embroiderer;
embroidered;
—ք, embroidery;
lace;
vellum lace.
· Calfa
ῤαφιδευτός. acu pictus, consutilis. Գրի եւ ԱՍԸՂՆԱԳՈՐԾ, ԱՍՂՆԵԳՈՐԾ, ԱՍԵՂՆԱԳՈՐԾ. Գործեալն կամ կիտեալն ասղամբ.
Վարագոյր նկարէն յասղնագործաց։ Պարգօտք ասղնագործ. (Եւ. ՟Ի՟Է 16։ թգ. ՟Ժ՟Գ 18։)
Խորան նկարակերտ ասեղնագործ. (Ճ. ՟Թ.։)
embroidery.
· Calfa
Եործելն ասղամբ. գործ ասղնագործ. τὸ ῤαφιδευτόν.
Որ ճարտարապետէր զոստայնանկութիւն եւ զասղնագործութիւն. (Եւ. ՟Լ՟Ը 23։)
amulet.
· Calfa
περίαμμα. amuletum. Բժժանք, յուռութք յասղանւոյ կամ ի թելոյ.
Ասղնանօք, եւ պառաւանց առասպելօք. (Ոսկ. կողոս. ՟Ը։)
rocket.
· Calfa
(որ և ասսրեկ, սորեկ) «մի տե-սակ թթու բանջար, ճարճրուկ, լտ. eruca, ֆրանս. roquette» Գաղիան. Բժշ. ըստ ոմանց «կոտեմ, ջրկոտեմ»։ -Սրանից տարբեր է սորեկ «որթ», որ եբրայական փոխառութիւն է։ Կայ նաև գւռ. ասորիկ, սորեկ, սորուկ, սորոորին «կտաւատի մի տեսակ՝ որից ձէթ են հանում», հունդը նման է կոտեմի կամ կո-րեկի. ըստ Ախք.՝ վայրի մի խոտ է (տե՛ս Ազգ. հանդ. Ա. 138). բայց չգիտեմ թէ կապ ունի՞ նախորդի հետ։
ՀԲուս. § 168 ասում է. «Զարմանալի կամ հետաքննական բան մ'է, որ մեր ասորեկ կոչածը՝ Ափրիկեցիք ալ հիմայ ասուրիկ կոչեն, ըստ վկայութեան Ա-տանսոն բուսաբանի, որ շատ տարիներ կեցաւ ի Սենեկամպիա»։ Ֆերահեան, Բազմ. 1931, էջ 141-2 խօսելով բառիս վրայ, գտնում է, որ նոյն է լտ. eru-ca, ֆրանս. roquctte, իտալ. ruca, տճկ rokka salata, գւռ. ճարճիր, նարճրակ, արաբ. [other alphabet] ǰirǰir, ինչպես դրել եմ ես էլ։ Այս բոյսը շատ նման է կոտեմի և ջրկոտեմի, որի համար էլ երբեմն շփոթ-վում է նրանց հետ։ Բոլորովին տարբեր է գւռ. սորեկ, սորուկ «լտ. sorgham, sa-ricum» (տե՛ս իմ Գւռ. բառ.)։
adj. s. syriac.
· Calfa
συριστί syriace. Ի լեզու ասորւոց. ասորի բարբառով.
Խօսեա՛ց ընդ ծառայս քո ասորերէն. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ը 26։ Ես. ՟Լ՟Զ 11։)
woolly, fleecy.
· Calfa
Որ ունի ասր առատ. բրդոտ
Որպէս նայն թաւ եւ ասուեղ է. (Եզնիկ.։)
woollen;
blanket;
cloth, stuff;
flannel;
drapery.
· Calfa
տե՛ս Ասր։
ԱՍՈՒԻ ἕριος laneus որ եւ ԱՍՈՒԵԱՅ, ԱՍՐԵԱՅ, ԱՍՐԵՂԷՆ. Այն՝ որոյն նիւթն է ասր. բրդեղէն.
Ձորձ ասուի։ Զպատմուճանս կտաւիս, եւ մի՛ ասուիս. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. Եղեկ. ՟Ի՟Դ 17։)
ἕριον laneum Հանդերձ յասույ. բրդի լաթ
Եթէ ի կտաւիս, եւ եթէ յասուիս։ Թեզան յասուեաց, կամ ի կտաւեաց. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ 48. 51. 52։)
Իբր ասուի ի ցեցոյ հալեցայ. (Նար. ՟Ի՟Ա։)
ԱՍՈՒԻ, կամ ԱՍՈՒՈՑ, վարի եւ իբր Ասու, այս ինքն որպէս սեռական բառիս ԱՍՐ.
Իբր ասուի իջելոյ, կամ իջանելով։ Եդիր զիս ի քրձին ասուի. (ՃՃ.։)
Գզաթ մի ասուի. (Դտ. ՟Զ 37։)
Ի բեռանց ասուոյն. (Նար. երգ.։)
that is endowed with the faculty of speaking, reasonable, gifted with reason.
· Calfa
cf. ԲԱՆԱԿԱՆ. (որում հակակայի Անասուն, անբան)
Հոգի եւ մարմին, եւ անասուն եւ ասուն։ Անասնոցս, ասնոց, առաքինեացս, վատթարացս։ Բաղկացեալ յասնոյ եւ յանասնոյ. (Փիլ.։)
Զասունս եւ զանասունս. (Եզնիկ.։)
Ունայնացեալ ի բոլոր ստացուածոց ասնոց եւ անասնոց. (Յհ. կթ.։)
Ասուն կենդանեաց. (Նար. կ. եւ Նար. խչ.։)
shooting star.
· Calfa
«թռիչ աստղ». ըստ ՀՀԲ և ՋԲ ի-ա հլ. ՀՀԲ իբր վկայութիւն դնում է Ալպերտ ա-ծառ. ոստ ՆՀԲ բառ ռմկ. գործածական է արդի գրականում։
ՆՀԲ արաբ. շիհապ, շիւհիւպ բառից. (ի-մա արաբ. [arabic word] šahab, šihāb «ա-սուպ», յգ. [arabic word] šuhub «ասուպներ», որոնք չեն կարող տալ մեր ասուպ ձևը)։
Բառ ռմկ. առեալ ի յարաբ. ... cf. ԹՌԻՉ։
iron armour, horse armour;
trooper, horseman;
caparisoned
· Calfa
, ի-ա հլ. «ձիու զենք և զարդե-րը» Ագաթ. Խոր. Արծր. յետնաբար նաև «ձի-աւորուած ու զինուած» Յհ. կթ. գրուած է նաև ասպիզէն. որից ասպազինեալ «ձին զինելով ևռուի պատրաստած» Արծր.։
= Պհլ. *aspzēn «ձիու զէն ու զարդ» բա-ռից, որ սակայն աւանդուած չէ պահլաւ գը-րականութեան մէջ. կազմուած է պհլ. asp «ձի» և zēn «զէնք» բառերից. պրս. կայ [arabic word] zin-i asb «թամբ». սակայն այս նշանակութեամբ գործածուած չէ հայե-րէնի մէջ։-Հիւբշ. 108։
ՀՀԲ և ՆՀԲ մեկնում են հյ. ասպ և զէն բառերով։ Այսպէս է նաև Տէրվիշ. Մա-սիս 1882 յուլ" 24։ Laqarde., Arm stud § 199 համեմատում է պրս. zīn-i-asb ձևկ հետ։
Զէն եւ զարդ երիվար.
Իսկ նորա առեալ զերիվարն, եւ զասպազէնն առեալ կապէր ի թիկունս իւր. (Ագաթ.։)
Հանեալ յասպազինէն ըզներդեայ քեմխտապատ պարանն. (Խոր. ՟Բ 82։)
Մերկանան ի զինէ եւ յասպազինէ։ Յասպազինէ երիվարին ի վայր արկեալ զինքն։ Կորովի յաղեղն եւ ի ղէն եւ յասպազէն։ Տունս գանձուց եւ ասպազինաց. (Արծր. ՟Ա 5. 7. 9։ ՟Ե 7։)
Քաջ սպառազէն՝ որպէս ձիաւոր. եւ Հանդերձ զինուք ձիոց.
Վաղիւ առաւօտունցուցանեմ ձեզ փիղս վառեալս եւ ի վերոյ ասպազէնս ի քաջացն, որ տեղասցեն ի վերայ ձեր անձրեւս նետս երկաթեղէնս. (Արծր. ՟Բ 3։)
Ասպազէն առնազէ՛ն զնոսա վառեալ։ Արիաբար ասպազէն ի վերայ շահատակեալք. (Յհ. կթ.։)
to caparison (a horse).
· Calfa
Զինել զձի. սպառազինել զերիվար պատերազմական.
Թագաւորն լիդէացւոց ասպազինեալ զերիվարն զուրջանակի պղնձի արկանելեօք։ Կարթակոտոր զասպազինեալ երիվարն արարեալ։ Մտրակեալ զիւր ասպազինեալ երիվարն. (Արծր. ՟Ա ռ. 14։ ՟Գ 17։)
hound
· Calfa
Որ կայ ի սպասու ասպականւոյ, այս ինքն որսորդի. որսորդ շուն. բարակ որսական.
Սովեցելոյս ասպականասպաս կաղկանձողական ամենաթշուառ վտանգաւորիս ապրուստ կերակրոյ փշրանաց հացի մասնաւորեսցես. (Նար ՟Շ՟Ե։ Իսկ Լծ. նար. առեալ որպէս գոյական՝ դնէ.)
Ասպականասպաս, լափն է՝ զոր տան շանն։
huntsman, hunter.
· Calfa
(-նւոյ, -նեաց) «որսորդ» Փիլ. լին. 371. (շփռթ է Պիտ. թ. 5 հատուածում, ուր կարող է թէ՛ «որսորդ» և թէ մանաւանդ «որսի շուն» նշանակել). որից ասպականա-սպաս, որ մէկ անգամ գործածուած է Նար. լե. էջ 97.-«Ընդ քանանուհւոյն ձայնի ի խորոց սրտիս պաղատիմ, սովեցելոյս ասպականաս-պաս կաղկանձողական ամենաթշուառ վը-տանգաւորիս, ապրուստ կերակրոյ փշրանաց հացի ի բազմազեշտ քո սեղանոյ մասնաւո-րեսցես»։ Այստեղ ամբողջը ակնարկութիւն է Մտթ. ժե 27 Քանանացի կնոջ և յատկապէս «Քանզի և շունք կերակրին ի փշրանաց ան-ևելոց ի սեղանոյ տեառն իւրեանց» հատուա-ծի։ Լծ. Նար. լե. մեկնում է «շան ուտելիք. լափ» (անշուշտ սպաս «թանապուր» բառից կարծելով), ՀՀԲ «շան կերակրոյ սպասող կամ յուսացող», ՓԲ «որսական շան նման կերակրոյ սպասող», Աւետիքեան, Մեկն. Նարեկի, Վենետ. 1859, էջ 194 «սպասաւոր կամ ծառայող որսորդի, որ է շուն» (ասպա-կանի+սպաս բառերից) և էջ 553 «շան պէս սաասող կամ ձիանց պահապան»։ Իսկ ես կարծում եմ, որ ասպականասպաս նշանաևում է «կերակրի մնացորդներին սպասող» և կազմւած է ո՛չ թէ ասպականի «որսորդ կամ շուն», այլ ասպակ «կերակրի մնացորդ» բա-ռից. ըստ այսմ ասպականասպաս ճիշտ այն է՝ ինչ որ Ոսկ. պօղ. ա. 459 «շունք սեղանոյն ասպակի սպասիզեն»։ ՆՀԲ ուզում է հանել ասպ «ձի» բառից
այսպէս նաև Հիւբշ. 108 կասկածով։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ էջ 467 զնդ. spaka «շնիկ» պրս. isba [arabic word] «շուն», յգ. [arabic word] isbagān «շներ»։ Այս մեկ-նութիւնը շատ ուղիղ պիտի լինէր (հմմտ Հերոդոտոս Ա. 110 σπάϰα τὴν ϰνα ϰαλζουσι οί Νήδοι Մարք զշուն սպակա
կոչեն), եթէ սակայն ասպականի իրօք նշանակէր «շուն», ինչպէս ունի Պիտ. և ոչ թէ «որսորդ», ինչպէս ցոյց է տա-լիս Փիլ. որ աւելի վստահելի է։
Որսորդ՝ որ գնայ յորս երիվարաւ եւ շամբք.
Իսաւ ասպական էծ, եւ վայրագ։ Ասպականին ընդ շունս եւ ընդ գազանս առնէ զիւր զդեգերումն վարուց. (Փիլ. լին.։ Իսկ Պիտ. ՟Թ 5.)
Եւ նոքա յարձակէին ի ներքս՝ հետավորեալ զասպականեացն հոյլս. մարթ է իմանալ զորսորդս, կամ զորսորդ շունս։
s. adj. cavalry general.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև ա-ռանց վկայութեան) «զօրապետ, սպարա-պետ». երկու անգամ միայն գործածուած է Խոր. բ. 68 և 28 և այն էլ իբրև ազգանուն կամ տիտղոս. «... և քոյր նոցա՝ ասպահապե-տի պահլաւ, քանզի ի վերայ զօրաց էր այրն նորա»։
= Պհլ. spāhpat «սպարապետ, զօրագլուխ. որից պրս. [arabic word] sipahbad կամ [arabic word] ispahbad, ispahbud և տառադարձուած՝ ա-րաբ. [arabic word] asbahbuδ, յն. σπε βέδης (Պրոկոպիոս, Պարս. պատ. Ա. 10)։ Բառի հին ձևն էր հպրս. spādapati, որ Արշակունեաց ժամանակ փոխ առնուելով՝ դարձաւ հյ. սպա-ռատետ. ասպարապետ, իսկ Սասանեանց ժամանակ երկրորդ անգամ փոխ առնուելով նոր ձևով՝ դարձաւ ասպահապետ։ Իրանեան բառերը կազմուած են spāda > spāh > sipāh «սպայ, զօրք» և pati>pat>bad «պետ, տէր» բառերից։-Հիւբշ. 22, 240։
Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ պրս. էսփէն-պէտ ձևից փոխառութիւն է դնում։ Յե-տոյ գալիս են ՆՀԲ և Lagarde, Gesam, Abhd. 186։-Dulaurier JAs. 18(1861), էջ 291 համարում է հայակերտ ձև, կազ-մուած ասպ բառից. իսկ արաբ. asbah buδ հայերէնից տառադարձուած է դնում։
Բառ պրս. էսպ. այս ինքն Ձի, երիվար. վարի ի մեզ ի բարդութիւնս եւեթ։
Պետ սպայից. սպարապետ. զօրադլուխ՝ մանաւանդ հեծելազօրու. պրս. էսփէհպէտ
Քոյր նոցա՝ ասպահապետի պահլաւ. քանզի ի վերայ զօրաց էր այրն նորա. (Խոր. ՟Բ 65 եւ 27։)
stirrup;
փոկ —ի, stirrup-strap or — leather.
· Calfa
«հեծեալի ոտնատեղերը՝ որ թամբի երկու կողքից կախուած են». այս ձե-վըն է, որ ընդունուած է արդի գրականում. բայց հնապէս գրւում էր նաև ասպանտակ, ասպատան, ասպատանգ, ասպատանկ, և իբր յգ. ասպատանք, հյց. ասպատանս Վրք. հւ ա. 218։
= Անշուշտ պահլաւական փոխառութիւն է կազմուած asp «ձի» բառից. բայց նոյն իսկ հայերէնի ձևը անորոշ լինելով՝ կարելի չէ որոշել թէ յատկապէս ի՛նչ պահլաւերէն բա-ռից է. հմմտ. միայն պոհեմ. span «ասաան-դակ» (տե՛ս Vaillant, Gram. Dialegues et Voc. de la langue des Bohimiens ou Ci-gains, Paris 1868, էջ 128), նաև վրաց, ავჟანდა ավժանդա, մինգր. աբժանդ, աբ-ժանդի, սվան. ավժանդ «ասպանդակ»։-Աճ.
ՆՀԲ «ի ձայնէս ասպ և ոտն» կամ թրք. бzengi «ասպանդակ»։ Հիւնք. պրս. asb angīz [arabic word] «կօշիկի խթանը՝ ձի քշելու համար»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 69 պհլ. asp «ձի» +vandak, պրս [arabic word] ︎ band «կապ» բառերից։
ԱՍՊԱՆԴԱԿ կամ ԱՍՊԱՆՏԱԿ. ԱՍՊԱՏԱՆ, եւ ԱՍՊԱՏԱՆԳ (ի ձայնէս Ասպ, եւ ոտն կամ էօզէնկ). Ոտնատեղի հեծելոյն յերկուս կողմանս թամբի ձիոյն. լտ. ստա՛բէս. իտ. ստա՛ֆֆա
Խնդրեաց գրաստ (կամ ոստս ինչ սակաւ) յերիցոէ անտի, եւ ասպատանգ (կամ ասպատանս՞ տպ՞ ասպանդակ) արարեալ ոտիցն՝ նստաւ ի վերայ նորա։ Մերձեցան ոտք նորա յասպատանն (տպ. յասպանտակն), ուր եդեալ էին ոտք սրբոյն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ուղիղ գրչութիւն է եւ յընտիր օրինակն (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Ասպանդակ.
· Calfa
ԱՍՊԱՏԱՆ կամ ԱՍՊԱՏԱՆԳ. cf. ԱՍՊԱՆԴԱԿ.
ԱՍՊԱՆԴԱԿ կամ ԱՍՊԱՆՏԱԿ. ԱՍՊԱՏԱՆ, եւ ԱՍՊԱՏԱՆԳ (ի ձայնէս Ասպ, եւ ոտն կամ էօզէնկ). Ոտնատեղի հեծելոյն յերկուս կողմանս թամբի ձիոյն. լտ. ստա՛բէս. իտ. ստա՛ֆֆա.
Խնդրեաց գրաստ (կամ ոստս ինչ սակաւ) յերիցոէ անտի, եւ ասպատանգ (կամ ասպատանս՞ տպ՞ ասպանդակ) արարեալ ոտիցն՝ նստաւ ի վերայ նորա։ Մերձեցան ոտք նորա յասպատանն (տպ. յասպանտակն), ուր եդեալ էին ոտք սրբոյն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
stable;
drove of horses, horses.
· Calfa
, ի-ա հլ. «ախոռ», Երեմ. լա. 40. Բուզ. դ. 16 (քանիցս). Եփր. թգ. 423, 426. 457. Պտմ. աղէքս. Փիլ. լիւս. Արծր. Ճա-ռընտ. որից շինուած կեղծ ձևեր են ասպաս-տանի «ախոռ» Մխ. Երեմ. (իբրև թէ մեկնե-լու համար Երեմ. լա. 40 ասպաստան բառը)։ ասաաստանեակ «արածող ձիոց կամ դառ մանող երիվարաց» ՀՀԲ, ասպաստանք «երկ-րորդական ձի ճանապարհորդաց» ՓԲ։
= Պհլ. aspastān, պրս. ︎ asbis. tan «ախոռ», զնդ. asəōstana-, սանս. aç-vasthāna «ախոռ», կազմուած asp «ձի» և stān «-արան» ձևերից։-Հիւրշ. 108։
ՀՀԲ հյ. ասպ և -ստան ձևերից։ Ուղիղ մեկնոթիւնը տուաւ Müller SWAW 38. 575, որիզ Justi, Zendsp. 38։
ԱՍՊԱՍՏԱՆ ԱՍՊԱՍՏԱՆԻ ἰπποστασία, -σιον equile, stabulum vel statio equorum. Կայան կամ ախոռ ձիոց. (թերեւս նաեւ կոյտ կամ երամակ ձիոց).
Մինչեւ ցանկիւն դրան ասպաստանացն արեւելից. (Երեմ. ՟Լ՟Ա 40։ Ուր Մխ. երեմ.)
Ասպաստանի՝ տուն ձիոյ. այլ ի յն. լոկ, ձիոց։
Ձիոց ասպաստանս կազմելով, կերակուրս պատրաստելով։
Պատրաստ իցեն քեզ ձիք յիմոց ասպաստանաց։ (Պտմ. աղեքս.։)
Շրջել զասպաստանաւ միով արքային պարսից։ Նստէր ի տան ասպաստանին։ Գլխատէր ի ներքս յասպատանի անդ. (Բուզ. ՟Դ 16։)
Մտեալ յասպաստանն՝ ոչ հանդիպեցան ձիոյ. (Արծր. ՟Բ 3։)
Յարքունի ասպաստանէ ձիս սպիտակս ընտրեալ. (Ճ. ՟Գ.։)
brought up in a stable (horse).
· Calfa
«ախոռի մէջ պահուած, բաւ խնամուած ձի». մէկ անգամ գործածուած է հայ մատենագրութեան մէջ՝ Ա. մակ. գ. 39։
= Պհլ. *aspastānīk > պրս. *asbistāni ենթադրեալ ձևերից, որոնք կագմուած են նախորդից՝i. > մասնիկով։-Հիւբշ. 108։
Յասպաստանի պահեալ դարմանեալ. իսկ ՁԻ ԱՍՊԱՍՏԱՆԻԿ, ըստ յն. է լոկ՝ Ձի.
Քառասուն հազար հեծեալ, եւ եօթն հազար ձի ասպաստանիկ. (՟Ա. Մակ. ՟Գ 39։)
straggler, marauder;
inroad, incursion;
— ծովու, corsair, pirate, sea-robber;
— առնել՝ դնել՝ տալ՝ արձակել՝ սփռել, to go marauding, to infest, cf. Ասպատակել, cf. Արշաւել.
· Calfa
, ի-ա հլ. «ձիով արշաւանք կամ յարձակում. 2. ձիով արշաւող, յարձա-կուող» ՍԳր. Եւս. քր. Բուզ. դ. 58. Ոսկ. ես. ոճով ասւում է ասպատակ գծել, տալ, սըփ-ռել, արձակել, առնել «արշաւել». նոյն ար-մատից են ասպատակաւոր Յոբ. ա. 17. Եդիշ. ասպատակել ՍԳր. ասպատակի կամ յաս-պատակի «արշաւակի» Վեցօր. 153, 16Ո դիւրասպատակ ԱԲ. նոր բառեր են ծովաս-պատակ, ձիասպատակ։ Ըստ ԱԲ կայ և աս-պատ «ասպատակ», որ անշուշտ մի յետին ձև է, ուր ակ սխալմամբ նուազական կար-ծուելով՝ ջնջուած է։
= Իրան. *aspataka-ձևից, իբր պհլ. *asptak «ձեռմ առշաւանք, ասպատակութիւն» և զնռ. *aspotaka-այս բառերը կազմուած են a «ձի» և tak «վաղել» բառերից. հմմտ. զնդ. aspa-«ձի», tač «վազել, արշաւել», taka-«վազող (ինչ. dərəzitaka «արագընթաց»), պհլ. tak «վազք, արշավ» պրս. takidan «արշաւել», tak կամ tag «յարձակում, ար-շաւանք», tēztak «սրընթաց, արագավազ». tagāvar «լաւ վազող» (Շահն. է. 1046), որ մեր ասպատակաւոր բառի վերջին մասն է։ -Հիւբշ. 108։
Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ՆՀԲ, որ սակայն դնում է նաև լտ. expedi-tio «արշավանք»։ Müller, Kuhns u. Schleich. Beitr. 5. 106 և SWAW 88. 16 օսս. afsad «բանակ» և զնդ. spaōa «սաալ» բառերի հետ։ Lagarde, Bktr. Lex. 64 զնդ. *aspotāka ձևից։ Հիւնք. տապաստ-ից։
Այլ առաւել վարի որպէս Ասպատակութիւն. արշաւանք ձիով. յարձակումն երիվարաւ. ձիարշաւք. ձիընթացք. ὀρμή, ὄρμημα impetus, πάροδος transitus եւ transiens (անցք, եւ անցաւոր).
