

Որպէս քարինք պարսետով փիլիկոնի ընկեցեալ։ Որպէս մեքենայն՝ զոր փիլիկկոնն կոչեն, զյոյժ ամրոցս խախտեալ խարխալէ. (Վանակ. յոբ.։ Երզն. մտթ.։)

Երէց ոմն ի մերոցս՝ եւ սա իւր կանգնեալ փիլիկուան. եւ լինէր՝ յորժամ նոքա քար եդեալ ի պարսատիկս մեքենային՝ եւ ձգէին ի քաղաքն, երէցն լիւր քար դէպուղիղ նոցա քարին արձակէր. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)


Փիլոն, ի

s.

cloak, mantle;
priest's mantle.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

(յետնաբար ի-ա հլ.) «անթև վե-րարկու, կրկնոց» Բ. տիմ. դ. 13= Եփր. բ. տիմ. 257. «կրօնաւորի վերարկու» Սարղ. յուդ. Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 76, Վրք. հց. Լմբ. առ Լև. էջ 218, «ծածկոց, վարագոյր» Բրս. մրկ. էջ 354 (գրծ. փիլոնաւ), որից փիլոնաւոր Ոսկիփ. (ըստ ՀՀԲ) գրուած է նաև փիղոն Եփր. բ. տիմ. 247։

= Յն. φελόνης, φελώνιον, φελόνιον ձե-ւերից. սրանք աղաւաղուած են φαινόλης «կրկնոց, թիկնոց, վերարկու», նուազական ραἰνόλιον «կրօնաւորի վերարկու» բառերից։ Յոյնից են փոխառեալ նաև լտ. paenula, ռուս. Փeлонъ, վրաց. უელონი փելոնի «փիլոն»։-Հիւբշ. 386։

ՀՀԲ յունարէնից։ Աւետիքեան, Մեկն. թղ. պօղ. Գ. 608 «ի յն. ֆէլօ՛նի, հա-մարեալ բառ լտ. փէնուլա»։ ՆՀԲ յն. ձևերի հետ նաև լտ. ֆէ՛նուլա և վրաց, վիռօն։

ԳՒՌ (dialectal) Այ». Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. փիլոն, Ախց. Երև. Ննխ. Կր. Պլ. Ռ. Սչ. Տփ. փիլօն, Մրղ. փիլուն, Հմշ. Սեբ. փիլէօն, Մկ. փի-լիւն, Զթ. փիւիւն, Սվեդ. փիլլիւն, Շմ. Ղրբ. փէլուն, Ասլ. փիլան. բոլորն էլ «կրօնաւորի վերարկու» իմաստով.-կարևոր է յիշել փիլոն Բլ. «ցորենը դեռ հասկի մէջ եղած Գամանաև հատիկի վրայի կեղևը, որ կալսե-լով պիտի բաժանուի»։

ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնից փոխառեալ պէտք է լինի վրաց. თილონი փիլոնի՝ ի ձայնի պատճառաւ. ուղղակի յոյնից է. უელონი փելոնի, որ պահում է ե ձայնը։

NBHL (7)

Զփիլոնն թողի ի տրովադա առ կարպոսի. (՟Բ. Տիմ. ՟Դ. 13։)

Ահաւասիկ փիլոն ասէ. եւ չկարէ ոք ասել, եթէ այլ ինչ չունէր՝ զոր արկանէր. եւ եթէ բնաւ չարկանէր փիլոն, աւելորդ էր հրաման տալ՝ եթէ բերջիր. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)

Առեալ կայծակունս ի փիլոնն իւր, եւոչ այրեցաւ փիլոնն. (Ճ. ՟Ա.։)

Զօրհնութիւն եւ զձեւ կրօնաւորութեան տալ, այսինքն զկնգուզն եւ զսքեմն եւ զփիլոնն. (Լմբ. պտրգ.։)

Որոյ առեալ զկնկուզն եւ զփիլոնն՝ ետ ցպետրոս. (Ուռպ.։)

Ոչ արձակէ զփիլոնն ըստ ամենայն պատճառի։ Առեալ զփիլոն իւր՝ գնաց անգ եւ ծրարեալ ի փիլոնին՝ դարձաւ ի խուց իւր։ Կառեաւ փիլոն իմ ի դուռն եկեղեցւոյն, եւ մնաց յինէն. եւ ես փախեայ մերկացեալ։ Փիլոնն իմ մերկեալ յինէն՝ հովանին Աստուծոյ էր, որ վարացաւ յինէն վասն դատելոյ զեղբայրն. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ղ. ՟Ժ։)

(որ եւ յն. ֆելօնի, ֆելօնիօն, ֆենօլիս. լտ. Ֆենուլա. վր. վիռօն ). φελονή, φελόνιον, φαίνολης phenula, lacerna. Վերարկու. կրկնոց. աղաբողոն.


Փիծ, փծի, ծոյ

adj.

spotted, stained, sullied, dirty;
unclean, impure, obscene.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«պիղծ, անմաքուր» Փիլ. բան. և լին. 190, 215 Սարկ. հանգ. Անյ. հց. իմ. որից իծանք «պղծութիւն» Փիլ. լիւս. 157. փիծել «պղծել» Փիլ. լին. բ. 12. փիծիկ կամ փծուկ «աղտեղի» Ոսկիփ. փծութիւն Փիլ. ժ. բան. և նխ. բ. փծուն Խոր. Յիշատ. (ստէպ). փծո-րել «պղծել, շաղախել» Բառ. երեմ. էջ 324. փծկել «եղծանել, ապականել» Ոսկ. մ. բ. էջ 478 և հռ. ժդ. էջ 182, փծկիլ «եղծանիլ» Ոսկ. ա. տիմ. թ. էջ 72 (ըստ սրբագրու-թեան Նորայրի, Հայկ. բառաք. 42). գրուած է նաև պիծ, պիւծ, փից ԱԲ. որից փցկիլ «եղծանիլ» Ոսկ. ա. տիմ. ժզ. 150 և Եփես. իբ. 922.. փցուն «փծուն, անպիտան, յետին, ապիկար» Խոր. Տօնակ. Անյ. պորփ. «փտած (տունկ)» Լծ. փիլ. փցնութիւն Փիլ. յովն. 611. փցագործ «պղծագործ» (չունի ԱԲ) Բառ. երեմ. էջ. 213։-Իմաստով նոյնանում է յաճախ բիծ բառի հետ, որ տե՛ս առան-ձին։

