Entries' title containing ա : 10000 results

Ապախտարք, րաց

s. pl. bad omen, sad destiny.

· Calfa

NBHL (2)

Գուշակութիւնք ախտարաց կամ աստղահմայից անգործք կամ վնասակարք. ձախող պատահարք.

Իսկ այլ ախտարք եւ ապախտարք ըստ երկոտասանիցդ ասեն բաժանեալ։ Այսուհետեւ լքցուք որ ինչ յաղագս ախտարաց եւ ապախտարաց են ասացուածք. (Շիր.։)


Ապախտաւոր, աց

adj.

ungrateful.

· Calfa

NBHL (11)

ἅγνωμος, ἁγνώμων. ingratus, improbus. Որ ապախտ առնէ՝ մանաւանդ զերախտեօք. անճանաչօղ եւ արհամարհօղ երախտեաց. ապերախտ. նամքեօր. եւ Անհանճար. չար. անարժան. կամ Չունօղ երախտիս ինչ.

Անարժանից, ապաշնորհացն, ապախտաւորացն. (Սեբեր. ՟Է։)

Միշտ ապախտաւորք լինէին ընդ իւրեանց երախտաւորսն։ Ոմանք յանհանճարից յապախտաւորաց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։ եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Ե։)

Պէսպէս նեղութեամբք պատժեն զապախտաւորսն. (Յճխ. ՟Ը։)

Այնպիսի սիրեցեալն՝ որպիսի՛ ապախտաւոր գտաւ. (Ոսկ. ես.։)

Ապախտաւոր գտաւ շնորհացն աստուծոյ. (Եղիշ. դտ.։)

Եթէ ապախտաւորիս ընդ երախտաւորացն խնամարկեսցես. (Նար. ՟Հ՟Դ. տե՛ս եւ ՟Լ. ՟Լ՟Է։)

Ապախտաւորացն բարիս գործիցեմք. (Խոսր.։)

Զապախտաւոր հրէայսն մանանայիւն կերակրէ. (Ոսկ. գղ.։)

Եւ իբր Անճանաչողական. ապերախտական.

Յաղագս ապախտաւոր եւ անառակ գործոց չարեաց։ Մի՛ զերախտաւոր կարգս յապախտաւորս փոխեսցեն։ Ապախտաւոր անօրէնութիւն։ Ի դժնդակ խորհուրդս ապախտաւորս. (Յճխ. ստէպ։)


Ապախտաւորութիւն, ութեան

s.

ingratitude.

· Calfa

NBHL (6)

ἁγνωμοσύνη. ingratitudo. Անճանաչողութիւն երախտեաց. արհամարհութիւն. ապերախտութիւն.

Յայսչափ ապախտաւորութիւն եկին, զի ոչ միայն զշնորհակալութիւնն հատանել, այլ եւ զշնորհօղն իւրեանց ոչ գիտել. (Փիլ. յովն.։)

Բազում էր աստուծոյ զիջանելն ընդ աքազու, եւ յոյժ նորա ապախտաւորութիւնն. (Ոսկ. ես.։)

Ապախտաւորութիւնք առ երախտիս արարչին. (Յճխ. ՟Ժ։)

Յանդիմանէր զապախտաւորութիւն նոցա եւ զսրբութիւն նոցա եւ զլրբութիւն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)

Ի կշտամբութիւն եւ յամբաստանութիւն նոցա լինիցին իրք, թէ ե՛ւս ի նմին ապախտաւորութեան կայցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 25։)


Ապախտիք, տեաց

s.

cf. Ապախտաւորութիւն.

· Calfa

NBHL (2)

Ապախտաւորութիւն. ապերախտութիւն.

Փոխանակ երախտեացն՝ ապախտիս հատուցանէք. (Բուզ. ՟Գ. 14։)


Ապակագործ, աց

s.

glassmaker;
glazier.

· Calfa

NBHL (2)

որ եւ ԱՊԱԿԷԳՈՐԾ. ὐαλοτέχνης. artifex vitri conficendi, ὐαλουργός, vitrarius. Գործօղ ապակւոյ.

Հրէի միոյ ապակագործի նստաւ երանելին սիմէօն հանդէպ դրացն ընդ այլ աղքատսն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)


Ապակագործութիւն, ութեան

s.

art of making glass;
glass-house, glass-works, glass-trade;
glazing, glazier's work.

· Calfa

NBHL (3)

ὐαλουργική τέχνἡ. vitraria ars. որ եւ ԱՊԱԿԷԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆ. Արուեստ գործելոյ զապակիս եւ զուլունս ապակեղէնս.

Ամենայն որ ապակագործութիւն է, սակս ապակւոյ գոյ եղեալ. եւ ամենայն որ սակս ապակւոյ գոյ եղեալ. ապակագործութիւն է. (Սահմ. ՟Դ։)

Մի ոմն ի նոցանէ ունէր արուեստ ապակագործութեան. (Ագաթ.։)


Ապական, ի, աց

adj.

corrupted, corruptive.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«ապականուած» Արծր. (այդ աոմատական ձևով ուրիշ տեղ ռործածուած չէ). որից ապականել «անհետացնել, ջնջել, մէջտեղից վերացնել. 2. խանգարեւ. մնա-սել, աւրել, փհացնել. 3. կեղտոտել. 4. պըղ-ծել զկոյս. 5. (կրաւ) հրակէզ լինել, կրակով այրիլ» ՍԳր. Եզն. Ագաթ. ապականացու Ա. պետ. ա. 18. ապականիչ ՍԳր. Ագաթ. ա-պականութիւն ՍԳր. Ագաթ. անապական Ա-գաթ. ևն։ Նոր գրականում գործածւում է Արմատական բառարան-15 միայն «կեղտոտել» իմաստով և նիւթական կամ բարոյական առումով։

ՆՀԲ և ՋԲ? ապ և ակն բառերից, իբր «բառնալ և աներևոյթ առնել յաչաց»։ Lagarde, Gesam. Abhd. 298 khan «փորել» արմատից, որից նաև վևան-դել։ Պատկանեան, Փորձ 1880 մարտ, էջ 84 և Maтepiaль I. 6 ա բացասակա-նով պրս. [arabic word] pāk «մաքուր» բառից, իբր «անմաքուր»։ Տէրվ. Նախալ. 24 ապա+ակն։ Հիւնք. ապ+ակն, ինչ. յն. ἀφανιζω «աներևոյթ դարձնել, ջըն-ջել, կորցնել, հեռացնել, մթագնել». կազմուած a բացասականով φαίνω «ե-րևիլ» բայից։ Հիւբշ. 413 խորհրդածե-լով Lagarde-ի համեմատութեան վրայ՝ կասկած է յայտնում, որ գուցէ բառս ի-րանեանից փոխառեալ լինի, իբրև պհլ, *apakanēm? Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 49 պրս. ab «ջուր»+կան մասնիկով. իբր թէ «մէջը ջուր խառնել»։

ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. Սլմ. ապականել, Երև. ապա-կանէլ, Շմ. Ոզմ. Տփ. ապականիլ, Խրբ. ա-բազանիլ. բոլորն էլ նշանակում են «կեղտո-տել» և յատկապէս քաղաքավարական լեզ-ւով «կղկղել, բնական պէտքը հոգաւ»։

NBHL (2)

Ապականեալ վարուք, եղծ զեղծ, անառակ. եւ Ապականիչ, վնասակար.

Սարդանապաղոս անառակութեամբ զեղծ եւ ապական յիրս թագաւորութեանն եղեալ. (Արծր. ՟Ա. 4։)


Ապականագործ

adj.

that corrupts, corrupter, destructive.

· Calfa

NBHL (8)

φθοροποιός. corruptionem faciens, interitum afferens, corrumpens, exitiosus. որ եւ ԱՊԱԿԱՆԱՐԱՐ. Որ ոք կամ որ ինչ գործէ զապականութիւն. խանգարիչ. վնասակար. մահառիթ.

Ապականագործն, կամ ապականագործ մահ, ուտ, արկածք, եղեամն. չարութիւն, թոյն. հնութիւն մեղաց. եւ այլն. (Նիւս.։ Մամբր.։ Մաքս.։ Պիտ.։ Նար.։ Իգն.։ Արծր.։)

Տունկք մահաբերք ... ապականագործ ոմանք ի տնկոցն են. (Փիլ. լին. ՟Ա. 10։)

Անկեալ են ընդ ապականագործ հետեւանօքն. (Շիր.։)

Շիջցի արդ տէր քոյովն՝ զոր եկիր արկանել յերկիր՝ հրովն, ապականագործս այս հուր. (Սարկ. հանգ.։)

Որպէս զապականագործ փտութիւն ինչ ի բաց հատանել. (Ոսկ. գծ.։)

Եւ Պղծագործ. զազրագործ.

Մարդիկ ապականագործք։ Ապականագործ մանկամոլիցն. (ՃՃ.։)


Ապականասէր

adj.

that likes corruption.

· Calfa

NBHL (2)

Սիրօղ ապականութեան.

Նենգաւորք ... ապականասէրք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Ապականարար, ի, աց

adj.

cf. Ապականագործ.

· Calfa

NBHL (4)

Երոկւ զօրութիւնք, փրկականն, եւ ապականարարն ... բարեգործակք, եւ ապականարար. (Փիլ. ել.։)

Կարկուտ ապականարար։ Ընդդէմ ապականարար գայլոցն յարձակեալ. (Արծր. ՟Գ. 9. 12։)

Ապականարար ուխտ։ Ախտք ապականարարք. (Նեղոս.։) (Իգն.։)

Զանբծութեանն ապականարարսն։ Զժանտութիւնն ապականարար. (Նար. ՟Ի՟Թ. ՟Խ՟Ը։)


Ապականացու, աց

adj.

corruptible.

· Calfa

NBHL (10)

Մահկանացու եւ ապականացու էառ մարմին. (Կիւրղ. գանձ.) իմա՛ որպէս յն., որ զանանգոսնելի կիրս ի մէջ բերէ. իսկ Անապական ասի՝ որպէս յն. φθαρτός , որ զանանգոսնելի կիրս ի մէջ բերէ. իսկ Անապական ասի՝ որպէս յն. ἁδιάφθαρτος իբր ազատ յանգոսնելի կրից, եւ ի փտութենէ մարմնոյն ի գերեզմանի։ cf. ԱՆԱՊԱԿԱՆ։

φθαρτός. corruptibilis որ եւ ԱՊԱԿԱՆԱԿԻՐ, ԱՊԱԿԱՆԵԼԻ. Ներքոյ անկեալ ապականութեան. մահկանացու. փտելի, մաշելի. անպիտան. անցաւոր. ֆանի.

Ապականացու արծաթեղինօք. (՟Ա. Պետ. ՟Ա. 18։)

Ապականացու շահ, կամ մեծութիւն. փափկութիւն, տարերք, աշխարհ, կամ մասն աշխարհի. (Պիտ.։ Նար.։ Եղիշ.։)

Թողին զապականացուս, եւ յանապականն հետեւեցին. (ՃՃ.։)

Յապականացուէն ապականացու ծնաք. (Խոսր.։)

Առնլով ճշմարտապէս զբնութիւն ադամայ զապականացուի. (Շ. թղթ.։)

իբր Ապականագործ.

Ապականացու հնարք չարի. (Յհ. կթ.։)

Ապականացու վարուք ախորժանօք. (Պիտ.։)


Ապականեմ, եցի

va.

to corrupt, to spoil;
to alter, to change, to falsify;
to contaminate, to soil, to dirt, to spot;
to cause to rot, to putrefy;
to deform, to disfigure;
to deprave, to seduce;
to pollute, to profane;
to poison, to infect;
to vitiate;
to debauch, to lead astray;
— զկոյս, to deflour, to debauch;
— զսիրտ, to corrupt the heart;
— զտեսիլ մորուաց, to shave;
— զառողջութիւն, to ruin the health;
— զբարս, to corrupt the morals;
— զօդ, to infect the air;
— զհամբաւ, to libel;
— հրոյ զլերինս, to consume, to burn, to devour the mountains;
— զխորհուրդս ուրուք, to render useless advice;
— զմիտս, to seduce.

· Calfa

NBHL (19)

(ի Ապ, եւ Ակն). ἁφανίζω. ab aspectu removeo, ex oculis tollo, perdo. Բառնալ եւ աներեւոյթ առնել յաչաց. անհետ առնել. սատակել. կորուսանել ի միջոյ. ջնջել. աչքին առջեւէն կորսընցընել, փճացընել. նապէտիտ էթմէք, եօզ էթմէք, իզինի թօզունու պրագմամագ.

φθείρω, διαφθείρω (լծ. հյ. վթարել, վատթարել). corrumpo. Եղծանել. խանգարել. աւերել. վնասել. աւրել. պօզմագ, պէրպատ էթմէք.

μολύνω, polluo, inquno, σπιλόω, maculo, foedo, labem adspergo, διαφθείρω, decorrumpo. Պղծել. աղտեղել. արատել. մուրտարլամագ.

καταβρώσκω. depascor, devoro. Ճարակիլ. ափել. ծախել.