ԱՍՊԱՏԱԿ ՍՓՌԵԼ կամ ԱՐՁԱԿԵԼ. ԱՍՊԱՏԱԿ ԴՆԵԼ, ՏԱԼ, ԱՌՆԵԼ. ἰππεῖς ποιέω equites facio, ἑπιβάλλω, ἑπιπίπτω, ὀρμάω aggredior, procedo, cado super Ասպատաութիւնս կամ ասպատակաւորս արձակել. յարձակել ի վերայ, վազել՝ դիմել՝ անկանիլ.
(ի պրս. էսպ, ձի. եւ թախիտէն, թէքիտէն արշաւել, ընթանալ. լծ. եւ լտ. էքսբէտի՛ցիօ) Որ ձիով արշաւէ. յարձակօղ երիվարաւ. որ եւ ԱՍՊԱՏԱԿԱՒՈՐ. ձիով վրայ վազօղ.
Մի՛ երկնչիք յասպատակէ քաղդէացւոցն, ի ձայնէ ասպատակի նորա։Եկին յասպատակէ։ Ասպատակք քո ի վերայ ծովու։ Ի վերայ նոցա հեղից իբրեւ զջուր զասպատակ իմ. (՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Ե 24։ Երեմ. ՟Խ՟Է 3։ ՟Բ. Թագ. ՟Գ 23։ Ամբ. ՟Գ 8։ Ովս. ՟Է 10։)
Ամազոնաց յասիա ասպատակ։ Մինչեւ ցհերակղիտացւոց ասպատակն. (Եւս. քր.։)
Զամենայն կանայս ասպատակն ժողովէր. (Բուզ. ՟Գ 58։)
Առաքէ զզօրս ասպատակաւ հինից։ Հինից եւ ասպատակաց պարապեալք. (Խոր. ՟Բ 26. 56։)
Ասպատակաւ արշաւէր. (Եղիշ. ՟Ե։)
Յետ միանդամ եւ երկիցս ասպատակի իսմայելեան զօրուն ի հայս. (Յհ. կթ.։)
Այսու զհինին այլազգեաց զասպատակն յայտ առնէ։ Կարծէին իբրեւ յասպատակէ իմն զամենայն առնուլ։ Հինից ասպատակօք երկեցուցանէ զնոսա. (Ոսկ. ես.։)
Իբրեւ ասպատակն խառն ընդ միմեանս հարան, կամ զմիմեամբ սփռեցաւ. (Յհ. կթ.։)
Ասպատակք այլոց վայրենեաց ըստ նմանութեան դիւաց. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Ասպատակ սփռէր ընդ աշխարհն, կամ զկողմամբքն ասորեստանի, կամ ի հայս, կամ ընդ երեսս գաւառին. (՟Ա. Մակ. ՟Ա 24։ Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
Ասպասատակ արձակէծ գաւառաց, տեղեաց, վայրաց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Սոքա ասպատակ եդին ի կողմն մի։ Անտի ասպատակ դնէին ի քաղաք մի սկիւթացւոց։ Յօժա՟Էին այնուհետեւ ասպատա՛կ տալ ի հեթանոսսն. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ 13. 29։ ՟Ա. Մակ. ՟Գ 25։)
Նախ ինքն իսկ արքայ, ապաեւ այլք ոմանք ղկնի ասպատակ աուեալ. (Յհ. կթ.։)
Ասպատակ տուեալ առնուին զամենայն երկիրն. (Բուզ. ՟Դ 25։)
Հանէր զզօրս հոնաց՝ ասպատակ առնել ի կողմանս պարսից։ Ասպատակ եւս ի յոյնս արարին. (Ասից։ Ասպատակ եւս ի յոյնս արարին, Աբաթ։ Խոր. ՟Բ 51։)
Ասպատակ առնէին ի միջնաշխարհն. (Բուզ. ՟Ե 4։)
marauder, freebooter, straggler.
· Calfa
ἰππεύς eques. Արշաւօղ ձիով. ձիարշաւ ընթացօղ. հէն ձիով. ձիարշաւ ընթացօղ. հէն ձիաւոր.
Ասպատակաւորք ասպատակեցին ի մեզ. (Յոբ. ՟Ա 17. յն. ասպատակ արարին։)
Սկսաւ այնուհետեւ ի բազում տեղիս արձակել ղասպատակաւորսն. (Եղիշ. ՟Է։)
Ասպհատակաւորաց նորա ընդդէմ նորա զինեալ. (Յհ. կթ.։)
to go marauding, to go plundering, to plunder, to infest.
· Calfa
ἰππεῖς ποιέω equites facio, ἑπιτίθημι, ἑκάλλομαι , ἑκκλίνω impetum facio, exilio, declino Երիվարօք ի վերայ յարձակիլ, արշաւել. ձիարշաւ լինել, ի վեր կամ ի վերայ վազել .... որ եւ ասի ԱՍՊԱՏԱԿ ԴՆԵԼ, ՏԱԼ, ԱՌՆԱԼ.
Ասպատակաւորք ասպատակեցին ի մեզ։ Դարձան արք Իսրայէլի ասպատակեալքն զհետ այլազգեացն։ Ասպատակէին ի վերայ գեսերացւոյն։ Եւ ամաղէկ ասպատակեաց ի հարաւակողմն եւ ի սիկելակ. ( Յոբ. ՟Ա 7։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է 53։ ՟Ի՟Է 8։ Լ. 1։)
Իբրեւ ըզշաչիւն կառաց ի վերայ գլխոց լերանց ասպատակեսցեն. ( Յովէլ. ՟Բ 5։)
Ընդ գաւառն ասպատակեալ. ( Խոր. ՟Բ 18։)
Անդր ասպատակողացն. ( Պիտ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Ասպատակէ փայլակն, եւ ոչ հասանէ նմա. ( ՃՃ.։)
Եղիաս կառավարեալ ասպատակէր յերկինս. ( (այս ինքն ձիավարէր) Կանոն.։)
runing, rusbing.
· Calfa
ԱՍՊԱՏԱԿԻ ՅԱՍՊԱՏԱԿԻ Իբրու ասպատակաւ. արշաւակի ընթանալով. վազելով.
Գոգս առեալ ուռուցեալ (նաւ) առագաստիւք ասպատակի ի վերայ մկանաց ծովուն։ Մինչդեռ յասպատակի երթայր բանս յանկարծակի էառ զկայ. (Վեցօր. ՟Է. ՟Ը։)
cf. Ասպատակի.
· Calfa
ԱՍՊԱՏԱԿԻ ՅԱՍՊԱՏԱԿԻ Իբրու ասպատակաւ. արշաւակի ընթանալով. յվազելով.
Գոգս առեալ ուռուցեալ (նաւ) առագաստիւք ասպատակի ի վերայ մկանաց ծովուն։ Մինչդեռ յասպատակի երթայր բանս յանկարծակի էառ զկայ. (Վեցօր. ՟Է. ՟Ը։)
cruise, excursion, incursion, descent, irruption, marauding, plundering;
— ի ծովու, piracy.
· Calfa
shield, buckler.
· Calfa
(ի-ա հլ. յետնաբար նաև ռ հլ.) «վահան» ՍԳր. որից ասպարաբեկ «վահանի բեկոր կամ փոքր վահան» Եզեկ. լթ. 9. աս-աարակիր Ոսկ. Փիլ. ժգ. ասպարաւոր Բ. մը-նաց. ժդ. 8. ժէ. 17. ասպարափակ Փարպ. աս-պարել «վահան գործածել» Պիտ. գերասպա-րել «պահպանել, պաշտպանել, խնամակալել» Տիմոթ. կուզ, էջ 282 (իբր ստրկական թրգմ. յն. ὸπερασπίζω «պաշտպանել» բառի, որ կազմուած է Նπὲρ «գեր, վեր» և ἀσπίς «վա-հան» բառերից. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. կուզի հակաճառութեան մէջ, էջ 71)։ Երբեմն բարդութեանց մէջ եղած է սպար-այսպէս են՝ սպարակիր Բուզ. դ. 15, ե. 5. սպարափակ Ագաթ. առանձին սպար «վա-հան» ձևը ունի ԱԲ, բայց ՆՀԲ չգիտէ։
= Պհլ. գւռ. *aspar ձկից, որի հետ բոլո-րովին նոյն է նորագիւտ մանիք. պհլ. [arabic word] *aspar «վահան» (ИАН 1912, 46). միւս ի-րանեան լեզուներն ունին պհլ. spar, պա-զենդ. spar, պրս. ❇ sipar կամ [arabic word] ispar «վահան», հպրս. σπαρα-(Հեսիքիոս), Արմատական բառարան-18 սանս. phara-, և փոխառեալ ձևով՝ sphara-«ասպար». (զնդ. spāra-ձևը, որ տալիս է llorn § 700, ուղիղ չէ ըստ Barlholomae 1618)։-Հիւբշ. 108։
Ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան, Քերակ. 1815, 314, որ փոխառեալ է դնում պրս. սիփէր ձևից։ ՆՀԲ «լծ. յն. ἀστίς, պրս. ևսփէր, սիփէր, հյ. պատսպար և հովա-նի»։ Ուղիղ են նաև Muller SWAW 42, 253 և Justi, Zendsp. 303։-Jensen ՀԱ 1904, 184 հաթեան արձանագրութեանց մէջ գտնելով ..ri կամ ...ar «մահան» ձևոմ մի բառ, կարծում է թէ մեր աս-պարն է և չի ընդունում որ հայերէնը ի-րանեանից փոխառութիւն լինի։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. ասպար «վահան», որից աս-պարեցուկ «թրով և վահանով մենամարտու-թիւն»։
ἁσπίς, πέλτη scutum, clypeus, pelta, sive scutum brevius (լծ. յն. ասբի՛ս, պ. իսփէր. սիփէր. լծ. ընդ Պատսպար. եւ Հովանի Վարհան. Գալգան.
Զինու եւ ասպարաւքով օգնեա՛ մեզ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Սրով եւ գեղարդեամբ եւ ասպարաւ։ Ասպականեցաւ ասպար զօրաւորաց. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է 45։ ՟Բ. Թագ. ՟Ա 21։)
Ոչ զինուց պետք են, եւ ոչ ասպարոյ։ Ասպար զնետն առնո, եւ չապականի. (Վրդն. սղ.։)
fragment of a shield;
small shield.
· Calfa
πέλτη. pelta, scutum. Բեկոր ասպարի, այս ինքն փոքրիկ վահան.
Այրեսցեն զզէնս, զնիզականբեկս, զասպարաբեկս. (Եղեկ. ՟Լ՟Թ 9։)
bearing a shield.
· Calfa
θυρεσφόρος scutifer, scutatus pedes (կամ δορυφόρος hastatus, satelles, spiculator). Վահանակիր. սպասաւոր ատենի, որ միանգամայն լինէր եւ նիզակաւոր, կամ բրաւոր հանդերձ ոսկեզօծ վահանաւ.
Ազգի ազդի դասուք զօրականաց, գունդ գունդ ասպարակրօք. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Գ։)
cf. Սպարապետ.
· Calfa
տե՛ս Սպարապետ։
Որ ի ժամուն ասպարապետ էր անտիոքայ։ Մուշեղ ասպարապետն հայոց. (Փարպ.։ ՃՃ.։)
Ասէ ցնա միքայել. ես ասպարապետ եմ՝ զօրութեանցն Ատուածոյ. (Մծբ.։)
cf. Ասպարակիր.
· Calfa
Ասպարաւորք եւ աղեղնաւորք. (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Դ 8։ ՟Ժ՟Է 17։)
surrounded, protected by shields or bucklers.
· Calfa
cf. ՎԱՀԱՆԱՓԱԿ. (իբր վահանաւ փակեալ, փակօղ, եւ փակումն).
Յասպարափակ բազմութենէ պահապանացն։ Ասպարափակ ռամ. (Փրապ։ Յհ. կթ.։)
Ի ծովէ մինչեւ ի ծով ասպարափակ արարեալ։ Ասպարափակ եղեալ շուրջանակի լեգէոն հետեւակ զօրուն։ Զբազմութիւն վահանակիր զօրուն իբր ասպարափակս իմն ընդդէմ նոցա տուեալ. (Ճ. ՟Ա.։ Յհ. կթ.։)
to use a buckler.
· Calfa
Գիտել վարել զասպար. վահան ի կիր արկանել.
Զդիպողաբար շարժմամբ ասպարելն. (Պիտ.։)
career, course, horse-race;
furlong;
field, place, area, arena;
— ըմբշամարտութիւն, wrestling place;
դիմել, իջանել, խոյանալ, ելանել յ—, to throw self, to brave, to descend, to fling, to rush, to hurl in the arena.
· Calfa
cf. Ասպարէզ.
· Calfa
, ի-︎ հ. «ձիարձակարան, կրկէս, հրապարակ» ՍԳր. Բուզ. «Երկայնութեան չափ, վտաւան, մէկ ձիրնթաց, որ է 1/2 մղոն կամ 125 քայլ կամ 625 երկրաչափական քայլ» ՍԳր. «բաց դաշտ. հրապարակ, հանդիսարան» Ոսկ. մտթ. պ. Չ. Գ. մակ. դ. 9. որից ասպարիսել «արշաւել» Պիտ. ասպարիսախաղաց Վրք. դիոն. ասպա-րիսական Խոր. աշխ. հին հայերէնի մէջ գոր-ծածական էին թէ՛ ասպարէս և թէ ասպարէզ, քանի որ երկու ձևերն էլ կան արդեն պարս-կերէնում. ածանցների մէջ գտնում ենք մի-այն ասպարէս, իսկ արդի գրական լեզուի մէ» ընդունուած է միայն ասպարէց։
= Պհլ. asprēs, aspras, asp(u)ras «ձիար-ձակարան, հրապարակ», պրս. [arabic word] asbrez, aspres, asprēz, aspras, aspraz, aspares, as-parēš, siparēš «ձիարձակարան», կազմուած asp «ձի» և պրս. rēxtan, ներկ. rēzam «հե-ղուլ, թափել» բառերից. վերջինը պիտի նշանակեր նաև «վաղել, ընթանալ» հմմտ. հյ. թանալ և ընթանալ, աշխ. վազել «հոսիլ և ընթանալ», զնդ. taē «վազել, արշաւել և հոսիլ»։ Իրանականից փոխառութիւն է և ասոր. [syriac word] ︎ asprisā «ձիարձակարան, կրկէս»։-Հիւբշ. 109։
Ուղիղ մեկնեց նախ S։ Martin, Mémo-ires sur I'Arménie, հտ. Բ. Paris 1819, էջ 381։ Նոյնը յետոյ Աւգերեան, Բա-ցատր. չփ. և կշռ. Վենետ. 1821, էջ 46։ Այսպէսնաև ԳԴ, ՆՀԲ ևն։ Justi, Zendsp. 249 մեկնում է բառս ասպ+ զնդ. rai-ϑya «ճամբայն».
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ას3არეზი ասպարեզի «ձիար-շաւարան, մրցարան ևն», ახმარეზობა աս-պարեզոբա «հասարակաց խաղեր, ըմբշա-մարտութիւն». սրանք կարող են ուղղակի իրանեանից էլ փոխ առնուած լինել։-Մտած է Աւետարանի քրդ. թարգմանութեան մէջ Ղուկ. իդ. 13. ժը՝ Գուտսէ սատուշէսթ ասպա-րէզ տուր պու (հեռի էր յԵրուսաղեմէ 160 աս-պարիսաւ)։ Այսպէս նաև Յովհ. զ. 19. Պիսթ ու բենճ եախօտ կասասի ասպարէզան (իբրև ասպարէզս 25 կամ 30)։
ԱՍՊԱՐԷԶ ԱՍՊԱՐԷՍ. ἰπποδρόμος, στάδιον, κίρκος, παραδρομή, διάστημα. cursus equorum, stadium, circus, intervallum. պ. եսփէրիյզ, եսփէրիյշ, ասֆէրիս, իսփէրիս. եւ այլն. Ըստ հյ. Ձիընթաց. եւ Ձիարձակարան, կրկէս. հրապարակ. մրցարան. ստադ. աթ մէյտանը, մեյտան.
στάδιον. stadium. Չափ հեռաւորութեան միոյ ձինթացի, իբր 125 քայլ երկրաչափական. որ եւ կոչի ՎՏԱՒԱՆ. եւ յոմանց շփոթի ընդ մղոնի. եւ ընդ այլ չափմունս. Տե՛ս (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա 5։ Ղկ. ՟Ի՟Դ 13։ Յհ. ՟Ժ՟Ղ. 19։ ՟Ժ՟Ա 18։ Յայտ. ՟Ժ՟Դ 20։ Խոր. աշխարհ.։ Շիր.։ Երզն. մտթ.։ Արիստ. աշխ.։ Պտմ. աղեփս. եւ այլն։)
στάδιον. stadium. Որ եւ է միջոց ընդարձակ. տեսարան. հանդիսարան. կրթարան. ճեմարան. հանդիսարան. ատեան. դաշտ. եւ Ընթացք. մեյտան.
Ի մերձենալ ինձ յասպարէզ երկրին քաբրաթայ։ Թաղեցի զնա յերկրի ասպարիսին։ Իբրեւ զթագաւոր թադ ի գլուխ յասպարէսս։ Որ յասպարիսին ընթանան. եւ այլն։
Մտրակեա՛ զերիվար լեզուդ առ ի յասպարէս. (Ածաբ. ծն. (յն. նպատակ).)
Մտրակեալ յընթացս սորա ասպարիսի զշրթունս գրչիս։ Այս մարտիկ բարեփառ այսմ ասպարիսի. (Նար. յիշ. եւ Նար. մծբ.։)
Ութսնօք ոմամբք ասպարիզօք. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Արտաքոյ քաղաքին յասպարիսի անդ յընդարձակ տեղւոջ. (՟Գ. Մակ. 9։)
Ճախր առեալ ճեմէր յասպարիզի։ Տանէին յասպարէզ կատարմանն. (Յհ. կթ.։)
Յերդս արուեստականացն ... առաաւել տեղի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա։)
Այս է ասպարէզենթակայս իրի հռետորական հանդիսավորաց։ Յառաքինաւէտն ասպարէզս. (Պիտ.։)
Զթելադրեալսն ի հոգւոյն սրբոյ պատմեաց առաջի խմբեալ ասպարիսին (ժողովոյ հարց). (Ճ. ՟Բ.։)
Ընդ ծիրանածավալ ծովային ծոցոյն ասպարէզ. (Նար. խչ.։)
Ընդ երկայն ասպարէզս ծովածուփ կենցաղոյս. (Շար.։)
Ըստ շրջագայութեան ճախարակեալ փայտի, զոր ոչ արտաքոյ թողացուցանեն ասպարիզին ի կարակնակերտ բոլորակին. (Մագ. ՟Թ։)
Ո՛չ տեսանեն զանդադար ասպարէզս տունջեան ի գործառնութիւնս եւ ի վայելսամենայն կենդանեաց. (Շիր.։)
Ոչ հիւսեցաք յասպարիսի աստ պատմութեեան. (Արծր. ՟Ե 5։)
Թաղեցին յասպարիսին՝ որ մերձ ի բերթղահէմ. (Ոսկ. մ. ՟Ա 9։)
who throws away, who abandons his shield or buckler.
· Calfa
ԱՍՊԱՐԸՆԿԷՑ ῤίψασπις scuti vel armorum abjector որ եւ ՎԱՀԱՆԸՆԿԷՑ. Որ ընկենու ի բաց զասապար իւր.
Առն՝ որ ասպարընկէց իցէ։ Ո՛չ որ ի բաց ելեալ լինի վայելչական բռնութեամբ, անուանեսցի թերեւս ասպարընկէց. (՟Ժ՟Բ։)
Ոչ է փոքր վտանգ ասպարընկէց լինել ի պատերազմին. (ՃՃ.։)
to run in the race.
· Calfa
Ընթանալ յասպարիսի. արշաւելընդ ասպարէզ.
Միոյն ի ճահ ասպարիսել ի հարթարդակ դաշտսն. (Պիտ.։)
equerry, knight, squire, cavalier.
· Calfa
, ի-ա հլ. (ըստ ՆՀԲ նաև ի հլ. «ձիաւոր ազնուական, հեծեալ իշխանաւոր» Բուզ. Փարպ. Խոր. Սեբ. (բառիս նշանակու-թեան և գործածութեան վրայ տե՛ս Նորայր, Կորիւն վրդ. 284). որից ասպետութիւն Ա-գաթ. Խոր. Նոր գրականում ասպետական. ասպետաբար, ասպետօրէն «ասպետի վայել ազնուութեամբ»։ Տարօրինակ կազմութիւն ունի վերջասպետ «այծքաղ» Փիլ. ել. 533։
= Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. սանս. açvapati, հպրս. *aspapati-«ձիատէր» (կազմուած aspa-«ձի» և pati «տէր, պետ» բառերից), որ համառոտուելով դարձել է *aspati, ինչպես որ հպրս. *hamamātā «հա-մամայր» եղել է hamatā'-Հիւբշ. 109։
Առաջին մեկնիչն է Dulaurier, որ ❇As 18(1861), էջ 291 բառս դնում է պրս. asp «ձի» ձևից։ Էմին, Истор. Bapдana Չ0 ասպահապետ բառից համարօ-տուած։ Müller, SWAW 38. 573 ևն սանս. açvapati, զնդ. aspapaiti։ Էմին, Ист. Aсохика 251 ասպ և պետ բառե-րից։ Տէրվ. Մասիս 1882 յուլ" 24=աս-պապետ =սանս. ասվապատի. հալերէ-նում երկու պ-երից մին ընկած է։ Նոյնը նաև Լեղու, էջ 158։ Հիւնք. սպայապետ կամ ասպատակ ձևից։ Մառ Kрит. и мeлкiя cт. (1903), էջ 70 նկատելով, որ հների մէջ միջին ա-ի անկում չկար, ուս-տի չէր կարող *ասպապետը դառնալ ասպետ. հետևաբար ասպետ դնում է ասուպետ ձևից (ինչ. մոգուպետ>մոգ-պետ), որ հանում է պրս. [arabic word] sū կամ [arabic word] asū «կողմ» բառից. այսպէսով աս-պետ դառնում է ճիշտ «կողմնապետ, կուսակալ»։ (Այս մեկնութիւնը սխալ է, որովհետև՝ 1. միջին ա-ի կորուստ չկայ *ասպապետ>ասպետ բառի մէջ. այլ ա-րագաբանութիւն (haplologie), որ ծա-նօթ էր նաև հներին. ինչպէս հպրս. *ha-mamātā >hamātā և հյ. ճարտարասան >նարտասան. 2. փոփոխութիւնը կամ անկումը եղել է նախապէս իրանակա-նում և յետոյ պատրաստ անցել հայե-րէնի. 3. պրս. sū «կողմ» բառի հին ձևն
կազմուած լինէր մեր բառը, պիտի ունե-նար «*սուկպետ, *ասուկպետ կամ ասկ-պետ ձևը և ո՛չ բնաւ ասպետ)։ Ադոնց, Յուստ. էջ 400-1 մեկնում է աս+պետ, որի մէջ աս միացնում է սե-պուհ բառի առաջին մասի հետ.
ՓՈԽ (borrowing) Ագաթանգեղոսի յոյն թարգմանու-թեան մէջ հայերէնից յունարէնի տառադար-ձուած է բառը ασπετ, ἀσπετων ձևով (հրտր. Lagapde, § 164, էջ 83, 95 և § 135, էջ 68, 46). սրանից էլ ձևացել է արաբ. ❇ dsbāta «ասպետ»՝ Ագաթանգեղոսի արաբա-կան թարգմանո։թեան մէջ (Մառ ЗВО 16, 201)։
ἰππεύς eques իտ. cavalliere Ձիաւոր ազնուական. իշխանաւոր հեծեալ. որ եւ ՍՊԱՅ .... եւ առանձին առմամբ՝ Կոմս. աւագ իշխան. ազատ. բարեկամ կամ թագադիր արքայի.