ՆՀԲ. փիծ՝ ռմկ. փիս, հյ. պիղծ, իսկ փցուն, փծուն, փեցի՝ վրաց. փուցունի. Gsti, Dict. Kurde 78 քրդ. pəz «գող, աւազակ», bīž «պոռնկորդի». պրս [arabic word] (?) բառերի հետ։ Տէրվ. Նա-խալ. 93 պիղծ, բիծ, լտ. pingere «նը-կարել», հսլ. պէգը «պիսակ». սնս։ pinj «ներկել» և pingala «գորշ» բառև-րի հետ՝ հնխ. pig «ներկել» արմատից։ Հիւնք. պրս. փիս և հյ. բիծ։ Թիրեա-քեան, Բազմ. 1913, 339 բիծ, պիս(ակ), սպի և պիղծ բառերի հետ՝ կցում է թրք. փիս «աղտոտ» բառին։

ԳՒՌ (dialectal) Պատահել եմ Երև. փծնի «գէշ. անպիտան» (փծնի արհեստ), բայց աղ-բիւրս չեմ նշանակած.-Ագլ. փցընիլ «կե-րակրի փճանալը, հացը թրջուելով ապակա-նուիլ անձրևից խխում դառնալ. ծիծաղից ուշքը գնալ»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. უუცუნი փուցունի «խեղճ ու կրակ, զառամեալ», որից დაუულონება դափուցունեբա «ծերանալ, զառամիլ»։-Չուբինով (բ տպ.) փուցունի մեկնում է «камень тоecнутьи ճաքած քար» և չունի «զառամեալ» իմաստը, բայց գիտէ դափու-ցունեբա «զառամիլ»։ Յառաջանում են մեր փցուն ածականից։

NBHL (4)

որպէս ռմկ. փիս. Պիղծ. բծկան. անմաքուր. անսուրբ. շաղախեալ. աղտեղի վարուք. փծուն. փցուն.

Գիտասցէ զինքն, զի փիծ է եւ անմաքուր։ Զփիծ, զամօթալին, եւ զանօգուտն։ Կարէ վատթար եւ փիծ գոլ վարուք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Փիլ. լին. ՟Գ. 18. 43։)

Խօսին սուտք զսուտս, փիծք զանարժանս. (Սարկ. հանգ.։)

Արտաքս վազեալ փիծդ այդ (ցանկութիւն ) գարշատեսիլ ամենեցուն՝ յայնժամ ապա ծանակ երեւութանայ. (Անյաղթ հց. իմ.։)


Փլիթ

adj.

lazy, cowardly, pusillanimous.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«թոյլ, անարի, վախկոտ». մէկ ան-գամ ունի Երզն. քեր. «փիւրիւ ասելն փլիթ զթոյլ և զանարի մարդն նշանակէ. և բենիւ ասելն. զբլիթ հացի և կամ զայլ իրի նշանա-կէ»։

ՆՀԲ լծ. իտալ. poltrone «վախկոտ»։ Այս բառը անշուշտ կապ չունի, բայց կայ պրս. [arabic word] palī̄d «պիղծ, զազիր»։

NBHL (2)

(լծ. իտալ. փօլթրօնէ) Յոյլ. ծոյլ. վատ. վատասիրտ.

Փիւրիւ ասելն փլիթ՝զթոյլ եւ զանարի մարդն նշանակէ. եւ բենիւ ասելն զբլիթ հացի եւ կամ զայլ իրի նշանակէ. (Երզն. քեր.։)


Փղձուկ

s.

inclination to weep, emotion;
spleen.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«սրտի դառնութիւն» Ոսկ. մ. ա. 19. Վրդն. դան. որից փղձկիլ կամ փղձկալ «սիրտը դառնանալ, տխրիլ, լացակալել» Ոսկ. ես. Բ. կոր. և մ. ա. 19. Եփր. թգ. 421, փղձկումն Փարպ. փղձկալի Պտմ. աղէքս. գրուած կայ նաև փղծուկ, փղձուք, փղծկիլ ևն. սխալմամբ փղկումն Յհ. կթ.։

ՆՀԲ փղձկիլ «սաստկականն մղձկե-լոյ. նեղսրտութեամբ շարժիլ մաղձի. հեղձամղձուկ լինել», իսկ փղձուկ «ար-մատ փղձկելոյ, ի փուղձ բառէ, իբր կակուղ, մեղկ և ի մղձուկ»։ Հիւնք. բըղ-խիլ բայից։ Պատահական նմանութիւն ունի չաղաթայ. [arabic word] puxsamlaq «լաց լինել»։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. փխծկալ «լալու պատրաս-. տուիլ», Շմ. փխծկիլ, Տփ. փխցկիլ «սիրտը նեղուիլ»։

NBHL (3)

cf. ՓՂՁԿՈՒՄՆ. (արմատ Փղձկելոյ, ի Փուղձ բառէ, իբր Կակուղ, մեղկ. եւ ի Մղձուկ. )

Առ փղձուկ սրտին ձայնէր յորդութեամբ, Դանիէլ։ Բորբոքել զփղձուկ սրտի։ Զփղձուկ սրտից մեր տեսանէ։ Թաքել արտասուօք զփղձուկս սրտիցն.. . Այլեւ զփղծուկ սրտին հրամայէ չհանել. (Վրդն. դան.։ Հ։ Լծ. նար.։ Նչ. եզեկ.։)

Ոչ եթէ այնու ինչ (աղաղակաւ ) սրտին փղձուք թափիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։)


Փղոմոս

s. bot. mullein, shepherd's-club, torch-weed, verbascum.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«բժշկական մի խոտ է, եզան ագի, խռնդատ, ձկան մահարար, լտ. yer. bascum, ֆր. molène». մէկ անգամ ունի Վեցօր. 186 (Երթայ խլէ զարմատ մի. որ անուանելով կոչի փղոմոս). ուրիշ վկայու-թիւն չկայ։

NBHL (2)

Արջ յորժամ վէրս առնու յանձին, երթայ խլէ զարմատ մի, որ անուանեալ կոչի փղոմոս. բնութիւն արմատոյն այնորիկ ցամաքեցուցիչ զօրութիւն ունի. դնէ ի վերայ վիրացն. (Վեցօր. ՟Թ։)

յն. ֆլօ՛մօս. φλόμος, φλῶμος verbascum, verbasculum. Վայրի խոտ կամ արմատ, որ ցամաքեցուցանէ զվէրս.