Այր՝ որ համարեցաւ սատակել զմեզ, զնա ապականեսցուք։ Հալածեցից զթշնամիս իմ, եւ ապականեցից զնոսա։ Ապականել նմա զնոսա ըստ բանին տեառն։ Ապականեաց յէու զբահաղ յիսրայէլէ։ Առաւել քաքն զազգսն, զորս ապականեաց տէր յերեսաց որդւոցն իսրայէլի։ Անիծանիցէ զքեզ, եւ ապականիցի. եւ այլն։

Զայլափառիցն ապականել զծաղր. (Որպէս եւ Պրպմ. ՟Խ՟Գ.) իմա՛, անհետ առնել։

Զի ապականեսցեն ի բաց զչար իմաստութիւն չարին. (Յհ. կթ.։)

Ապականել զերկիր. զբերս երկրին, զվճիռ, զերեսս, զտեսիլ մօրուաց, եւ այլն։

Հուր՝ որ ապականիցէ զլերինս. (Ագաթ.։)

Մի՛ զարմանար դու ընդ առիւծս որ բնակեալ էին ընդ նմա, եւ ապականէին զնա. (Եփր. ծն.։)

Ապականեալ էր մարմինն ի չարաչար ցաւոց։ Ամենայն բարեկարգութիւն վրդովեալ ապականէր. (Խոր. ՟Բ. 29։ ՟Գ. 56։)

Ապականեսցին միտք ձեր ի միամտութենէն որ ի քրիստոս։ Մարդք ապականեալք մտօք. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 3։ ՟Բ. Տիմ. ՟Գ. 8։)

կարգ մտացն որ ի բանիցն ապականէր՝ յայն ոչ հայեցան. (Կիւրղ. ծն.։)

Ամենայն երանք ապականեսցին գիջութեամբ. (Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 7։)

Ապականեալ զկոյս մի՝ գնաց փախստական. (Եզնիկ.։)

Լեզու հաստատեալ է յանդամս մեր, որ զամենայն մարմինն ապականէ. (Յկ. ՟Գ. 6։)

Ապականեցան, եւ պղծեցան յանօրինութեան իւրեանց. (Սղ. ՟Ծ՟Բ. 1. եւ այլն։)

Դդրունքն ապականեալ ի հրոյ։ Դրունք նորա ապականեալ էին ի հրոյ. (Նեեմ. ՟Բ. 3. 13։)

Յապականող կիզողէ. (Պիտ.։)


Ապականիմ, եցայ

vp.

to be corrupted, ruined, spoiled;
to dirty one's self;
— ընդ ումեք, to sin with some one.

· Calfa


Ապականիչ, չի, չաց

adj.

corruptive, contagious, infectious.

· Calfa

NBHL (6)

Որ ապականէ (ըստ ամենայն առման). մանաւանդ՝ եղծիչ. աւերիչ. խանգարիչ. Տե՛ս ՟(Ա. Թագ. ՟Զ. 6։ ՟Ժ՟Գ. 7։ ՟Ժ՟Դ. 15։ Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 25։ Երգ. ՟Բ. 15։ Դտ. ՟Ժ՟Զ. 25։ Գծ. ՟Ի՟Դ. 5։)

Ամենայն ընդդիմակքն՝ միմեանց ապականիչք. (Նիւս. ամենայն չար.։)

Գայլ ապականիչ. (Ագաթ.։) (Շար.։)

Ի գերչաց ապականչաց. (Յհ. կթ.։)

Այսոցն չնչոց նահանջիչք եւ ապականիչք. (Նար. առաք.։)

Հնարէր հեղուլ զապականիչ թոյնսն. (Լաստ. ՟Ի՟Բ։)


Ապականութիւն, ութեան

s.

corruption;
destruction, ruin;
contamination, infection;
depravity, perversion, degeneration;
putrefaction, rottenness, sourness, staleness, rancidity;
— կուսի, defloration, debauchment;
տեղի՝ դուբ ապականութեան, sepulchre, tomb;
— բարուց, corruption, depravation of morals or manners;
յ— դնել՝ դարձուցանել, կարգել, հասուցանել, cf. Ապականեմ;
յ— դառնալ, լինել, անցեալ գնալ, cf. Ապականիմ;
ձմեռն ապականութեան, the winter destroyer or spoiler.

· Calfa

NBHL (22)

ἁφανισμός. abolitio, interitus, excidium եւ φθορά, διαφθορά, corruptio, decorruptio. Ի բաց բարձումն յաչաց. կորուստ. սատակումն. մահ. եղծումն. խանգարումն. կորսըւիլը, աներեւոյթ ըլլալը.

φθορά, corruptio. Եղծումն. խանգարումն. աւրածութիւն.

Մանաւանդ՝ διαφθορά. decorruptio, corruptela. Ի սպառ կամ չարաչար եղծումն, փտութիւն, վթարումն, վատթարումն.

Կիրս ապականութեան՝ առանց ապականութեան կրեաց քրիստոս. (Լծ. կոչ.) իմա՛, կրեաց անանգոսնելի կիրս կամաւորս, որ ըստ յն. φθορά, այսինքն են քաղց եւ ծարաւ, չարչարանց եւ մահ. եւ ո՛չ զանգոսնելի կիրս. որ ըստ յն. διαφθορά, զոր օրինակ փտութիւն ի գերեզմանի, եւ ախտ մեղանչական, եւ այլն։

μολυσμός. inquinatio, contaminatio. Պղծութիւն մարմնոյ, կամ հոգւոյ. խոտորումն մտաց. գարշութիւն մեղաց, եւ այլն.

φθορά. corruptio. ըստ փիլիսոփայից՝ Անցումն ի գոլոյ յոչ գոլ գոյացական, հակակայ ծննդեան կամ լինելութեան.

Իբր անախտակիր ապականութեանց՝ որ ի մեզ շարժմանց։

Եղիցի իսրայէլ յապականութիւն։ Ի սատակումն եւ յապականութիւն յերեսաց երկրին։ Զքաղաքս յուդայ եդից յապականութիւն առ ի չգոյէ բնակչաց։ Կարգել յապականութիւն եւ ի դադարս ջայլամանց։ Շինել սեղան տեառն, զի դադարեսցէ ապականութիւն ի ժողովրդենէն։ Ապականեցաւ ապականութեամբ ամենայն երկիր։ Եդից զնոսա յապականութիւն յաւիտենական. եւ այլն։

Որ հնանայն եւ ծերանայ, մերձ է յապականութիւն. եւ այլն։

Գողութիւն, նենգութիւն, ապականութիւն. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 25։)

Փախուցեալք ի ցանկութեանց աշխարհիս, եւ յապականութեանց. (՟Բ. Պետ. ՟Ա. 4։)

Սերմանի ա պականութեամբ, եւ յառնէ առանց ապականութեան. (՟Ա. Կոր. ՟Ծ՟Ե. 41։)

Որ մոլորեցուցանէ, ինքն անկցի յապականութիւն։ Ոչ տացես սրբոյ քում տեսանել զապականութիւն։ Թէ իջանեմ ես յապականութիւն։ Իջուսցես զնոսա ի գուբ ապականութեան։ Ոչ սպանցէ զքեզ յապականութիւն։ Ըմբռնեցին զնա, կամ պատեցին զնա թակարդօք յապականութիւն։ Գնան ի մէջ հրոյն, եւ ապականութիւն ինչ ոչ գոյ ի նոսա։ Հանաւ դանիէլ ի գբոյ անտի, եւ ամենեւին ապականութիւն ոչ գտաւ ի նմա։ Փառք իմ յապականութիւն դարձան. եւ այլն։

Բղխումն գիջութեան, որ ապականութիւն է յանդամսն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)

Ի գիտութիւն ապականութեանն մատանի առ նմա թողեալ։ Եւ հօրն զգացեալ զապականութիւնն՝ բարկանայր յոյժ. (Պիտ.։)

Զապականութիւն մեղացս մերժեալ. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Հ՟Ը։)

Արդարեւ ապականութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ եւ մտաց, եւ մանաւանդ որ արտաքոյ բնութեանս զցանկութիւնն կատարեն. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)

Գուշակէ զապականութիւն մտաց նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17։)

Շարժութեան (կամ փոփոխութեան) տեսակք են վեց. լինելութիւն, ապականութիւն, եւ այլն. (Արիստ. շարժ.։)

Զի լինելութիւնն իցէ սկիզբն ապականութեան, եւ ապականութիւն դարձեալ անդրէն սկիզբն իցէ լինելութեան. (Շիր.։)

Արդ է ապականութիւն՝ բոլոր իրի քակտութեան պատճառ՝ այլայլութեամբ ի վերայ հասեալ։ Ապականութիւնն՝ ներլինելութեանն ներհականայ. (Յհ. իմ. երեւ.։)

ՅԱՊԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ ԴԱՐՁՈՒՑԱՆԵԼ կամ ՀԱՍՈՒՑԱՆԵԼ. Ապականել. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 14։ Յհ. կթ.։) Իսկ ՅԱՊԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ ԴԱՌՆԱԼ՝ է Ապականիլ։ (Դան. ՟Ժ. 8։) (Պիտ.։)


Ապակեայ

adj.

made of glass.

· Calfa


Ապակեղէն, ղինի, նաց

cf. Ապակեայ.

· Calfa

NBHL (7)

ὐαλίνος. vitreus. Ապակեայ. յապակւոյ. շիշէտէն.

Իմա՛ կամ ընթերցի՛ր Ապակեղէն.

Հոգւոյն աչօք երեւութացեալ իբր ընդ ապակեղ թաղանթ զիմանալի հուր աստուածութեանն՝ պահեաց եւ յեսու յերիս քառասունս, երկու ընդ մովսեսի, եւ մի յետ. (Տօնակ.։)

Ծով ապակեղէն. յայտ. (՟Դ. 6։ ՟Ժ՟Ե. 2։)

Ուլունս ապակեղէնս. (Ագաթ.։)

Կոնք, կամ աման ապակեղէն. (Նար. խչ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)

Որպէս ընդ ապակեղէն թաղանթս երեւիւր. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)


Ապակի, կւոյ, կեաց

s.

glass;
drinking-glass;
bottle;
— պատուհանաց, window-glass.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(-ւոյ, եաց) «ապակի, շուշա» Յոբ. իը. 17. Յայտ. իա. 18. Պղատ. տիմ. Յհ. կթ. «շիշ, սրուակ» Եզն. «գինու բաժակ» Վրք. հց. ա. 580. նոյն բառն է նաև ապիկի «ապակի, շուշա կամ ուլունք» Խոսր. պտրգ. Վստկ. 92. 116. Եփր. արմաւ. 56. «արիւն առնելու սրուակ» Մխ. բժշ. 29. «օնարակ» Բժշ. Վստկ. ածանցման մէջ մտնում է երեք ձևով. I. ապակա-, ինչ. ապակագործ Վրք. հց. ապակագործութիւն Ագաթ. Սահմ. ապա-կատարազ Մագ. 2. ապակե-, ինչ. ապակե-ղէն Ոսկ. ա. տիմ. Ագաթ. Յալտ. ռ. 6 ա-պակեակ Վրք. հց. բ. 66. 3. ապակէ-, ինչ. ապակէգործ Յայսմ. ապակէգործութիւն Սահմ., Իսկ ապիկի ձևից ունինք ապիկած «ջնարակած» Վստկ. ապիկէգործութիւն Մխ. բժշ. ապիկեղէն Յայսմ. սեպ. 20. նաև ապի-կոյ փրփուր, ապիկու խոտ բոյսերը. Բժշ. Նոր գրականում ընդունուած է միայն ապա-կի «շուշա» (բարդութեան մէջ ապակե-) և ապիկի «ջնարակ»։ Նոր բառեր են ապակեայ, ապակեփեղկ, ապակեդուռ, ապակեխոտ, կրկնապակի, ճենապակի ևն։

-Իռանեան փոխառութիւն է. հմմտ. առս. [arabic word] ābgīna «ապակի, շիշ», նոր պհլ. ay-ginak «սնդիկ կամ հայելի», āwginakino «բիւրեղեայ». իրանեաններից փոխառութիւն են նաև չերքէզ. abkos «սրուակ, բաժակ», Apku «սրուակ», կաբ. abgi «շիշ»։ Այս բո-լորը ծագում են զնդ. āp-, հպրս. api-, պրս. [arabic word] ab «ջուր» բառից, ինչպէս որ ունինք ա-րաբ. [arabic word] māvlyya «հայելի»՝ ծագած [arabic word] má «ջուր» բառից։-Հիւբշ. 1Ս3։

Առաջին անգամ ուղիո մեկնեց ԳԴ. Նոյնը յետոյ ՆՀԲ։ Lagarde, Urgesch. 28 սկիհ բառի հետ։ Patrubány SA 1, 222 համեմատում է հունգ. üveg «բաժակ, գաւաթ», օսս. aWg։

ԳՒՌ (dialectal) Վն. ապակէն «ապակեայ», Ջղ. ա-պիկ «ջնարակ, յախճապակեայ աղիւս», ա-պիկել, ապրկել «ջնարակել»։

NBHL (8)

պ. ապկիւն, ապկիւնէ, ապկինէ, այսինքն ջրագոյն. ὐάλος. vitrum. Նիւթ թափանցիկ եւ փայլուն՝ դիւրաբեկ եւ հալելի. եւ ամենայն անօթ կամ հայելի կազմեալ ի նիւթոյ անտի. որոյ ազնիւն է սառնատեսակ. ապիկի.

Ոչ զուգեսցի ընդ նմա ոսկի եւ ապակի։ Նման սուրբ եւ սպիտակ ապակւոյ։ Որպէս զապակի պայծառ. (Յոբ. ՟Ի՟Ը. 17։ Յայտ. ՟Ի՟Ա. 18. 21։)

Ապակոյն է սեռն ամենայն, եւ որչափ ի քարանցն հալական տեսակք կոչին. (Պղատ. տիմ.։)

Յերանգս գունակ գունակ յապակոյ. (Յհ. կթ.։)

Որպէս Շիշ. շուշայ. շիշէ. եւ Բաժակ. գաւաթ. գատէհ.

Թէ յապակի սպիտակ ջուր արկեալ յարեւու ունիցիս, լուսաւորութեան արեւուն մտեալ ընդ սպիտակութիւն ապակւոյն՝ հուր ծնուցանէ. (Եզնիկ.։)

Առեալ մի ի ծերոցն զբաժակն, եւ ապակի ի ձեռին, եւ արկեալ գինի, եւ այլն. (Վրք. հց. ՟Ե։)

Փոխանակ ընդ միոյ ապակոյ (գինւոյ)՝ զօր մի ջուր ոչ ըմպէր. (Վրք. հց. ձ։)


Ապահար, ից

adj.

menstrual;
having menses;
excrement;
privy.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

տե՛ս Ապարահ։

NBHL (4)

Ընդ ապահարին՝ քղանցիւ հանդերձին՝ լե՛ր բուժիչ ախտին. (Գանձ.։)

Վասն ապահարից կանանց։ Յաղագս ապահարից այսպէս իմացի՛ր. (Կանոն.։)

ԱՊԱՀԱՐ. իբր Ապահարութիւն.