Կոչիլ նմա թագադիր եւ ասպետ։ Բագարատաւ ասպետիւ։ Ինձ ասպետիս պարտ է զքեզ պսակել. (Խոր. ՟Բ 7։ ՟Գ 9. 37։)
Սքանչելի ասպետաւն սահակաւ. (Փարպ.։)
knighthood.
· Calfa
Իշխանութիւն ասպետի. պատիւ ասպետաց.
Իշխանն թագակապ իշխանութեան ասպետութեան. (Ագաթ.։)
Զթագակապ ասպետութիւնն ոչ հանէ. (Խոր. ՟Բ 13։)
receptacle, dwelling, inn, shelter;
hospitable, who willingly shelters strangers.
· Calfa
ξένος իբր πρόξενος, ξενοδόχος hospes իբր hospitio excipiens Հիւրընկալ. օտարընկալ. վանատուր. (ի պրս. սիփէնջ, որ է հիւր. որպէս եւ իսփէնջ. է տուրք առեալ յօտարականէ).
Գայիոս ասպնջական իմ. (Հռ. ՟Ժ՟Զ 23։)
Ասպնջական աստ զօտարընկալն ասէ։ Ասպնջական աստ զօտարընկալն ասէ։ Ասպնջական վասն այնորիկ անուանեաց զնա, զի զօտարս ընդունէր. (Ոսկ. հռ.։)
Եթէ զհիւրս ընդունիս, զՔրիստոս ընդունիս. եւ թէ օտարին լինիս վանատու, Քրիստոսի ես ասպանջական. (Մանդ. ՟Է։)
Զքրիստոսամեծար ասպանջականիցն իւրոց բազում գովութիւնս փոխանակ մեծարանացն կարգէ. (Կորիւն.։)
Ասպնջական լինել. յն. ընդունել ի տուն իւր, կամ ընդ առաջ ելանել. (Նիւս. ի սքանչ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ 14։ Մանդ. ՟Ը։ Կորիւն.։)
ԱՍՊԱՆՋԱԿԱՆ. լայնաբար՝ Ընդունակ. ընդունարան.
Ասպնջական հոգւոյ աստուածութեանն, կամ էին սիրոյ, կամ չարեաց. (Ագաթ.։ Շ. ոտ. առ ապիրատ.։ Եզնիկ.։)
(Ծով) ասպնջական է հիւրամեծար գետոց բազմաց. (Վեցօր. ՟Դ։)
Որոց ասպնջական է տարտարոսն յաւիտենական. (Շ. թղթ.։)
Ըզհայրն ասպնջականին իւրոյ բժշկեաց. (Ոսկ. գծ.։)
Գործ՝ տեսութեան ասպնջական է. (Ածաբ. մկրտ.։)
Դուք էք յորդորիչք կուսանաց, եւ ողջախոհութեան ասպնջականք. (ՃՃ.։)
cf. Հիւրընկալեմ.
· Calfa
Թէ իցէ ոք, որ ասպնջականիցէ զնա ի ի տուն իւր. (Բրսղ. մրկ.։)
reception;
hospitality;
lodging.
· Calfa
ξενιτεία որպէս ξενοδοχία hospitum receptio, peregrinatio Հիւրըիկալութիւն. ընդոնելութիւն, իմա՛ ընդունելն, եւ ընկալեալ լինելն. իջեւանս տալն, եւ իջեւանիլն. օտարընկալութիւն, եւ օտարութիւն, ըստ հոմաձայնութեան յունին.
Զարեգակն անվնաս ետուր առատ ասպնջականութեան. (Իմ. ՟Ժ՟Ը 3։)
Զի եւ ասպնջականութեան զոք ար ժանի մի՛ արասցեն. (Եղիշ. ՟Դ։)
Սրբազան կրօնաւորացդ ելանել յիւրաքանչիւր խրճթէ սակս ասպնջականութեան. (Մագ. ՟Լ՟Դ։)
Իբր ոչ եթէ փոփոխումն ինչ ասացի, այլ՝ ասպնջականութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 10։)
Անդ ժամանակաւ արար ասպնջականութիւն, եւ աստ յաւիտենական բնակութիւն. (Սեբեր. ՟Գ։)
Ոչ կամէին ծանրանալ եկեղեցւոյն, այլոյ ումեմն գոլով նոցա հիւրընկալ ասպնջականութեամբ. (Ոսկ. գծ.։)
s. bot. marigold.
· Calfa
«մի տեսակ լեռնային գեղե-ցիկ ծաղիկ» (psyllium ըստ Շէհրիմանեանի և Տիգրանեանի՝ էջ 16, soldanelle ոստ Նս. րայր, Բառ. ֆր. mélilot bleu ըստ Ո.ղուրի-կեանի, տե՛ս ԳԲ էջ 175 և 1405) Մխ. առակ. Համամ. քեր. 258= Երզն. քեր. Վստկ. 142 միևնոյն բառն է ասպազան Ագաթ. տպ. 1909, էջ 331 (ուր երկու ձեռ. ունին նոյնպէս ասպուզան). աւելի յետին հեղինակներ գրում են՝ ասաացալ ԱԲ, ասբօսան Դաւ. սա-լաձ. (այլ ձ. սապուսան), ասպոնան Բժշ. ասպուզանուկ Բժշ. ամէնից ուղիղ ձևն է աս-պուզան, որից ու=ա տառերի շփոթութեամբ յառաջացել է ասպազան գրչութիւնը՝ ըստ Նո-րայր, Հայկ. բառաք. էջ 3 և Բանաս. 1901, էջ 101։
Ըստ ՀԲուս. § 174 պարսկերէն է հնչում։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 79 ասպազէն բառից՝
ծաղիկ ինչ.
Հօրուտն եւ մօրուտն, եւ ասպուզանն. (Մխ. առակ. լ։)
Զվարդ, զմերուշան, զասպուզան. (Երզն. քեր։)
Վարդենիք, մնթուր, ասպուզան. (Վստկ. իսկ Ագաթ. գրի Ասպազան. եւ յայլ ձ. Ասպուզան. Այլ ի Բժշկարանս՝ ԱՍՊՈՒԶԱՆ մեկնի՝ Խաղավաթի քամումս. եւ ԱՍՊՈՒԶԱՆԱԿ. խափիթ.)
here, in this place;
— է, he or it is here;
— եւ անդ, here and there, this way, that way.
· Calfa
«ուժ» տե՛ս Ազռ։
Karolides 98 հյ. աստի «հաստատուն» կցում է կպդվկ. στί, στή «յատակ, գե-տին» բառին (Γλωσσ. συγϰριτ.)
յայտարար կալոյ ի տեղւոջ ուրեք. (լծչ ընդ յն. պ. սդօ՛, իստամէ, իստադէն. եւ հյ. ստոր, ըստ, նիստ, հաստատ եւն) Որպէս ἑνθάδε, ἑνθαῦτα, αὑτοῦ, ὦ hic, istic. Յայսմ ետեղ. ի տեղւոջս յայսմիկ. հոս, հոստեղը.
Է՞ ոք քո աստ՝ փեսայ, կամ որդիք։ Նի՛ստ նստ առ իս։ Չէ՛ աստ։ Ունի՞ք ինչ կերակուր աստ։ Ամենեքին աստ եմք։ Յերուսաղէմ, եւ աստ։ Մատիցու՛ք աստ առ աստուած։ Զի՞ դու աստ ե՛ղիա։ Նի՛ստ դու աստ։ Ագարու՛ք աստ զայս գիշեր։ Դու աստ կա՛ց առ իս. եւ այլն։ Որպէս եւ զոյգ ընդ բացայայտիչ անուան.
Աստ ի հայս էին։ Աստ ի դաշտիս ցո՛յց մեզ։ Գոյ աստ յաշխարհիս մերում. (Փարպ.։ Յհ. կթ.։)
ԱՍՏ. որպես Յայսմ վայրի՝ միջոցի. յայսմ բանի. ի նոր օրէնս. եւ այլն.
Աստ է համբերութիւն եւ հաւատ սրբոց։ Աստ է իմաստութիւն. եւ այլն։
Աստ աճապարեալ արտաշէս։ Աստ խորհուրդ ի մէջ առեալ։ Աստ ապա ի վերջ հասեալ դադարէր թագաւորութիւն։ Աստ ապա ի բաց կացեալ հայք. (Խոր.։ Փարպ.։ Յհ. կթ.։)
Աստ յառաջագոյն է տեսականն քան զգործականն։ Են աստ պէտք բազում երկիւղագին պատրաստութեան. (Փարպ.։)
ԱՍՏ. որպէս Յայսմ աշխարհի՝ կամ վիճակի. յաստի կեանս.
Աստ վայելել։ Աստ մարմնաւոր պտղով, եւ անդ յարքայութեան։ Աստ կարծիս, եւ անդ կատարած. աստ խէթ, եւ անդ հատուցումն. եւ այլն. (Ագաթ.։ Նար. ՟Կ՟Է։)
Աստ սերմանսցուք, զի անդ հերձեսցուք, եւ ուրախասցուք. (Գանձ.։)
ԱՍՏ. իբր Այսր. յայս տեղի. huc. հոս.
Աստ մտեալիցէ. յն. իջեւանեալ իցէ. (Գծ. ՟Ժ 18։)
Իբրեւ ելի ես աստ։ Նախ քան զգալն իմ աստ։ Եթէ բերես զամենայն ինչս քո աստ. (Վրփ հց։)
Ե՛կ աստ, ե՛կ աստ, ե՛կ եւ բնակեսցուք ընդ միմեանս. (Կլիմաք.։)
ԱՍՏ. ա. իբր նոյն ընդ դերանուանս՝ Յայսմ, յայսմիկ. կամ որպէս յօդ՝ ս.
Ի դրախտի աստ։ Ի տօնի աստ։ Ի ժամանակի աստ յայսմիկ. եւ այլն։
Եւ իբր՝ Որ ինչ աստ է. որ ինչ յաստի կեանս իցէ. cf. ԱՍՏԱՆՕՐ.
Հանդիպեսցուք ամենեքեան եւ ա՛ստ քաղցրութեանցս, եւ ա՛նդ թողութեանցն. (Առ որս.։ ՟Ժ՟Ա։)
cf. ԱՍՏ, մանաւան ըստ ՟Բ նշ. յայսմ վայրի եւ միջոցի. յետոյ ուրեմն.
Զոր աստ ուրեմն յետոյ ոմանք բարձին։ Զոր աստ ուրեմն զրադաշտ մոգ ասաց։ Որք աստ ուրեմն յետ սրբոյն Տրդատայ բարձեալ. (Խոր. ՟Ա 4. 5. 11։ ՟Բ 7. 31։)
Աստ ուրեմն ապա ոմանք դժգմնեալ. (Յհ. կթ.։)
Նստ ուրեմն դաւիթ ոչ դանդաղի, նախանձեցայ ես. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
lobster.
· Calfa
«խեցգետին» Նեմես. էջ a0 ուրիշ տեղ չէ գործածուած։
= Յն. ἀαταϰός «խեզգետին», որից փոխա-ռեալ են նաև լտ. astacus, թրք. cstaqoz, ռմկ. բստախոզ։ Յոյն բառը յառաջանում է ἀσταϰός ձևից և ծագում է ὄστέον «ոսկը», ὄστραϰον «խեցի», ὄστρεον «ոստրէ» բառերից (Boisacq 90-91)։
ԱՍՏԱԽՈՏՈՍ եւ ԱՍՏԱԿՈՍ Բառ յն. ասդագօ՛ս. ἁστακός cancer. ռմկ. ըսդախօզ. Խեցգետին կամ խեցեմորթ ծովային.
Պասպայիճ, աստախօտօս. եւ այլն. (Մխ. բժիշկ.։)
Այնպէս եւ ամենայն խեցեմորթքն, որպէս կարկինոսքն, եւ աստակոսքն. (Նիւս. բն.։)
to lead about, to lead np and down, to walk about.
· Calfa
Ոչ գտանեն ի նմա պատգամս խժդուժս, կամ աստանդեալս, կամ տգէտս. իմա՛ խոտորնակս, կամ շաղփաղփս. որպէս յն. σολοικισμός soloecismus.
Այսր անդր տանել, ձգձգել, թիւրել. տատանել.
Որք ըստ իւրեանց չարութեան կամաց աստանդնեն զբանն ճշմարտութեան. (Վեցօր. ՟Բ։)
Աստանդել շփոթել զճշմարիտ խորհուրդ վարդապետութեանն. (Եփր. թագ.։)
Արբեցողն աստանդէ զբան բերանոյն. (Ոսկ. գծ.։)
Անուսումն այս եւ անդր աստանդելով, ինքեան ընդդէմ եւ կռուօղ. (Փիլ. լին.։)
Յոյժ իմն երկուացեալ աստանդին միտք եւ խորհուրդք։ Աստանդեցան կառքն երագախաղացք. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Բ։)
Ոչինչ այնուհետեւ խռովիցիս, եւ ոչ ցնորեալ այսր անդր աստանդիցես. (Ոսկ. ես.։ Իսկ Եւս. պտմ. ՟Է 20.)
werewolf.
· Calfa
տե՛ս Ճիւաղ։
Որպէս Ճիւաղիկ. cf. ՃԻՒԱՂ.
Որջացեալ գազանք մեծամեծք, ճեւեղիկք, եւ այլք ընդ այսս չարութեան. (Միսայէլ խչ.։)
cf. Սանձ.
· Calfa
«հողի գուղձ», ունի միայն Բառ. ե-րեմ. էջ 198, որ մեկնում է «կունծ» (գւռ. գունձղ). կենդանի է արդի բարբառների մէջ՝ զանազան ձևերով. այսպէս՝ ճիմ Երև., ճումն Գնձ. Ղրբ., ճումբ Գնձ. Լ. Ղզ. Շլ. նաև ուտ. ճում «գուղձ»ս
=Չաղաթ. [arabic word] čim «գուղձ, дêриъ» (տե՛ս Будaгoвъ 1, 487)։-Աճ.
just, exact, precise, correct, punctual, regular;
strict, rigorous;
sparing, scanty;
sordid, niggard;
cf. Ճշդիւ.
· Calfa
, ի հլ. «ուղիղ չափով, ո՛չ աւելի ո՛չ պակաս» Բուզ. ե. 7. «ճշտութիւն» Բրս. ճգն. որից ճշդիւ (կամ նաև ճշդով) «ճիշտ ու ճիշտ, ուղիղ» Դ. թագ. իգ. 35. Եզն. (սխալ գրուած ձևով՝ ճշդիւք). Եւս. քր. Կոչ. «խնա-յելով, կծծիութեամբ» Նար. ճշդել «ճշտել, ճշմարտել» Բ. մակ. բ. 29. «ժլատութեամբ վարուիլ» Բ. կոր. թ. 6. Առակ. ժա. 26. Մանդ. ճշդութիւն «ուղիղ չափը» Դատ. ե. 15. Կոչ. «ագահութիւն, ժլատութիւն» Սիր. ժա. 18. ճշդապահանջ Ոսկ. գծ. ճշդավաճառ Եւա-գըր. ևն։ Գրուած է ճշդութեամբ Տիմոթ. կուզ, էջ 201. արևմտեան գրականում ընդունուած է ճիշդ, ճշդել, իսկ արևելեան գրականում ճիշտ, ճշտել ևն, ուր տ աւելի համապա-տասխան է նախորդ ջ-ին (հմմտ. միշտ, վիշտ, կեշտ, տաշտ, դաշտ, վաշտ ևն)։ Նոր բառեր են ճշդապահութիւն, անճշդապահ ևն։
Տէրվ. Altarm. 9 և Նախալ. 71 հնխ. ki. kin «քննել» արմատից է դնում սանս. և զնդ. č̌i, հյ. *քին, քննել. զըն-նել, լտ. quae-s-o, quae-r-o «խնդրել», որ «նոյն ki արմատէն է s սահմանա-տառով աճած, որուն լծորդ կ'երևան ճիշ-դ և թերևս ճշ-մարիտ»։ Հիւնք. լտ. ǰustus «արդար, ճիշտ»։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. էջ 200 պրս. [arabic word] ǰust «քննութիւն»։ Ծաղկաքաղ ՀԱ 1897, 318 պրս. [arabic word] čust «արագ, աշ. խոյժ»։ Մառ. ЗВO I1, 300 եբր. [hebrew word] qušt, ասոր. [syriac word] qušlā «ճշմարտութիւն» բառերի հետ, թերևս փոխառեալ ասորականից։ Յ. Գ. Մ. Պատմ. գրակ. 16 ճապոն. ճից։
ռմկ. ճիշտ. Արմատ Ճշդելոյ, եւ Ճշմարտի. Ստոյգ. անվրէպ. սոսկ. ո՛չ աւելի եւ ոչ նուազ. իբր յն. ἁκριβής certus, accuratus.
Իսկ գ. իբր Ճշդութիւն. անստգիւտ լաւութիւն կամ անվրիպութիւն. զգուշութիւն. հաւաստիք. ἁκρίβεια accurata diligentia, integritas.
Ուրախ առնել զնա արուեստականօքն զմի օր ճիշդ. (Բուզ. ՟Ե. 7։)
Ըստ կենցաղոյս ճշդէ վկայեալ առաւելուլ. (Բրս. ճգն.։)
Յորմէ ՃՇԴԻՒ, կամ ՃՇԴՈՎ. մ. Տե՛ս զկնի ի կարգին։
blearedness.
· Calfa
, ի-ա հլ. «աչքի կեղտ, բիժ» Մանդ. գործածուած է միայն գրծ. ճպռօք ձևով, ուս-տի ուղղականի ձևը անյայտ է. յետնաբար ունինք ճպուռ Մխ. բժշ. 39. ՆՀԲ դնում է ուղ. ճիպռ. այսպէս նաև ՋԲ. իսկ ԱԲ ունի թէ՛ ճիպռ և թէ ճպուռ. որովհետև գաւառա-կաններում երկու ձևերն էլ կան. նոր բառեր են ճպռոտ «բժոտ, ճայրոտ», ճպռոտիլ «աչ-քերը ճայրոտիլ»։
= Փոխառեալ է հարաւային կովկասեան լեզուներից. հմմտ. վրաց. წირმლი ծիրպ-լի «աչքի թարախ», წირბლიანი ծիրպլիա-նի «աչքերը թարախոտ», გაწირბლიანება գածիրպլիանեբա «աչքերը թարախոտիլ»։ Ընդհանուր իմաստը պահում է Հմշ. հայերէն բարբառը, ուր ունինք ծպուր «ոչխարի աղբ» որից ծպրել «ոչխարի աղբելը»։-Աճ.
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. ճիպռ, Երև. Ջղ. ճպուռ, Շմ. ճուպուռ, Ագլ. ճո՛ւպըռ, Ղրբ. ճէպռ, ճը-պօռ, Զթ. ջեբռը, Մն. ջըոբ, Սվեդ. ջաբր. Ննխ. ջուբռ, Մշկ. ջուռբ, Հճ. ջերբ, Ատն. ջու-բուր, Մկ. ճպէռք1, Վն. ճպեռտք (սեռ. ճպրո-ք'ի), Հմշ. ջիմբռը, Ալշ. Մշ. ճբռիգ, Ոզմ. ճպռեխ, Մշ. ճմռիգ.-ճպռոտ ձևի դէմ ու-նինք Սլմ. ճպռոտ, Պլ. ջբռօդ, Տփ. ճպրուտ. Ատն. ջրբօդ, Ռ. ջբռօդիլ, Սեբ. ջըռբօդիլ, այս բոլորը աչքի համար.-Խրբ. ջոբօղ՝ աչքի. նաև ձեռքի համար, իսկ Ալշ. Մշ. ժպռոտ ստացել է ընդհանրապէս «կեղտոտ» իմաս-տը.-Պլ. Խրբ. Ռ. չունին արմատական ձևը (ճիպռ կամ ճպուռ), այլ միայն ածանցը.-նոր բառեր են ճպռիկ «մի տեսակ աչքա-ցաւ», ճպռած, ճպռակալել, ճպռկոտ։
ռմկ. ճպուռ. (յորմէ ճպռոտ աչք ). Բիժ աչք. ճայրոտութիւն.
Զաչսն գիճացուցանէ արտասուօք եւ ճպռօք. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
small cluster of grapes.
· Calfa
, ի-ա և ռ հլ. «խաղողի սակաւահատ փոքրիկ ողկոյզ» ՍԳր. «ձիթենու վրայ մնա-ցած տկար պտուղներ» Եփր. օրին. էջ 227 (բցռ. ի ճռոյ). (այս վերջին նշանակութիւնը չունի ՆՀԲ). որից ճռախիտ Ոսկ. մ. գ. 25, ճռաքաղ ՍԳր. ճռաքաղութիւն Դատ. ը. 2. ճոաքաղել Մծբ. մշտնջենաճիռ Ճառընտ. գրուած է նաև ճիւռ, ճեռ Հ. Կիլիկ. ճուռ Վստկ. 41. Պտմ. լմբ. 236. Սմբ. ռատ. 223ա.-Նուազականն է բառիս՝ ճռիկ «փոքր ճիռ» էֆիմ. 289 (մէկ ողկոյզ կամ ճռիկ ոռ կտրած չի լինի յիւր որթէն)։
Հիւնք. պրս. (իմա՛ արաբ. )︎ ︎ lu-r'a «մնացորդ գինւոյ ի բաժակի»։
ԳՒՌ (dialectal) Սրանից է ճեռւոր Խրբ. «ճռաքաղ անող». հմմտ. նաև ճիռն Ղրբ. «ազոխ, չհա-սած խաղող», ճուռ ՆՀԲ «ճիռ, փոքրիկ ող-կոյզ», ճռտիկ Ակն. «ճիռ. փոքր ողկոյզ»։-
ἑπιφυλλίς racemulus ῤαχ, ῤαγός acinus, accinus. Ողկուզակ. ողկոյզ փոքրիկ սակաւահատ.
Գտանիցի ճիռ ի մէջ ողկուզոց։ Պակասեցան ամենայն ճիռք նորա։ Եթէ կթօղք մտեալ էին ի քեզ, ոչ եթէ ճիռ մի ոչ թողուին. (Ես. ՟Կ՟Ե. 8։ Սոփ. ՟գ. 7։ Աբդ. 5։)
Ես լինիմ անէծք՝ օրհնութեանս ճիռս, փոխան ձեր ի խաչ բեւեռիմ։ եւ օրհնութիւն սփռեմ. (Տաղ.։)
Նոքա խորհրդով ճռին ուրախ լինին. (Գէ. ես.։)
Խորհուրդ ճռիս այսորիկ՝ յարդարսն՝ որ ի մէջ նորա, նկարեցաւ. ի պատճառս ճռին օրհնութեան փրկեսցին. (անդ։)
Արձակէ ճիռ յազգէ նորա. (Ճ. ՟Ա.։)
Ծառայ (որ գողանայ զպտուղս տեառնն), ըստ ճռացն ողկուզից, եւ թուոյն թզիցն զգանս ընկալցի. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
neck.
· Calfa
«վիզ, պարանոց» Վստկ. 198. Վրդն. առ. էջ 253։
= Արաբ. [arabic word] ǰīd «վիզ, պարանոց, և յատկապէս՝ մանեակ կախելու մասը» (տե՛ս Կամուսի թուրքերէն թարգմանութիւնը՝ Ա. 593)։
Ուղիղ մեկնեց նախ Հիւնք։-Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 142 հիռլ. sciath. կիմր. ysgwydd «ուս» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ, հնխ. sqido-ձևից։ Չի ընդու-նում Pokorny 2, 544։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Տփ. ճիտ, Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. ջիդ, Ասլ. ջիդ, ջի*. ոճերով՝ ճիտ անել Երև. Ղրբ. Տփ. «վիզն ընկնել, գրկախառնուիլ», ճիտը կապել Տփ. «բռնի ընդունել տալ» ևն։ Նոր բառեր են՝ ճիտապոկ «վիզը փրցուած», ճիտք «կօշկի վիզը», նը-տահար, ճտանոզ, ճmքաւոր.