Փոխինդ, խնդոյ

s.

flour of parched corn;
hasty-pudding made of butter and honey.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ո հլ. «խարկած կամ բոված ալիւր, իւղով՝ մեղրով ու ալիւրով պատրաս-տուած մի ուտելիք» ՍԳր. (Մխ. ըժշ. 96 ունի նաև նռան հատի փոխինդ, փշատի փո-խինդ, չոր խնձորի փոխինդ). որից գարէ-փոխինդ Վստկ. 75, 113, 212. փոխնդեայք «փոխինդով շինուած ուտելիք» Ոսկ. փիլ. 469,

ՆՀԲ լծ. յն. πόλτος. լտ. puls, pulmen-tum «աւիւրով պատրաստուած կերա-կուրներ»։ Հիւնք. ինչպէս և Seidel, Մխ. բժշ. § 140 լտ. polenta բառից։ Կապ չունի լտ. polenta «բոված գարէալիւր, որ աղքատների կերակուրն էր», որի ընկերներն են լտ. pollen, puls, յն. πάλη, παιπάλη, πά́λτος, միռլ. littiu, գալլ. llith, սանս. palalam ևն, որոնք նշա-նակում են «գարէալիւր, նաշիհ, կամ ալիւրով պատրաստուած խիւս». աւելի հեռաւոր ցեղակիցներն են հսլ. papelu, popelu, ռուս. neneль, լիթ. pelenai, հպրուս. pelanne «մոխիր», որոնց բո-լորի նախաձևն է հնխ. pel-«փոշի, ա-լիւր, խիւս» (Pokorny 2, 60, Ernout-Meillet էջ 748)։

ԳՒՌ (dialectal) Վն. փոխինդ, Ալշ. Խրբ. Հմշ. Մշ Սեբ. Սլմ. Տիգ. փօխինդ, Ախց. Կր. փօխինտ, Մկ. փուխինդ, Ասլ. փէօխինթ (փէօխի*), Մրղ. փօխունդ, Զթ. փէխանդ.-ձ վերջա-ձայնով՝ Ջղ. փոխինձ, Գոր. Երև. Շմ. Տփ փօխինձ, Ղրբ. փօ՛խէնձ, Հճ. փէխինձ.-ի-մաստի տարբերութեամբ էլ՝ Արբ. «չոր թու-թի ալիւր», Մշ. «ձէթ հանելու համար ծե-ծած կտաւատ».-նոր բառեր են փոխնդխաշ, փոխնձացու, փոխնդոտ։

ՓՈԽ (borrowing) ԽՈԽ.-Քրդ. poxin կամ poγin «հրուշակի նման քաղցր մի խմորեղէն» (տե՛ս Justi, Dict. Kurde 83, 84)։

NBHL (3)

Առ դու եղբարց քոց զարգու փոխնդոյս։ Հինգ արդու փոխնդոյ։ Ցորեան եւ գարի, եւ ալիւր, եւ փոխինդ։ Խառնեաց նմա բոոս փոխինդ, եւ եկեր։ Արկջի՛ք առաջի նրա ի փոխնդոցն խառնելոց։ Ելից զնա փոխնդով եւ պտղատկօք եւ հացիւք սրբովք. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 17։ ՟Ի՟Է. 18։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 27։ Հռութ. ՟Բ. 14. 16։ Յուդթ. ՟Ժ. 5։)

Ալփիտոն կամ ալփիոսն, փոխինդ. (Գաղիան.։)

ἅλφιτον farina, polenta. (լծ. եւ πόλτος puls, pulmentum ). Ալիւր արմտեաց խարակելոց. եղի. մուրկ. եւ Խառնեալն եւ զանգեալն իւղով կամ մեղու.


Փողոշ

s. zool. lamprey, murena, suck-stone.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«մուռէնա կոչուած պատուական ձուկը, որ նման է օձաձկան. murène», Բռ. ստեփ. լեհ.։

NBHL (2)

Ձուկն պատուական. որ եւ ՄՈՒՌԷՆԱ ասի.

Հինքն անուշահամ փողոշ ձկամբն ի խրախութիւնս փափկանային. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)


Փողոշուկ

s.

hair-net, hair-bag.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«կանացի մի գլխազարդ» Թուոց լա. 50. Վրդ. Թուոց. (ըստ Հացունի, Պատմ. տարազի 127 մազերը գլխի վրայ բռնելու համար)։ Այս բառն է որ Բռ. երեմ. 325 գրում է փողորշուկ և մեկնում է «ման-եալ» (թերևս աղբիւրն էր «մանեակ») և քիչ յետոյ էլ փողոր «շուրջ մանեակ»։-Սրանցից դուրս ունինք փողփողոշաձև, փո-ղողոշաձևաբար, փողոշաձևաբար, որոնք ըստ ՆՀԲ «ի Նիւս. կազմ. երկիցս դնի իբր յն. σωληνοειδως «խողովակատետակ» և αύλοει-ῶς «փողաձևաբար»։ Այս պարագային յիշեալ ձևերը ծագած պէտք է դնել փող «խողովակ» բառից՝ -ոշ մասնիկով (հմմտ. գոլոշի, լայնշի)։-

ՆՀԲ ռմկ. լծ. ֆիւլիզիկ, զիւլիւֆ կամ թէլլի փուլլու։ Հացունի, անդ, յն. φλόος «կճեպ»։

NBHL (3)

Ոսկի մեհեւանդ կամ ապարանջանք, եւ մատանի, եւ կշտապանակ, եւ փողոշուկ ընդելուզեալ. (Թուոց. ՟Լ՟Ա. 50։)

Փողոշուկ որ զծամս խոպոպիս ի ներս առնուններքոյ ականջացն. (Վրդն. թուոց.։)

ἑμπλόκιον implexum opus, torques, catenula. (ռմկ. լծ. ֆիլիզիկ, զիւլիւֆ, կամ թէլլէ փուլլու ). Հիւսք վարսից փողփողեալ, խոպոպիք եւ ոլորք առ ականջօք կանանց՝ ընդելուզեալ ոսկեթել մանուածովք. տե՛ս եւ ՀԻՒՍ, եւ ԾԱՄԱԿԱԼ.


Փոճոկ

cf. Փեճեկ.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի-ա հլ. «կեղև» Վեցօր. 87, 88, 99, որ և փեճեկ, փեճոկ, փճոք, փչոք նար. երգ. 338, Երզն. մտթ. 304. Ոսկիփ. Վստկ. 127, 204, փչոկ Տաթև. ձմ. ճծա. որից փենոկել, փոճոկել «կեղևել» Փիլ. նխ. բ. 51. Նոնն.։

= Շրջուած է կճեպ, խեճեպ հոմանիշից, որ տե՛ս առանձին. նման ձայների շրջման իբր օրինակ հմմտ. ճեպռել > փենռել «խոտը փրցնելով քաղել»։-Աճ. Այս մեկնութիւնս տե՛ս ՀԱ 1909, էջ 159։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. ԼՕԲ առմատը դնում է հնխ. sped-«պո-կել, փրցնել», որից հյ. փետել և փե-տուր, իսկ սրա *spedio-ձևից փեճեկ, (-եկ մասնիկ է)։

ԳՒՌ (dialectal) Սրանի՞ց են փեճկել Տիգ. «տրորե-լով մանրել», սաստկականը փեճկռտել Տիգ., նաև փեճկել Խն. Խրբ. ճեպկել Խն. «փետել, փետրատել, փեթռտել», իսկ Kivola2 320 ունի պեճկել և ճեպկել «փետրատել»։-Բա-ռիս վստահելի ներկայացուցիչն է Շմ. պի-ճmգ' «կճեպ, կեղև»։