Յայտնին գործովք՝ սերմն ի մանկարարութիւն եւ ապահարն ի ծնունդ ծնիցելոյն։ Նուազեալ թափի ի մարմնոյն ապահարն։ Որչափ մանուկն ի ստինսն է, ոչ լինի մայրն յապահար. (Կանոն.։)


Ապահարզան, ի

s.

repudiation, divorce;
գիր՝ թուղթ ապահարզանի, act of divorce.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(սեռ. ի) «կնաթողութիւն», որից գիր ապահարզա-նի Օր. իդ. 1, թուղթ ապահարզանի Ես. ծ. 1. Երեմ. գ. 8. Եփր. ծն. էջ 56. Եւս. պտմ. 285. Նոյն ձևերն ունին ստէպ Ոսկ. ես. և մտ. ար-դի գրականում ընդունուած է միայն ապա-հարզան ձևը՝ «ամուսնալուծութիւն» նշանա-կութեամբ (այսինքն թէ՛ մարդու և թէ՛ կնոջ կողմից, մինչդեռ հնում միայն մարդու կող-մից ապահարզան էր տրւում կնոջ)։

= Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. զնդ. apaharəzana «արձակում», որ կազմուած է apa մասնիկով harəz «արձակել, ձգել, թող-նել» արմատից= հիւս. մանիքէական պհլ. hyrz (hirz) «թո՛ղ, ձգէ՛», պրս. hilem «թող-նեմ». հմմտ. նաև նոյն արմատից՝ սանս. apasarǰana-«լքում, բաշխում, հոգին ա-ւանդել», զնդ. viš-harəzana-, apanharsti-«պատիժը ներել», սանս. apasršta «յետ քաշուած», սոգդ. pγ'rš «անջատուրը»։ Բա-ռիս հոմանիշ է հյ. արձակում. հմմտ. Մտթ. ե. 31 զարձակմանն=յն. ἀπυστήσιον։-Հիւբշ. 104։

ՆՀԲ «իբրու մեկնիլ ի հարազատ առնէ կամ ի հարսնէ»։ Տէրվ. Մասիս, 1882 օգոստ' 18 օտար փոխառութիւն է՝ իբր ապա+հարզան, ինչպէս կայ համ-հարզ. երկուսն էլ կազմուած են նոյն հարզ բառից, ուր հար մասնիկ է, զա, զան «ծնիլ», հմմտ. ազն, ազանց, որով բառը բուն նշանակում է «ոչ-համա-հարզ, օտար համարելն զկին»։ Նոյնը նաև Տէրվ. Լեզու, էջ 155-6, ուր այս հարց ձևը կցւում է հարս, հարճ բառե-րին։ Հիւնք. հարսն, հարսան-իք բառից կամ յն. απογωρίζω «բաժանուիլ»։ Ու-ղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 222։

NBHL (2)

ԱՊԱՀԱՐԱԶԱՆ ԱՊԱՀԱՐԶԱՆ, ἁποστάσιον. repudium. Արձակումն կնոջ յառնէ ըստ կերպի հին օրինաց, կամ այլազգեաց. (իբրու մեկնիլ ի հարազատ առնէ կամ ի հարսնէ). cf. ԱՐՁԱԿՈՒՄՆ.

Տացէ նմա գիր ապահարզանի (կամ ապահարազանի)։ Ո՞ւր է թուղթն ապահարզանի. (Օր. ՟Ի՟Դ. 1։ Ես. ՟Ծ. 1։ Երեմ. ՟Գ. 8։ Մծբ. ՟Զ. եւ ՟Ժ՟Դ։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 17. եւ Ոսկ. ես.։) յորս ստէպ գրի՝ ԹՈՒՂԹ կամ ԳԻՐ ԱՊԱՀԱՐԱԶԱՆԻ։


Ապահարիտ

cf. Ապահար.

· Calfa

NBHL (1)

Եթէ յապահարիտն մերձեցեալ իցէ. (Մաշտ.։)


Ապահարկ

adj.

exempt from taxes;
— առնել, to exempt one from taxes.

· Calfa

NBHL (4)

ἁφορολόγητος. a quo non exigitur tributum եւ ἁτέλεια, immunitas. Ազատ, եւ ազատութիւն՝ յարքունի հարկաց. մաֆ.

Ապահարկ արասցէ զհրէաստան. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 28։)

Իսկ անդ (՟Ժ. 34.)

Ապահարկ թողեալ ամենայն հրէից. յն. ապահարկութիւն։


Ապահարկեմ, եցի

va.

"cf. Ապահարկ առնեմ."

· Calfa

NBHL (2)

Ապահարկ կացուցանել.

Վարբակեայ մարի բարձեալ զիշխանութիւնն ասորեստանեայց, զպարոյր հայկազնեայ ապահարկէ ի հարկաբարձութենէ. (Արծր. ՟Ա. 4։)


Ապահարկութիւն, ութեան

s.

exemption, freedom from taxes, franchise, immunity.

· Calfa


Ապահով

adj. adv.

sure, safe, assured;
յ—ս, assuredly;
յ—ս լինել, to be sure, to be certain.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«հանգիստ, վախից՝ երկիւղից ա-զատ» (անհոլով). սովորաբար գործածւում է յնախդիրով. ինչ. ապահով կամ յապահով «հեռու ընկած, զատուած, առանձնացած» Եզեկ. լզ. 11(յն. ի բաց ընկեցիկ). յա-պահով լինել, յապահովս առնել «ապա-հովիլ, ապահովացնել, Ոսկ. մտթ. յետ-նաբար ունինք յապահով (իբր ած.) Փիլ. Վրք. հց. Գէ. ես. յապահովանալ Պիտ. Փիլ. Արծր. Յհ. կաթ. յապահովանք Պիտ. յապա-հովացուցանել Յհ. իմ. Գնձ. յապահովութիւն Պիտ. Փիլ. նոր գրականում ընդունուած է ան-նախդիր ապահով ձևը, որիզ կառմուած են ապահովել, ապահովագրել, ապահովագրա-կան, ապահովագրութիւն, ապահովաբար, ա-պահովապէս, անապահով, անապահովու-թիւն ևն։

ՆՀԲ «ապ, այսինքն հեռի՝ յանէ կամ ի հովէ՝ այսինքն ի հողմոյ»։ ՓԲ յռջ. է» բ ապ «ոչ»+ահ «երկիւղ»+ով գործիա-կանի մասնիկը։ Տէրվ. Մասիս 1882 օ-գոստ՛՛ 18, ապա մասնիկ է։ Հիւնք. յն. απոφν (այսպէս1)։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1930, 731 ծան. մեկնում է ապ-ահ-ով «անվախ» (գրծ. մասնիկով)

NBHL (1)

ԱՊԱՀՈՎ ԱՊԱՀՈՎԱՆԱԼ, ԱՊԱՀՈՎԵԼ, ԱՊԱՀՈՎՈՒԹԻՒՆ եւ այլն. cf. ՅԱՊԱՀՈՎ, եւ զածանցս նորա։


Ապահովանամ, ացայ

vn.

to be sure, to be assured.

· Calfa

NBHL (1)

ԱՊԱՀՈՎ ԱՊԱՀՈՎԱՆԱԼ, ԱՊԱՀՈՎԵԼ, ԱՊԱՀՈՎՈՒԹԻՒՆ եւ այլն. cf. ՅԱՊԱՀՈՎ, եւ զածանցս նորա։


Ապահովիմ, եցայ

vn.

cf. Ապահովանամ.

· Calfa


Ապահովացուցանեմ, ուցի

va.

to make sure, to assure;
to give security for.

· Calfa


Ապահովեմ, եցի

va.

cf. Ապահովացուցանեմ.

· Calfa

NBHL (1)

ԱՊԱՀՈՎ ԱՊԱՀՈՎԱՆԱԼ, ԱՊԱՀՈՎԵԼ, ԱՊԱՀՈՎՈՒԹԻՒՆ եւ այլն. cf. ՅԱՊԱՀՈՎ, եւ զածանցս նորա։


Ապահովութիւն, ութեան

s.

surety, security.

· Calfa

NBHL (1)

ԱՊԱՀՈՎ ԱՊԱՀՈՎԱՆԱԼ, ԱՊԱՀՈՎԵԼ, ԱՊԱՀՈՎՈՒԹԻՒՆ եւ այլն. cf. ՅԱՊԱՀՈՎ, եւ զածանցս նորա։


Ապաշաւ

s.

repentance, regret;
remorse;
penitence, compunction, contrition;
— առնուլ, զեղջ եւ — լինել, to repent, to feel regret, cf. Ապաշաւեմ.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(Ի. ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ) «զղջում. յանցանքի համար զգացած ցաւը» Նար. Լմբ. սղ. Սարկ. քհ. «զղջացած» Եփր. բ. կոր. «թշուառ, եղկելի» Յհ. կթ. յիշատ. որից ա-պաշաւել «զղջալ» ՍԳր. «խնայել, մեղքնալ, վրան ցաւիլ» Ա. մկ. ժգ. 5. Արծր. Մծբ. ա-նապաշաւ Կոչ. ապաշաւութիւն Փարպ. ևն։ (Ապաշաւել և ապաշխարել բառերի տարբե-րութեան վրայ խօսում է Տաթև. ամ. 302)։

= Պհլ. *apašav, որ հաստատում է զնդ. apašav-«յետ շարժուիլ, յետ դառնալ, հե-ռանալ». կազմուած է apa-«յետ» նախդի-րով՝ զնդ. šav, šуav, հպրս. šiyāv, պրս. [arabic word] «շարժուիլ, ճամբայ ելնել, երթալ» բա-յից, որի վրայ ընդարձակ տե՛ս չու. ըստ այսմ ապաշաւ բուն նշանակում է «յետ դառնալ արածից, հեռանալ», որի յիշողու-թիւնը պահում է թերևս Գծ. ը. 22 «Ապաշա-ւեա՛ դու ի չարեացդ քոց» (բզռ. փոխանաև ի վերայկամ զ-)։ Բառիս կազմութեան հա-մար հմմտ. արշաւ, իմաստի զարգառման համար՝ փաշաման։-Աճ.

ՆՀԲ ապա ցաւ կամ ապ փոշիման։ Հիւնք. յն. ἀπό+ պրս. աշամ «ըմպելի» կամ աշ «կերակուր» և աւ կամ ատ «ըմ-պելի», այսինքն «ուտել-խմելուց հրա-ժարիլ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 5։ զնդ. apaša «յետս» բառից։

NBHL (10)

(որպէս թէ Ապա ցաւ, կամ ապ փաշիման, փոշիմանութիւն) Զեղջ. ցաւ. ստրջանք. ապաշխարութիւն. փիւշմանլըգ.

Ապաշաւ ըղձից. (Նար. ՟Գ։)

Ամօթոյն՝ ապաշաւն հետեւի, եւ ապաշաւն է զղջման ծնունդ. (Լմբ. սղ.։)

Անկեղծաւոր խոստովանութիւն, ապաշաւ, եւ զղջումն. (Սարկ. քհ.։)

Ոչ էառ զզեղջ եւ զապաշաւ ի միտս իւր. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

Սուգ զապաշաւն ասէ, զոր ի վերայ այնր մեղաց առ. (Լմբ. սղ.։)

Յապաշաւ եղեւ վասն սրբոյն մարուգէի գնալոյն. (ՃՃ.։)

իբր Աշխարելի, եղկելի. եւ Զղջական.

Հեղգ (կամ հէգ) ապաշաւս յովհաննէս. (Յհ. կթ. յիշատ.։)

Զեղջ եւ ապաշաւ մտօք՝ զոր զգեցաւ նա. (Եփր. ՟բ. կոր.։)


Ապաշաւանք

s.

cf. Ապաշաւ.

· Calfa

NBHL (11)

μετάνοια. poenitentia. Ապաշխարութիւն. ճշմարիտ ապաշաւ. ցաւ եւ զղջումն սրտի.

Բազում արտասուօք եւ ապաշաւանօք՝ յաղագս փրկութեան այլոց հաւանեսցի (ընդ առաջնորդական պատիւ). (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)

Զապաշխարութիւն եւ զապաշաւանս (յն. մի բառ) ի վար արկեալ՝ խոստովանեսցէ զխոտորումն յեղման. (Փիլ. այլաբ.։)

Յուսով ապաշաւանաց զչար գործէ. (Բրս. ապաշխ.։)

Զղջմամբ եւ ապաշաւանօք զսխալանսն սգալ. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Թ։)

Արծարծել անդրէն ի ձեռն ապաշաւանաց զվրիպանացն կորուստ. (Արծր. ՟Ա. 1։)

Ապաշաւանօք գայ ի լեառն։ Տկարանայ առնուլ ապաշաւանաց ժամանակ. (Մագ. ՟Լ՟Բ։ Լմբ. ատ.։)

Ստրջանք. ցաւ սրտի առ հարկի. դժկամակութիւն. դժուարութիւն.

Գիրկս արկեալ համբուրէին զծերունին, եւ մեծ ապաշաւանս առնէին, որ յայնպիսի հօրէ զրկեալ լինէին. (Աթ. անտ.)

Ընծայել աստուծոյ կա՛մ զխոտանն, կամ ապաշաւանօք. (Խոսր.։)

Որոց անցանեն զուխտիւքն տեառն՝ չար են ապաշաւանք. (Համամ առակ.։)


Ապաշաւեմ, եցի

va.

to regret, to repent of, to lament.

· Calfa

NBHL (13)

μετανοέω. poenitet me. Ապաշաւ առնուլ. յապաշաւս լինել. ապաշաւանս կրել. փոխել զմիտս. դառնալ. ցաւիլ. զղջալ. ապաշխարել. լալ. աւաղել. եւ ստրջանալ. փոշիմանել, ափսոսալ. փիւշման օլմագ. աճըմագ. թէօվպէյէ կէլմէք.

φείδομαι. parco. Խնայել, զնդալ, անխայել, կարեկից լինել. խղճալ, մեղքընալ.