Ուլ. պարանոց. (առաւել ռմկ) (Վստկ. ՟Յ՟Զ։)
cf. Ճճուեմ.
· Calfa
«կնիւն, սէզ, պրտու» Լծ. նար. (ՀԲուս. § 1883 համարում է լտ. calamus odorans կամ acorus calamus. Քաջունի, Գ. էջ 153 carex, laiche). հմմտ. կղեմ. իբր դեղ գործածական է սրա ջուրը, որ կոչւում է ճղեման ջուր, սխալ գրչութեամբ ջրման ջուր ՀԲուս. § 2655, ճջեման ջուր Հբղ.. § 1ვვհ (տե՛ս Նորայր, ՀԱ 1923, էջ 64)
ՃՂԵԼ. Ճռուողել իբրեւ զձագս. կամ ճչել. (եթէ չիցէ այսպէս գրելի).
Ճըճուիցեն եւ ճղիցեն. թէոդիտոն (թարգմանէ) զկանխագէտսն ձագացեալս. (Ոսկ. ես.։)
cf. Կնիւն.
· Calfa
«կնիւն, սէզ, պրտու» Լծ. նար. (ՀԲուս. § 1883 համարում է լտ. calamus odorans կամ acorus calamus. Քաջունի, Գ. էջ 153 carex, laiche). հմմտ. կղեմ. իբր դեղ գործածական է սրա ջուրը, որ կոչւում է ճղեման ջուր, սխալ գրչութեամբ ջրման ջուր ՀԲուս. § 2655, ճջեման ջուր Հբղ.. § 1ვვհ (տե՛ս Նորայր, ՀԱ 1923, էջ 64)
Կնիւն. ճղեմն է, որ ի հեղեղատս բուսանի մանրաբլուր ճիլն. (Լծ. նար.։)
stingy, scurvy, niggard, sordid, covetous, miserly.
· Calfa
ՆՀԲ «ի ճիղմ «մատաղ, փոքր» կամ սեղմ»։ Հիւնք. խղճել բայից։ Աճառ. ՀԱ 1899, 235բ իբր կրկնական ճիղմ բա-ռից։
«ճահիճ, եղտիւր, կանգնած ցե-խոտ ջուր». երկու անգամ ունի Բռ. երեմ. էջ 194 և 198։ Մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած ջղջ, ջղջին, ճղճին ձևերով՝ Եպիփ. բարոյ. (ըստ ՆՀԲ՝ բնագիրն ունի «Որոնէ ջղջ ինչ տեղի». այլ ձ. «տեղի ինչ տիղմն»). ԱԲ գրում է «Թերևս ջիղջ կամ ջուղջ». Մառի հրատ.՝ ջղջին տեղի (այլ ձ. ցխոտ) Բար. 156։
ՆՀԲ (ջղջ ձևի տակ) լծ. թրք. չըղ «ձեան հիւս»։ Մառ, Փизiологъ 1904, էջ xxI կցում է վրաց. ჭიჭჟნა ճինղ'նա և ჭენჭეო ճենճղ'ո բառերին. (առաջի-նը ըստ Չուբինով 1711 նշ. «ճմլել տրորել», ըստ Մառ նշ. «маpεть. աղ-տեղել, ապականել», ուստի նման չէ նշանակութեան կողմից. երկրորդը՝ նշ. «ճահիճ», բայց նման չէ ձևի կողմից)։
ԳՒՌ (dialectal) Ղրբ. ճի՛րճէմնը, որ և Ղզ. ճրճիմ «թաց՝ ճահճոտ տեղ», որից էլ ճրճմկուտ Ղզ. «ճախճախուտք»։ (Իմ գւռ. բառարանում, էջ 945 մայր ձևը ենթադրել եմ *ջրճեմ, հանե-լով ջուր բառից)։
(ի Ճիղմ. մատաղ. փոքր. կամ Սեղմ. սխմած) μικρολόγος, σμικρόλογος , ὡμός avarus, parcus, crudelis, pusillanimus. Փոքրոգի. սեղմեալ եւ ճիշդ, ռիշդ. յանչափս խնայօղ. փոքր սրտիւ, եւ փակ ձեռօք. ագահ. (յն. դուզնաքեայ. սակաւահաւաք. որ զփոքունց իրաց համար խնդրէ. հում, տմարդի) cf. ԿՑԻՐ, cf. ԿԾԾԻ
Մարդկան փոխ տալ՝ յանխնայ առատանաս, եւ յորժամ զքո տէրն իցէ կերակրել, աստ ճղճիմ եւ տմարդի գտանիս։ Ընչասէր եւ ճղճիմ լինի այնպիսին։ Որ յայնպիսի իրս հարեալ իցէ, եւ ճղճիմ լինի։ Ընդէ՞ր աղքատ կայցես, ընդէ՞ր տնանկ, հի՞մ ճղճիմ։ Ճղճիմ եւ կցիր ոք իցէ։ Ճղճիմք եւ կցիրք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 20. 24. եւ այլն։)
Մի՛ ճղճիմ (կամ ճղճեմ), այլ առատութեամբ տացուք. (Բրսղ. մրկ.։)
wheel.
· Calfa
«անիւ, ճախարակ» Սիւն. քեր. 209 և Երզն. քեր. (իբրև հոմանիշ է յիշուած ա-նիւ բառի)։
ՆՀԲ «որոյ ճիւղքն են ուղղաձիգ ընդ ամենայն կողմն»։
ԳՒՌ (dialectal) Ճղուղ «անիւի ճառագայթներ» ձևը յիշում է Խալաթեան, Ծրագ. ազգ. էջ 16 (հմմտ. Նորայր, Բառ. ֆր. rai)։
Անիւ. ճախարկ. (որոյ ճիւղք են ուղղաձիգ ընդ ամենայն կողմն)
Փաղանուն ... անիւ, ճղուղ, առեղ, աւարաք. (Երզն. քեր.։)
cf. Կայռին.
· Calfa
«առնանդամ». ունի միայն ԱԲ. իբր մհյ. բառ գիտէ Նորայր, Բառ. ֆր. 1268բ։
Պատահական նմանութիւն ունին վը-րաց. ჩუჩა չուչա «առնանդամի մաշ-կը, prépuce» և կազիկումուկ չեչ «առն-անդամ»։
ԳՒՌ (dialectal) Մկ. ճուճ, Ալշ. Մշ. ճուջ, Հճ. Պլ. Ռ. ջուջ, Սեբ. ջուջ, Տփ. ճուճու, Ախց. ճու-ճուլ, Շմ. ճիւիւլ, Ղրբ. ճի՛ւճիւլ, ճի՛մօղ. ընդհանրապես գործածական է միայն երա-խայի համար. բայց Մկ. Պլ. ընդհանուր է (նաև մեծերի համար է գործածւում)։ Որից ճուճլաթ «խանձարուրի այն մասը՝ որով մանկիկի առականքն են փաթաթում»։ Հմմտ. նաև ուտ. ճօճօլ, «մանկան առնի»։
building, construction.
· Calfa
«զործ, գործուածք, շինութիւն», նչ. եզեկ. Մաշկ. Անյ. հց. իմ. որից կերտել «շինել, գործել» Շար. կերտութիւն Մագ. կերտանալ, կերտացուցանել Մագ. ձեո-նակերտիկ Եղիշ. այլակ. 238 (չունին ՆՀԲ և ԱԲ), այլուր ձեռակերտիկ Եղիշ. խաչել. 280. այս բոլորը յետին ժամանակի ձևեր են. Ոսկեդարում երևան է գալիս մի-այն բարդութեանց ծայրին. ինչ. աստուա-ծակերտ Ագաթ. ձեռակերտ ՍԳր. Ոսկ. Փի-լիպ. դաստակերտ Առակ. իդ. 5, 27. Կոչ Ագաթ. նկարակերտ Ել. լը. 35. Ոսկ. մ. բ. 24. նկարակերտութիւն Ել. լը. 23. Յոբ. լը. 36. փայտակերտ ՍԳր. փայտակերտիկ Ա-գաթ. քարակերտ Բուզ. դ. 55. ըղձակերտ Հո 4և 16. հնարակերտ Եւագր. մոմակերտ Վե ցօր. խոնաւակերտ Վեցօր. զարմանակերտ Վեցօր. ևն։ Բազմաթիւ են նաև սրանով բարդւած տեղական յատուկ անունները. ինչ-պէս՝ Խոսրովակերտ, Վաղարշակերտ, Հնա-րակերտ, Բակուրակերտ, Տիգրանակերտ, Դռասխանակերտ, Դագկակերտ, Երուանդա-կերտ, Մանակերտ, Ձիւնկերտ, Շամիրամա-կերտ, Վարազկերտ ևն։ Այս բոլորի մէջ էլ կերտ բառի հին և նախնական նշանակու-թիւնն է «շինեալ», իբր՝
= ահյ. kert. հպրս. krta-, զնդ. kərəta-, սանս. [other alphabet] krta-«արարեալ, գործեալ, կերտեալ». բոլորն էլ kar, kr «անել, շինել» արմատից անցեալ դերբայ. հմմտ. նաև պրս. [arabic word] gird «կերտ», ❇ kardan «անել, շինել», [arabic word] karda «գործեալ», քրդ. kirin «անել, դործել», օտս. k'änən «գործել», պհլ. [arabic word] kār «գործ», [other alphabet] kartan «անել, գործել», [syriac word] ︎ kartār «ա-րարող», հպրս. [other alphabet] kartam «եղեալ», զնչ. kerava, gerava «ա-նել», kerdo «անում եմ», հինդուստ. kurna «անել, շինել», kurta «հեղինակ, ստեղծիչ»։ kurtub «գործ ևն (Horn § 847)։ Այստեղ են աատկանում նաև հյ. -կեար, -կեր, -կար մասնիկները. (հմմտ. աղօթկեար, վնասա-կար, խոհակեր ևն)։-Հիւբշ. 168-172։
Հին յոյն հեղինակներից Ստեփաննոս Բիւզանդացին համարում է պարթևերէն. իսկ Հեսիքիոս՝ հայերէն, «քաղաք» նշա-նակութեամբ (ϰέρτα, πόλις, δπὸ 'Ἀρμη-კίων)։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ԳԴ, որ հյ. կերտ բառին կցում է
պրս. kard, gird, garvāda «կերտուած». Սրանից յետոյ ՆՀԲ՝ իբր պրս. kard։-Neumann ZKM 1, 247 հաւանաբար սանս. kջ «անել, շինել»։ Lassen ZKM 6. 79 յիշում է Հեսիքիոսի աւանդածը, բայց ինքը համարում է սեմ. qeret, qiryā «քաղաք»։ Gosche 37 սնս. karta և օսս. քարթ «բակ»։ Böttich. ZDMG 1850. 356 սանս. kar, krtá։ Justi Zen. dsp. 80 զնդ. karet «կտրել», 84 զնդ. kərəta, սանս. krta, իբր kar «շինել» արմատից, իսկ էջ 269 զնդ. varəd «յա-ռաջացնել»։ Lag. Gesam. Abhd. 199 Arm. St. § 1151 Հեսիւքոսի αμαζαϰάραν ձևը ուղղելով ἀμαζαϰάρδαν՝ կցում է այստեղ։ Müller SWAW 38, 572-3 և 45, 538 ևն սանս. krt, օսս. awkardan զնդ. aiwikərənt։ Տէրվ. Նախալ. 69 հնխ. kar «շինել» արմատից է դնում, կցելով նաև հլտ. čerus «արարիչ», լտ. creare «առնել, ստեղծել»։-Կերտ ռա-ռի վրայ ընդարձակ մի վէճ ունին Հիւ-բըշման և Մորթման։ Առաջինը ZDMG 30, 138-141 իր Iranisch-Armenische Namen auf karta, kert, gird վերնա-գրով նամակի մէջ հաստատում է թէ կերտ բառը զուտ իրանեան փոխառու-թիւն է, քանի որ հայերէնը չունի ան-ցեալ դերբայի -ta մասնիկը և թէ կերտ նշանակում է ո՛չ թէ «քաղաք», ինչպէս աւանդում է Հեսիւքոս, այլ «շինեալ»։ Սրան պատասխանեց Մորթման ZDMG 32, 724-8, ուր պնդում է թէ պրս. [arabic word] նշանակում է «քաղաք» և ո՛չ թէ «շի-նել», որի համար իբրև ապացոյց մէջ է բերում Բուրհան-ի-Կատիի հետևեալ վկայութիւնը. «gird «քաղաք» նշանա-կութեամբ, ինչպես Darābgird-ի և Sisa-vušgird, որոնք Darāb-ի և Siyayus-ի քաղաքն են նշանակում»։ Մորթման՝ պրս. gird դնում է girdidan «դառնալ» բայից. հմմտ. յն. πόλις «քաղաք» և τԱλ︎έω «դառնալ». իսկ պրս. girdidan միացնում է սանս. vrt և հյ. ուր բառե-րին. վերջինը պահուած ուրուր և պա-բուրել ձևերի մէջ։ Նոյն խնդրի մասին
գրում է նաև Nöldeke ZDMG 33, 143-156։ Անդրիկեան, Բազմ. 1903, 366 հա-671 ռուս. город «քաղաք» բառի հետ։
ԿԵՐՏ ԿԵՐՏՔ. պ. քերտ. Արմատ Կերտելոյ՝ իբր Կերտուած. գործ. շէնք. (ստէպ վարի ի բարդութիւնս)
Փայտակերտ ազնիւ. գեղեցիկ գործ կայր փայտեայ. Զի կատն գործ ասի. (Նչ. եզեկ.։)
Բոցն թանձր է եւ խաւար, որդուքն ի ներքս, ձուկն ի թաւալ. կերտ անհատ եւ անվճար (վիճակն դժոխոց). (Մաշկ.։)
Սարդիցդ եւ մեղուացդ եւ ծածեացդ ճարտարութիւն անդր եւս քան զամենայն ճարտարապետցն անցուցանէանէ կերտս. (Անյաղթ հց. իմ.։)
feeble, weak.
· Calfa
. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ու-նի Վեցօր. զ. էջ 121 «Յարեսցի ի տորգս սարդի ոստայնի բարակաման և կթուիթն առիջոյն»։ ՆՀԲ մեկնում է «կթոտ, տկար, անոյժ». նոյնպէս նաև ՋԲ և ԱԲ, միացնե-լով կթոտ բառին։ Իմ Գաւառական բառա-րանում, էջ 568բ կայ կթուիթ Երև. «շատ բարակ թելերով հիւսուածք», բայց իբրև կասկածելի բառ. (աղբիւրը անծանօթ է)։
ἁδρανής infirmus. Իբր Կթոտ. տկար. անոյժ.
Սարգի ոստայնի, բարակաման եւ կթուիթն առիջոյն. (Վեցօր. ՟Զ։)
burning;
burnt.
· Calfa
«խորոված». անստոյգ բառ. մէկ ան-գամ ունի Զքր. ծործոր. «Ոչ ուտի հաց ա-ռանց աղի և ո՛չ կիզ և ողջակէզ առանց հրոյ»։ Եթէ այս իմաստը ստոյգ է, կարելի ե սրանից դնել՝
ՓՈԽ (borrowing) քրդ. kizik «խորոված միս». հմմտ. նաև kizik «հալած ճարպի մնացորդ, խար-խընծի», kezixi «աղած բաներ, տհալ, պա-նիր» ևն։
Որպէս Կիզեալ կամ խորովեալ ինչ.
Ոչ ուտի հաց առանց աղի, եւ ո՛չ կիզ եւ ողջակէզ առանց հրոյ. (Զքր. ծործոր.։)
ԿԻԶ իբր Կտոր. կոտորակ. եւ ասր. cf. ԿԻԶՆ, եւ ԿԻԾ։
wool;
worsted
· Calfa
«բուրդ, ասր» Յայսմ. Եդիշ. խաչել ճերմակ» Ագաթ. ծիրանակիզն կամ ծիրանե-կիզն «ծիրանագոյն փայլող բրդով (ոչխար)» Ոսկ. զաք. ոսկեկիզն Վրդն. լուս. 55. սպի-տակակիզն Փարպ։
ՆՀԲ յիշում է եբր. կիզա, կէզ (իմա՛ [hebrew word] gēz) «բուրդ», պրս. gēs, gesu «դէս», կիյսնէ «թել», խէզզ «բուրդ ոչ-խարի ծովային կոչեցելոյ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ննխ. (գիւղերը) գ'իզ «բուրդ, թա-ղիք, քէչա». այս բառը բուն քաղաքում պակասում է, իսկ գիւղական ձևը ենթադրում է նախաւոր գիզ ձևը, որ անշուշտ կիզն բա-ռըն է ազդուած գզել բայից՝ նախաձայնի համար. հմմտ. Ակն. կազաթը թօթուել «մէ-էին իր բոլոր գաղտնիքները ասել տալ», որ յիշեցնում է գզաթ բառը, բայց ունի կ և ոչ գ։
ԿԻԶՆ կամ ԿԻԶ. Մասն ինչ գզաթի, կամ գզելի եւ գզեալ ասր. (որ եւ եբր. կիզա, կէզ)
Առեալ զշաղախեալ կիզն բրդին, եւ լուացեալ տրորեաց ի բաժակ գինւոյն. (Հ. Յայսմաւ. եւ Հ=Յ. նոյ. ՟Ժ՟Ե.։)
(Իսկ պրս. կիյս՝ է գէս. որ եւ կիսու. նոյն է եւ՝ կիյսնէ, որ նշանակէ նաեւ թել, կամ մանուած փաթութեալ ի մատմանն. որպէս եւ խեղղ է բուրդ ոչխարի ծովային կոչեցելոյ, յորմէ կազմի ազնիւ հանդերձ) cf. ԼՈՒՍԱԿԻԶՆ, cf. ԾԻՐԱՆԱԿԻԶՆ։
act of milking;
milk, milk-diet;
emulsion;
—ք, the vintage.
· Calfa
, ո հլ. «անասուններից քաղուած ար-դիւնք. ինչ. կաթ, ձու, կարագ ևն» Յոբ. ի. 17. Ոսկ. ա. կոր. «կթելը, քաղելը» Վստկ. 41. Լծ. նար. որից կթել «կաթ կթել» Առակ. լ. 39. Յոբ. ժ. 3, 10. կթան «կթելու անա-սուն» Իսիւք. 38. Ոսկիփ. կթեղէն «կաթի և ձուի վերաբերեալ ուտելիք. ինչ. պանիր, կարագ, մածուն, ձու ևն» Ասող. գ. 17. ալ-գեկիթք Վստկ. հաւու կիթ Վստկ. 205= հաւ-կիթ «ձու» Ոսկիփ. խակակիթ Մծբ. կովկիթ Կանոն. 116. ձիակիթ Փիլ. տես։-Այս ար. մատի երկրորդ ձևն է՝ կութ. ո հլ. «այգին քաղելը» ՍԳր. որից կթել «խաղողը քաղել» ՍԳր. «պտուղ քաղել» Անկ. գիրք հին կտ. 155. Գր. սքանչ. ծն. քս. (ՀԱ 1912, 473). Լմբ. ճառ հմբ. տպ. 1865, էջ 252. կթոզ «կթած խաղողը մէջը լցնելու կողով» Վա-նակ. յոբ. Վրք. հց. (կ ազդուելով յաջորդ թ-ից՝ քթոց Վրդն. սղ. ձ. էջ 274, Վստկ. 135. Սմբ. դտ. 61, որ և քթանոց Վստկ.), այգե-կութ Ոսկ. ես. խակակութ Ել. իէ. 20. Ղևտ. իդ. 2. դժուարակութ Նար։-Նոյն կութ ար-մատից է դարձեալ կթոց «սեպտեմբեր ա-միսը» Գիրք թղ. 273 (նորագիւտ բառ), որ կազմուած է ճիշտ այնպէս՝ ինչպէս գւռ. քաղոց «յունիս» ամսանունը քաղել բայից։
ՆՀԲ երկուսին էլ լծորդ է դնում կաթն։ Հիւնք. կաթն բառից է հանում։ Այսպէս նաև Pedersen Նպաստ 12, որ մերժած եմ ՀԱ 1904, 335՝ առարկելով թէ այս պարագային Ագուլիսի բարբառով պի-տի ունենայինք *կխցիլ. քանի որ ու-
նինք կաթն= Ագլ. կա՛խցր։ Pedersen ևս մերժում է իր համեմատութիւնը Հալ. դը. լեզ. 28։ Scheftelowitz BВ 29, 15 հբգ. quiti, անգսք. čwidu, հհիւս-kvāda, սանս. jatu «խէժ, ծամոն, կիւ»։ Մեղժում է իբրև պատահական՝ Walde 92։-Petersson KZ 47, 270 զնդ. gava-«երկու ձեռքը», gūnaoiti «հայթայթել» gaona-«շահ, վաստակ», լիթ. gáunu, gáuti «ձեռք բերել», լեթթ. gút «խլել, յափշտակել», qδwejš «շահող», յն. ἔγγυαω, ἐγγυαλίζω «ձեռքը դնել» ձևե-րի հետ՝ հնխ. gu-արմատից՝ աճած -tho-մասնիկով։
ԳՒՌ (dialectal) Սլմ. Վն. կթել, Ախց. Երև. Կր. կը-թել, Մրղ. կῥթէլ, Ագլ. Մկ. Ոզմ. Տփ. կթիլ. Ջղ. կթթել, Ալշ. Մշ. կտել, Սչ. գթել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. գթել, Ասլ. գթէ՝լ, Խրբ. գթիլ. Հմշ. գթուշ. Զթ. գը'թիլ, Տիգ. գթթէլ, Սվեռ. գըթթիլ. Հճ. գmդ'դ'ել, Գոր. Ղրբ. քթէլ, Շմ. քթիլ.-սովորաբար նշանակում են «կաթ կթել», իսկ Ակն. Ասլ. Բիւթ. Խն. Ռ. թէ՛ «կաթ կթել» և «այգեկութ անել»։-Արմա-տական ձևն ունի Ղզ. կիթ «ոչխարների կթու-մը», կիթ անել, կիթ բերել «ոչխարները բե-րել ու կթել»։ Հմմտ. նաև կթոց> Վն. կթհց «կաթ կթելու աման» Ախց. Խրբ. Հմշ. Տփ. Բթոց «կողով», Մրղ. կութից, քթոժց. -հաւ-կիթ «ձու»> Սչ. հաւգիթ, Ննխ. Պլ. Սեբ. հավգիթ, Տիգ. հmվգիթ, Սվեդ. հավգայթ.-ալգեկութ > Խրբ. էգ'եգութ։-Նոր բառեր են կթան, կթուան, կթիչ «կաթ կթելու աման» (Հմշ. գթիչ), անկիթ, կալուկուտ (այսպէս հբնի նաև Առաք. պտմ. 64, իմա՛ կալու-կութ), կթելեկ, կթի, կթոտել, կթման, կթուն, կթօն։
Արմատ Կթելոյ, իբր Կթումն, եւ Կթեալ բերք կենդանեաց, այսինքն կաթն. կոգի. ձու (ռմկ. հաւկիթ ). տե՛ս եւ ԿԹԵՂԷՆ.