ՓՈԽ (borrowing) Պատահական պէտք է համարել չաղաթ. արևել. թրք. [arabic word] pučaq, [arabic word] bučaq, [arabic word] ︎uaq, [arabic word] ︎︎pučqaq «մորթ կամ պտուղի կեղև» (Будaговъ 1, 244, 321, 804)։

NBHL (1)

Բաժանի ի ցօղուն եւ ի պատիճ, եւ ի գոգաձեւ փոճոկս ցորենոյ։ Կէոք ի պտղոց մերկանդամ ի հանդերձից եւ ի փոճոկաց՝ եփին արեգակամբ. իսկ կէսք փոճոկովն առնուն զկերպարանս եփելոյն. (Վեցօր. ՟Ե։)


Փոշտ, ի

s. anat. scrotum.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

տե՛ս Բուշտ, որից փոշտանկութիւն։ Գիրք մոլութ. 93 ա։

Չուբինով 1320 վրաց. ფუმი փուշի «кила աղեթափութիւն» բառը դնում է հայերէնից փոխառեալ. երևի ուզում է հասկանալ հյ. փոշտ-փոշտանկ։ Յամե-նայն դէպս այս բառը կապ չի կարող ունենալ վրաց. փուշի ձևի հետ։

NBHL (2)

Պարկ ձուոց կամ արութեան. որպէս փամփուշտ փոքր, կամ մասն փամփշտի. scrotum. իտ. borsa. ամորձեաց քսակը.

Փոշտանկ է անկումն աղեաց ի փոշտն՝ որ զկոկովանս պատէ. (Լծ. նիւս.։)


Փոստ

s.

measure, th part of a pot.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«չափ է. սափորի իօ մասը» Նչ. Եզեկ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։

NBHL (2)

Չափ ինչ իբր տասներորդ մասն սափորոյ.

Քսեստ մի, որ լինի ի սափորէն. որ է փոստ մի՝ ի տասնէն մինն. (Նշ. Եզեկ.։)


Փոր, ոյ

zool.

cf. Բուռ;
cf. Պոր;
sea-scorpion, father-lasher, scorpaena;

· Calfa

Etymologies (9) · Adjarian

. ո հլ. «ծակ, պարապութիւն, մէջը փոս տեղ» Ոսկ. եփես. (Մինչ ընդ միմեանս մածեալ իցեն քարինք շինուածոյն և չկայցէ ինչ փոր). «սին, մէջը ծակ, սնամէջ, պա-րապ» Վեցօր. 88. «որովայն, արգանդ, սիրտ. ընդերք» ՍԳր. Եզն. Սեբեր. (մարդուս ներ-սը իբրև մի մեծ խոռոչ ըմբռնելով, հմմտ. գոգել «ծակել, փոս բանալ, փորել» և գոգ «գիրկ, ծոց»), «ընդունարան, միջուկ իրաց» (օր. նաւի, սեխի, ամանի) Վրդն. սղ. հը, էջ 267. Ճառընտ. Սարկ. տոմ. որից փորել «փոս բանալ, խորացնել, բրել, կռել կո-փել, քանդակել» (յետնաբար գրուած նաև պորել, ինչ. Նոր վկ. էջ 317. հմմտ. Վն. պո-րել) ՍԳր. Ագաթ. Եփր. յոբ. ՀԱ 1912, 671. «ձգել, երթալ, հեռանալ» Պտմ. աղէքս. (ըստ Տաշեան, Ուսումն. ստոյն Կալիսթ. էջ 201). փորած «փոս, խոռոչ» Վեցօր. փորածոյ Ասող. փորոք «փոս, ծակ» Նոնն. 69. Ա-րիստ. աշխ. (որից փորոգիլ «սնանալ» Վստկ. 163), փորուած «խորութիւն» Եզեկ. խգ. 14. Վեցօր. փորագրել Խոր. Փիլ. վիմափոր Բրս. մրկ. Շար. գետնափոր Երեմ. ը. 11. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. Վեցօր. փորոտի «աղիք, ընդերք» ՍԳր. Կոչ. փորկարսիք «մարդու փորը կամ ընդերքը (իբր փորի կարասիք)» Մխ. բժշ. 38, 106 (նորագիւտ բառ, որ գտնում եմ երեք անգամ գործածուած), փորանց Բժշ. դարափոր Բուզ. Վեցօր. Կիւրղ. թգ. հիմնա-փոր Մծբ. փորանալ «կռանալ, ծռիլ, թե-քուիլ՝ յատկապէս նստած տեղից» Վրք. հց. ա. 428 (նոյնի մէկ այլ խմբագրութիւնը՝ Վրք. հց. ա. 492 ունի կորացաւ). փորան-կեալ Յհ. ժթ. 24. Երզն. մտթ. 594 (աշխ. ձևով փորանկած Շնորհ. եդես. տող 973, իսկ Իրեն. ցոյցք 57 գրուած է «ի վերուստ ան-կեալ») «միակտուր հիւսած (պատմուճան)» (հակառակն է փոր ի բաց). փորագրիչ, փո-րագրութիւն (նոր բառեր) ևն։ Հմմտ. նաև յաջորդը։

Klaproth, Asia pol. 99 և 328 ճա-պոն. fara, ալբան. bark, թունգուզ. ur, օսթյաք. poroch, perga և կանգազ bar հոմանիշների հետ կցում է հյ. փոր։ Müller, Armen. VI յն. περαω «ծակել» բայի հետ։ Պատկ. Փորձ 1880 մրտ. էջ 94 ալթայ. ❇ur «ծակիչ»։ Canini, Et. étym. 101 հյ. սոր և փո-րել =իտալ. foro, պելասգ. yöró «ծակ». էջ 224 փոր=խպտ. pera «որովայն»։ Մառ, ЗВО 5, 317 պրս. kanda «փո-րուած» բառի հետ? Հիւնք. փոր «որո-վայն» դնում է յն. φօթიς «կրող, տա-նող» ձևից, իսկ փոր «փոս, թռչուն, ձուկ» իմաստներով՝ հանում է առաջին նշանակութիւնից. նոյնպէս փորանկեալ մեկնում է պրս. վէրէնկ և բէրկեալ «հիւ-ռուած» ձևերիզ։ Մէնէվիշեան, Արդի լեզ. 44 փոս բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 յն. σφαἰρα «կլոր, գնդակ» բառի հետ։ Karst, Յուշարձան 403 սու-մեր. bar «որովայն», 408 սումեր. ur, bar «փորոտիք», 414 թունգուզ. burgui-da «բերել, ծակել», մոնգոլ. burgui, թրք. burgu «գչիր», 428 եաքութ. qor «փորել» և qarn «փոր», Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 109 նոյն ընդ բրել։ Պա-տահական նմանութիւն ունին լտ. fo-rare «ծակել», որի ցեղակիցն է հյ.