Ո՞ գիտէ, ապաշաւեսցէ աստուած, եւ դարձցի ի բարկութենէ. (Յովն. ՟Գ. 9։)

Ապաշաւեա՛ դու ի չարեացդ քոց. (Գծ. ՟Ը. 22։ Յայտ. ՟Բ. 5։)

Խղճիւ ապաշաւել։ Ապաշաւել ընդ մեղսն, կամ ընդ չարախօսելն. (Պիտ.։ Նար. ՟Ի՟Թ։ Լմբ. սղ.։ Վրք. հց. ՟Ը։)

Սկզբնամայրն ապաշաւողաց. (Նար. ՟Զ։)

Ապաշաւել զվարս, կամ զառաջին գործ, կամ զանցելոցն զչարիս, կամ զանկանելն ի բարեաց, կամ զաւուրս. (Յհ. կթ.։ Իգն.։ Սարգ.։ Լմբ. պտրգ.։)

Ապաշաւեցէ՛ք. իբր թէ լալ եւ ափսոսել. (Ոսկ. գծ.։)

Հրեշտաք ապաշաւեսցեն զանձն իմ. (Մամիկ.։)

Ապաշաւէր զայն։ եթէ ընդէ՞ր բնաւ ցանկացաւ ուտել. (Վրք. հց. ՟Ե։)

Քաւ լիցի ախայել ապաշաւել (յն. մի բայ) յանձն իմ. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 5։)

Ապաշաւեսցէ ի մեզ աստուած. (Մծբ. ՟Գ։)

Ոչ կամեցարուք լսել, ես զձեզ ապաշաւեմ ասէ։ Պատասխանի ետ մուշեղ, դու պարտիս յանձն քո ապաշաւել՝ քան թէ ի մեզ. (Արծր. ՟Բ. 3։)


Ապաշխարանք

s. pl. penance

· Calfa


Ապաշխարեմ, եցի

va.

to repent of, to regret.

· Calfa

NBHL (4)

Իբր Ապա աշխարել, կամ ապ՝ աշխարել. μετανοέω. poenitentiam ago, resipisco. Զղջալ ի վերայ գործեալ սխալանաց. ցաւել եւ լալ ի վերայ մեղաց. ապաշաւել. դառնալ եւ զգաստանալ. կրել վիշտս կամաւորս.

Ապաշխարել ի գործոց, կամ խորդով եւ մոխրով, կամ զպոռնկութիւն. (Յայտ. ՟Բ. 21. 22։ Մտթ. ՟Ժ՟Ա. 21։)

Ապաշխարել զվնասս, կամ զյանցանս, կամ զկախարդութիւն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։ Մանդ. ՟Ժ՟Ե։ Եղիշ. ՟Ը.)

Ապաշխարէր զասացեալսն ... մեծապէս ապաշխարելով զղջմամբ զասացեալ բանսն. (Բուզ. ՟Դ. 54։)


Ապաշխարող, աց

s.

penitent.

· Calfa

NBHL (1)

Ոյք կան ընդ կանոնաւ ապաշխարութեան։ (Կանոն.։ Ժմ.։ Ճշ.։ Լմբ. պտրգ.։)


Ապաշխարողահայր

s.

penitentiary.

· Calfa


Ապաշխարութիւն, ութեան

s.

repentance, penitence;
mortification.

· Calfa

NBHL (13)

μετάνοια. poenitentia. Զղջումն ի մեղաց. ցաւ. ապաշաւ. դարձ. եւ յանձնառութիւն կամաւոր ճգանց. փէշինամլըգ, թէօվպէ.

Անտես առնես զմեղս մարդկան ապաշխարութեամբ։ Առ սակաւ սակաւ դատելովն՝ տայիր տեղի ապաշխարութեան։ Զի տաս ի վերայ մեղաց ապաշխարութիւն. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ։)

Արարէ՛ք այսուհետեւ պտուղ արժանի ապաշխարութեան։ Ես մկրտեմ ձեզ ջրով յապաշխարութիւն։ Քարոզէր մկրտութիւն ապաշխարութեան ի թողութիւն մեղաց։ Ապաշխարութիւն եւ թողութիւն մեղաց. եւ այլն։

Ապաշխարութիւն անիրաւութեանց գովելի է. (Փիլ. քհ. ՟Է։)

Ապաշխարութիւն է ըստգտանելն զանձն, եւ հրաժարել ի վնասակարացն. եւ այլն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)

Ապաշխարութիւն՝ ապաշաւելն միայն է զանցեալ գործս վատթարութեանն. պտուղ ապաշխարութեան անկեղծ բարեգործութիւնն է. Շ. մտթ.։

Բանիւք յապաշխարութիւն դառնայր. (Բուզ. ՟Դ. 54։)

Ապաշխարողական գործ. ապաշխարանք.

Ըստ մեծի վնասուցն՝ եւ մեծ ջանք եւ ապաշխարութիւնք պիտոյանան. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)

Արկանեն միւսանգամ ընդ ապաշխարութեամբ. (Եզնիկ.։)

Դի՛ք փոքր ինչ ապաշխարութիւն (խոստովանելոյ). (Շ. թղթ.։)

Որ ոչ անկան յապաշխարութիւն. այսինքն չառին յանձն ապաշխարութիւն, կամ ոչ ապաշխարեցին. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)

Ապաշխարութեան արտասուս աւազան լինի։ Տո՛ւր ինձ արտասուս ապաշխարութեան. եւ այլն. (Ժմ.։) (Շար.։)


Ապաշնորհ, աց

adj.

ungrateful;
vain;
vile, disagreeable.

· Calfa

NBHL (14)

ἁχάριστος, ἅγνωμος, ἁγνώμων. ingratus, immemor gratiarum. Անճանչօղ շնորհաց, անշնորհակալու, ապերախտ. աղէկութիւն չիճանչցօղ.

Քաղցր է ի վերայ չարաց եւ ապաշնորհաց. (Ղկ. ՟Զ. 35. (որ ի թղթ. գր. տղ. գրի, ապաշնորհից։))

Վեհերոտ է դանդաղելով եւ ապաշնորհ, զի առեալ լաւ պատճառս՝ ընդդիմանայ գոյացութեանն. (Փիլ. լին.։)

Թշնամեաց եւ ապաշնորհաց։ Ապաշնորհք էին հրէայք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1. 10։)

Ապաշնորհս առ բազմապարգեւդ. (Նար. ՟Է։)

Ի նորա գիտութենէն ապաշնորհ եղեն. այսինքն անճանաչօղ. (Ոսկ. հռ.։)

Նա՝ որում ոք անշնորհակալ գտանի. արհամարհեալ յապերախտից.

Մեծամեծ ինչ իրս վճարեցի նմա ի պատերազմունս, եւ ապաշնորհ եղէ ի նմանէ. (Պտմ. աղեքս.։)

Մի՛ ապաշնորհ արասցուք զերախտաւորն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)

Անշնորհ, անշահ, անպիտան, խոտան, յոռի, վատթար.

Մի՛ զպաշտօնն՝ ապաշնորհ գրեսցես. (Նար. ՟Հ՟Ե։)

Մի՛ ապաշնորհ առներ զիմ մարդասիրութիւնս. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ե։)

Մի՛ զգեստիւք խենեշասցուք, որոց գեղեցկութիւնն է ապաշնորհ. (Ածաբ. ծն.։)

Առասպելս ասէր զապաշնորհ կրօնսն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)


Ապաշնորհութիւն, ութեան

s.

ingratitude.

· Calfa

NBHL (2)

Բազում բարերարութիւնս գտեալ, եւ ի ձեռն բազմացն ցուցեալ զապաշնորհութիւն. (Փիլ. ել.։)

Քանի՛ անմտութեան է այս գործ, քանի՛ ապաշնորհութեան. (Շ. յկ. ՟Ի՟Գ։)


Ապաշուք

adj.

vile, base, abject.

· Calfa


Ապա ուրեմն

conj. adv.

then, therefore;
finally, at last.

· Calfa


Ապառաժ, ից

s. adj.

rock;
rocky, rugged, hilly, stony;
—ն Արաբիա, stony Arabia.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի, ի-ա հլ. «պինդ քար, ժայռ, առապար, քարոտ տեղ» ՍԳր. Բուզ. որից ապառաժահալ Տօնակ. ապառաժանալ կամ ապառաժիլ Նիւս. թէոդ. Գր. տղ. թղթ. Բենիկ. ապառաժուտ Եփր. համաբ. Պիտ.։

ՆՀԲ լծ. հյ. ապ և երէզ, արաբ. arz «հող», յն. ἀϰορος «անանց, անկոխ», ἀπήρρηςμα «հատած». αταοασσω «հա-տանել»։ Հիւնք. առապար բառից։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 51 պհլ. aviras «անճանապարհ»։

ԳՒՌ (dialectal) Եռև. Կր. Ոօմ. ապառաժ, Ալշ. Ակն. Ասլ. Խրբ. Ննխ. Տիգ. աբառաժ, Մկ. mպm-ռաժ, Խրբ. Պլ. Սեբ. քար-աբառաժ, Սլմ. քար-ապռmժ, իսկ Շմ. ապառաժ գործած-ւում է «ժլատ, կծծի» իմաստով։

NBHL (16)

(լծ. հյ. ապ, եւ երէզ, կամ արզ, այսինքն արտ, հող. իսկ յն. ա՛բօռօս, անանց, անկոխ. կամ աբօ՛ռռիզմա, հատած. աբառա՛սսօ, հատանել) Վէմ. սալ. քար կարծր, սեպացեալ, եւ անհող. աննբեր. վիմուտ, քարուտ, առապար, դժուարին, արաստոյ, ստուար. սերտ. կարի խիստ. որպէս. πέτρα. petra, rupes. գայա. (Ղկ. ՟Ը 6. 19։) Կամ λεωπετρία. levis petra, saxum planum. (Եզեկ. ՟Ի՟Զ 4. 14։) Կամ πετρώδης. petrosus, saxosus. ( Մտթ. ՟Ժ՟Գ 5. 20։ Մրկ. ՟Դ. 5. 16։) Կամ ἁκρότομος. praeruptus. (Օր. ՟Ը. 15. Յոբ. ՟Ի՟Ը 9. ՟Գ. Թագ. ՟Զ 7. Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Գ 8. Իմ. ՟Ժ՟Ա 4.։). Կամ στερεός. solidus. (Օր. ՟Լ՟Բ 13։) Եւ τραχύς. asper. (Օր. ՟Ի՟Ա 4.)

Յայլ գիրս եւս՝ որպէս գ.

Զապառաժն հոսանուտս գործեաց. (Եղիշ. դտ.։)

Զլերինս, եւ զապառաժս. (Պիտ.։)

Ի քարսպառն կոչեցեալ տեղ ապառաժի. (Յհ. կթ.։)

Ի բարձր ապառաժաց վայրի ի վերայ ելեալ. (ՃՃ.։)

Եւ իբր ա.

Ապառաժիւք եւ մեծամեծ վիմօք շինել. (Խոր. ՟Ա. 15։)

Հարկանէր զապառաժ եւ զանտաշելի զկարծրութիւն վիմին. (Զքր. կթ.։)

Աւազ ապառաժ. (Բուզ. ՟Դ. 5։)

Լեառն ապառաժ։ Միթէ քան զվէմս ապառա՞ժ իցեմք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

Յապառաժ քարանց պտուղ որոնել. (Մանդ. ՟Զ։)

Դիւրին է վիմաց ապառաժաց խօսել. (ՃՃ.։)

Ապառաժ տեղի, կամ լեռնակողմն, եւ զառ ի կողս, երկիր, այր (այսինքն քարայր). (Եղիշ. ՟Ը։ Յհ. կթ.։ Պիտ.։ ՃՃ.։)

Նմանութեամբ ասի,

Ապառաժ սիրտ, կամ սրտիւ. այսինքն խստասիրտ. (Նար. մծբ.։ Լմբ. պտրգ.։ Անյաղթ բարձր.։)


Ապառաժուտ

adj.

rugged, rough, stony, rocky.

· Calfa

NBHL (5)

Նոյն ընդ Ապառաժ, ա. իբր Վիմուտ, քարուտ, առապար, կարծրակուռ. գայալը, գայալըգ.

Ապառաժուտ տեղի, վայր. (Պիտ.։ Սարգ. յկ. ՟Ե։)

Վէմ ապառաժուտ. (Մծբ. ՟Ա։)

Զխոշոր ապառաժուտն դիւրեսցէ հզօր բազկաւ. (Պիտ.։)

Ի վերայ ապառաժուտ վիմին հաստատնոյ. (Եփր. համաբ.։)


*Ապառիկ

adj.

on credit;
— գնել վաճառել, to buy or sell on credit.

· Calfa


Ապառնի, նեաց

s. adj. gr.

futurity;
future;
— ժամանակ բայից, future tense.

· Calfa

NBHL (14)

μέλλων, -ον. futurus, -um, ἕπειτα, posterum. Որ ինչ ապա առնի, կամ առնելի է. որ յետոյ ունի լինել. լինելոց. գալոց. հանդերձեալն. ըլլալու, ըլլալիք, մեկալ.

Յանցեալ ժամանակի, կամ յապառնոջն։ Վասն ապառնոյ (կամ ապառնւոյ) ժամանակին։ Ապառնւովն (կամ ապառնովն)։ Յամենայն ժամ, յանցեալն, ի ներկայս, եւ յապառնիսն. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։ Պիտ.։ Շ. բարձր.։)

Օրէնք բարօք (այսինքն բարւոք) եդեալ իցեն. եւ կամ առ ապառնի ժամանակն լինելոց իցեն։ Այսպէս եղեւ առ այնոսիկ՝ որք յայնժամ էին, եւ յայնժամ (կամ այժմ) թերեւս լինի, եւ ի յապառնի ժամանակն ոչ այլաբար պատահիցի. (Պղատ. օրին. ՟Բ. ՟Գ։)

Յայսմ յաւիտենիս, եւ յապառնիդ. (Լմբ. պտրգ.։)

Ապառնին կարծողական։ Ընտրութիւն ապառնի։ Անցից ապառնեաց։ Փառացն ապառնեաց. (Նար.։)

Զապառնեացն եւ զհանդերձելոցն օրհնութեանցն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)

Զչեղեալսն եւ զապառնիս մարգարէանայր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։)

Ստանան անձանց զարդիս եւ զապառնին. (Յճխ. ՟Ը։)

Ոչ միայն ի ներկայումս, այլ եւ յապառնիսն։ Յապառնիսն՝ յաշխարհի թողուլ յիշատակ։ Զապառնեացն օգուտս ցուցանէ. (Պիտ.։)

Մինն աստեացս, եւ միւսն ապառնեացն։ Պտմել յապառնիսն։ Աստ եւ ի հանդերձեալն ապառնի. եւ այլն. (նար։)

Այժմ՝ զներկայ

Ըստ քերականաց՝ մի յերից բաժանմանց ժամանակի բային.