Զկիթ արօտականաց. (Յոբ. ՟Ի. 17։)
Հովիւն զբովանդակ կիթն ոչ ուտիցէ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Զկիթն (կամ կաթն) ուտելով, եւ զասրն զգենլով. (Խոսր.։)
Ուլք ոչ ասր, եւ ո՛չ կիթ ունին. (Նար. երգ.։)
(Ոչխարք) դարմանիչք մարդկան կթով եւ ասրով եւ մարմնովքն. (Լմբ. առակ.։)
Զկիթս անասնոց եւ զձու ճաշակեն։ Կիթն ոչ կենդանի, այլ ի կրակոց կենդանեաց մզումն։ Որպէս ի կթոց, նոյնպէս եւ ի ձկանց. (Շ. թղթ.։)
Զձուկն ի կիթ հրամանեաց մեզ. (Տօնակ.։)
Ընդէ՞ր ասէք զձուն կիթ։ Մինչդեռ չէ նկարեալ ի մէջ ձուոյն, կիթ է, եւ ոչ թռչուն. (Ոսկիփոր.։)
Վազեաց հաւ մի ի գոգ նորա, եւ կիթն հոլովեալ. (Պտմ. աղեքս.։)
Դիցէ զալիւրն խառն ընդ հաւոյ կթի սպիտակուցն. (Մաշտ. ջահկ.։)
Մերթ՝ որպէս Կթումն, կամ կութք խաղողոյ, եւ մեղու, եւ այլն։ Վստկ. ՟ճժղ. ՟յդ։
Եբարձ զցանկն, եւ ետ զնոսա ի կիթ ճանապարհորդաց. (Լծ. նար.։)
burn, ustion;
smart;
crumb, bit, piece.
· Calfa
. այս արմատի ընդհանուր իմաստն է ճխածնել, կծել, փրցնել, պոկել, խայթել, կճել, ցաւացնել, մարմաջեցնել», որոնցից ծագում են՝ կծաճել «կծել, խածնել» Ա. մակ. թ. 8. «բրդել, հացը կտրատել և բա-ժանել» Եփր. բ. թես. և ա. կոր. 72 (կտ. եզ. գ. դէմք կիծ «ուտելու համար բաժա-նեց»). կծել «մարմաջել, խայթոց զգալ» Եզն. «տանջել, չարչարել» Լմբ. ժբ. մարգ. էջ 213 (Զաք. ժա. 11) (Կապել կծել տանջա-նօք). «խայթել» Վրք. հց. Բ. 16. կիծ «եռք, սաստիկ քոր գալը» Շիր. Վրք. ոսկ. «կտոր, բրդուճ» Հին բռ. կծատել «խածնել» Ոսկ յհ. ա. 3. կծեցուցանել Երզն. մտթ. կծտալ «խածնել» Ոսկ. յհ. ա. 3 (էջ 57). ջերմակիծ Հկիղիչ» Վեցօր. 115. Ագաթ. Շիր. 56. բո-ցակիծ Նար. 177. գաղտակծութիւն «ծածուկ ցաւ» Յհ. կթ. զաղտակիծ «չհաջելով կծող (շուն)» Ոսկ. եփես. 836. կսկծակիծ Ոսկ. յհ. ա. 28. կծու (իբր *կիծու. կազմուած է ու մասնիկով. հմմտ. հատու, աղու, թթու, ազղու) «բարկ, դառն, դաժան» (բուն նշա-նաևում է «խայթող, կծող». նախ համի հա-մար ասուած և յետոյ փոխաբերաբար) Կոչ. Ոսկ. յհ. ա. 9. Եփր. աւետ. որից կծուու-թիւն Ոսկ. յհ. ա. Եղիշ. կամ կծութիւն Նիւս. բն. Վրք. հց. կծուագոյն Բրս. մախ. Խոսը կծուակիծ Եւագր. 267 ( կծուակիծ առնել «կսկծացնել»). կծուագին Տօնակ. կծուահամ Վստկ. կծուին Մագ. ևն. այսպէս է նաև կծուել «պտուղ քաղել, փրցնել» Ածաբ. Պրպմ. 329. Սարգ. բ. պետր. գ (էջ 431), որի համար էլ հմմտ. կծանել «բրդել»։-*կծիլ (կազմուած զ սաստկականով) «սիր-տը ղառնանալ, բարկանալ, զայրանալ» Փարպ. «կատաղիլ, կրքով ջեռնուլ» ՍԳր. զկծեցուցանել «սիրտը ցաւացնել, մորմո-քեցնել, զայրացնել» Յոբ. ժզ. 5. Հռ. ժ. 19. Ոսկ. ես. Եզն. զկծագոյն «սաստիկ կծու» Փիլ. իմ. զկծանք «սրտի ցաւ, կսկիծ» Խոր. ևն.-կսկիծ (կազմուած կիծ արմատից կոր-կընութեամբ, իբր *կիծկիծ>*կծկիծ, ուր ծ յաջորդ բաղաձայնի պատճառաւ ատամնա-կան մասը կորցնելով՝ կսկիծ) «ցաւ» Եփր. գաղ. Ոսկ. մ. բ. 18. որից կսկծեցուցանել Տոբ. ժա. 8. Ես. ժը. 3. Ոսկ. մ. ա. 19 կսկծիլ Ոսկ. մ. բ. 15 և յհ. բ. 21. կսկծա-կան Ոսկ. ես. կսկծակիծ Ոսկ. յհ. ա. 28. կսկծանք Բուզ. կսկծելի Բ. մակ. ժ. 34. ժբ. 14. չարակսկիծ Ճառընտ. Ոսկիփ. շատակըս-կիծ Սարգ. դառնակսկիծ Շար. ևն։-տիճ «կարիճի՝ մեղուի խայթոցի սուր ծայրը՝ որ խայթած տեղը՝ վէրքի մէջ է մնում. աւան-դուած չէ հին գրականութեան մէջ, բայց գտնւում է արդի բարբառներում. յիշում է նաև Բառ. երեմ. էջ 137. որից կազմուած են կճել «խայթել», կճան «եղիճ», կճաւոր «խայթող», կճիկ «սիրտ կսկծացնող», կնիչ «խայթոց». կճի «ատամ», որոնք բոլոր ռա-ւառական բառեր են և չեն աւանդւած հին մատենագրութեան մէջ։ Նոյն բառն է նաև Երև. ճիճ «մոծակի խայթոց» (տես Պռօ-շեան, Կռուածաղիկ ա. տպ. 175, բ. տպ. 306)։-Վերի կիծ և կին արմատներից կազ-մուած ձևեր են դարձեալ կծմթել «մատնե-րով մորթը ճմլել» միջին հյ. բառ, որ ունի նորայր, Բառ. ֆր. 943բ (pincer բառի տակ) և կճմթել, որի շրջուած կմճթել ձևի հնագոյն վկայութիւնը ունի Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտ. Սանկտպետ. 1788, էջ 69։
ԳԴ կծանել =պրս. gazidan «խած-նեւ»։ ՆՀԲ զկծիլ մեկնում է «զգածիլ կիզանիլ, կծանիլ, կծուիլ» բառերով, լծ. թրք. qəz-maq «կատաղիլ, զայրանալ». giǰik-len-mek «մարմաջել», guj-enmek «սրդողիլ»։ Justi, Dict. Kurde 363 կծու կցում է քրդ. gəzandin «կծել». gəzuk «կծող ձի», gəzin «կծել» բառերի հետ։ Պատկ. Փորձ 1880 մարտ. էջ 83 կծա-նել դնում է ցեղակից պրս. gazēdan ձևին։ Հիւնք. բոլորն էլ հանում է խա-ծանել բայից։ Müller WZKM 8, 281 պրս. gazīdan, gastan «կծել», gāz «կը-ծելը, կիծ» բառերին ցեղակից է դնում։ Հիւբշ. 461 խօսելով այս համեմատու-թեան վրայ՝ ասում է՝ թէ ա՛յն ժամա-նակ միայն ընդունելի կլինի, երբ պրս. gaz ծագած լինի հնխ. geg'-ձե-ւից, որին իբր ձայնդարձ կարելի է դնել (երկար աստիճանով) հյ. կիծ <հնխ. geg. բայց որովհետև հյ. կիծ <հնխ. gig' է երևում, ուստի պրս. gaz կապ չունի։ Scheftelowitz BВ 28, 308 ան-գըլսք. citelian, հհիւս. kitla «կծել». հբգ. kizzilōn ևն, իսկ 29, 31 հհիւս. hite, հբգ. hizza, գոթ. heito «տաքու-թիւն, ջերմ»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 41 դնում է գիծ, կէզ, կճել և գզել ձևերի հետ։ Աճառ. ՀԱ. 1909, 160 կ և խ ձայների լծորդութեան օրէնքով նոյն րնդ խած։ (Այսօր էլ նկատելի է որ խած գործածական է արևմտեան գրա-ևանում, կծել արևելեան զրականում)։ Karst, Յուշարձան 428 թթր. bič «կըտ-րել, ձևել», bit, bet, bič «նկարել, գրել»։
Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 341 թրք. qəǰəq-la-maq։
ԳՒՌ (dialectal) ԴԻՌ.-1. Ջղ. Սլմ. Վն կծել, Գոր. Երև. Ղրբ. Մրղ. կծէլ, Ագլ. Մկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. կծիլ, Մշ. կձել, Ասլ. գձէ՝լ.-2. Ախց. Երև. Կր. Մկ Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կծու, Մրղ. Շմ. կուծու (Շմ. նաև «սոխ» նշանակութեամբ), Ոզմ. կծու, Մշ. կձու, Գոր. Ղրբ. կծօ, Խրբ. Հմշ Պլ. Սեբ. Սչ. գձու, Ննխ. Ռ. գուձու, Զթ. գօ-ձու, Հճ. գmձու, Տիդ. գըձձու, Սվեդ. գըձձა Ասլ. գձիւ։ 3. Ախց. կճէլ, Պլ. Ռ. Սեբ. գջէլ, Զթ. գըջիլ, Հմշ. գրջուշ։-(Ննխ. գջէլ նշ. «այրել». ինչ. Յուրտը երեսս կկճէ)։-Կին արմատն ունին «խայթոց» նշանակութեամբ Ախց. կիճ. Մշ. կիջ, Սեբ. գիջ ևն. Խրբ. կիւ (օրինակ՝ օձի կիժ, կարիճի կիժ), իսկ Մշկ. գիձ (<կիծ) ձևով. հմմտ. նաև մնկ. կծ «ա-տամ, կծել»։-Կծմթել բայը գաւառականնե-րում ստացել է հետևեալ ձևերը.-կծմթել կսմթել, կսմթտել, կսմտել, կզմթել, ծքմթել.-կնմթել, կճմտել, կմճթել, կմշտել, կճմռթել կմշտել, ճմկթել, ճմթել, ճմտել, կճմել, *մըճ. դել > մժդել, կփչրտել, -խճմել, խճմռթել։ Նոր բառեր են կծան, կծովի, կծոտել, կծպը-ծալ, կծպծան, կծւուկ, կծուիլ, կծուահոտ, կծուկ, կծկծօն ևն։
ՓՈԽ (borrowing) Նոր ասոր. kəmačt'a, kaməc «կրճ-մըթել», kəmča «մի պտղունց»։
Արմատ Կծանելոյ. Կսկիծ. մարմաջ. եռ. կճելը, եռք.
Զկիսոց մարմինսն կիծ գազանագոյն ստիպէր, մինչ զի եղընգամբք իբրեւ երկաթի քերչօք արիւնըռուշտ առնէին. (Վրք. ոսկ.։)
Մահ եւ վէրք ի մարդիկ, կիծ եւ աչացաւութիւն. (Շիր.։)
Կիծ. որպէս արմատ Կիծանելոյ եւ Կծուելոյ (այսինքն փըրցընել,) է Կտուր, մասն շորթեալ. որ եւ ԿԻԶ ասի.
Կիծ, կտորեայ. (Հին բռ.։)
sole of the foot;
trace, track, foot-print.
· Calfa
«ոյժ, զօրութիւն» Հին բռ. Բռ. ե-րեմ. 162. անստոյգ բառ, առանց վկայու-թեան։
ՀՀԲ և Աւետիքեան, Քերաև. 1815 էջ 235 սրանից են դնում կնատ «ուժը կտրած, անուժ», որ կին բառից է հա-մարւում։
«ոտքի ներբանը, հետք» Յոբ. ժը. 12, որից առնում են նաև Իսիւք.. լոբ. 249 և Վանակ. յոբ։ (Վանակ. սխալմամբ մեկ-նում է բառս «շառաւիղ, ծունկ, արմուկ»)։ Սրանից է կնի, որ առանձին գործածուած չէ, այլ զ նախդիրով՝ զկնի «յետևը, յետևից» ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ել. թգ. զկնիք «յաջորդ-ները, հետագայք» Փիլ. Խոր. Բրս. զկնիա-գոյն Բուզ. դ. 8. զկնիընթացաբար Յհ. կթ. սակայն նախդիրը տեղափոխուելով՝ մի զմիոյ կնի, զմեր կնի ՍԳր. որոնց մէջ կնի պարզ ձևը յայտնի կերպով երևան է գա-լիս։ Այս բոլորի հետ՝ ձևի, կազմութեան և նշանակութեան կողմից հմմտ. հետք. հե-տի, զհետ, մանաւանդ կրուկ «գարշապար». ընդ կրուկն «անմիջապէս յետոյ» Եփր. թգ. 396 և արաբ. [arabic word] aϑar «հետք և զկնի»։
= Հայերէնի հետ շատ համապատասխան են գալիս վրաց. უკან ուկան «յետոյ, ետևը, անմիջապէս յետոյ, զկնի» (շատ գործածա-կան բառ), უკანა ուկանա «վերջինը, յետինը», უკან ուկան, յენოხ կենօխ, უკანით ուկանիթ, უკნიდაϑ ուկնիդամ «յետև, դէպի յետ», մինգր. კენი կենի, ինգիլ. ჩკან չկան «յետ, յետև» բառերը. բայց չգիտեմ թէ ի՛նչպէս պէտք է կապել սրանք հայերէ-նի հետ։-Աճ.
ՆՀԲ կցում է կնիք բառին։ Karolides, Γλ. σνγϰρ. էջ 119 կապադովկ. ἀγνες որ թուական մակբայներ է շինում։ Mei-let MSL 9, 54 «զկնի թւում է կաս-մուած զ մասնիկով, ինչպէս նկուն՝ նի մասնիկով»։ Հիւնք. կին «կնիկ» բառից։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. gi «հետք»։ Պատահական նմանութիւն ու-նի արևել. թրք. [arabic word] gīn, [arabic word] gīn «յետևը, յետոյ»։
κλών plantae pedum. Ներբան ոտից, որ թողու զհետս ի կոխելն, որպէս թէ զկնիք իւր ի վերայ հողոյ. կամ որ նոյն է, յետին եւ ստորին կողմն ոտից. (ուստի եզականն ունի լինել, Կին, կնի, յորմէ Զկնի, այսինքն զհետ. եւ յոք. կինք, կնեաց.) դապան, այա.
Կերիցին կինք ոտից նորա. (Յոբ. ԺԸ. 12.) (ա՛յլ ձ. կնիք)։
Բազումք յամպարշտաց՝ որք ի լիութեան են, ոչ ուտին կինք ոտից նորա։ Ոչ եղիցին կերեալ կինք քաղաքավարութեան նորա. (Իսիւք. յոբ.։)
ԿԻՆՔ 2. Հին բռ. ըստ իմաստալից մեկնէ,
Կինք, ոյժ կամ զօրութիւն։ Այլ քանզի յն. բառն՝ գլօն, նշանակէ շառաւիղ, ճիւղ, ձող, ոստ յապաւելի. (Վանակ.) ի յոբ. այսպէս գրէ.
Կերիցին կինք ոտից նորա. ոտն զմարմին կոչէ. եւ կինք զծունկք եւ զարմունկն ասէ։ Ելանելոց են ի խաւարն արտաքին, ուր կինք ոտից նորա, այսինքն շառաւիղ ծնկաց նորա կերիցէ հուրն։
ԿԻՆՔ 2 գ. Ներբան ոտից, որ թողու զհետս ի կոխելն, որպէս թէ զկնիք իւր ի վերայ հողոյ. կամ որ նոյն է, յետին եւ ստորին կողմն ոտից. (ուստի եզականն ունի լինել, Կին, կնի, յորմէ Զկնի, այսինքն զհետ. եւ յոք. կինք, կնեաց.) դապան, այա.
Կերիցին կինք ոտից նորա. (Յոբ. ԺԸ. 12.) (ա՛յլ ձ. կնիք)։
Բազումք յամպարշտաց՝ որք ի լիութեան են, ոչ ուտին կինք ոտից նորա։ Ոչ եղիցին կերեալ կինք քաղաքավարութեան նորա. (Իսիւք. յոբ.։)
ԿԻՆՔ 2. Հին բռ. ըստ իմաստալից մեկնէ,
Կինք, ոյժ կամ զօրութիւն։ Այլ քանզի յն. բառն՝ գլօն, նշանակէ շառաւիղ, ճիւղ, ձող, ոստ յապաւելի. (Վանակ.) ի յոբ. այսպէս գրէ.
Կերիցին կինք ոտից նորա. ոտն զմարմին կոչէ. եւ կինք զծունկք եւ զարմունկն ասէ։ Ելանելոց են ի խաւարն արտաքին, ուր կինք ոտից նորա, այսինքն շառաւիղ ծնկաց նորա կերիցէ հուրն։
cube.
· Calfa
«խորանարդ, վեցանիստ» Յայտ. իա. 16. ուրիշ վկայութիւն չկայ. սխալմամբ գրուած է նաև կիվօս, կիվաւս։
= Յն. ϰὸβος «վէգ. 2. խորանարդ», որից փոխառեալ են նաև լտ. cubus, ֆրանս. cu-be, ռուս. куbъ «խորանարդ»։-Հիւբշ. 357։
ԿԻՎՈՍ կամ ԿԻՎՕՍ. (զի գրի Կիվաւս) Բառ յն. κύβος cubus որ եւ ասի Քուեայ, քուէ. Կիբիկոն. ըստ հյ. ԽՈՐԱՆԱՐԴ. Մարմին քառակուսի համակողմեան, որ ի վեց կողմանց է քառանկիւն հաւասար. զար, քէպ, քեապ.
Երկայնութիւն նորա, եւ լայնութիւն նորա եւ բարձրութիւն միաչափ՝ կիվոս. (Յայտ. ՟Ի՟Ա. 16։)
citron, lemon, lime.
· Calfa
«վարունգ, խիար» Գաղիան. Հին բռ։
= Վրաց. კიტრი կիտրի, թուշ. კიტრ կիտր «վարունգ»։-Աճ.
ՆՀԲ նոյն է դնում կիտրոն բառի հետ։
cf. ԿԻՏՐՈՆ։ այլ ի բառս Գաղիան.
եւ ի (Հին բռ.) ասի.
կիտր. վարունգ, խիար. որպէս թէ ասել՝ պտուղ, ըստ ձեւոյն որպէս զվարունգ։
cedrat, citron.
· Calfa
«մի տեսակ պտուղ է. տճի. ա ռաճ ռամունու, լտ. malum citrium» Ագաթ. նոր գրականում յաճախ գործածւում է իբրև «լիմոն»։
= Յն. ϰιτρον, ϰιτριον, որ նշանակել է նախ «կիտրոն, cédrat, աղաճ գավունու (բա-ռացի «ծառի սեխ») և յետոյ «լիմոն»։ Յու-նարէնից անցել է շատ ուրիշ լեզուների, ինչ. գերմ. Zitrone, իտալ. citrone, ֆրանս. citron, հունգ. czitrom, սերբ. čidrun, ռում. citru, kitru ևն, բոլորն էլ «լիմոն» իմաս-տով։ Յոյն բառը ծագել է լտ. citrus «կիտ-բոն» բառից, որ սակայն ինքն էլ աղաւա-ղուած է յն. ϰέδρος «գիհի, ǰuniperus. 2 մայրի, cêdre, լտ. pinus cedrus L» բառից (Boisacq 461)։ Ըստ այսմ բառիս ձևի և նշանակութեան զարգացման ընթացքն է յն. ϰέδρος «գիհի» > «մայրի» > լտ. citrus >յն. ϰίτρον «կիտրոն»> «լիմոն» > հյ. կիտրոն, ո-րի բուն իմաստը պահուած է դեռ արևմտա-հայ գրականում, մինչ արևելեանի մէջ եղել է «լիմոն» (ըստ որում բուն կիտրոնի պը-տուղը չկայ և գործածական չէ Կովկասում) -Հիւբշ. 357։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ.
κίτριον, κιτρία malum citrium, citromela, arbor citria. Ծառ, եւ պտուղ նորա՝ որպէս խոշոր լիմոն, կամ իբր վարունգ թանձր. եւ որպէս սեխ փոքր. աղաճ գավունու.
Արմաւն եւ թուզն ... կիտրոնն, եւ սերկեւիլն. (Ագաթ.։)
lime;
calx.
· Calfa
, ո հլ. «կիր, թրք. kireǰ» Զենոբ. էջ 33. Խոր. Յհ. կթ. Արծր. Վստկ. «փխբ. մի տեռաև սպիտակ բշտիկ, խաղաւարտ» Գա-ղիան. որից կրագործութիւն Արծր. կրագուբ Ճառընտ. կրակապ Կանոն. կրահամ Մխ. ե-րեմ. կրամած Ճառընտ. կրաշաղախ Օրբել. կրաջուր Ուռհ. նոր բառեր են կրային, կրա-հող, կրախառն, կրափուռ։
= Ասորեստանեան փոխառութիւն է, որ թէև չէ պահուած ասուրերէնում, բայց կայ միւս սեմական լեզուներում. ինչպէս՝ եբր. [hebrew word] gir «կիր», արամ. [hebrew word] gīr, արաբ. [arabic word] ǰīr, սաբ. [hebrew word] gīrm «կիր», եթովպ. 7ջ) gāyār «ծեփել», քրիստ. պաղեստ. ❇ mgirīn «ծեփեալ»։-Աճ.