բիր, բրել, և արաբ [arabic word] fār «փորել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 62)։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. փոր, Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. փօր, Ագլ. Մկ. Տիգ. Տփ. փուր, Հմշ. Սեբ. փէօր, Ասլ. փէօ՝ր, Սվեդ. փիւր, Զթ. փիւյ, փիւր, Հճ. փոյ, Մրղ. փը՞ր «փոր. ո-րովայն».-բայաձև Վն. փորել, պորել, Ալշ. Մշ. Սչ. փօրել, Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. Տիգ. փօրէլ, Ասլ. փէօրէ՝լ, Խրբ. փօրիլ, Տփ. փօ՛-րիլ, Հմշ. փօրուշ, Մկ. փուրիլ, Ջղ. բ'որել (ազդեցութեամբ բրել հոմանիշի՝ նախա-ձայն փ դարձած բ՝) «փորել»։ Նոր բառեր են փոքրափոր (կայ արդէն էֆիմ. էջ 26), փորաբաց, փորաեղ, փորահանուցք, փորա-հարինք, փորամնայ, փորասոթ, փորատակ, փորացաւ, փորբարձ, փորթափել, փորխաշ, փորխոց, փորմուտ, փորոց, փորնակ, փոր-փրել, փորմշտկել, փորսող, փորցւոր, փոր-քաշ, փորքշուկ, փորօք, փորոք «մեղուի փև-թակ» ևն։-Կարևոր է յիշել քչփորել «ա-տամը, ականջը, քիթը խառնել, փորփրել», որից և քչփորիկ «ատամխառնիչ». բառիս այլ ձևերն են կչպորել, կչփորել, պչկորել, փչխորել, փչփորել, քչպորել, կնպորել, քըց-պորել, քցփորել, որոնց բոլորի նախնականն է պճկորել (կազմուած է -որ մասնիկով պճկել Մշ. «ատամները փորել» բայից), բայց այնպիսի ձևափոխութիւններ է կրած, որ իբր թէ փորել բայից է ձևացած (քչփո-րել=«քիչ փորել»)։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. უორი փորի կամ գორო փորո «մարմնի ծակոտիք», უოროვანი փորովանի «ծակոտ» (սրանք հնագոյն նշանակութեամբ են), բոհեմ. pori «փորոտիք». pir «փոր», puri «աղիքները» (Vaillant, Gram. bohem. 122-3), սպան. գնչ. poria «փոր» (Campuz), ռումելիի գնչ. per «փոր», per peresa «փոր փորի», peréskero «մեծափոր» (Paspati), բոշ. պեր «փոր, արգանդ», պե-րը «տիրտ»։

(յետնաբար ո հլ.) «կարապ թռչու-նը» Օր. ժդ. 16. Վեցօր. ը. 175. Ոսկ. մ. ա. 22 և Փիլիպ. է. Փարպ. Առ որս. (գրուած է նաև պոր Խոր. բ. 81). որից փորահաւ «հա-ւալուսն» Պիսիդ. վեցօր. տող 1098. Բար. էջ 137։

ՀՀԲ փոր «որովայն» բառից՝ թռչունի մեծ փորի պատճառաւ այսպէս կո-չուած։ ԳԴ պրս. օ [arabic word] hubara «կա-րապ», Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 ո բնաձայնից։ Հիւնք. փոր «փոս» բառից, որովհետև կարապ=յն. ϰάραβος «նաւ», «որ գոգաւոր է, իբր մէջը փորուած»։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. ბორა բորա «մի թռչուն»։

«մի տեսակ ծովային ձուկ, որ իր վը-նասակարութեան պատճառով յն. կոչուած է σϰορπίος, σϰορπίδων, այն է՝ կարիճ». ըստ ՆՀԲ բառս գործածել է Բժշ. բայց վկայու-թիւնը չէ դրուած, ինչպէս նաև յայտնի չէ թէ յաճախադէ՞պ մի ձև է, թէ միայն մի անգամ գործածուած։ Վերջին պարագային կարող էինք ուղղել կոր «կարիճ», իբր թրգմ. յն. բառի։

Նոյն բառը ունի նաև Քաջունի, հտ. Գ. էջ 248, բայց ինչպիսի՛ այլայլութե-ամբ. «փորձուկ. է ծովու կարիճ». պէտք է կարդալ «փոր. ձուկ է. ծովու կա-րիճ»։

NBHL (19)

Փորն նորա լի է ճարպով։ Դառնութեան խիթք ի փորն անկանէին։ Հեղաւ ամենայն փոր նորա։ Դարձաւ շունչ մանկանն ի փոր նորա։ Էր յովնան ի փոր իմում։ Ջեռաւ սիրտ իմ ի փորի իմում։ Հոգի ուղիղ նորոգեա՛ ի փորի իմում.եւ այլն։

Զանուշութիւն նոցա ի ժանտահոտութիւն ի փորի մերում դարձուցանեմք։ Զովացուցիչ է, զտապս ի փողոյն փարատէ. (Եզնիկ.։)

Ծխաշունչ կծուութիւն ինչ ի փորէ ի վեր բուրիցէ։ Ի փորէ անտի պարզել զմաղձն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։ Սեբեր. ՟Ժ։)

Խարչչեցաւ փոր իմ ի լալոյ. զախտակցութիւնն ասէ (յովբ). զի զմայրն ի սէր եւ ի մեր խնայումն ախտակցութիւն. (Վանակ. յոբ.։)

Նմանութեամբ՝ Ո՛ր եւ է ընդունարան, եւ Միջուկ իրաց.

Ի փոր նաւին։ Զփոր սեխին. (Ճ՟Զ։ Վրդն. սղ.։)

Ամենայն աման՝ որչափ տանի փոր նորա, այնչափ առցէ ջուր յանսպառ գետոյ. (Սարկ. տոմար.։)

Եւ զայլ գերութիւնս կողմանց կողմանց, փորի փորի, զաշխարհի աշխարհի ածին ժողովեցին. (Բուզ. ՟Դ. 55։)

ՓՈՐ ա.գ. Փորած. դատարկեալ. եւ Փորուած.