Ամանակք երեք. ներկայ, անցեալ, ապառնի. (Թր. քեր.։)

Ապառնի զառաջիկայն ասէ, որ յուսով զգործս ըղձիցն ունի յինքն. (Երզն. քեր.։)


Ապառում

adj. adv.

insolent, pert, bold, audacious;
—ս, insolently, pertly.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(անհոլով) «խիստ, անսանձ, վայրագ, յանդուգն, բիրտ, անգութ» Մծբ. 268. Ոսկ. յհ. ա. 36, բ. 19, 17. Իգնատ. ղկ. 334. Սարգ. յկ. «կարգէ դուրս, խիսա շատ» Եղիշ. Պիտ. որից ապառումս «յանդըգ, նաբար» Նար. 163. Լմբ. ատեն.։

ՆՀԲ ապ և առ (չառօղ զխրատ) կամ ապ և թրք. ar «ամօթ» (իբր անառաև. ա-նամօթ)։ Պատկ. Maтepiалы I. 7 պհլ. arārūn «անմաքուր, անկարգ, անբնա-ևան, կեղծ, սխալ, չար» բառի հետ, որ մերժում է Հիւբշ. 104։ Փորթուգալ փա-շա, Եղիշե 235 պազենդ. [arabic word] avarun, որ նախորդի հետ նոյն էս

NBHL (14)

Որպէս թէ կա՛մ անառ յումեքէ, Չառօղ զխրատ. անողոքելի. անամոքելի. անհամբոյր. խիստ. վայրագ. կամ մանաւանդ՝ ի հյ. ապ, եւ ի թ. առ. այսինքն ամօթ. որպէս թ. առսըզ. յորմէ եւ Անառակ. այսինքն Անամաչ, անամօթ, լիրբ, յանդուգն, ժպիրհ. անմարդի. անզգամ. անզգայ. որպէս եւ յն. ἁπαίσχυντος. imprudens եւ ἁναίσθητος, insensatus, desipiens

Առ ի խնուլ զբերանս այնոցիկ՝ որք ապառումք էին։ Զապառում լեզուս նոցա արգելոյր։ Անուն կայիափա. ապառում, խիստ եւ յանդուգն էր սաքան զայլսն ամենայն։ Ոչ կարէր ուրանալ, թէ եւ յոյժ ապառում էր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։ ՟Բ. 19. եւ 17։)

Ապառումն եւ գազանայինն։ Անողորմ եւ ապառումն. (Շ. մտթ.։)

Ապառում գոլով՝ ոչ խոնարհի առ եղբայրն. (Սարգ. յկ. ՟Է։)

Ապառում մարդիկ. (Լմբ. պտրգ.։)

Ապառում դժնդակս ի հեզութիւնն։ Ներհակս ինձ զօրացուցի ապառումս։ Եթէ ապառում (տեսից), կսկծման (ակն ունիմ)։ Ապառում հրապարակիչ. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Ա. ՟Ի՟Գ. ՟Ձ՟Ը։)

Վաժառողն յոյժ ապառումն եւ տմարդի. (Լաստ. ՟Ժ։)

Կամ իբր Անկարգ. տարապայման. սաստիկ.

Ապառում ըմպողաց հիքութեան պատճառ։ Տաժանելի եւ ապառո՛ւմ չար. (Պիտ.։)

Բանս յանդիմանութեան եւ լուտացող ապառում խռովութիւն. (Յհ. կթ.։)

Մալեալ կակղէ զջերմութիւն՝ օդոյս հաւանութեամբ, եւ զապառում պնդութեան (կամ զապառումն բրտութեան) հրոյն եռանդմամբ. իմա՛, զսաստիկ ցրտութիւն օդոյն մեղմէ ջերմութեամբ։ (Եղիշ. ՟Բ.)

ԱՊԱՌՈՒՄՍ. Յանդգնաբար. տմարդութեամբ.

Կենդանի ձայնիդ քո գթած, ապառումս պատասխանեցի. (Նար. ՟Կ՟Դ։)

Մի՛ ոք բարբառոյ նոցա ապառումս պատասխանեսցէ. (Լմբ. ատեն.։)


Ապաստան, աց

s.

asylum, refuge, place of safety, shelter;
a. sheltered, placed uuder protection;
— առնեմ, to confide, to intrust, to secure, cf. Ապաւինեմ, cf. Յանձնեմ;
— լինիմ, to take refuge;
to confide, to trust, to be confident, cf. Ապաստանել, cf. Պատսպարել, cf. Ապաւինել, cf. Վստահել;
յոգիս — լինել, յոգւոցն պարզել — լինել, to be in the last agonies, to be at the point of death.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

. ի, ի-ա հլ. «ապաւէն, պա-տրսպարան» ՍԳր. Ագաթ. «ապաւինած, վըս-տահազած» Բ. կոր. ա. 15, Ոսկ. Եփես. Եւս. քր. Եփր. ծն. «վահան, ասպար» Եփր. թգ.. որից ապաստան լինել «ապաւինիլ, վրան վստահիլ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. մ. գ. 25. յո-գիս ապաստան լինել «նեղն ընկնել» ՍԳր. ապաստան է «նրա ձեռքն է, նրան վստա-հուած է» Ոսև. մ. ա. 14. Եւս. քր. ապաստան առնել «ապաւինիլ» ՍԳր. «մի գործ մէկին յանձնել» Ոսկ. մ. Եւս. քր. յանձնապաստան ՍԳր. Կոչ. ապաստանիլ Եսթ. ժդ. 1, ժզ. 2 բռնապաստան «դիմադարձ, բռնի միջոցնե-րի դիմելով՝ իշխանութեան անձնատուր չե-սող» Կանոն. 81. յետնաբար ունինք նաև ապաստան «մինչև, նաև» ԱԲ, ապաստա-նութիւն Փիլ. Մագ. ևն։

= Պհլ. apastān «ապաւէն, ապաստան», պազենդ. awastām «վստահութիւն, հաւա-տարմութիւն», հմմտ. սանս. upasthāna-«յարգ, պատիւ», avastana «բնակարան, տուն, տեղ» (Horn, էջ 266), որոնք կազ-մուած են stha «կալ, մնալ» արմատից՝ զա-նազան մասնիկներով։-Հիւբշ. 104։

ՆՀԲ ապահովաստան կամ ապա հուսև յետին կայարան։ Ուղիղ մեկնութիւնը տալիս է նախ Windisch. 20, որ հա-մեմատում է սանս. apasthāna ձևև հետ։ Soiegel իր Gram. d. Huzw. Snr. գործում, էջ 184 սասանեան արձանա-գրութեանց apastān ver Tezdān դար-ձուածը մեկնեց «ապաստան յԱստուած» որ ընդունեցին Haug, An old pahlpaz. gloss. էջ 79, 80 և ուրիշներ։ Մորթման ZDMG 26, 495 և Բևեռ. Հյստ. Գ. Ապ-տուսահ, Պօլիս 1872, էջ 56, հայ և պհլ. ձևերին համաձայն է գտնում խալդ. lpçidina, որ յետոյ կարդաց is-pistan (Մասիս, л 1196, 1 փետո՛ 182։ և Սիօն 1872, էջ 40) կամ ուղղելի ap-sadan, apastan։ Թիրեաքեան, Պատ-կեր աշխ. գրակ. Ա. էջ 192 պրս. [arabic word] abištan «թաքուցանել, ծածկել, պա-հել»։ Հիւնք. ամբաստանէլ բառից։

NBHL (38)

(իբր Ապահովաստան, կամ ապա հուսկ յետին կայարան). καταφυγή, φυγαδευτήριον. refugium. Ապաւէն. տեղի ամրութեան. կամ պատսպարան. ապաւինութիւն. յոյս. ակաստան. սըղընաճագ եէր, փէնահկեահ.

ԱՊԱՍՏԱՆ ԼԻՆԵԼ. καταφεύγω, συμφεύγω. confugio. Ապաստանիլ, ապաւինիլ. եւ Վստահիլ.

ԱՊԱՍՏԱՆ ԱՌՆԵԼ. διαφεύγω. conffugio. Ապաւէն առնել ինքեան. ապաւինիլ. սըզընմագ, արգալանմագ.

ԱՊԱՍՏԱՆ ԱՌՆԵԼ. ἑπιτρέπω, καταλείπω. committo, relinquo. Յանձն առնել. յանձնել վստահութեամբ. թողուլ ի կամս կամ ի ձեռս. ապսպարել. թողուլ. պրագմագ, սըփարըշ եթմէք.

Քաղաք ապաստանաց։ Զվեց քաղաքս ապաստանից։ Եղիցին քաղաքքն այնոքիկ ապաստանք։ Յամենայն տեղիս ամրութեան ապաստանաց։ Ոչ եւս եղիցի ամուր ապաստանի եփրեմի. եւ այլն։

Ամուր ապաստանի. (Եղիշ. ՟Գ։)

Հալածելոց ապաստան. (Անյաղթ բարձր.։)

Ի յապաստանն տիեզերաց։ Ապաստան յուսոյ. (Նար. մծբ. եւ Նար. խչ.։)

Ի խնդրել ապաստան. (Ագաթ.։)

Յոյս ապաստանի իմոյ առ աստուած եդեալ է. (Ճ. ՟Բ.։)

ԱՊԱՍՏԱՆ. Ապաստանեալ. ապաւինեալ. վստահացեալ. յեցեալ. համարձակեալ.

Եւ յայս ապաստան՝ կամէի նախ առ ձեզ գալ. յն. այսու վստահութեամբ. (՟Բ. Կոր. ՟Ա. 15։)

Զի յայն ինչ ապաստան (յն. համարձակեալք՝) զամենայն ինչ անխտիր գործիցեմք. (Ոսկ. եփես.։)

Մինչեւ ի սողոբայս ապաստան՝ զասորեստանեաց վիպագրէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Ռեբեկա ապաստան յօրհնութիւնսն (իսահակայ) առաքեաց զյակոբ, զի մի՛ զրկիցի. (Եփր. ծն.։)

Միայն ի ձի ապաստան փախուցեալքն զերծան. (Մովս. կաղնկտ.։)

Յայս անստուերադիր վստահութիւն ապաստան՝ կամ կործանեալս կանգուն։ Զերծո՛ զառ քեզ ապաստան ծառայքս քումդ որդւոյ. (Նար. ՟Ժ՟Ա. եւ Նար. կուս.։)

Մի՛ թողուր զիս ապաստան յանձն, զի ոչ մարմին անմարմնոյ յաղթել։ Առ այս ապաստան եւ մայրն՝ զգահերիցութիւնն ընտրէր. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. էր ընդ.։)

Զի յո՞ ապաստան թողուս. (Կանոն.։)

իբր Ասպար. վահան.

Անդ բեկաւ խորտակեցաւ ապաստանն շաւուղ. Ապաստանն շաւուղի՝ որ օծեալն էր իւղով. (Եփր. թագ.։)

Ապաստան լինել ընդ թեւօք նորա. (Հռութ. ՟Բ. 12։)

Ոչ եւս ապաստան լինիցին ի փրկիչսն իւրեանց, այլ եղիցին ապաստան յաստուած. (Ես. ՟Ժ. 10։ եւ ՟Ի. 6։)

Որք ապաստան եղեաք բուռն հարկանել զհանդերձեալ յուսոյն. (Եբր.։ ՟Զ. 18։)

Ապաստան լինել ի բազմութիւն զօրաց, կամ յահ եւ ի սաստ թագաւորին. (Ագաթ.։)

Յիս ինչ ապաստան յայսմ ժամու դու մի՛ լինիր. (Փարպ.։)

Յանհնարին իրս ապաստան լինէին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)

Յոգիս ապաստան եղեւ յաշխատութենէ իսրայէլ. (Դտ. ՟Ժ. 16.) իմա՛ ըստ յն. եւ եբր. նուաղեցաւ ոգին, կամ փոքրկացաւ, ի նեղ անկաւ։

Յոգւոցն պարզել ապաստան եղեւ. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 9.) յն. ի վերջին շունչն եղեւ։

ԱՊԱՍՏԱՆ Է. Յանձնեալ է վստահութեամբ. հաստատեալ եդեալ կայ. ի ձեռս է. է ի կարի. ա՛նկ է. կա՛ր է. հնար է.

Այժմ ամենայն ինչ ցմեզ ապաստան է. յն. ի մեզ եդեալ է. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)

Որչափ ինչ յինքեանս ապաստան էր, ջնջէին. (Եւս. քր. ՟Ա.)

Ոչ է ի մարդ ապաստան. (Եղիշ. ՟Բ։)

Ապաստան արասցեն կամ առնել զքեզ։ Զքեզ ապաստան արասցեն. (Ես. ՟Ծ՟Ե. 5։ ՟Կ՟Դ. 7։ ՟Ծ՟Դ. 15։)

Ոչ ասաց, եթէ տէր սրբեա՛ զիս, այլ ի նա ապաստան արար զիշխանութիւնն։ Ի կամս լսողացն ապաստան արար։ Ըստ կարին պահանջէ, եւ ի բազմին առատանալ՝ ի մեզ ապաստան առնէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 25։ ՟Գ. 25. 26։)

Ցկրտսերն ապաստան առնէին զիրսն արքունիս. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Ոչ ի կամս ապաստան զայն արար, այլ՝ հարկ ի վերայ եդ. (Խոսր.։)

Ի ձերդ ապաստան առնեմք քննութիւն։ Այսուհետեւ քեզ ապաստան առնեմ՝ զանուն աստուածութեանս մեր յարգել առ մարդիկ։ Ի քո խնամս պահպանութեան հովիւն քաջ զհօտս իւր արար ապաստան. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. ստիպ.։)


Ապաստանապահ

adj.

kept in a place of safety.