ՆՀԲ արաբ. պրս. քիրէն, քէճ. սա-րուճ, իսկ վրաց. կի՛րի «կուպր»։ Ալտր-նեան, Քնն. քեր. 288 պրս. կիր (2)։ Müller SWAW 41, 153 համեմատեր ոսս. kiri, իսկ նոյնը՝ WZKM 5, 268 պրս. [arabic word] gil «կաւ, ցեխ, աղտ», հսլ. gli-na «կաւ», լատ. limus «կաւ»։ Սրան հետևելով Horn, Grdr. էջ 207 կցում է պրս. gil բառին։ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 94 մերժում է պրս. gil, իսկ Arm. Gram. 172 կցելով օսս. վրաց. թրք. և սեմական ձևերին՝ համարում է պարս-կերէնից փոխառեալ (կասկածով)։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կիր, Զթ. գիյ, գիր, Գոր. կէր, Ղրբ. կրէր, Հճ. գիյ. Ագլ. գայր. իսկ Ալշ. և Մշ. միայն գ'աջուկիր (գաճ և կիր) բառի մէջ։-Նոր բառեր են կիրջուր. կրահոր։
ՓՈԽ (borrowing) Օսս. kiri, kxira, tJiren «կիր», վրաց. კირი կիրի «կիր», კირიანი կիրիանի «կրային», მოკირვა մոկիրվա «կրով կըպ-ցընել», թուշ. კირ կիր, լազ. կիրի, չեչէն ինգուշ. կիր «կիր». այս բոլորը հայերէնի միջոցով Սեմական աշխարհից անցել են Կովկաս։-Յայտնի չէ միայն թէ ի՛նչ կապ ունին թրք. [arabic word] kireǰ «կիր», արևել. թրք. [arabic word] kiriǰ «գաճ»։
, ի հլ. «մի ներգործութեան ենթար-կուիլը» Պղատ. օրին. և տիմ. «գործածու-թիւն» Փիլ. այլաբ. «մարմնի կարիք, բնա-կան զգածմունք, որակութիւն, բնաւորու-թիւն» (անեզաբար գործածուած) Պիտ. Յճխ. Յհ. իմ. եկեղ. «զատիկ, պասեք» Իրեն. ցոյցք, էջ 20 (յն. πϰσγα բառը πά́σχειν «չարչարել, կրել» բայից հանելով, ըստ Վարդանեանի բացատրութեան՝ ՀԱ 1910, 303), որից ի կիր ածել, ի կիր աո-նուլ, ի կիր արկանել «գործածել, գործա-դրութեան դնել» Ագաթ. Եւս. քր. կրել «բառ-նալով տանիլ» ՍԳր. Ագաթ. «չարչարանքի ենթարկուիլ, տանջուիլ, տոկալ» ՍԳր. «ու-նենալւ, վրան կրել» ՍԳր. Եւս. քր. բարեկիր Բ. մակ. գ. 31. Բուզ. բարեկրիլ Պիտ. զի-նակիր ՍԳր. Եւս. քր. դժուարակիր Մտթ. իգ 4. դիակիր Փիլ. Յհ. կթ. դիւրակրելի Պիտ. իմաստակիր Ագաթ. խաչակիր Ագաթ. Կո-րիւն. խորհրդակիր Եւագր. ծանրակիր Ագաթ. ծիրանակիր Մծբ. կիրառութիւն «գործածու-թիւն» Թէոդ. մայրագ. կիրընդունակ Խոսրո-վիկ. կրաւորական Նար. Երզն. քեր. հրեշ-տակակիր Ագաթ. բեռնակիր Գ. թագ. բ. 35, 4ա 28. րեռնակրութիւն Ոսկ. ես. յհ. ա 4 ևն։ Այստեղ է պատկանում նաև կրօն, որի վրայ տե՛ս առանձին։ Նոր բառեր են կիրառել, կիրարկել, անհամակիր, անհամա-կրելի, կրքոտ ևն։-Բոլորի հիմնական ի. մաստն է «բառնալով տանիլ»։
ՆՀԲ կրել՝ լծ. կուռն, կոնակ, լտ. ge-70, արաբ. ❇ jarr, հյ. չար, չարչա-
րանք, քարշել. իսկ կիր «պէտք» լծ. հյ, իր, յն. χρεία «պէտք»։-Bugge KZ 32, 12 լտ. gestare, յն. βασταζω «կրել, տանիլ» ձևերին ցեղակից։ Հիւնք. կիրք և կրել դնում է կարել «կարենալ» ձևից. իսկ ի կիր առնուլ=յն. γρεία։ Schef-telowitz BВ 29, 13 լիթ. keliu, լտ. cello ևն բառերի հետ, որոնց իմաստն է «բարձրացնել»։ (Մերժում են Walde 150 և Pokorny 1, 435՝ հնխ. qel-ար-մատե տակ)։ Թիրեաքեան, Արիահաւ բռ. 202 ի կիր արկանել=պրս. [arabic word] kār «գործ» բառից, իսկ էջ 209 կրել «տա-նիլ»=պրս. [arabic word] gir (ինչպէս՝ bar-gīr «բեռնակիր»)։ Մառ, Яз. и Лит. L 252 ռասև. ekari «կրել», ափխազ. akərá «բռնել», վրաց. ekarebo «դիպ-չիլ» ևն։ Pokorny 1, էջ 37 ըստ Bug, ge-ի լտ. gero, gessi, gestum «կրել» որ հնխ. ag' «ածել, վարել» արմատի աճած g-es-ձևից է։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ։ Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. կրել, Ախց Երև. Կր. Ղրբ. կրէլ, Ագլ. Մկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. կրիլ, Սչ. գրել, Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. գրէլ, Ասլ. գրէ՝լ, Խրբ. Սվեդ. գրիլ, Հմշ. գրուշ, Զթ. գը-յիլ, գը՝րիլ, Հճ. գmյել. բոլորն էլ «բեռ ևն փո-խադրել, տանիլ»։ Նոր բառեր են՝ կրուիլ (Պլ. գրվիլ, Ննխ. գրվէլ) «տնից տուն փո-խադրուիլ», կրիկրի անել «շարունակ կրել». կրողչէք, կրոց. նոյն է նաև կիրք Ակն. «ոխ, վրէժ»։
որ եւ ար. պ. քիրէճ, քէճ, սաուճ. իսկ վր. կիրի, է կուպր. τίτανος , κονία calx, gypsum. այրեցածն քարի՝ ողողեալ ջրով եւ շաղեալ՝ ի պէտս շինուածոյ եւ ծեփածոյ. որ յոմանց շփոթի ընդ Բուռ, որ է ալչի.
ԿԻՐ կոչի առ բժիշկս եւ Ազգ ինչ սպիտակ արածի եւ խաղաւարտի։ Գաղիան. որպէս յն. ալֆօ՛ս. ἁλφός albus, et species albae vitiliginis.
ԿԻՐ 2 (կրի.) գ. πάθος, πάθημα passio, affectio. Եզականն բառիս ԿԻՐՔ, զոր տեսցես զկնի, որպէս արմատ Կրել բային. այսինքն Կրումն. կրելութիւն, հակադրեալ ներգործութեան, եւ այլն.
ԿԻՐ. յեզականն՝ որպէս լծորդ ընդ հյ. իր. եւ ընդ յն. խրիա՛. χρεία usus. է Պետք, վար, այս ինքն վարումն. պիտանութիւն. գործականութիւն. գործ.
Ի ԿԻՐ ԱՌՆՈՒԼ. Ի ԿԻՐ ԱՐԿԱՆԵԼ. χράομαι utor, usurpo. Վարել ի պէտս ի վար արկանել. ի գործ արկանել. վարիլ իւիք. ի մէջ բերել. յիշել. գործածել, բանեցընել.
Կրով եւ մանր աւազով մածուցեալս. (Խոր. Ա. 15։)
Կրով ձուլել, կամ պարսպել. (Յհ. կթ.։)
Անապակ կրոց եւ քարի ընդ միմեանս խառնեալ. (Արծր. Ե. 7։)
Զի թէ ոչ ձմեռն եւ գարուն, խրշէր եւ կիր գործէր արեգակն զաշխարհս. (Ոսկիփոր.։)
Անկան ի կիրն։ Հանին ի կրէն. Հ=Յ. յնվր. ԻԳ.։
Տիտանոս, կիր. (Գաղիան.։)
Ա՛ռ կիր, որ է ալչին։ Կիր անապակ։ Կիր զձեթն քաղէ. (Վստկ.։)
Բայ է բառ, որ ներգործութիւն է, գանեմ. եւ կիր, գանիմ. թրակ. քեր։ Թեթեւ, վերին. եւ ներհական սոցունց՝ կիր, ծանր, եւ ի խոնարհ ... զողորկ դարձեալ, եւ զխոշոր՝ կրի պատճառն ամենայն ոք տեսեալ. (Պղատ. տիմ.։)
Առաջին կիրն ի նոցունց՝ առանց զգայութեան զկրեալն եցոյց առ ոսկերօքն եւ հերօքն. (անդ։)
Եւ առ ինձ իսկ նոյն կիրդ է ... այսոքիկ կիրքս ի մեզ իբրու աղիք ոմանք կամ լարք գոլով՝ բերեն զմեզ. եւ հանդէպ միմեանց ձգելով ի ներհական գործս. (Պղատ. օրին. Ա։)
Անկար է ոմանց ի վար եւ ի կիր եւ ի պէտս (յն. մի բառ) առաւելութիւնն սորա. (Փիլ. այլաբ.։)
Եւ ըստ այսմ միշտ վարի առընթեր յաջորդ բայիցս։ ն. Ի ԿԻՐ ԱԾԵԼ.
Զպարգեւ փրկելոցն՝ զոր ընկալան, ի կիր ածէ. (Շ. ա. պ. Գ։)
Զպէսպէս երանգս դեղոցն ի կիր ածի եւ յիշատակեցի. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Ի կիր առնուլ զբանս, զվկայութիւն, զանունն աստուծոյ, եւ այլն. (Ագաթ.։ Նախ. մակ. եւ Նախ. սղ.։ Խոսր.։ Շ. բարձր.։ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Յետ վեց աւուր, եւ միւսն՝ եթէ յետ ութ աւուր. սա զառաջինն ոչ առնու ի կիր, իսկ միւսն զբովանդակն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Ի կիր արկանել զբանս, զվկայութիւն, զհամարձակութիւն, զխրատաբանութիւնս, զզօրութիւն, զբարկութիւն, զնետս եւ այլն. (Եւս. քր.։ Ագաթ.։ Նիւս.։ Պիտ.։ Նար.։ Խոսր.։ Սարգ.։ Ճ. Ա.։)
Մի ըստ միոջէ զյանդգնութիւն նոցա ի կիր արկանէ. այս ինքն ի մէջ բերէ. (Սարգ. յկ. Զ։)
Զզաքարիայ եւ զորդոյն իրս ի կիր արկանէ, եւ ոչ զքրիստոսին, վասն որոյ զբանն կանխեաց։ Ընդէ՞ր աստանօր զյովսէփ ի կիր արկանէ. (Կիւրղ. ղկ.։)
Ի ԿԻՐ ԱՐԿՈՒՄՆ. χρῆσις usus Վարումն. Գործածութիւն.
Արհեստի մտածութիւն, եւ ի կիր անկումն օրինացն. (Արիստ. աշխ.։)
mastic.
· Calfa
, ո հլ. «ծամոն, մազտաք, ծամելու ձիւթ» Հին բռ. որից կուենի «մի տեսակ մայ-րի, մարխի ծառը» Վստկ. 41, 132, 158. Գաղիան. Բժշ. տիկնակիւ Հին բռ։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'iv-«ծամել» ար-մատիզ. հմմտ. հբգ. kiuwan «ծամել», chewa «ծնօտ», գերմ. kauen, հոլլ. kau-wen, անգսք. cēowan, հիսլ. tyggia, անգլ. chew, հսլ. živati, živa, žuya, ռուս. жe-вaть, պհլ. jūtan, պրս. [arabic word] ǰavīdan, քրդ. jūin, աֆղան. žōval, բոլորն էլ «ծա-մել, ծասքել» նշանակութեամբ. նոյն ար-մատից է կրկնուած՝ լտ. gingīva «լինդ, լնդերք» (Walde 342, Kluge 247, Boisacq 1103, Horn § 415)։ Հայերէնի մէջ իմաստի զարգայման համար հմմտ. ծամօն «մազ-տաք»՝ ծամել բայից և լտ. mastix «կիւ» masticare «ծամել» բայից (Pokorny 1, 642)։
ՆՀԲ Քիոս կղզու անունից, որի թրք. ևռչումն է Սաքըզ ադասը, բուն «ծամօ-նի կղզի». (իսկապէս նոյն կղզու ա-նունից է կազմուած ասոր. [syriac word] kāyē «ծամօն». տե՛ս Brockelm. Lex. syr. էջ 156)։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 200 կասկածով կցում է թրք. givmāk, gäv-mák «որոճալ» բային։ Վերի մեկնու-թիւնը տւաւ Lidén, Arm. Stud. 68։
ԳՒՌ (dialectal) Ախռ. կիվ, Խտջ. Հմշ. գիվ «ծա-մօն», որից կազմուած են կուենի «ծամօնի ծառ», կուենուտ «կուենիների անտառ» (Հմշ. գըվընի, Խտջ. գվի ձևով)։
ռմկ. կիվ. իբր Մազտաքէ. սագըզ. (յորմէ Կուենի. զոր տսցես) որպէս եւ Քիա կղզի, ըստ յն. Խի՛օն. իտ. չիօ, է սագըզ ատասը։
Ի (Հին բռ.) կայ,
Կուոյ կռէզ. սագահում. թուի, կռէջ կամ խիժ կուենւոյ. որպէս հում մազտաքէ։
soothsayer, conjurer, enchanter.
· Calfa
, ի հլ. (յետնաբար ո հլ.) «կախարդ. վհուկ, կախարդանք» Երեմ. իէ. 9. Ոսկ. ա տիմ. էջ 28, Լաբուբ. 33 (սեռ. կիւսոց). որ և կևս Մանդ. էջ 193. սրանից կիւսահմայ Զաք. գ. 8. Վրդն. ել. կիւսահմայութիւն (գրուած նաև կիսահմայութիւն. շփոթուաձ կէս-կիսա-ձևի հետ). կիւսակերտող Մագ։
ՆՀԲ լծ. յն. γόης, γοητεία «ևիւս»։ Pictet KZ 5, 43 սանս. jāyus եռ։ geasa ևն։ Հիւնք. յն. γοη «հաւահը-մայ կախարդ»։ Ալիշան, Հին հաւ. էջ 377 յն. կոէս, տլ. koes, koies «Սամո-թրակեան կղզեաց քուրմք» և Ամերի-կեանց Kivosa դիք։ Շ. վրդ. Սահակեան ՀԱ 1911, 336 հանում է Սեբաստիոյ գւռ. կիս «բուռ» բառից, իբր «ձեռնա-հմայութիւն». (այս մեկնութիւնը սխալ է, որովհետև նախ իմաստը տարբեր է, երկրորդ՝ կիս<կիցք պիտի տար *կցա-հմայ ձևը)։
լծ. յն. ղօ՛իս, ղօիդի՛ա. γόης, γοητεία incantator, praestigiator եւ incantamentum, praestigiae. Հմայօղ. կախարդ. եւ Հմայք. կախարդութիւն. ... որ եւ ՎՀՈՒԿ. ՎՀԿՈՒԹԻՒՆ.
Մի՛ լսէք ... կիւսւց ձերոց, եւ հաւամայից ձերոց, եւ կախարդաց ձերոց Երեմ. (՟Ի՟Է. 9։)
Դիւթութեան կիւսոյ (կամ կիւսւոյ)։ Կիւսոյ հմայից կախարդութեան. (Մագ. ՟Ի՟Դ. եւ Մագ. ոտ. խչ.։)
kestrel, small hawk.
· Calfa
«մի տեսակ թռչուն է» Փիլ. նխ. բ. 103, որ Լծ. փիլ. մեկնում է «դուռաճ, սա-լամբ»։
clime, climate.
· Calfa
«երկրի կամ երկնքի բաժանմունք, մաս» Վրդն. պտմ. էջ 3, Միխ. ասոր. էջ 9. Ոսկիփ. որ և կլեմ Տաթև. հարզ. 241. կլեմ Մխ. ապար. կլիմայ Խոր. ա. 14 գրուած նաև կղիմայ, կղէմ. -արդի գրա-կանում ընդունուած է միայն կլիմայ «օդի բարեխառնութիւն», որից կլիմայական ևն։
= Յն, ❇λίμα «բաժանմունք, երկրամաս աշխարհագրական գօտի», որից փոխառեալ ևն ւատ. clima (սեռ. climatis) «մի տեռաև հողային չափ. 2. լայնութեան աստիճան» ֆրանս. climat «կլիմայ», գերմ. Klima, ա-սոր. [syriac word] qəlīmā, արաբ. [arabic word] iqlīm «աշխարհամաս» ևն։ Յունարէն բառը գալիս է ϰλίνω «ծռիլ, հակուիլ» բայից, նշանա-կում է նախ «թեքում, շեղում (հողի լե-ռան)», և անցնելով «երկրի հակումը հա-սարակածից դեպի բևեռները» իմաստից, դարձել է «աշխարհագրական գօտի» և յե-տոյ էլ «աշխարհաբաժին» (Boisacq 471)։-Հիւբշ. էջ 358։
Ուղիղ մեկնեց նախ Schroder, The-saur. 47, յետոյ ՀՀԲ և ՆՀԲ. վերջինը նաև լծ. է դնում հյ. կողմ, կողմն։
ԿԼԻՄ ԿԼԻՄԱՅ κλίμα regio, tractus. որ եւ ԿՂԻՄԱՅ. եւ ԿԼԷՄ. Բառ յն. գլի՛մա. ուստի արաբ. ըգլիմ (լծ. հյ. կողմ. կողմն) Բաժին, կամ որոշեալ կողմն երկնի եւ երկրի՝ ըստ աստեղաբաշխից եւ աշխարհագրեաց.
Կլիմն, որ է բաժին. (Միխ. աս.։)
Որպէս ասեն իմաստունք. ՟Ժ՟Դ կլիմ անբնակ է մարդկան։ Յոթերորդ կլիմն, որ է երկրորդ բաժին երկրի. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. ծն.։)
Միջին կլիմն ունի բարեխառնութիւն եւ հաւասարութիւն. (Ոսկիփոր.։)
Եօթն կլէմք աշխարհիս. (Մխ. ապար.։)
Անուանեն զկղիմայն (կամ զկլիմայն) զայն՝ պռոտին արմենիան. (Խոր. ՟Ա. 13։)
nibbling, stealing a little at a time;
pickpocket;
swindler, sharper, cheat.
· Calfa
«գող» Սեբեր. 219, Կանոն. Շնորհ. ընդհ. որից կծծի (ի մասնիկով՝ փխ. *կծիծի) «պիղծ, ամօթալի» Ոսկ. եփես. «գող» Մագ. Տօնակ. Խոր. «ժլատ» Նառ կծծանք Մաշկ. կծծութիւն «ագահութիւն» Եզն. «գողութիւն» Ոսկ. պօղ. ա. 834 (յն. «գողանալ»), գաղտակծիծ «ծածուկ գողա-ցող» Լմբ. ժբ մարգ. էջ 117 (աբդ. ա. 5) մանրակծծի «մինչև անգամ մանր բաներ գողացող» Ոսկ. բ. տիմ։
ՆՀԲ կիծ արմատից է հանում, իբր «կծող և կծուօղ, այսինքն խածանօղ և շորթող»։ Պատկ. Изслeд. էջ 15 լծ. կտիտ։ Հիւնք. կծծի հանում է կցիր ռառից։ Մառ ЗВО xIx, 0158 կծծի, կծիծ, գծուծ, գձուձ դնում է յաբեթա-կան ղծծ արմատից. հմմտ. վրաց. ղ'ունծի, ձունծի «ժլատ»։
ԳՒՌ (dialectal) Պլ. Սեբ. գըձձի, Ռ. գըձցի, Ասլ. գը*ձի, Հճ. գnձձի, Ատն. գըղցի։
ԿԾԻԾ որ եւ ԿԾԾԻ. Կծօղ եւ կծուօղ, այսինքն խածանօղ եւ շորթօղ լռելայն. գող. ընչաքաղ, եւ ընչաքաղց. գծուծ. ագահ. ժլատ.
Իսկ զգողս եւ կծիծսն եւ ըզհատուս առաւելապէս դատի աստուած. (Շ. ընդհ.։)
Ի գող եւ ի կծիծ մկան. (Կանոն.։)
clerk, clergyman, ecclesiastic;
clergy;
—ք, the clergy, churchmen.
· Calfa
, ի հլ. (իբր ր բուն՝ հոլովուած է կղերց Յհ. կթ. 116, 129, 181, 214, 238, 279, 345) «եկեղեցական պաշտօնեայ, դպիր կամ փոքր աստիճանաւոր, կրօնաւոր» Բուզ. դ. 8, որ և կղերիկոս, ի-ա հլ. Ագաթ. Բուզ. դ. 3, 6 Յհ. կթ. Լմբ. պտրգ. գրուած է նաև կլէր Սասն. 67. գղեր, գղերիկոս, որից կղե-րական Կորիւն. կղերիկոսութիւն Ճառընտ. Մաշտ. նոր գրականում կղեր առհասարակ նշանակում է «հոգևորական», որից և կղե-րամիտ, հակակղերական, կղերականութիւն։
-Յն. ϰλήρος «եկեղեցականութիւն», ϰληριϰός «եկեղեցական, կրօնաւոր». բուն նշանակում է «փայտի կտոր (չօփ)՝ որով վիճակ են քաշում, քուէ, վիճակահանու-թիւն», որից յետոյ «վիճակ ընկած բաժինը, ժառանռութիւն, եկեղեցուն բաժին ընկած ծուխը, եկեղեցական» (Boisacq 469)։-Այս առումներից են յառաջանում հայերենի մէջ էլ վիճակաւոր, ժառանգաւոր հոմանիշները)։ = Յոյն բառը փոխառութեամբ տարածուած է շատ քրիստոնեայ ազգերի լեզուի մէջ. հմմտ. լատ. clerus, clericus, ֆրանս. clerc, cleroé հսլ. klirosu, ռուս. клиръ, լեհ. kler ևն (Berneker 520)։-Հիւբշ. 358։
Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ.
ԿՂԵՐ ԿՂԵՐԱԿԱՆ ԿՂԵՐԻԿՈՍ. Ասի եւ Գղեր. եւ Գղերիկոս. յն. κλῆρος clerus. որ է Վիճակ. ժառանգութիւն. եւ Ուխտ եկեղեցւոյ. վիճակաւորք. Ժառանգաւորք. եւ κληριός clericus. Ոմն ի ժառանգաւորաց. եկեղեցական ոք. եւ Ստորինն ի պաշտօնեայս եկեղեցւոյ. որպէս դպիր, կամ փոքր աստիճանաւոր.
Կղերքն ամենայն։ Առ կղերս եկեղեցւոյ։ Հանդերձ կղերիւք. (Բուզ. ՟Դ. 8։ Արծր. ՟Դ. 11։ Յհ. կթ.։)
Հանդերձ կղերականօքն եւ իշխանօքն. (Կորիւն.։)
Ամենայն լրման եկեղեցւոյս, երախայից, հաւատացելոց, եւ կղերիկոսաց. (Լմբ. պտրգ.։)
Դասք քահանայից, սարկաւագաց, դպրաց, եւ կղերիկոսաց. իմա՛ զփոքր աստիճանաւորս. (Ժմ.։)
isle, island.
· Calfa
(-զւոյ, -զեաց) «ծովի մէջ ցամաք» 1Գր. որից կղզային Պիտ. կղզեակ Վրք. հց. Յայսմ. նոր բառեր են ցամաքակղզի, թե-րակոզի, կղզեբնակ, կղզիանալ։
= Ասուրական հին փոխառութիւն, որի հետ հմմտ. արաբ. [arabic word] jazar, օ [arabic word] la' zira. ասոր. [syriac word] gāzartā «կղզի». ըստ այսմ մեր բառը շրջուած է *կզղի ձևից, ինչ-պէս որ նոր շրջումով ունինք Մշ. կզղի։ Ա-սուր. g>հյ. կ հնագոյն ձայնափոխութեան համար հմմտ. կիր և կոզռն։ Արաբերէնից փոխառեալ ձև է պրս. [arabic word] ǰaz «կղզի»։-Աճ.
Հիւնք. պրս. քիւլչէ «գուղձ, հոռա-կոյտ» բառից։ Patrubány SA 1, 218 սանս. grah «տիրանալ, գրաւել» բայի հետ, իբր հնխ. k2lg'hio-ձևից։ Peder-šen, Հայ. դր. լեզ. 146 և Patrubány ՀԱ 1906, 346 ըն-կղմեմ և ըն-կլնում ձևերի հետ, իբր «ջրի մէջ գտնուող եր-կիր». հմմտ. լտ. insula
νῆσος insula Ցամաք ջրապատ ի մէջ ծովու՝ հանդերձ բնակչօքն. ատա, ճէղիրէ.
Կղզիք ազգաց։ Թագաւորք կղզեաց։ Ուրախ եղիցին կղզիք բազումք։ Բնակիչք կղզւոյդ այդորիկ։ Որ էին ի կղզւոջն.եւ այլն։
Ի մարզիկ դնդէ կղզեաց. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 38. յն. կղզեաց ազգաց։)
Ի կղզի ինչ դիմեալ. (Գծ. ՟Ի՟Է. 26. յն. կղզեակ։)
s. bot. elecampane, star-wort.
· Calfa
«մի տեսակ բոյս է. inula helē-nium L խոտը՝ ըստ Տիրացուեան, Contri-buto § 520, որ և հոմանիշ է դնում անտուզ, ախրիճան, բոգի, արտի ծաղիկ» Բժշ. Գա-ղիան. Վստկ. 207. որից կաղմխենի (փո-խանակ՝ կղմխենի) ՀԲուս. § 3332։
= Արաբ. [arabic word] qalmūh կամ qulmuh (չունի Կամուս Ա. 509 և 556, գիտէ միայն Будaговъ 1, 101, առանց ձայնանիշների որով ընթերցումը ճիշտ յայտնի չէ) «ան-տուզ խոտը»։ Եթէ արաբ. բառի վրայ աւե-լացնենք մի կէտ՝ կդառնայ [arabic word] qul-mux, որից էլ հյ. կղմուխ։-Աճ.
ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնի միջնորդութեամբ է թերևս վրաց. კულმუხო կուլմուխո «inula helenium (Չուբինով 634 մեկնում է ռուս девясилъ. оманъ, որ Анненковъ իր բու-սաբանական բառարանում, էջ 176 դնում է իբր inula helenium L, ֆրանս. aunée énu-le, գերմ. Wahrer ևն)։ Բայց յայտնի չէ թէ նո՞յն են սրանց հետ վրաց. კალმახი կալ-մախի «մի տեսակ սունկ» և კალმახა ბა-ლახი կալմախա բալախի «мeдвeжьe yxō խոտը»։
անուն խոտոյ. որ ասի լինել դեղ ձիոց, եւ մեկնի ռամկօրէն, ռասէն ..., ըստ յն. ἐλένιον helenium, inula. որպէս թէ արտօսր հեղինեայ։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
pot, earthen-pot, pipkin.
· Calfa
(ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «պտուկ» Վրք. հց. Բ. 324. Մխ. բժշ. էջ 147. Վստկ. 206. որ և կճուճ Վրդ. առ. 332. կճուկ (թերևս *կճճուկ) Վստկ. Բժշ։
ՆՀԲ կուժ բառից։ Հիւնք. կիճ, կուճ բառից։ Կապ ունի՞ թէ պատահական է քրդ. čóč «բղուղ» (Շւոտ, Քրդերը Տաճևաո-Հայաստ. Ա. 101)։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Ջղ. Տփ. կճուճ, Մշ. կջուջ, Խրբ. գջուջ, Ղրբ. կճօճ, Ագլ. կի՛ւ-ճիւճ,-իսկ Սեբ. գջիջ և գջիգ ձևերով (Արբ. ևս ունի կճիկ ձևով)։
ԿՃԻՃ կամ ԿՃՈՒՃ (որպէս թէ ի կժոյ կժեղէն). Պնակ խեցեղէն. խժիժ, խժուժ, կրիճ, պտուկ, պտիկ, ճլօլիկ.
կապեցին աղբով լի կճիճս, եւ ունկունս կժոց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Ա՛րկ ի կճուճ մի, եւ դի՛ր ի կրակ. (Վստկ.։)
ա՛ռ դալար մանիշակ ի կոթէն ընտրած ... ի կճուճ ա՛րկ, եւ ի կրակն դի՛ր եւ մեղմ եփէ՛. (Բժշկարան.։)
Ի կճճոյ մի՛ արասցես ինձ գիրս. ընթերցի՛ր, ի կճոյ. (կճայ շիրիմ)։
cowl, hood;
monk's gown or frock.
· Calfa
, ո կամ ի-ա հլ. «ճգնաւորի վե-ոար կամ մեծ գլխարկ» Լմբ. առ լև. տպ. 1865, էջ 218. Լմբ. պտրգ. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 76, 178. Վրք. հց. Բ. 476 (սեռ. կնգղաց). Մամիկ. էջ 50 (գրծ. կնկղով). Ճառընտ. որ և գրուած է կնկուղ Լմբ. մատ. 45, 48, 50 (սեռ. կնկղոյ), էջ 89, 91 (սեռ. կնկղի), կու-կուլ Վրք. իլար. 132. որից կնկղաւոր «կըն-գուղ ունեցող» Մամիկ. կնկղակ «փոքր կըն-զուղ» Շնորհ. առակ։
= Յն, ϰονϰούλλιον «աբեղայի գլխարկ» ռառից, ռր ծագում է լտ. cucullus, cucullio, cuculla «գլխանոց» բառից, իսկ սա էլ հա-մարւում է կելտական փոխառութիւն (Walde 206)։ Յոյն բառը այնուհետև անցել է զա-նազան լեզուների. ինչ. հբգ. cucula, մբգ. kugele, հսլ. kukoli, ռուս. куколь, բուլգար. gugla, լեհ. չեխ. kukla (Berneker 640), լազ. kukula, թրք. kukuleta ևն։ Լատիներէ-նից յետ են առնուած իռլ. cochull, կիմր. çwcwll (Walde անդ)։ Հայերէնի մէջ ու-ղիղ տառադարձութեամբ ծագած է նախ կու-կուլ, յետոյ ն յաւելուածով կնկուղ. և ն-ի մօտ կ կակղելով՝ կնգուղ։-Հիւբշ. 358։
Նախ ՆՀԲ լծ. լտ. cucullus և թրք. kulah «գլխանոց»։ Նոյնը յետոյ Müller WZKM 8, 285 (թրգմ. ՀԱ 1894, 295)։ Մառ, Teксть VII, էջ LxV վրաց. კუკული կուկուլի «клубокъ» բառի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. կնգուղ, Վն. կնգ'ուխ «վե-ղար». նոր փոխառութիւն է կուկուլա Տր. «լազի գլխանոց, բաշլուղ»։-Նոյն են նաև Տփ. կնգուղ «փեսացուի կողմից հարսին տրուած նուէր, որ կազմուած է լինում մի գլխարկից՝ շուրջը ոսկիներ ևն», նոյնպէս Դվ. կնգուղ, Ջղ. քնգուղ, Ղրբ. կնգօղ, Ննխ. զնգօղ, Զթ. գօնգուղ «կնքուող մանկան վրայ գցելու շոր կամ սաւան, գդակաւոր բուռ-նուզ», որոնց բացատրութիւնը տե՛ս Գւռ. բառ։
ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնից պետք է լինի վրաց. კუნკულა կունկուլա «աբեղայի գլխարկ», մի-ջին ռնգականի պատճառով, որից զուրկ են յոյնն ու լատինը։
ԿՆԳՈՒՂ որ եւ ԿՆԿՈՒՂ. (լծ. լտ. cucullus. գուգուլլուս. թ. քիւլահ ). Գլխարկ մեծ. վեղար ճգնաւորական.
Կնգուղ՝ կրօնաւորական կարգին։ Պարտ էր՝ զի եւ կնգղիդ մի՛ լիցի կարօտ։ Նովին կնգղովն. եւ այլն։ Զկնգուղն՝ կրօնաւորացն ասաց ունել, եւ ո՛չ թէ երիցանց. (Լմբ. պտրգ.։)
olibanum, frankincense;
benzoin;
— երեւելի, pure —.
· Calfa
, ի-ա հլ. «լիբանոս, մի տեսակ ացնիւ խունկ» ՍԳր. «մազտաքէ» Գաղիան, որից կնդրուկ երևելի «թափանցիկ կնդրուկ» Ել. լ. 34. կնդրկեայ Եփր. մն. 481. կնդըր-կախառն Գ. մակ. ե. 25. կնդրկաբեր Վրդն երգ. քրտնակնդրուկ Նար. էջ 218։
= Պհլ. kunduruk «կնդրուկ» բառից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց նրանից են ծա-գում կանոնաւորապէս պրս. [arabic word] kundu-rū «մազտաքէ», [arabic word] kundur «կնդրուկ, boswellia thurifera», [arabic word] kundurak «խեժ». բոլորի նախնական աղբիւրն է սանս. [other alphabet] kundu, ❇ kundura, [other alphabet] kunduru, ❇ kunduruka «կնդրու-կի խէժ, կնդրուկ, boswellia thurifera Roxb»։-Հիւբշ. 172։
ՆՀԲ վրաց. գունտրո՛ւկի։ Böttich. ZDMG 1850, 357 դրաւ սանս. kundu-ru բառի հետ, որին Lag. Arm. St § 1166 աւելացնում է պրս. ձևերը։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Երև. Տփ. կնդրուկ, Ախց. կնտրուկ։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. გუნდრუკი գունդրուկի, թուշ. ვუდრუց գուդրուղ թւում են հայերէնից, ռ րովհետև պահլաւականից աւելի՝ նման են հայերէնին։ Այսպէս է ընդունում նաև Մառ, Иппoл. 63։ Հայերէնից չէ, այլ ուղղակի պարսկերենից՝ ուտ. k'undürúk «կնդրուկ»։
ԿՆԴՐՈՒԿ λίβανος, λιβανωτός thus, tus, lacryma odorata . իտ. olibano, incenso. որ եւ ԼԻԲԱՆՈՍ, եւ ԼԻԲԱՆԱՆ ասի. վր. գունտրո՛ւկի. Ազգ խնկոյ ազնիւ, որ է խիժ կամ արտօսր ծառոյ, առաւել յերջանիկն արաբիա, եւ ի լերինս լիբանանու. (համարեալ յոմանց ասըլպէնտ, որ է ըստ այլոց զմուռսն) Ըստ եբր. լիպանօն ՝ է լիբանան, եւ կնդրուկն՝ լիպօնա. իսկ ըստ յն. երկոքին եւս լի՛վանօս. թ. կէօնիլք, քիւննիւկ. պուխուր ։ Տե՛ս (Ղեւտ. ՟Բ. 1. 2. 15. 16։ ՟Ե. 11։ ՟Զ. 15։ Երգ. ՟Գ. 6։ ՟Դ. 6։ Ես. ՟Խ՟Գ. 23։ Ովս. ՟Ժ՟Դ. 7։ ՟Ա. Մնաց. ՟Թ. 29։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 2։)
Կնդրուկք. եւ օտարական խունկք. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Կնդրուկ երեւելի. իմա՛ թափանցիկ, այն է սպիտակն եւ պատուականն ժողովեալ յառնան, եւ ոչ թխագոյնն քաղեալ ի ձմերան կամ ի գարնան՝ ճեղքմամբ կեղեւոյ ծառոց՝ մինչչեւ է ինքնին եփեալ եւ ծորեալ։
Սպիտակ կնդրուկ, ալատիմիսա։ Իսկ ի բառս Գաղիան. Կնդրուկ դնի եւ իբր Մաղտաքէ։
sedge, flag, rush.
· Calfa
, ո հլ. «պրտու, ճիլ, luncus glau-cus Ehrh. և butomus umbellatus L (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 44 և § 45)» Յոբ ը. 11, խ. 16. որից կնիւնաբեր Ածաբ. մկրտ։
Սագրցեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 404 սումեր gin, gi «եղէգ» և հյ. ջին «գաւազան» բառերի հետ։
σχοῖνος, βούτομος juncus, pratum, carectum. Ազգ պրտուոյ, որպէս խոշորատերեւ սէզ, կամ նրբատերեւ եղէգն. բոյս գիճին վայրաց, յորմէ լինի հիւսել անօթս պէսպէս.
ԿՆԻՒՆ. որպէս բառ յն. κυναίος . այսինքն շնական, է Շանաճանճ.
միթէ կանաչանա՞յ պրտու առանց ջրոյ, կամ բարձրանայցէ՞ կնիւն առանց ըմպելոյ։ Առ պրտուով եւ եղեգամբ եւ կնիւնոյ. (Ածաբ. մկրտ.։)
հեղեղավայրս կնիւնոյ. (Նար. ՟Լ՟Թ։)
Ձիապիծակքն եւ կնիւնքն ի ներքս անկանին. (Կեչառ. աղեքս.։)
elm;
—ք, — plantation, grove of elms.
· Calfa
«մի տեսակ յաղթանդամ ծառ է, լտ. ulmus campestris L» (ըստ Տիռա-ցուեան, Contributo § 81) Վեցօր. 93.-ՀԲուս. ղնում է նաև կնձենի ձևը։
Հիւնք. կինն բառից։ ՀԲուս. § 1438 յիշում է իռլ. oinsean, uinsean «կնձնի»։ Հյ. բառի նշանակութիւնը ճշտելու հա-մար հմմտ. Ղ. եպս. Դուրեան ՀԱ 1914, 336։
πτελέα (լծ. պտեղ, պտղի). ulmus. Ծառ վայրի, է որ բարձր, եւ է որ ցած, բազմաճղի, խժաբեր, բոյն մժղկանց. Գարա աղաճ.
Սաւոքն, եւ կնձնիք, եւ կաղամախիքն. (Վեցօր. ՟Ե։)
camlet, camelot, camels colt.
· Calfa
, ն հլ. (գրծ. -ռամբ, -ռամբք) «ուղտի ձագը» Մն. լբ. 15. Ճառընտ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։ Նոյնը գրուած է կոզեռն, գոզեռն (ուղ. հոլով) Վրդ. առ. էջ 20. կայ և կոզակ նոյն նշ։ Բառ. երեմ. էջ 165, որ հաստատւում է վրացական ձևով. ՀՀԲ և ՋԲ դնում են կոզռակ՝ որ գաւառական ձև է։
= Իբրև Հայաստանի ո՛չ բնիկ մի անա-սունի անուն՝ անշուշտ փոխառեալ է. մեր հարևան լեզուներից ո՛չ մէկի մէջ չկայ նման մի բառ. ունինք սակայն արաբ. [arabic word] ja-zur «ուղտ կամ ուղտի ձագ», յոգն. [arabic word] ǰuzur «ուդտեր»։ Այս բառը բնիկ սեմական է, որին ապացոյց են նոյն արմատիո ռևած բազմաթիւ ածանցները արաբերէնի մէջ. ինչ. [arabic word] ǰazīr. «ուղտի միս ծախող». [arabic word] maǰzar «ուղտ մորթելու տեղ», օ [arabic word] ǰuzara «մորթուած ուղտի չորս ոտքը և վի-զը, ուղտ մորթող մսագործին տրուած վարձ-քը»։ Սրանից է փոխառեալ նաև պրս. [arabic word] faōr կամ [arabic word] ǰadr «չորս տարեկան ուղտ»։ Բայց որովհետև արաբերէնից չէինք կարող փոխառութիւններ ունենալ Ե դարումն և ձևով էլ նման չէ արաբականին, ուստի իբրև աղբիւր պէտք է դնել մեզ հարևան մի ուրիշ սեմական լեզու։ Հաւանաբար, ինչ-պէս ուղտ, նոյնպէս և կոզռն փոխառութիւն է ասուրերէնից։ Չայնական փոփոխութեանց համար հմմտ. կղզի=արաբ. օ [arabic word] lazi-ra։-Աճ.
ՆՀԲ լծ. թրք. քէօչէք, քէօշէք «ուղտի ձագ»։ Հիւնք. կորիւն բառից։
ԳՒՌ (dialectal) Ղրբ. գ'էօ՜զռակ «ուղտի ձագ». Ki-vola, Բառ. հայոց2, էջ 194 ունի կոզռնիկ ձևը՝ «կոզռն, ուղտի ձագ» նշանակութեամբ։ Ղարաբաղի գ'էօ զոնակ<*կոզռակ ձևը ցոյց է տալիս՝ որ կոզոն բառի մէջ ն ար-մատական չէ, այլ վերջաւորութիւն, ինչ. ձեռ-ն։ Միևնոյն ժամանակ կոզեռն, գոզեռն (վերջինը նախաձայն գ-ով՝ ճիշտ ինչպէս Ղրբ.) ձևերի գոյութիւնը՝ «կոզռն» նշանա-կութեամբ, ցոյց է տալիս որ կոզեռ «երա-խայ» բառն էլ նոյն է սրա հետ։ Երկուսի ընդհանուր գաղափարն է «ձագ». հմմա թրք. բալա «ձագ. 2. զաւակ, երախայ»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. კოზაკი կոզակի «ուղտի ձագ». փոխառութեան ապացոյց է -ակի վերջաւորութիւնը՝ որ հայերէն -ակ նուա-զականով միայն կարող է մեկնուիլ։
լծ. թ. քէօլէք, քէօզէք, այն է Ձագ ըղտու. παιδίον puerulus, pullus.
Ուղտս ծնեա՛լս (իմա՛ ծնօղս՝ ստնտուս) կոզռամբք հանդերձ. (Ծն. ՟Լ՟Բ. 15։)
Ուղտքն հանդերձ կոզռամբքն կային. (Ճ. ՟Բ.։)
(Իսկ ԿՈԶԵՌՆ՝ է մականուն յովհաննու ուրումն վարդապետի ի ՟Ժ՟Ա դարու)։
handle;
cf. Կոթուն.
· Calfa
«գործիքի բռնելատեղ, մեղեխ 2, ծաղկի ցօղուն» Ոսկիփ. Բժշ. Բրս. մրկ. 106, Շնորհ. առ. Միխ. աս. էջ 322, որից շերե-փակոթ «մի տեսակ միջատ» Վանակ. հց.-այս բոլորը յետին և ռամիկ ձևեր են. բայց բառը անշուշտ հին է, որովհետև սրանից ունինք սունակոթ «տիգաբուն, նիզակի կոթ» Եզեկ. լթ. 9. երկայնակոթ Ոսկ. ա. տիմ. էջ 114. խնդակոթ «մոլախինդ» Ոսկ. ես. 424. նոթուն «բոյսի ցօղուն, բուն, կոթ» Ոսկ. փիլիպ։-ՀՀԲ և ՋԲ ունին նաև կոթղ ձևը՝ «կոթ» նշանակութեամբ։-Սրանց պէտք է կցել նաև ՀՀԲ-ի յիշած կոթատ «կրճատ, կարճ» բառը, որ ԱԲ մեկնում է «պակասա-ւռո» և որ մէկ անգամ գտնում եմ գործա-ծուած Ոսկ. հռովմ. 295 «Ոչ զակնատն և ոչ զկոթատն և ոչ որ քոսոտն էր և կամ շըրթ-նատն»։
Հիւնք. կոթող բառից։ Bugge KZ 32. 84 կանթ բառի հետ ուտ. կոց հոմանի-շից փոխառեալ է համարում կասկա-ծով։ Մառ, Гpaм. др.-арм. էջ 29 կանթ բառից կազմուած։ Scheftelo-witz BВ 28, 307 սանս. gada «լախտ», ալբան. g'ede «ճիւղ» բառերին ցեղա-կից։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ջղ. Սլմ. Վն. կոթ, Հճ. գոթ, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Շմ. կօթ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. գօթ, Մշ. կոտ, Ագլ. Մկ. Ոզմ. Տփ. կութ, Տիգ. գութ, Մրղ. կումթ, Զթ. գիւթ, Սեբ. գէօթ, Հմշ. գէօ՝թ, Ասլ. գէ՝օթ, գէ՝օ*, Սվեդ. դիւք (շրջեա՞լ)։-Նոր բառեր են կոթել, լողկոթ, կոթառ, կոթաւոր. կոթահան, կոթոց, կոթռուճ, կոթթափ, ան-կոթ, կոթնուկ ևն։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. კოვა կոտա «կոթ» (կոթուն և մեղեխ նշանակութեամբ), թրք. գւռ. Ակն, oγgot «լողկոթ, լողքարը քաշելու գործիք», թերևս նաև ուտ. կոց «կոթ»։
Բառ ռմկ. որպէս Մեղեխ. սափ. cf. ԿՈԹՈՒՆ.
Նոճին ասէ. վա՛յ մեզ ե՛ղբարք, զի կոթն ի մեզանէ են՝ որ կոտորեն զմեզ. (Ոսկիփոր.։)
Օժտէր ձըրի դանկի կոթեր. ընտրած։ Զքիթն եւ զկոթն ընտրե՛. (Բժշկարան.։)
obelisk.
· Calfa
(սեռ. -ի) «տնկած քար իբր նշան, յիշատակ կամ արձան» ՍԳր. որից կոթո-ղել «կոթող կանգնեցնել» Եզեկ. ժզ. 3. Ա-գաթ. քարկորող Գէ. ես. (<Ղևտ. իզ. 1). իսկ Եւս. քր. ա. 69 աշտարակաքարկութ (յն. «ամբարտակ քարեղէն»), թերևս ուղղելի աշտարակաքարկոթող կամ աշտարակս քար-կոթողս։ Նոր բառ է կոթողական «շատ մեծ» (ինչ. կոթողական երկ)։
ՆՀԲ լծ. թրք. քիւթիւկ «կոճղ», վրաց. գոդո՛ լի «աշտարակ»։ Հիւնք. կաթողի-կէ բառից։
ՓՈԽ (borrowing) ՖՈԽ.-Վրաց. ვოდოლი գոդոլի «աշտա-րակ, սիւն», օր. გოდოლი ბაბილოვნისა գո-դոլի Բաբիլովնիսա «Բաբելոնի աշտարա-կը». გოφლობა գոդլոբա «բարձրանալ»։
βάσις basis (որ եւ խարիսխ). σκοπός scopus σκόπελος scopulus (դիտակ, նշանակ). σημαία (նշանակ) եւ այլն. (լծ. թ. քիւթիւկ ). որ եւ ՔԱՐԿՈԹՈՂ. Քար կանգնեալ որպէս զկոճղ հաստարմատ. արձան. վէմ. սիւն. նշան. նշաւակ. բուրգն. շիրիմ. յիշատակ. (վր. գոդո՛լի, է աշտանակ).
Ի ստուարակարկատ կոթողս կարծր արձանաց. (Նար. յիշ.։)
Զյուսահատութեանն կոթող տապալեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
Զտապանին աւանդեաց զչափս՝ առ սեակաւ սակաւ քաղե զօրէն կոթողի. (Փիլ. լին. ՟Բ. 5։)
Քաղելով, ըստ կոթողի ձեւի ասէ հաւաքելով զծայրն. (Վրդն. ծն.։)
Մի՛ կանգնիցէք ձեզ արձան, եւ մի՛ քար՝ կոթող դնիցէք յերկրի ձերում. (Ղեւտ. ՟Ի՟Զ. 1. (այսպէս է յն. այլ ոմանք ընթեռնուն ի հյ. քարկոթող։))
Իբրեւ զկոթող կանգնեալ ի վերայ բլրոց. (Ես. լ. 17։)
Կոթողս կոթողէիր յամենայն հրապարակս։ Քակեսցեն զկոթողս քո. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 31. 39.)
Զկոթողս, որ է նշան արձանաց։
Դարձոյց զաչս իւր ի գերեզման առնն աստուծոյ, եւ ասէ. Զի՞նչ է կոթողն այն, զոր ես տեսանեմ. (՟Դ. Թագ. 17։)
wart, excrescence.
· Calfa
«ելունդ, կարծր խաղաւարտ» Բժշ. Բռ. ստ. լեհ։
= Արդեօք նմանութիւնից առնելով կազ-մուած է կով-ծիծ ձևի՞ց, ինչպէս ունի Աս-լանբէգի ենթաբարբառը, թէ՜ այս վերջինն է ժողովրդական ստուգաբանութեան ար-դիւնք։-Աճ.
ԳՒՌ (dialectal) Տփ. կըծիծ, Մշ. կօձիձ, Ոզմ. կո-ծոծ, Պլ. Ռ. գօձիձ, Մկ. կածօծ, Զթ. Հճ. գիձիձ, Սվեդ. գձէն, Սեբ. գօձիգ, Ննխ. գօ-ձիդ, Ասլ. գէօվիւ ձիձ (<կովու ծիծ. բա-ղաձայնի մօտ գէօվիւ ձիզ)։ Ալշ. Մշ. ու-նինք գ'օնձօձ, որ նշանակում է մի տեսակ փուշ (տե՛ս կոծոծ), բայց նաև «կոծիծ, ե-չունդ»։ Այլուր կայ կոծոծ «ծառերի վրայ դուրս եկած ուռեցք»։-Հմշ. գուձա «կոծիծ»։
ՓՈԽ (borrowing) ?-Չգիտեմ թէ ի՛նչ կապ ունեն ուա մեծեծ «կոծիծ», վրաց. ხუწუწი խուծուծի «բշտիկ»։
Բառ ռմկ. Ելունդն, կարծր խաղաւարտ.