Ցողունն վարսակայ ամենեւին փո՛ր եւ սնամէջ է. (Վեցօր. ՟Ե։)

Մինչ ընդ միմեանս մածեալ իցեն քարինք շինուածոյն, եւ չկայցէ ինչ փոր, անքան մնան ի միմեանց։ Ուր հաստատուն է հիմն, եւ չիք ինչ փորիւ. (Ոսկ. եփես.։ Եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)

Եւ զայլ գերութիւնս կողմանց կողմանց, փորի փորի, զաշխարհի աշխարհի ածին ժողովեցին. (Բուզ. ՟Դ. 55։)

Որ շինէին զժողովուրդսն՝ որմոյ նմանութեամբ, եւ փորիւ ծեփէին, որպէս ասէ եզեկիէլ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)

Զարագիլ եւ զփող, կամ ձկնաքաղ. (Վեցօր. ՟Ը։)

Զսիրամարգ, կամ զփոր։ նա եւ փորն կարի իսկ գեղեցիկ է։ Եւ փորն իսկ քաջաձայն թռչուն է. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22. եւ Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)

Ոչ ոք արդեօք տեսանիցէ զփորն, կամ զձիւն, հարցեալ՝ եթէ սպիտա՞կք են այսոքիկ. (Կիւրղ. գանձ.։)

γαστήρ venter, uterus ἕγκατον, -τα intestunum viscera τὰ ἑντός interiora. Միջավայր մարմնոյ կենդանեաց ի լանջաց եւ ի վայր՝ ընդունարան փորոտեաց. որովայն. արգանդ. եւ Ընդերք, ախոնդանք, սիրտ.

κύκνος cygnus, olor. Պոր. այն է կարապ թռչունն.

σκορπίος, σκορπίδιον scorpius, nepa. Ձուկն փշուտ՝ հարկանօղ, կամ թունաթափ, կարիճ ծովային ասացեալ. սկօրփիտ։ (Բժշկըն։)


Փորոն, ի

s.

forum.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«հրապարակ». մէկ անգամ միայն ունի (իբրև յատուկ անո՞ւն) Խոր. բ, 88, որ և գրուած փառոն։

= Յն. φόρον, որ փոխառեալ է լտ. forum «հրապարակ» բառից։

«ուրա՞ր». առանձին չէ գործած-ուած. ռայզ սրանից է բարդուած լայնա-փորոն. նորագիւտ բառ, որ գտնում եմ գոր-ծածուած Պտրգ. 197, 371։

= Յն. ὥμοφόριον > հյ. եմիփորոն բառի վրայից, իբր թէ յն. φόσιον առանձին ձև գո-յութիւն ունենար։-Աճ.

NBHL (2)

Եդ ցնա ի փորոնին (կամ փառոնին ) ներքոյ ռեանն. (Խոր. ՟Բ. 85։)

Բառ լտ. ֆօռում յորմէ յն. ֆօ՛ռօն. forum φόρον . Հրապարակ. մեյտան.


Փորչէ

cf. Սիկղ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«սիկղ, քառորդ, ունկի». մէկ ան-գամ յիշում է Շիր. էջ 28՝ եբր. սիկղ, յն. մէտ և լտ. մեղիատիս ձևերին իբրև հոմանիշ հայ բառ։

NBHL (1)

Ըստ եբրայեցւոցն սիկղ, եւ ըսա հելլենականին տէտն, եւըստ հռովմայեցւոցն մեղիատիս. եւ ըստ հայոց փորչէ. որ է ՟Դ մասն ունկոյ. (Անան. չափ եւ կշռ.։)


Փու

int.

pooh ! fie ! fie for shame !.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«կատուախոտ, valeriana» Բժշ. (այլուր համարւում է «աղբաղբուկ խոտը, valerianella կամ սև պղպեղ»). գի-տէ միայն ՀԲուս. § 3083։

= Արաբ. ❇ fu «կատուախոտ» (տե՛ Steinschneider-ի հաւաքածոյքը՝ WZKM 12, 228 և Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 899), որ իր հերթին փոխառեալ է յն. φօῦ ձևից. սրանից են նաև վրաց. უ3უ փհու «valeria-na officinalis» և իտալ. fu։-Աճ.

Աճառ. ՀԱ 1908, 124 դնում է յոյնից. բայց իբրև Բժշկարանի բառ՝ աւելի յարմար է դնել արաբերէնից։

NBHL (2)

Թոս՞ թիւ. Ձայն ռամկակտն՝ ի նշանակ թշնամանելոյ.

Ո՛վ շնացող, հազար փո՛ւ եւ թուք ի երեսդ. (Ոսկիփոր.։)


Տելետի

s.

consecration.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«սրբազնագործութիւն, նւիրա-գործութիւն», իբր յն. փիլիսոփայական բառ յիշում է Մաքս. ի դիոն. որ և տեղետ Նոնն. 11։

= Յն. τελετή «արարողութիւն, ծէս. 2. զոհ. պատարագ. Յ. խորհրդազգածութիւն. 4. քա-հանայութիւն. 5. քաւութիւն»։-Հիւբշ. 384։

NBHL (3)

Տելետի կոչի ըստ յունաց իմաստասիրացն, որ է կատարողութիւն. եւ սովորեցան կոչել այս անուամբ զհաղորդութիւն խորհրդոյն, որպէս կատարելով զխորհրդազդածսն՝ որք ուսանէին զնոցայն. (Մաքս. ի դիլոն։ տե՛ս եւ Մագ. ՟Հ՟Թ=՟Ձ՟Բ։)

Տելետին՝ գլուխ իմաստասիրաց կամ հռետորաց։

Բառ յն. դէլէդի. τελετή . Կատարումն. եւ Սրբազանութիւն. նուիրագործութիւն. եւ նուիրական ոք.


Տրեխ, աց

s.

sandal;
wooden-shoe, clog;
— հովուի, calage.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ի-ա հլ. «տրեխ» Մխ. դտ. Շնորհ. ընդհ. որից տրեխաւորիլ «տրեխ հագնիլ» Յհ. կթ.։

-Շատ նման է հնչում արաբ. ❇ tiraq «կօշիկի կաշի. 2. արաբական փա-պուճի վրայ գամուած կաշիի թերթերից իւրաքանչիւրը, 3. վահանը պատելու հա-մար կլորակ կտրուած կաշի» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 11). բայց սրանց յարաբե-րութիւնը իրար հետ՝ չեմ կարող որոշել։-Աճ.

ՆՀԲ մեզնից է համարում ռմկ. (իմա՛ տճկ.) չարըխ, չարըգ «տրեխ»։ Հիւնք. տառեխ բառից։ Փ. Տ. Մովսէսեան, Arm. Bauernhaus 139 և Գազանճեան, Արև. մամ. 1907, 934-5 տճկ. չարըխ բառի հետ։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. տրեխ, Գոր. Երև. Շմ. տրէխ, Ղրբ. տրէխ, տըռը՛խ, Տփ. տրիխ, Ագլ. տրէհ։ Նոր բառեր են անտրեխ, տրեխաւոր, տրե-խամէջ, տրեխատան, տրեխչոան, տրեխա-ցու։

ՓՈԽ (borrowing) Մեզնից պէտք է լինի գնչ. triák «կօշիկ», որից triakhengoro «տրեխ շինող»։ (Paspati այս բառերը մութ է համարում և ևասկածով համեմատում է սանս. trikš «եր-թալ, շարժիլ» բառի հետ, որ անյարմար է)։

NBHL (2)

Աղտեղեալ տրեխօք ելանեն ի բեմն սուրբ։ Ունին տրախք. (Շ. ընդհանր.։ Մխ. դտ.։)

(յորմէ ռմկ. չարըխ, չարըգ) ὐπόδημα calceamentum, caliga, calceus rusticus. Կօշիկ հանդերձ խրացիւք.