· Calfa

NBHL (2)

Պահեալ յապաստանի՝ յանքոյթ վայրի.

Գանձք ապաստանապահք եւ ծածկաթագոյցք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Ապաստանարան

s.

refuge, asylum;
retreat.

· Calfa


Definitions containing the research ա : 5914 results

Սեւ

cf. Սեաւ.

· Calfa

NBHL (6)

Ռամկական բառիս Սեւաւ.

Սեւ սիսոյի։ Սեւքդ այդ տանին զքեզ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Հեթանոսք սեւք եկին յարեցան ի քրիստոս։ Չգարշեցաւ ի մէնջ ի սեւոցս եւ ի գարշելեացս. (Վրդն. երգ.։)

Բազմանայ սեւ մաղձն. (Բրսղ. մրկ.։)

ռմկ. սեւումուր. Սեաւ իբրեւ զմուր, թխատիպ. թշվառ. փորձանաւոր.

Որքան ի սեւ եւ ի մուր կեանս պանգխտիմք. (Լմբ. պտրգ.։)


Սեւուկ

adj.

negro;
cf. Սեւորակ.

· Calfa

NBHL (3)

սեւկայ կամ կան, կանց կամ կնոց. Սեաւ. թուխ.

Ի սեւկայ սեւորդիք անուանէին. (Յհ. կթ.։)

շուրջ զնովաւ բազմութիւնք սեւկնոց (դիւաց) այլ ինչ պատմէին նմա չարագոյնս բազումս. (Ճ. ՟Բ.։)


Սէ, սերա, սարա, սէք, սայք, սացա

pron.

cf. Սա;
cf. Սորա.

· Calfa

NBHL (2)

իգականն դերանուանցս Սա, սորա. սոքա, սոցա. յարմարեալ յունական յանգի կամ յօդի յիգականն, ἠ, ὴ , ի՛ որ փոխանցի ի հյ. է, եւ ա.

Զգայութիւն՝ կին կոչեսցի, վասն զի յառնէ ի շարժողէն զսէ առեալ լինի։ Սէ ասէ. արգ ընդ՞էր սէս առկայ։ Զգայութիւն հռաքէլ, կարծեցեալ սորա (այսինքն սորա) ի մտացն զշարժմունսն գոլ։ Սէ ասէ, տուր ինձ որդիս։ Ետես աստուած, զի ատելի է լիա, եբաց զարգանդ սարա։ Աստուած զսէ պատուեաց։ Երկու կանայք. մի սացա սիրեցեալ, եւ մի սացա ատեցեալ. (Փիլ. այլաբ.։ Տես եւ Պիտ. ստէպ։) (Ոճ խափանելի)։


Սէր, սիրոյ

s. fig.

love;
affection, fondness, tenderness;
inclination, delight, liking, taste, fancy;
love, passion, flame, salacity, love-suit;
charity, supernatural love, christian charity;
agape, love-feasts;
kiss;
— կանանց, hymen, vulva;
the quiver of love;
— վաղանցուկ, amour, intrigue, love affair;
յօդակապք, ոլորք սիրոյ, ties, bonds of love;
հանգոյց, տոմսակ, գաղտնիք, երգ, վէպք, ընծայ սիրոյ, love-knot, love-letter, love-secret, love-song, love-tale, love-toy;
— առ աստուած, առ ընկերն, ազատութեան, հայրենեաց, արուեստից, փառաց, առաքինութեան, love of God;
of our neighbours or fellow-creatures;
of liberty;
of our country;
of arts;
of glory;
of virtue;
ամուսնական, մայրական or մայրենի, հայրական, որդիական —, connubial or conjugal, maternal, paternal, filial love or affection;
— անձնական, self-love, egoism, solipsism;
— աստուածային, երկնային, մաքուր or սուրբ, նորաբողբոջ, փոխադարձ, համեստ, օրինաւոր, եռանդուն, սաստիկ, բուռն, անչափ, հաստատուն, հաւատարիմ, յաւիտենական, divine, celestial, pure, rising, reciprocal or mutual, honest, lawful, ardent, lively, violent, extreme, constant, faithful, eternal love;
մոլենախանձ —, jealousy;
— երկրային, յողդողդ, անցաւոր, զգայական, մարմնական, անկարգ, պիղծ, յանցաւոր, եղեռնաւոր, earthly, inconstant, fleeting or transitory, sensual, carnal, illicit, lustful, culpable, criminal love;
վայելել սիրով, to make love to, to fall in love with, to court, to woo;
հալիլ մաշիլ սիրով, to burn, to languish with love, to be love-sick;
հատուցանել ընդ սիրոյ, to give love for love, to re-love;
— ազդել, to inspire with a passion;
դիւթել, բորբոքել զ—ն, to philter, to charm;
— ցուցանել, to show or demonstrate love for;
առնել —, to be courteous, amiable, friendly;
to do or confer favours;
ուտել զ—, to eat together, to make love-feasts;
դնել — ի բերան, to kiss, to embrace;
սիրով, lovingly, tenderly, affectionately, with pleasure, willingly;
ի — աստուծոյ, for God's sake;
ի — իմ, for me, for my sake;
արա ինձ —, do me the kindness or the pleasure to;
ամենայն սիրով, very willingly;
— իմ ! my love ! my dear ! cf. Խառնեմ;
cf. Հարկանիմ.

· Calfa

NBHL (8)

Սէր յաստուծոյ է։ Աստուած սէր է, եւ որ կայ ի սէրն, բնակեալ է յաստուած, եւ աստուած ի նմա բնակէ։ Երկիւղ ոչ գոյ ի սէր, այլ սէրն կատարեալ ի բաց մերժէ զերկիւղն։ Այս է սէրն աստուծոյ (այսինքն աստուածասիրութիւն), եթէ զպատուիրանս նորա պահեսցուք։ Յայսմ երեւեցաւ սէրն աստուծոյ (այսինքն մարդասիրութիւն նորա) ի մեզ . եւ այլն։ Առ սէր քո (այսինքն վասն սիրելոյս զքեզ)։ Առնել սէր (այսինքն բարեկամութիւն)։ Վայելեսցուք սիրով (այսինքն ցանկութեամբ)։ Սէր կանանց. եւ այլն։

Առ սէրն քրիստոսի յոյժ խնդութեամբ ընդունէին զամենայն չարչարանս։ Առ սէր քոյոյ տէրութեանդ ոչինչ ընդդիմացաք։ Սիրով տանէին զամենայն յափշտակութիւն ընչից իւրեանց։ խօսէր ընդ նոսա սիրով ըստ առաջին սովորութեանն. (Եղիշ.։)

Արա սէր. այսինքն շնորհ կամ ողորմութիւն. (Վրք. հց.։)

Ուտէին եղբարքն սէր. այսինքն ագապ. կերակուր ընդունելութեանք. որ եւ վր. սէրի. (Վրք. հց.)

ամենայն յօգաւորութիւնք եւ սէրք եւ կցորդութիւնք։ Եկայք արասցուք սէրս եւ միաբանութիւնս ընդ զօրապետսն. (Դիոն. ածայ.։ Ուռհ.։)

Զի՞նչ է սէր, ինչ մի՝ որ ամենեցուն պիտոյ է, եւ ոչ է ի միջի. (Պիտառ.։)

Չիք սէր բարձրագոյն քան զքրիստոսի սէրն զիւր հաւատացեալս։ Այլքան օրինակօք զսիրելոյն իւրոյ զնոսա յաճախաբար պատմեաց. (Նանայ.։)

ἁγάπη (որ եւ ագապ). charitas, amor ἁγάπησις dilectio φιλία amicitia ἕρως amor. (յորմէ Սիրել. սիրտ. սերտ). Բերումն ոդւոյ առ ցանկալին. վառումն եւ տենչ սրտի առ կարծեցեալ կամ իրական բարին. ցանկութիւն. յօժարութիւն. հաճութիւն. յարումն. բարեկամութիւն. շնորհ. բարերարութիւն. գութ. զգուանք. տարփումն, եւ առփանք,


Սիրելի, լւոյ, լեաց

adj. s.

amiable, dear, beloved, well-beloved;
affectionate, benign, kind;
favourite, darling, lover;
—դ իմ, my dear;
— ընծայել, to render amiable;
— է ինձ, I prefer;
— է քեզ գեղեցիկն, the beautiful affects you;
— է ինձ կարծել, I should think;
— է ինձ տեսանել ի քեզ, I am very happy to see in you;
— էր ինձ բարերարել, I had placed all my happiness in doing good.

· Calfa

NBHL (8)

Մին սիրելի, եւ միւսն ատելի։ Մի իշխեսցէ անդրանկացուցանել զորդի սիրելոյն։ Սաւուղ եւ յովնաթան սիրելիք։ Առ դու զորդիդ քո սիրելի, զոր սիրեցեր՝ զիստհակ։ Ոչ խնայեցեր յորդիդ քո սիրելի վասն իմ։ Դա է որդի իմ սիրելի, ընդ որ հաճեցայ։ Բայց ձեզ ասեմ սիրելեաց իմոց։ Ողջոյն տան քեզ սիրելիք։ Ողջոյն տաջիր սիրելեաց մերոց իւաքանչիւր յանուանէ.եւ այլն։

Իսկ (Փիլ. իմաստն.)

Ատելեաց իմոց, սիրելեաց իմոց։ Սիրելեաց իւրոց։ Սիրել զատելիս քո, եւ ատել զսիրելիս քո։ Սիրելիք անուան քոյ։ Զոր խոստացաւ սիրելեաց իւրոց։ Ողջոյն տուր սիրելեաց մերոց հաւատովք (յն. ողջունեա զսիրողսն մեր).եւ այլն։

ἁγπητός, ἁγαπώμενος, ἡγαπώμενος carus, charus, amabilis, dilectus, amatus. Արժանի սիրոյ. սիրեցեալ. բարեկամ. որ կըսիրուի, սիրածը.

Ով սիրելի. իրբ ով բարեկամ. ըստ յն. ասի նաեւ, ով հիւր. ω ξένε hospes. (Պղատ. ստէպ։)

Ով սիրելիք. ὧ ξενοί hospites. անդ.

հասարակք եւ միաբանք՝ ըստ առակեցելումն (ըստ առածին բիովնի՝) սիրելեացքն. իմա, իրք սիրելեց կամ բարեկամաց. τὰ τῶν φίλων amicorum omnia.

ՍԻՐԵԼԻ, լիք. ἁγαπών amans, diligens φίλος amicus. Սիրօղ. սիրիչ. որ սիրէն՝ կամ սիրեաց.


Սիրեմ, եցի

va.

to love, to be fond of, to have an affection or a liking for, to cherish, to like, to be pleased, to take pleasure or delight in, to delight in;
— զմիմեանս, to love one another, to be fond of each other;
ըստ անձին —, to love as oneself;
— իբրեւ զբիր ական, to love as the apple of one's eye;
— մինչեւ զշունչ վախճանին, to love to one's last breath;
խանդակաթ, տարփանօք, սաստիկ, բոլորով սրտիւ or յամենայն սրտէ, ոգւով չափ, ի վեր քեան զամենայն, անկեղծ սիրով —, to love tenderly, passionately or dotingly, to distraction, with all one's heart, with all one's soul, above all, sincerely;
զմի սէր —, to love with equal affection.

· Calfa

NBHL (15)

Սիրեսցուք զնա, զի սիրեսցէ զմեզ. (Եփր. պհ.։ Սիրեցին զարարիչն, եւ սիրեցան ի նմանէ. Յճխ. ՟Բ։)

Սիրեսցես զտէր աստուած քո յամենայն սրտէ եւ յամենայն աճնէ քումմէ։ Սիրեսցես զընկեր քո իբրեւ զանձն քո սիրեցից զքեզ տէր։ Նախ նա սիրեաց զմեզ։ Որ սիրեաց զիս։ Ինքն իսկ հայր սիրէ զձեզ, զի դուք զիս սիրեցիք։ Սիրեսջիք զմիմեանս, որպէս եւ ես զձեզ սիրեցի.եւ այլն։

Աստուած առաւել եւս սիրէ զմեզ՝ քան թէ մեք զանձինս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 21։)

Ահա սիրեցէք զեկեղեցիս, եւ սիրեցայք յեկեղեցւոյ. (Փարպ.։)

Դու ինքնին ասացեր՝ զքեզ սիրողին սիրիլ ի հօրէն եւ ի քէն։ Սիրելն զառաքինութիւն՝ զանձն է սիրել (իսկապէս). (Խոսր.։)

Քանզի ինքն կարի յոյժ սիրեաց զմեզ, նոյնպէս կամի եւ ինքն ի մէնջ սիրել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)

Զի եթէ ոք ի թագաւորէն սիրեսցի քան զամենեսին՝ երանելի է, որ յաստուծոյն սի սիրեսցի սերտ սէր (այսինքն սիրով), ի՞մ ինիք արժանի լինիցի. (Ոսկ. եբր.։)

Սէրն՝ (այսինքն որով) սիրեցեր զիս, ի նոսա իցէ, եւ ես ի նոսա. (Յհ. ՟Ժ՟Է. 26։)

Մի հաւատք էր ամենեցուն, զմի սէր սիրէին զքրիստոս։ Քորքն երկոքեան զմի սէր սիրէին զտէրն, եւ զմի գիտութիւն արբին երկոքեանն. (Մամբր.։)

Սիրէին լսել զուսումն՝ զոր ոչ գիտէին. (Տօնակ.։)

Տալ զաստեացս (իրս) ատել հոգւով, զանտեացն սիրել. (Տաղ.։)

Ամենայն մեղք վասն յոյժ անձին իւրոյ բարեկամութեան լինիցի. զի կուրացեալ իցէ առ սիրեցեալն սիրողն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)

Կոչեալ զեղբարսն՝ սիրեաց զնոսա, եւ կերակրեաց. այսինքն սէր արար. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Ընդէ՞ր սիրի ախտն՝ ախտ ելով. (պատիրն տեսակաւ պարտեալ. Անյաղթ հց. իմ.։)

ἁγαπάω, φιλέω . (որ եւ համբուրել). στέργω amo, diligo. Սիրով բերիլ առ ոք կամ առ իմն. ախորժել. հաճիլ. բարեկամանալ. յարիլ. ընտրել. սէր ցուցանել. գգուել. գթասիրել.