Զմկան արիւնն քսէ ի կոծիծն, թափի. (Բժշկարան.։)
Կոծիծ կրէր յաչսն, եւ ցաւանայր. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
cf. Ծոր.
· Calfa
, որ և կծոխուր, կծոխրի «ծոր, Lerberis vulgaris L բոյսը և պտուղը» (Տի-րացուեան, Contribulo § 198). Բժշ։
-Վրաց. კოწახური կոծախուրի. որ և კვა-წაროხი կվածարոխի նոյն նշ. փոխառու-թեան ապացոյց են նախ այն՝ որ բառը շատ ուշ է գործածուած մեր մատենագրութեան մէջ, և երկրորդ՝ որ այժմ էլ գտնւում է մի՛-միայն Կովկասեան գաւառականներում։ Ա-ւելի հարազատ է երևում ծոր (տե՛ս այս բառը)։-Աճ.
ԳՒՌ (dialectal) Երե. կծօ՛խուր, Տփ. կօծա՛խուր, Ղրբ. կուծո՛ւխուր, կծէօ՛խուր, Ղզ. կծօ՛խօր, Գոր. կծօ՛խըռ, Ղրդ. կուծո՛ւլխի։
cf. Ծոր. (ի լս. որ է կոծոխուր) որ օգտէ տաքութեան խարտէշ մաղձի, սափրայի եւ արենի։ Ա՛ռ զկոծոխուրն, ու զքիթն եւ զկոթն ընտրէ՛. (Բժշկարան.։)
smooth, polished, glossy;
tidy, set in order
· Calfa
«հարթ, ողորկ» Ոսկ. գծ. Ադամ. 136. որից կոկել «ողորկել, հարթել» Փիր քհ. Առ որս. Սարգ. բ. պետ. ա, էօ 413 «զարդարել, պճնել» Տաթև. ձմ. լգ. կոկու-թիւն Ոսկիփ։ Երկու ընտիր վկայութիւն ունի Բարուք զ. 12, 23 «Ջտան փոշին՝ որ յե-րեսաց վերայ նստի, կոկել կորզելով (այ-սինքն՝ սրբել, հանել, վերցնել). Հանա-պազ զժանգն ի նոցանէ արու կարասօք կո-կէ կորզէ և մաքրէ»։ Այսպէս դարձեալ Ոսկ. մ. գ. էջ 110 «Ոչ սպիտակ պարեգօտկունքդ զոր կոկեալ ողորկեալ ընդ անձն արկեալ փերևերտեալ շրջիք»։
Հիւնք. գոգ բառից։ Karst, Յուշար-ձան 430 թթր. oq, og, yog «լոսել»։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. Սլմ. Վն. կոկ, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. կօկ, Ալշ. Մշ. կոգ, Խրբ. Պլ. Սչ. գօգ, Ագլ. Մկ. Ոզմ. կուկ.-փաղա-քըշական ձևով՝ Ննխ. Պլ. Սեբ. գօգիգ.-ձայ-նաւորի փոփոխմամբ՝ Զթ. գիգ.-բայական ձևով Տփ. կօկիլ, Մշ. կօգել, Ռ. գօգէլ, Զթ. գիգիլ. (մի քանի գաւառականներում կոկել նշանակում է նաև «մածունը հարել»).-նսս բառեր են կոկած. կոկիչ, կոկլիկ, կոկուն, կոկուիլ. կոկլիկցնել, կոկիչքար (>Ալշ կոկճքար)։
ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. kok «գեղեցիկ, սիրուն, կատա-ռեալ». (սրա դէմ Justi, Dict. Kurde դնում է պրս. [arabic word] kuk kardan, որի ի՛նչ լինելը չի իմացւում.-ԳԴ չգիտէ այսպիսի ձև)։
Հարթ եւ ողորկ.
թէպէտ բազմամանուածոյ, սակայն հարթ եւ հորդ, եւ միանգամայն կուռ եւ կոկ էր ճանապարհս. (Ոսկ. գծ.։)
flower-hud.
· Calfa
, ի, ի-ա, ո հլ. «ծաղկի կոճակ» Փեւ. լիւս. Նիւս. երգ. Գնձ. «ուռած՝ դուրս ցցուած (աչք)» Տաթև. ձմ. կզ. որից ոսկե-կոկոն Մագ. կոկոնել (նոր բառ). գրուած է կոնգոմ Մխ. բժշ. 43, կոնկոմ Մխ. բժշ. 21։
= Կրկնուած է անշուշտ *կոն պարզական արմատից,-Աճ.
Հիւնք. յն. ϰόϰϰος (հյց. ϰόϰϰον) «պր. տուղի, յատկապէս նռան հատ»։ Չօր-պաճեան, Բազմ. 1908, 359 պրս. [arabic word] γonča (արմատը *γon-) «կոկոն»։ Պա-տահական նմանութիւն ունի ֆինն, kukka «ծաղիկ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. կօգոն, Հճ. գօգօն, Մկ. կու-կուն, Ախց. Երև. Կր. Ջղ. Տփ. կօկօմ (որից էլ Տփ. կուս ու կօկօմ), Ղրբ. Մրղ. Սլմ. կու-կում, Խրբ. գօնգօն, Հմշ. գուգուց։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. կոկոբի კოკობი «ծաղկի կո-կոն». կա՞յ նաև կոկոնա კოკონა հոմանիշ ձևը։
κάλυξ calyx. նորափթիթ ծաղիկ թերաբաց՝ բոլորակ. որպէս բոլորք վարդից. կոճակ.
Անուշահոտ ծաղկօք ի կոկոնաց եւ ի պտկոց՝ իջելոյ ի վերայ. (Փիլ. լիւս.։)
Երկիւք յեղանակօք սնանի ծաղիկն (քրքմոյ) կոկոնաւն. եւ նոյն ինքն կոկոնն օդատեսակ գունաւն ծաղիկ է. եւ ի բաց լուծեալ ի կոկոնոյն զգեստուէ՝ երեք գտանին, եւ այլն. (Նիւս. երգ.։)
Կոկոն լուսափայլ ծաղկին, սատափ մաքուր մարգարտին։ Վարդդ ի կոկոնից՝ ծաղիկ պարտեզից։ Վարդդ ի կոկոնի՝ վայլք համայն ծաղկի. (Գանձ.։)
s. bot. nenuphar, water
· Calfa
«ջրային նունուֆար, լտ. nym. phaea» Բժշ. որից կոկոռճիկ «երիցուկ ծա-ղիկը, chamarmelun decipiens Boiss.։ (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 543) ՀԲուս § 1457. առաջինը ասւում է նաև կո-կոն՝ անդ՝ յաւել։ Նոյն են նաև կոկոռոչ (այլ ձ. քոքոռոջ, կօկռօշ, սքօռնօշ) «նունուֆար» Բժշ. «մի ուրիշ տեսակ ծաղիկ» Սալաձ. կոկռոշ «մի տեսակ հաղարջ, ծոր, ribes» ՀԲուս. § 1459 (տե՛ս և Նորայր ՀԱ 1923, 343)։
ԳՒՌ (dialectal) Կոկռոշ Ղք. «փշոտ հաղարջ»։
ՓՈԽ (borrowing) ?-Վրաց. յოკორი կոկորի, კოკური կոկուրի «կոկոն, ընձիւղ, ծիլ», թուշ. կոկրի «կոկոն»։
Ծաղիկ, նոյն ընդ Նունուֆար։ (Բժշկարան.։)
throat, gullet, gorge;
wind-pipe, larynx.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ և ՋԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «ըմբանին կից մսուտ ա արկը, gosier, գերմ. Gurgel, կամ խըռ-չակ, larynx» (ըստ քննութեան Մ(էնէմի-շեան) ի, ՀԱ 1887, 41) ՍԳը. Վեցօր. 89. ը-րից կոկորդել «կոկորդից ձայն հանել» Նոնն. կոկորդալի Ոսկ. խչ. կոկորդալիր Լաստ. կոկորդախօս Խոր. կոկորդակիր «կոկորդա-յին, խառնաձայն (լեզու)» Ոսկ. բ. տիմ. 208 (չունի ՆՀԲ). կոկորդակոփ Մադ. թղ. 132, կոկորդային (նոր բառ)։
= Բնիկ հայ բառ. կրկնուած է կոր-ար-մատիզ, որ ձայնդարձն է՝ կեր «ուտել» արմատի. ծագում են հնխ. g*'er-, g'or-«կուլ տալ» արմատից. սրա վրայ ընդար-ձակ տես վերը՝ Կեր բառի տակ։ Յեղակից-ներից կոր ձևին ամէնից աւելի մօտիկ են յն. βορά «կեր, ճարակ անասնոց», βορός «որկրամոլ», լտ. voro «կուլ տալ». մեր բա-ռին նման կրկնուած է յն. βε-βω-ϑω «ու-տել, լափել, ճարակել»։ Հնխ. նոյն առմա-տից են ծագում նաև կոկորդ բառին հոմա-նիշ հետևեալ ցեղակիցները. սանս. [other alphabet] gargara-, յն. βάραϑρον, լտ. gurgulio, հբգ. querka, հսլ. grulo, ռուս. горлo, սերբ. g'rlo, լեհ. gardlo, հպրուս. gurcle, լիթ. gerklē ևն, և t ատամնականի յաւելմամբ հսլ. gudtani, ռուս. гортань, ուկր. hor. tan՛ չեխ. hrtan «կոկորդ» (Walde 858, Boisacq 126, Berneker 369, 372, Pokorny 1, 683, Ernout-Meillet 419)։ Տե՛ս նաև հյ. որկոր։-Հիւբշ. 460։
Srhroder Thesaur. 45 փոխառեալ ասոր. [other alphabet] ggr ձևից (?)։ Lag. Urgesch. 253 կցում է ասոր. ❇ gagarla բառին, որ փոխառեալ է դնում հնդև-րոպական մի լեզուից. (բայց կայ նաև եբր. [hebrew word] gargərot, երկուսն էլ «վիզ, կոկորդ»). յիշում է նաև հսլ. grutanu, իբր gar արմատից։ Նոյն, Arm. Stud. § 1171 մերժելով այս՝ հայը դնում է *կորկորդ ձևից, ուստի և ո՛չ gar արմատից։ Տէրվ. Altarm. 9 և Նա-խալ. 13, 78 gar «կուլ տալ» արմա-տից՝ վերը յիշուած հոմանիշների հետ. նախաձայնի անկումով ձևացել է որ-ևոր. հայերէնից փոխառեալ է ասորին։ Նոյն, Երկրագունտ 1883, 170 մեկնում է կոկ-որդ, բայց շատ խնդրական է գտնում։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 35 վերի ձևով։ Հիւնք. կոկորդիլոս բառից։ Մառ
ЗВo xIx, o155 հյ. կիրն բառի հետ (հմմտ. թրք. soγιz «կոկորդ և կիրճ»)՝ յաբեթական ղրջ արմատից. հմմա-վրաց. ղ'որղ'ի, գուր. ղորղա, լազ. ղիր-ղինտի, վրաց. ղրոնճի, իմեր. ղորղինդի. գուր. ղրոնտի, բոլորն էլ «կոկորդ». իսկ վրաց. ղարղանտո, գուր. իմեր. խարխա «որկոր»։ Karst, Յուշարձան 415 մոնղոլ. xogolai, բուրեաթ. xoloi, kole, քալմուք. xol, թունգուզ. kongolo «ևոկորդ»։
λάρυγξ (որ թարգմանի եւ Քիմք). guttur, faux. Ներքսակողմն վերին մասին պարանոցի՝ սկսեալ ի քմոց. Քիմք. եւ փող. վերնաբերան որկորոյ՝ գործի համառութեան եւ բարբառոյ կամ հագագի.
Կոկորդ զկերակուրս ճաշակէ։ Պտուղ նորա քաղցր է ի կոկորդի իմում։ Դարձո՛ զկոկորդ քո ի ծարաւոյ։ Ոչ գոյ բարբառ ի կոկորդս նոցա։ Կերկերեցաւ կոկորդ իմ։ Որպէս գերեզման բաց է կոկորդ իմ.եւ այլն։
chin;
cf. Սոսորդ.
· Calfa
«կզակ, կլափ» Նիւս. կազմ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
Բառ. երեմ. էջ 166 մեկնում է «ի ստորոտ յորովայն տեղի է գոգաձև»։
ἁνθερεών mentum. Կզակ. կլափ, ըստ ստորին կամ ներքին կողման. cf. ՍՈՍՈՐԴ.
Ըմբռնեցելոյն յօրանչման՝ շնչոյն, յորժամ կողկողիթն ի ստորագոյնն կողմ խռչափողիւքն գոգանայ. (Նիւս. կազմ.։)
s. bot. camomile.
· Calfa
«երիցուկ ծաղիկը, փափատիա, լտ. chamaemelium decipiens Boiss. ռամաշկա» (ըստ ՆՀԲ, Քաջունի և Տիրացուեան, Contri-buto § 543), «դափնեվարդ, oléandre» (ըստ ՀԲուս. § 1915) Գաղիան. Վստկ. 78, 81 191. Բժշ. գրուած է նաև ճֆնի, ջիֆնի, որոնց մէջ ֆ ձայնը օտար ծագում է ենթադրում։
ԳՒՌ (dialectal) Ըստ Տիրացուեան § 344 ունինք ծիփին, ծիֆին Տր. (նաև ծեփիկ ըստ ՀԲուս.) «rhododendron flavum Don.», որ ըստ Յա-կոբեան, Արևելք 1890 ապր. 27 է «լեռնա-վարդ, azalia, Ամէրիգա հանրմէլի»։
Բոյսն երիցուկ ծաղկան. բաբունաճ, պապունէճ.
Ճըփնոյ ծաղիկ. (Գաղիան.։)
Ճըփնոյն ցախն դալար. (Վստկ. ՟Ճ՟Ժ՟Ա։)
sap, juice;
extract;
mucilage.
· Calfa
, ո հլ. «ծառից վազած հիւթ, խէժ» Վեցօր. 101, 186. ունինք նաև հոյծ։ Բառ. երեմ. էջ 185 և հոյժ ՀՀԲ սխալագիր գրչու-թիւնները. նոր գրականում նշանակում է աոհասարակ «քամուած հիւթ», որից հուսա-թաղաևթ։
Brosset JAs. 1834, 369-405 իրար լծորդ է դնում հոյզ, խէժ, խոյզ։ ՆՀԲ լծ. թրք. óz «հիւթ» և gōz yašə «ար-ցունք»։ Հիւնք. տճկ. óz «հիւթ»։ Karst, Յուշարձան 408 սումեր. uzu «միս, ճարպ», 421 թրք. yaš, is, iz «թաց», yuz-mek «լողալ», Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 341 թրք. 5z։
Հիւթ կաթեալ ի տնկոց. որպէս Խիժ. աւիշկ. (լծ. եւ թ. էօզ եւ ... ըստ Հին բռ. խիժ. լացուր կամ շախուր. կռէզ. մաղթ) յն. եւ լտ. պէսպէս բառիւք բացատրեալ.
Կէսն ի կաթն, կէսն ի կեղեւ, կէսն ի հոյզն բաղսամոս ծառոյ։ Եւ զելեկտրոնէ ասեն, թէ եւ նա հոյզ է ծառոյ։ Ոչ գիտէ զզօրութիւն այնմ հուզոյ եւ այլն. (Վեցօր. ՟Ե։)
cornel, cornelian cherry;
cornel-tree.
· Calfa
, ի հլ. (գրուած նաև հոն, հուն) «ցր-ղալ, չում, տճկ. գըզըլճըք, լտ. cornus» Ա-գաթ. որ և հիւն Մագ. թղ. 138. ծառը կոչ-ւում է հունի, հոնի, հնի (ըստ ՀԲուս § 1715), իսկ ՓԲ դնում է հոնենի։
Պատահական նմանութիւն ունի ման-ջուր. ❇ una «մի տեսակ կար-միր ու քաղցր պտուղներով թուփ է՝ բարբարիսի նման»։
ԳՒՌ (dialectal) Ղզ. Տփ. հուն, Գոր. Ղրբ. հիւն, Հճ. հին, Երև. ֆօն, որից Ղրբ. հի՛ւնի, Հճ. հնընի, Երև. ֆօ՛նի «հունի ծառը». նոր բառեր են հունոտ, հունաթթու, հոնեսպաս։
ՀՈՅՆ. որ գրի եւ ՀՈՆ. ՀՈՒՆ. Զղալ, կամ զողալ. չում.
Թութն, եւ նուռն, եւ հոյնն, եւ ամենայն ծառք մրգաբերք. (Ագաթ.։)
Ի կորզոյ հունից աղացեալ թրէին, արարեալ բլիթս. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
ՀՈՅՆ կամ ՀՈՅ. Ահ, կամ ահարու անուն քաջութեան. (թերեւս որպէս Ախոյենի, կամ խոյի)
Սկսաւ ահն եւ հոյն (յն. մի բառ, այսինքն երկիւղ, կամ ահաւորութիւն) երթալ առաջի յուդայ եւ եղբարցն. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 13։)
the second month of the ancient Armenian calendar.
· Calfa
«հայկական տոմարի երկրորդ ա-միսը» Ագաթ. Եփր. ղևտ. էջ 225. համաբ. էջ 19. Արծր.։
= Փոխառեալ է կովկասեաններից. հմմտ. վրաց. ორი որի, ჭერი հերի, մինգր. žiri, žuri, ինգ. or, oor, սվան. ori, heri, yervi, լազ. žur, žur, ǰur. բոլորն էլ նշանա-կում են «երկու», հոռի ամսանունը առնուած է իբր «երկրորդ ամիս», ինչպէս սահմի՝ եր-րորդ ամիս, կովկասեան «երեք» բառից։
Հներից Վանակ. տարեմ. և Տաթև. հաոդ. 200 ստուգաբանում են հորել «թաղել» բայից. «Հոռի, զի հորեն երկ-րագործք և մշակք, զցորեան և զգինի ի շտեմարանս ժողովելով»։ Նոյնպէս է նաև Տաթև. ձմ. ա, որ մի քիչ յետոյ էլ ասում է. «Հոռի զխորհրդակցութիւն ա-սէ, յորժամ առաքեաց զհուրն ի ջուրն և նկարեաց զամենայն»։ Երզն. տօնապ. (տե՛ս Ալիշան, Հին հաւ. էջ 140) ասում է թէ այս ամիսը նախապէս կոչւում էր մատրան և Խոռէն անունով մէկի պատ-ճառով կոչուեցաւ Հոռի։ Վերի մեկնու-Ռիւնը տուաւ նախ Brosset, JAs. 1832, 528։-Պատկ. O названiяxъ древнихъ арpм. мъсяцевъ 1871, էջ 38 կցում է զնդ. xšaϑra vairyn «մետաղների պա-հապան ոգին», պրս. [arabic word] šahrē-var «է անուն հրեշտակի՛ միոջ, որ է վե-րակացու հանքաց և հրոյ. 2. է անուն չորրորդի աւուր իւրաքանչիւր արեգակ-նային ամսոյ», աղուան. oreli «10-րդ ամիսը»։ Վրացականի հետ են կապում
նաև Բագմ. 1845, 82, Հ. Ե. Տայեցի՝ Բազմ. 1897, 337, Բասմաջեան՝ անդ, էջ 339, Աճառ. անդ՝ էջ 394, Հիւնք. եα 313։-Ալիշան, Հին հաւ. 139 կցում է խոռ (Հայկի որդին), եգիպ. Հոր. Orus, յն. լտ. Հորա «դիցուհի գեղեցկութեան», գւռ. խորոտիկ և պրս. խոր «արև», իսկ էջ 338 պրս. խուրտատ ամսանունըչ Յա-կոբեան, Բանաս. 1900, 37 քաղդ. airu, եբր. iyyar, արաբ. ասոր. ayyar «երկ-րորդ լուսնային ամիսը», պրս. xōr «արև» ևն։ Պատահական նմանութիւն ունի չին.> orh4 «երկու»։
Երկրորդ ամիս հայոց զկնի Նաւասարդի. ըստ շարժական տոմարի այլեւայլ ամսոց հռովմայեցւոց ի դէպ եկեալ յայլեւայլ դարս. (Ագաթ.։ Արծր. եւ այլն։)
Վանականն ի տարեմուտն կամի ստուգաբանել այսպէս.
Հոռի, զի հորեն երկրագործք եւ մշակք, զցորեան ի զգինի ի շտեմարանս ժողովելով. որ ըստ իմիք յարմարի անշարժ տոմարի յայսմաւուրաց, կամ ժամանակի թարգմանչաց, ըստ որում հոռին պատասխանէ կէս մի սեպտեմբերի, եւ կէս մի հոկտեմբերի։
flux, fluxion;
effluvia;
effusion.
· Calfa
, ի հլ. «հոսում, վազելը» Պիսիդ. Մագ որից հոսել «հեղուլ, վազցնել, թափել. 2. սորենը երնելով յարդից ջոկել. 3. վերևից ցած գցել, գահավիժել» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. յհ. ա. 6. հոսիչ «երնող, ցնդող, ցրւող» Իմ. ժա. 19. «երնելու գործիք, հեծանոց» Ամովս, թ. 9, Ոսկ. մ. բ. 7. հոսանք ՍԳր. Եփր. ծն. Ագաթ. հոսհոսիլ «առատութեամբ՝ ճոխապէս վազել» Ոսկ. յհ. ա. 3. կալահոս «ցորեն եր-նող» Յայսմ. (ՀԱ 1911, 96), յորդահոս Կոչ. բազմահոս Պիտ. կարկաջահոս Ոսկ. լս. ա-ռատահոս Սեևռ. երկնահոս Արծր. երագահոս Արծր. դառնահոսան Անան. եկեղ. դարահոս Ոսկ. (քանիցս). դիւրահոս Եփր. յովս. 100. Պղատ. տիմ. գետահոս Բենիկ. բիւրահոս Ոսկ. լս. եօթնահոսան Ոսկիփ. ծովահոս Ա-նան. եկեղ. հողմահոս Նար. ջրհոս Շիր. կամ ջրոհոս Դամասկ. ևն։
Klaproth, Asia pol. 100 արաբ. ❇ seil, պրս. sil «հեղեղ»։ Տէրվ. Նախալ. 110 հոսել և հրոսակ դնում է հնխ. srus արմատից. հմմտ. սանս. սրու, յն. ῥέω ῥεῦμα «հոսանք, գետ» ևն։ Հիւնք. հիւ-սել բայից։ Patrubány ՀԱ 1908, 213 հնխ. ponts-ձևից, որ տես հուն։
ԳՒՌ (dialectal) Տփ. հուսիլ «հոսիլ», հուսան «հռ. սանք», Խրբ. հօսիլ «երնել» (նոյն բառն ու-նին նաև Բլ. Բն. Պրտ.), Երև. ֆօսան «բուք», որից հոսանակապ «բքարգել»։ Հետաքրքրա-կան է մանաւանդ հոսելի Ախք. Արբ. Կր. «հեծանոց, եղան», որ ունի Խտջ. հուսէլի Սվեդ. հիսսիլա, Բլ. հօռսէլի, Մշ. հօրսըլի, Ղզ. հուրսըլի, Երև. ֆօրսըլի ձևերը, որոնք ցոյց են տալիս հորս-արմատը. սրանից ր-ի անկումով յառաջացել է հոս-իլ։
ՓՈԽ (borrowing) Թրք. գւռ. Թորթումի hösenk «հո-սանք, ջրվէժ», յատկապէս նշանակում է «Թորթումի լճին մէջ թափուող մեծ ջրվէժը» (Բիւր. 1898, էջ 627)։
ՀՈՍ մանաւանդ ՀՈՍՔ. ῤοή, εἱσρόος fluentum, fluxus, influxio. Արմատ Հոսելոյ. որպէս Հոսումն, հոսանք.
Օդ՝ անհատ հատիւք, եւ անշփոթ հոսիւք. (Պիսիդ.։)
Ի հոսից բլրաձեւ կոհակաց. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)