Տրէ, ի

s.

the fourth month of the ancient Armenian calendar (November).

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(սեռ. տրեայ Լաբուբ. էջ 2) «Հայ-կական չորրորդ ամիսը, որ ըստ անշարժ տո-մարի համապատասխանում է հռովմէական նոյ. 9-դեկտ. 8» Ասող. Վանակ. տարեմ.։ Նոյն բառն է և տրեկան «տրէ ամիսը» Գիրք թղ. 273 (Ըստ Հռովմայեցւոցն ի 10 հոկ-տեմբեր և ասորերէն Թշրին կտիմ և ըստ հայոց տրեկանի), որ յայտնի չէ թէ գրչա-գրական սխա՞լ է, թէ ահեկան և մեհեկան ձևերից ազդուած և իրօք գոյութիւն ունեցող ժողովրդական մի ձև, որ գրուածքի հեղի-նակը կամ գրիչը գործածել է, ինչպէս որ մի քիչ յետոյ էլ ունի ժողովրդական կթոց ամ-սանունը՝ փոխանակ սահմի (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 254)։

= Պհլ. tir «Շնիկ աստղը» (Nyberg, Hilfsb. 2, 225), գւռ. *tīrē ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] tir «արեգակնային չորրորդ ամի-սը», և լայնաբար «ամառ», կապադովկ, τήρι, τειρει, τειδ «կապադովկիական չորրորդ ամիսը», զնդ. [other alphabet] tistrya «Շնիկ աստղը», tištryehe mā «զենդական չորրորդ ամիսը՝ որ նուիրուած է Շնիկ աստ-ոին» (Bartholomae, Altir. Wtb. 651), սանս. [other alphabet] tšya «մի աստեղատուն և նրա համապատասխան ամիսը», տոգդ. tiš, բուդդայական չին. (սոգդիականից փոխա-եեալ)՝ tir «փայլածու»։ Հայերէնը գալիս է հնագոյն *տիրէ ձևից. է վերջաւորութիւնը իրանական մի գաւառականի ուղղականի վերջաւորութիւնն է, ինչպէս ունինք քրիստ. սոգդ. ē, հմմտ. մարգարէ, բազէ. որ և -ալ. հմմտ. կամայ ակամայ, աշկարայ ևն (Bai-ley лRAS 1930, էջ 17)։

Հներից Վանակ. տարեմ. մեկնում է «զի տայ կամ կրէ գիշերն յօրէն «ժամն և զմասունքն» (այսինքն ցերեկը կար-ճանում է և գիշերը երկարում)։ Նոյնը Տաթև. հարց. 200. իսկ Տաթև. ձմ. ա. «Տրէ՝ զտէրունական խորհուրդն ասէ, ւորժամ տիրեաց Աստուած ի վերաւ ա-ռառածոռ»։ Brosset JAs. 1832, 529 հեռաւռր նմանութիւն է ուզում նշմա-րել վրաց. ოთხი ոթխի «չորս» բառի հետ։ Böttich. ZDMG 1850, 365 պրս. Tī յատուկ անունի հետ։ Lag. Ges. Abhd. 294, 9, Beitr. bktr. Lex. 56 սրանց է կցում սանս. taš̌tar և զնդ. tistrya, ո-րոնք չի ընդունում Lag. Arm. Stud. § 2245։ (Սրանց վրայ տե՛ս Horn, Grdr. § 406)։ Պատկ. O назван. дрeв. apм. мecяц. 39 պրս. և կապադովկ. ձևերի հետ նաև վրաց. տիրիս-կոնի, տիրիս-դենա «վրացական 11r։ և 12ր։ ամիս-ները»։ Հիւնք. պրս. թիր, Հիւբշ. 89 Տիր աւստուծու անունից։ Սոգդ. և չին. նո-րագիւտ ձևերի միջոցով մեկնեց Gau-thiot MsL 19, 122։

NBHL (3)

Անունզ ամսոյ հայոց, ըստ անշարժ տումարի համեմատ նոյեմբերի, եւ առաւել դեկտեմբերի. իսկ ըստ շարժականին՝ պէսպէս ամսոց այլոց ազգաց.

Տրէ. զի տայ, կամ կրէ գիշերն յօրէն զժամն եւ զմասունքն. (Վանակ. տարեմուտ.։)

Որ օր ՟Ի. էր տէր ամսոյն, ի կութս այգեստանի (յեօթներորդ դարու). (Ասող. ՟Բ. 4։)


Տրիբուն, ի

s.

tribune.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«րերապետ, ազգապետ, հազա-րապետ ժողովրդեան կամ զօրաց» Պրպմ. 424 1ծ. առամ. 766. Վրք. սեղբ. 71Ս. Ճառընտ. Մխ. անեց. 35. Մխ. դտ. Հ. կիլիկ. յետնաբար տռիվովն Անկ. գիրք առաք. 241. զուտ յունական ձևով՝ տրիբունոս Վրք. սեղբ. 708 (Եւս. պտմ. 239 տրիբունս ուղղել ըստ յն. Տուրբոն՝ յատուկ անուն). որից տրիբու-նական (չունի ԱԲ) Յայսմ. մայ. 21. հմմտա-նի տրիրուն։

= Յն. τριβοῦνος, որ փոխառեալ է լտ. tribunus ձևից։-Հիւբշ. 385։

ՀՀԲ և ՆՀԲ լատինից։

NBHL (5)

Բառ լտ. դրիպունուս. tribunus. որ պէսպէս բացատրի ի յն։ Ցեղապետ. ազգապետ. հազարապետ ժողովրդեան կամ զօրաց.