Սիրող

adj. s.

loving, fond of;
amateur, lover;
— նկարուց, amateur of pictures;
— երաժշտութեան, dilettante;
— գեղարուեստից, virtuoso;
— ազատութեան, փառաց, lover of liberty, of glory;
չես դու — մարդահաճութեան, you do not like flattery;
— է նա գրենոց, books are his passion;
— եմ ես տնկաբանութեան, I have a great taste for botany.

· Calfa

NBHL (3)

Զքեզ սիրիչ եւ որդեակն մեր հռիփսիմէ. (Ագաթ.։)

Ըստ իրաւունս սիրողաց անուան քում. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Ը. 132։)

ՍԻՐԻՉ ՍԻՐՈՂ. ἁγαπών . Որ սիրէն. սիրօղ. որ ասի եւ Սիրելի.


Սկսնում, սայ

vn.

to begin, to commence, to initiate, to set about, to enter upon, to start, to make one's outset;
to give the signal for or of, to fall to, to undertake, to propose, to put in train;
to be born, begun or commenced;
վերստին —, to begin again, anew, afresh or over again;
to recommence;
տալ —, to cause to commence.

· Calfa

NBHL (3)

cf. սկսանիմ.

Սկսնու այնուհետեւ եւ զառակսն անցուցանել. (Ագաթ.։)

Սկսնու, եւ կատարէ եւ կնքէ զաղօթս իւր, եւ սիրտ նորա ոչ զգայ՝ զոր ինչ ասացին շրթունք նորա. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Սղեմ, եցի

va.

cf. Սղացուցանեմ.

· Calfa

NBHL (5)

Ի տալն բազմանայ քան ի սղացուցանելն. (Տօնակ.։)

Վտանգ ոչ սակաւ՝ զճշմարտութիւն սըղցուցանել. (Բրս. գորդ.։)

Յորժամ կամի սղացուցանել ըստ այսմ օրինակի զվանկն ձայնաւորի ... փոխէ զբնութիւն՝ սղացուցանելով. (Երզն. քեր.։)

Զամենեսեան սղացուցանել, վայիւ եւ աշխարով լցեալ զաշխարհս. (Կիր. պտմ.։)

ՍՂԱՑՈՒՑԱՆԵՄ որ եւ ՍՂԵԼ. ἑλαττόω diminuo λεπτόω attenuo. Տալ սղանալ. նուազեցուցանել. տկարացուցանել. կարճել.


Սղիմ, եցայ

vn.

cf. Սղանամ.

· Calfa

NBHL (1)

cf. Սղանամ։


Սղոց, աց

s. zool.

saw;
saw-fish;
— ձեռաց, hand-saw.

· Calfa

NBHL (7)

Միթէ բարձրանայցէ՞ սողոց առանց ուրուք ձգելոյ. (Ես. ՟Ժ. 15. տես եւ Ամովս. ՟Ա. 3։ թգ. ՟Ժ՟Բ. 31։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի. 3։)

Եսայիաս՝ որ փայտեայ սղոցաւն սղոցեցաւ. (Եպիփ. խչ.։)

Եհեղ զարիւն մարգարէին, սոցիւ հերձեալ նըման փայտին. (Յս. որդի.։)

Սղոցն սողոց է։ Սղոցն ստուգեալ ասի սողոց, որ սողայ. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։ եւ Հին քեր.։)

ՍՂՈՑ. որպէս Սղոցաձուկն.

Է գազան ի ծով, որ կոչի սղոց. (Եպիփ. բարոյ.։)

πρίων serra. իտ. sera. Երկաթի գործի բազմաժանի, որ սողելով իմն հատանէ զփայտ կամ զտախտակ եւ այլն.


Սնդոն, ի

s.

sindon, Tyrian stuff, cloth, linen;
sheet;
table-cloth;
cf. Մարմնակալ.

· Calfa

NBHL (5)

Զմարմինն (կուսին) աստուածընկալ՝ առաքելոցն ամփոփեալ ի սնդոնի մաքուր եւ սուրբ կտաւուց. (Լմբ. վերափոխ.։)

Ցոյց ինձ ինձ զոտս քո. եւ հիւանդն ի բաց առեալ զսընդոնն՝ եցոյց նմա. (Վրք. հց. ձ։)

սարկաւագն մեկնէ զխորհրդաակն սնդուն ի վերայ սեղանոյն զգուշութեամբ. (Պտրգ. աթան.։)

Զայս սնաւ եւ զկտաւ քթանեայ ... սնտուք եւ վարշամակք. (Մաշտ. կիլիկ.։)

ՍՍՆԴՈՆ որ գրի եւ ՍՆԴՈՒՆ, սՆԴՈՒ, ՍՆՏՈՒ, ՍԻՆԴՈՆ, ՍԻԴՈՆ. Բառ յն. սինտօն, սինտօնի . σινδών, σινδόνη sindon, tela tyria, linteum, corporale. Սաւան կտաւի յերկրէն սիդոնի եւ տիւրոսի. բարակ կտաւ. բեհեզ. օթոց. պատանք. պաստառակալ. եւ Մարմնակալ.


Սննիկոն

s.

chrytomancy, divining by means of barley;
—ս արկանել, to divine by -.

· Calfa

NBHL (4)

ՍՆՆԻԿՈՆ կամ ՍՆԻԿՈՆ. որ գրի եւ ՍԻԲՆԿՈՆ. Ազգ հմայից կամ դիւթութեան, որ ի լուծմունս եւագրի մեկնի, գարնկեցութիւն.

Ի սննիկոնս, յուռութս։ Պահարան եւ սիբնկոն. (Մանդ. ՟Ի՟Զ. եւ ՟Թ։)

Առ դիւթս եւ հարցուկս չերթալ, սնիկոնս չարկանել. (Եւագր. ՟Ժ՟Ը։)

Սննիկոնք, հմայողական դիւթութիւնք։


Սնունդ, սննդեան

s. mech. fig.

nutrition, nourishment, alimentation;
nutriment, aliment, food, maintenance, subsistence;
feeding;
nurture, instruction, education;
տեղի սննդեան որբոց, orphan-house.

· Calfa

NBHL (6)

Զգաւառն խնդրել, զսննդենէն քննել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)

Ըստ գեղեցիկ ի մանկութենէ մինչեւ յաւագոյթ սննդեանն. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 26։)

Ընդէ՞ր դիպեցայ մանկութեան սննդին՝ կաթամբ ստեանցն սնանելով. (Իսիւք.։)

Լիցի օտարանացօք, եւ տեղի սննդեան որբոց, եւ ծերոց եւ անունողաց տածումն. (Խոր. ՟Գ. 20։)

Յիշեցէք զհոգեւոր սնունդ իմ, որ զձեզ աւետարանաւն ծնայ։ Բարձեր զանհասն բնութեամբ ի գիրկս քո սննդեամբ. (Ճ. ՟Ա.։ Շար.։ 3)

τροφή, ἁνατροφή nutritio, educatio, alimonia. Սնանիլն, եւ սնուցանելն. տածումն. բուծումն. եւ Նիւթ սննդարար.


Սուր

adj. s. adv. gr.

sharp, pointed, piercing, cutting, trenchant;
penetrative, acute, perspicacious, keen, subtle, lively;
sharpness;
sharply;
acute accent;
— ձայն, sharp sound, shrill voice;
— ազք, ակն, keen sight;
— ականջ, sharp ear;
— համ, acrid savour;
— ցաւ, acute pain;
— ունկն կալջիր խրատու հօր քոյ, be most attentive to your father's advice.

· Calfa

NBHL (23)

Սուր տէգ նիզակի։ Սուր սայր սուսերի. (Եփր. ծն. եւ Եփր. ել.։)

Որպէս զածելի սուր։ Որպէս սուր սուսեր։ Իբրեւ զսուսեր։ Սուր քան զսուսեր վարսավիրայից. (Սղ. ՟Ծ՟Ա. 4։ ՟Ծ՟Զ. 6։ Ես. խթ. 2։ Եզեկ. ՟Է. 1։)

Մանուկ սուր գտայց ի դատաստանի. (Իմ. ՟Ը. 11։)

Սուր սուսերաւ սաստից։ Քաջ սուր մանգաղաւ եւ գերանդեաւ։ Որ սուսերաց ըզսուրն (լինել) տայ. (Նար. ՟Ի՟Զ։ Փարպ.։ Յս. որդի.։)

Գաղտակուրս սուրս. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։)

Շրջապատեալ բարձր եւ սուր լերամբք. (Ուռպ.։)

Եւ էր սուր ցաւ անբժշկլի. (Ոսկիփոր.։)

Ժանտ ախտս գործեն, սուր հիւանդութիւնս (կամ սրածութիւնս) մինչեւ հարկանիլ մարդ եւ անասուն առ հասարակ. (Շիր.։)

Սուր գնացս ունէին, փախչէին։ Սուր են ընթացք նորա քան զքերովբէիցն։ Սուր է բնութեամբ, եւ արագ ընթացիւք. (Պիտ. Եփր. ծն.։)

Անուանեցաւ թաթար, որ ասի սուր եւ թեթեւ. (Մաղաք. աբ.։)

Թերեւս, զի արագ լսիցես. այլ չիցես սուր ականջօք քան զէշ. (Ոսկ. փիլիպ.։)

Սուր ունկն կալջիր հայրութեան խրատոյն խորհրդոց. (Եւագր. ՟Ժ։)

Սրովք աչօք իսկ տեսի, եւ ի միտ առի գիրն, ոչ եթէ համբաւովք տեղեկացեալ. (Ստեփ. սեւան.։)

Սուր եւ արագատես միտք։ Սուր՝ մտածութեան՝ ակամբ տեսանել։ Միտս սուրս ստասցին. (Փիլ. ել.։ Պրպմ.։ Իգն.։)

Լուր, երանգն՝ սուր. (Պղատ. տիմ.։)

Բարբառք արագք եւ հեղգք, սուրք եւ ծանրագոյնք. (անդ։)

Բնութիւն որպէս յարմարումն (այսինքն ներդաշնակութիւն՝) բաղկացաւ ի ծանուէն եւ ի սրոյ. (Փիլ. լին. ՟Բ. 55։)

Չորեքաղեանն քնար ի չորից լարից. զիլ՝ որ է սուր. եւ պամ՝ որ է ծանր. եւ այլն։ Սուրն համեմատի հրոյն, զի տաք է եւ չոր. (Երզն. քեր.։)

Յայտնագոյն քան զձայն՝ զգործոցն ճշմարտութիւն, այնոցիկ՝ որ սուր կարեն տեսանել, յանդիման կացուցանէ. (Փիլ. լիւս.։)

ընդդէմ բախիցէ ոք ի սուր լսողաց անտի. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։ 7)

ὁξύς, ἡκανημένος acutus, praeacutus եւ velox. Սրեալ. սայրասուր. հատու. բարկ. բարակ. նուրբ. եւ Արագ յոր եւ է կարգի. արագընթաց. արագալուր. արագատես. արագամիտ. կտրուկ.

ՍՈՒ՛Ր. ὁξύς acutus. Ըստ երաժշտաց՝ է մակդիր ազգոյ եւ նուրբ ձայնի կամ լարի. որ եւ սոսկ. բարակ. լերկ.

ՍՈՒՐ. մ. ὁξέως, ὁξύ acute, argute. Սրատես կամ սրամիտ գոլով, եւ սրունկն լինելով.


Սպունգ, պնգի, պնգոյ, պունգի

s.

sponge;
սուտ —, bastard —, alcyonium;
— լսնոսկւոյ, spongy platina;
սրբել, ջնջել սպնգաւ, to sponge, to clean or wipe off with a sponge;
ընդ սպնգով ծածկել զերկաթ, զնետ, to admonish kindly, to warn gently.

· Calfa

NBHL (11)

Սպունգ լի քացախով։ Սպունգ լցեալ քացախով. (Մտթ. ՟Ի՟Է. 48։ Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 35։ Յհ. ՟Ժ՟Թ. 29։)

Զօրէն սպընգի անգայտացոյց. (Փիլ. լիւս.։)

Սպունկն աման է ճիճոյ, որ ի ծովն լինի, զոր մարդիկ ամպ անուանեն. (Զքր. կթ.։)

Սպնգով թացեալ. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)

Ոչ ոք սպունկ վիրացն մատուցանէր (առ ի սրբել զչարաւն). (Իսիւք.։)

Իբրեւ սպունկաւ իւիք յինքն հաւաքեալ ժողովէր. (Սանահն.։)

Տեսեալ զնա առիւծուն՝ աջ թաթիւն որպէս սպունգաւ սրբէր զքրտունսն. (Հ=Յ. օգոստ. ՟Ժ՟Գ.։)

Սպունկով կարեկցութեան ջնջեաց զարտասուս այրեաց. (Ոսկ. մտթ.։)

Ընդ սպունկաւն ծածկեալ ունէր զերկաթն (նաթան ի յանդիմանելն զգաւիթ ոճով). (Ոսկ. ապաշխ.։)

(Ի սոյն նմանութիւն թուի բերիլ եւ բանն Արծր. որ եդաւ ի բառն Սպուգ։)

ՍՊՈՒՆԳ որ եւ ՍՊՈՒՆԿ. յն. սբօ՛նղօս . լտ. սբօ՛նճիտ. σπόγγος spongia. ար. պ. սէֆէնճ, իսֆիւնճ. Սաթնուկ. բոյս ծովային որպէս սունկ՝ ծակոտկէն յամենայն կողմանց, փափուկ եւ թեթեւ, որ յինքն ծծէ զջուր, եւ դիւրաւ մաքրէ զխոնաւուտ աղաս. սիւնկէր, սօնկէր.


Սպուռ

cf. Սպառսպուռ.

· Calfa

NBHL (2)

cf. Սպառսպուռ, եւ Սփիւռ.