առաքեաց զարիստողաւոս տրիբուն եւ դպիր. (Պրպմ. ձ։)

Ոլիմպիոս, որ էր տրիբուն իշխանութեան նորա։ Ի զինուորութեանն ի տրիբունէն կոչեցայ մերկեռիոս. (ՃՃ.։)

Ընդդէմ դառնայ նախագլուխ իշխանին, այսինքն կոմսին, եւ կամ տրիբուն ին. (Մխ. դտ.։)

Զգեցոյց նմա զտրիբուն ոյ պատուոյ իշխանութիւնն. (Հ. կիլիկ.։)


Տրիգոն, ի

s.

pastinax, puffin, poison-fish, sting-ray.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«վահանաձև տափարակ մի տե-սակ ձուկ, կատուաձուկ, pastinaca raja L». մէկ անգամ գործածում է Վեցօր. 153. «Այլ և խայթոցք տրիգոնին, որ է ձուկն ծովուն, որ և յետ մահու իւրոյ մեղանչական է». ու-րիշ վկայութիւն չկայ։

NBHL (2)

Խայթոցք տրիգոնին, որ է ձուկն ծովուն. որ եւ յետ մահուն իւրոյ մեղանչական է. (Վեցօր. ՟Է։ ( քէտի պալըղը. լտ. բասդինագա).)

Բառ յն. դրիղօն τριγών (որպէս թէ եռանկիւն) pastinaca (որ եւ ճակնդեղ) Ձուկն վահանաձեւ տափարակ, որ ունի ի վերայ ձետոյ երկայնելոյ փուշ երեւելի.


Տրիտուր

s.

reward, recompense, retribution, requital.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

տե՛ս Տալ։

NBHL (4)

Զի՛նչ տաց տրիտուր տեառն՝ ըստ ամենայնի, զոր եւ ետ ինձ. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Ե. 12։)

Զի՞նչ տրիտուր հատուսցուք։ Առաջի ընծայէր տրիտուր նմա զպարգեւսն։ Տալ տան զպարտապանութիւն տրիտուր . (Խոսր. Յհ. կթ.։ Մաշկ.։)

Հատուցանել զտրիտուր փոխարինին։ Տեսե՞ր զահագին տոկոսիս տուգանացն, եւ զփոխարէն տրիտուր հատուցմանցն. (Ճ. ՟Բ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)

ἁνταπόδομα, ἁνταπόδοσις retributio, remuneratio. Տրից փոխան տուրք. փոխարէն. փոխադարձ հատուցումն, վարձ կամ պատիժ.


Տրմէս, մեսաց

s.

triens, trimessis.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«8 կերատի քաշ կամ 1/︎ դահե-ևան» Շիր. 27. Վրք. հց. բ. 240։

= Յն, τριμί́σσιον, որից և լտ. tremissis՝ նոյն նշ. ըստ Մանանդեան, Կշիռները էջ 21 տանում է 1,51 1/ջ գրամ։-Հիւբշ. 385։

Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 179 պրս. թէրմէսէ ձևի հետ, այն է ❇ tarmasa «երկու եղջերակ որիզ, կէս դանկ»։ ՆՀԲ պրս. թէրմէսէ և լտ. tre-missis, trimesis։ Պատկ. Շիր. 27 ա-րաբ. ❇ ︎ tr m § և [arabic word] tarmasa։

NBHL (3)

Կշիռ ութ կերասի լինի տրմէս մի։ Մանր բաժանելով զունկին՝ լինի դահեկան վեց, տրմէս տասն եւ ութ։ Սիմէս՝ կէս դահեկանի. տրմէս՝ երրորդ մասն դահեկանի. (Շիր. չափ եւ կշռ.։)

Դրամակէսս եւ տրմէսս գողանայի. (Վրք. հց.։)

τριτημόριον triens, trimessis. (պ. թէրմէսե. լտ. դռէմիսսիս, դռիմէսիս. իբր երիս ասսիս կամ դանկ. ... ). Երիր մասն դահեկանի. կամ ոսկի ի չափ վեցերորդ մասին ունեաց.


Տրմուղ, մղի

s.

inexperienced, inexpert, raw, unpracticed, new;
untamed, wild.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(սեռ. ի) «անվարժ, դեռ չլծուած ձի, եզ (նաև վզի համար ասուած)» Երեմ լա. 18. Ոսկ. մ. ա. 6. և եբր. լա. Բուզ. 262. Եւս. պտմ. Սեբեր. 185 որից տրմոու-թիւն Ոսկ. մ. ա. 6 և կրկնութեամբ՝ տրմուղ կրմուղ Կոչ. 209 (երկու անգամ), որից և կրմուղ (ի հլ.) Ոսկ. մ. գ. էջ 54. Կիր. պտմ. էջ 132, կրմղութիւն Դիոն. երկն.։

-Կարմուած է մուղ «մղել, վարել» ար-մատից՝ տր-բացասական մասնիկով, որ այլուր անսովոր է. հմմտ. համապատաս-խան անմուղ ձևը՝ Ոսկ. մտթ. ղկ. յհ. Վռռ. և վկ. ա. 653, Մագ. Զքր. կթ. նոյն նշա-նակութեամբ. Յիշեալ տր-մասնիկը պէտք է համարել բնիկ հայկական տ բացասակա-նի երկրորդ ձևը. հմմտ. սանս. dur-, հհիւս. անգսք. tor-, հբգ. zur-բացասական մաս-նիկները (Pokorny 1, 816)։

ՀՀԲ տար-մուղ «ոչ մդեալ»։ ՆՀԲ թու նոյնպէս հանել մուղ արմատից։ Հիւնք. մտրուկ բառից։

NBHL (8)

ոչ ուսայ իբրեւ զընջուղ տրմուղ. (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 18. (այն է երինջ, որթ. որթուկ. մոզի. յն))

Երինջս տրմուղս, եւ անգրանկածինս։ Իբրեւ զձի տրմուղ անիմաստ (կամ անսաստ, անսանձ). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6. եւ Ոսկ. եբր. ՟Լ՟Ա։)

Նստուցին ի վերայ տրմուղ իշոյ։ Ընդեսցուցանէ իբրեւ զյաւանակ տրմուղ։ Նստար ի յէշ՝ յաւանակին, զգօնացելոյն՝ եւ տրմըղին. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 39։ Մանդ. ՟Բ։ Յիսուս որդի.։)

Ասի եւ զպարանոցէ մատաղ անասնոյ.

Արա՛ ի ներքոյ լծոյ զտրմուղ վիզս. (Սեբեր. ՟Ժ։)

ՏՐՄՈՒՂ ԿՐՄՈՒՂ, տրմղի կրմղի. Նոյն ընդ վերնոյն՝ կրկնութեամբ ըստ հայկական ոճոյ.

ἁδάμαστος, ἁζυγής, δυσήνιος indomitus μόσχος vitulus, juvencus եւ այլն. Մատաղահասակն յանասունս՝ չեւ մղեալ ի գործ. անփորձ. անվար. անլուծ. դժուարասանձ. անհամետ. չեւ եւս ճնշեալ. պզտիկ, ճիվան, կէնճ.

Հեծեալ է ի վերայ յաւանակի տրմղի կրմղի։ Միայն թագաւորն յիսուս նստաւ ի վերայ տրմղի կրմղի յաւանակի. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)