Ելանէին ամենեքեան սպուռ բովանդակ. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը։)


Ստեղծում, ծի

va.

cf. Ստեղծանեմ.

· Calfa

NBHL (4)

Ցուցանել նմա լոյս, եւ ստեղծուլ իմաստութեամբ. (Ես. ՟Ծ՟Գ. 11։)

Որգան տեսակաւ զնա ստեղծուն։ Էութիւնս (հրեղինաց) ի հրոյ ստեղծուին. (Դիոն. երկն.։)

Գնացեալ յաղուանս՝ ստեղծու եւ նոցա գիր. (Վրդն. պտմ.։)

cf. Ստեղծանել, մանաւանդ ըստ ՟բ. նշ. πλάσσω, περιπλάσσω formo, fingo.


Ստեղն, ղան, ղին, ղունք

s. anat. gr. mus. bot.

branch, bough, shoot;
stalk, stem, trunk;
focil;
dactyle;
key, stop;
cf. Ստեղի;
umbel;
— ծխոյ, pillar of smoke;
ստեղունք աշտանակաց, branches of a candelabrum;
ստեղունք եղջերուաց, antlers or branches of stags' horns;
ստեղունք դաշնակի, keys, key-board, finger-board of a piano-forte;
— արձակել, to branch out, to ramify.

· Calfa

NBHL (12)

Անկան ոստք նորա, խորտակեցաւ ստեղն նորա։ Ի ստեղն նորա հասին ամենայն գազանք վայրի։ Եղիցի ստեղն նորա անտառ ացեալ շուրջ զնովաւ։ Ո՞վ է սա՝ որ ելանէ յանապատէ իբրեւ զստեղն ծխոյ խնկեալ (կամ իբրեւ զծուխ ծառացեալ բարձրացեալ)։ Արասցես աշտանակ. բունն եւ ստեղունքն եւ սկահքն եւ գնդակք եւ շուշանքն անդստին ի նմանէ։ Ի միում ստեղանն։ Վեցեցունց ստեղանցն արձակելոց յաշտանակէ անտի. (Եզեկ. ՟Լ՟Ա. 12. 13։ Երեմ. ՟Ժ՟Է. 8։ Երգ. ՟Գ. 6։ Ել. ՟Ի՟Ե. 31=36։ ՟Լ՟Է. 18=25։)

Առեալ արմատս, բերեալ ցօղուն, արձակեալ ստեղն, կապեալ ծունր. (Ագաթ.։)

Նման էր ծառոյ, որոյ զոստսն կոտորեալ, եւ ստեղն միայն կայցէ. (Ճ. ՟Ա.։)

Ուղէշք (եղջերաց եղջերուաց) այսր անդր բուսեալք զօրէն ոստոց ի ստեղունս։ Կաղնահասունս կոչեն զայնս՝ որ ի վերայ ստեղինն հասանեն. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. լին. ՟Դ. 1։)

Այբն առաջին ըզքեզ տըղայ՝ հանէ յիմաստըն գերակայ. երրորդութեանըն մերձակայ՝ լինիս երիւք ստեղամբք նորա. (Շ. այբուբ.։)

ՍՏԵՂՆ, կամ ՍՏԵՂ, որ եւ ՍՏԵՂԻ, ասին նմանութեամբ երկու ձայնք ի շարականի՝ իբր հաստաբեստ եւ աճունաճեղ ի նուագս ծանր երգոց.

Երկրորդի (ձայնի) ստեղն. զորս գտեալ հրոյն՝ ճարակ եւ կերակուր իւր առնէ զամենեսեան. իսկ վերջին ստեղն պատրաստէ սիրելեաց իւրոց բաժակ փրկութեան եւ անմահութեան յարքայութեանն երկնից. (Քերթ. եկեղ.։)

Երկրորդ ձայնի կողման՝ ողբերգականաւ ասել զսաղմոս յաղուհացսն. իսկ որ ստեղ նորուն կոչի, կարգեալ է շաբաթուն մեծի։ Իսկ կողման ձայնի չորրորդի ... իսկ որ վերջին ստեղն կոչի. եւ այլն. (Տօնակ.։)

ՍՏԵՂՆ՝ ըստ քերթողաց է Բառ եռավանկ, յորում առաջինն է երկար, եւ երկու յետինքն սուղ.

Եռավանգք ութ, ստեղն ներկայնէ եւ ներկուց աղօտաց՝ քառամանակ. ո՛րբար. ա՜բրաամ. (Թր. քեր.։)

Ստեղն, որ ունի կարճ զմիջին եւ զվերջին վանգն՝ սակս ամփոփելոյ բաղաձայնիցն զերկամանակն. որպէս աբրաամ, ա՛րեգակն։ Սղացուցանելով առնէ ստեղն զհաւեղն։ Առնել սուղ, որ է ստեղն. (Երզն. քեր.։)

(լծ. հյ. ծեղ. եւ ստեղացեալ. յն. սդէ՛լէխօս ). στέλεχος stipes, truncus, caulis, ramus, candex. Բուն եւ եղէգն տնկոց եւ բուսոց ուղղորդ ի վեր բուսեալ. ծիղ. ծղօտ. եւ ճիւղ. ոստ. շառաւիղ. իրօք կամ նմանութեամբ. տալ, ֆիտան, շահ, փայէ, բուզէի տիրէխդ. եբր. ալա (սաղարէ)


Ստեպղին, ղնի, ղնոյ

s.

carrot;
վայրենի —, parsnip;
վայրի —, madder, athamantha.

· Calfa

NBHL (4)

Թաղթ եւ շաղգամ եւ ստեպղին։ Հարցաւ ստեպղին ի շաղգամէ, եթէ ղի՞ այդքան ընդ երկրաւ մտանես. (Մխ. առակ. ՟Ծ. ՟Ծ՟Զ։)

Ստեպղինն, ճակնդեղն, բողկն եւ շողգամն զծառուտ տեղերն ախորժան. (Վստկ. ՟Մ՟Ձ՟Գ։ եւ Բժշկարան.։) ստեպղին վայրի, որ լինի ի պէտս ներկոյ.

Ստեպղին (կամ ստեպեղին) վայրի, դաւկոս. (Գաղիան.։)

σίσαρον siser. իտ. sesaro, carota, pastinaca. Արմատ բանջարոյ՝ որպէս բողկ կամ ճակնդեղ, երկայնաձիգ՝ դեղին եւ կարմիր՝ քաղցրահամ. հավուճ, հէվճ, գազար, ապզար.


Ստնդի, ոյ

adj.

cf. Ստնդիաց.

· Calfa

NBHL (11)

Որպէս առնուցու դայեակ զստնդիաց։ Զստնդիացն (կամ զստնդիայն) հանդերձ հաստատելով ծերով։ Ի տղայոյ մինչեւ ցստնդիացն։ Ի բերանոյ մանկանց տղայոց ստնդիեցաց։ Զմանուկնս ստնդիայս (կամ ստինդիացս)։ Ի սատակել տղայոց ստնդիեցաց (կամ ըստնդիացոց)։ Զտղայս ստնդիայս, կամ ստնդիացս.եւ այլն։

յերիտասարդաց մինչեւ յստնդիայսն։ Բայց ի տղայոցն ստնդիացեաց. (Խոր. ՟Բ. 70։ ՟Գ. 27։)

Զիա՞րդ որ կերակրէ զամենայն՝ սնդի է (կամ ստին դիէ)։ Սրոյ ճարակ առնել զամենեսեան մինչեւ ի ստնդի։ մատուցին զկաթն իբրեւ ստնդիոյ. (Պրոկղ. կուս.։ Ուռհ.։ Եփր. ծն.։)

Կերակրիս իբրեւ զստնդիայ։ Էառ զստնդիայն ... ստնդիայն եցոյց մատամբն իւրով զհայր իւր։ Դեռ ստնդիայ է։ Ի ստնդիայ հասակի։ Ի ստնդիաց ժամանակին. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։ Լմբ. վերափոխ.։ Բրսղ. մրկ.։ Վեցօր. ՟Ա։)

Ստնդեաց որդւովն. (Յհ. կթ.։)

Շարժեաց զլեզուս նոցա ստնդիացելոցն ... ի բերանոյ մանկանց տղայոց ստնդիացոց (կամ ստնդիացելոց) կատարեցեր օրհնաբանութիւն. (Ճ. ՟Թ.։ եւ Մեկն. ղկ.։)

Ստնդիեայք, ստնդիեցաց, տղայքն են. (Արիստակ. գրչ.)

Որպէս տըղայ ըստնդիացին, որ զմօրն յինքըն ձըգէ զըստին։ Տեսին տղայք եւ ստնդիացիք։ Ընդ ստնդիացիս յիմա՛ր լիցուք ի գործոց չարեաց. (Յիսուս որդի.։ Ճ. ՟Գ.։)

Տրոհէին զստնդիացիկն ի ստենէ մօրն. (Յհ. կթ.։)

Մատուցին զգառն իբրեւ քահանայի, եւ զկաթն իբրեւ ստնտիեցւոյ (կամ ստնդիեցի). (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)

ՍՏՆԴԵԱՅ ՍՏՆԴԵԱՑ ՍՏՆԴԻ ՍՏՆԴԻԱՅ ՍՏՆԴԻԵԱՅ ՍՏՆԴԻԱՑ ՍՏՆԴԻԱՑԵԱԼ ՍՏՆԴԻԱՑԻ ՍՏՆԴԻԱՑԻԿ. θηλάζων (լծ. դիեցօղ) lactens ὐποτίτθιον, ὐπομάζος infans lactens, seu sub ubere. Մանուկ տղայ՝ որ դիէ զստինս. դիեցիկ. կաթնկեր. ծիծ ուտօղ, կաթ ուտօղ.


Ստնտու, աց

s.

nurse, wet-nurse;
երգ —աց, lullaby.

· Calfa

NBHL (3)

Խաբեալ ի ստնտուէդ՝ սնուցանես զորդի մարիդ։ Գիսակ որդի ստնտուի արտաշեսի։ Սոփի մտանէ ստնտու (կամ ստնդու) մանկանն. (Խոր. ՟Բ. 35. 43. 77։)

Իբր ստնտուի եւ դայեկի. (Փիլ. լիւս.։)

θηλάζουσα lactens. Ստինս տուօղ տղայոյ՝ դայեակ, եւ մայր. կաթնատու. դիեցուցիչ. տե՛ս (Մտթ. ՟Ի՟Դ. 19։ Մրկ. ՟Ժ՟Գ. 17։ Ղկ. ՟Ի՟Ա. 23։)


Ստորին, րնոյ, րնոց

adj. s. inferior, low;
lower part or end, bottom;
subterranean;
tartarus, hell;
— հայք, Lower Armenia;
— ասորիք, Coelesyria;
—ք երկրի, bowels of the earth;
ի —ս մտանել, to set, to go down, to disappear.

· Calfa

NBHL (10)

ՍՏՈՐԻՆՔ գ. Ստորին վայրք կամ իրք. սանդարամետք. եւ Վայրագոյն դասք հրեշտակաց եւ բնակիչք երկրի ընդ երկնաւ.

Էջ նախ ի ստորին կողմ երկրի. (Եփես. ՟Դ. 9։)

Իջեալ ի ստորին վայրս մահու. (Պտրգ.։)

Ստորինն՝ ներքին է. եւ որպէս մարմնովն ի գերեզման էջ ըստ այլոց մարմնոց, նոյնպէս եւ ոգւովն առ այլոցն մեռելոց ոգիս չոգաւ. (ոսր. պտրգ.։)

Աշխարհի՝ զոր կոչեմք ստորին. եւ սորին՝ որ է ստորինս, է ինչ մասն գէջ՝ զոր գետս եւ ծովս սովոր եմք կոչել. եւ մասն ինչ չոր՝ զոր ցամաք եւ կղզիս անուանեմք. (Արիստ. աշխ.։)

Ստորին հայք. (Եղիշ. ՟Դ։)

Կար զօրութեան իմոյ ընդ ստորինս երկրի. (Սղ. ՟Ճ՟Լ՟Ը. 15։)

Զաչս մտաց ընդ ստորինս ցնդեցին։ Խարիսխ քո յերկինս, դու ընդէ՞ր ի ստորինս կորանաս։ Վերինքն ուսանին, եւ ստորինքս վարդապետեն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. համբ.։)

ὀ, ἠ, τὸ κάτω, κατώτατω, κατώτερος, -ρα, -ρον inferior, sublunaris, subterraneus. Որ ինչ է ի ստոր. ստորային. ներքին. խոնարհագոյն. վարի, տակի.

Ստորին ասորիք. որ եւ Կլէսուր. Κοιλοσυρία, κοίλη Συρία Coelesyria Syria inferior. ՟(Գ. Մակ. ՟Ժ. 69։ ՟Բ. Մակ. ՟Գ. 5. 8։ ՟Դ. 4։ ՟Ը. 8։)


Սողուն, ղնոց

s. adj. med.

reptile;
creeping;
— ցաւ, gangrene.

· Calfa

NBHL (4)

(լծ. թ. սօղուլ. ճան ). ἔρπετον reptile. Զեռուն՝ որ սողի ի վերայ երկրի. ճճի անոտն կամ կարճոտն կամ բազմոտանի. տես (Ծն. ՟Ա. 24։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 29. 41. եւ այլն։) Դադարք սողաց լեալ էին ամենայն անդամք ճգնողին. Իսիւք.։

Զիարդ ոմանք (ի կենդանեաց) սողունք, եւ այլք ուղղորդք։ Սողուն է սատանայ ոչ ի վերայ հողոյ, այլ ի վերայ օդոյ. (Առ որս. ՟Է։ Եղիշ. յես.։)

Ի քաղաքին լիւստրացւոց ի վերայ սողնոյն (կաղի սպրդողի) բժշկութեան։ Կին մի սողուն ի մոկաց, զի կարկամեալ էր, եւ եկն սողալով։ Այր մի սողուն ցաւով եւ դօստացեալ ոտիւք կամեցաւ գնալ առ սուրբն. (Կոչ. ՟Ժ՟Է. կամ ժէ։ Ճ. ՟Գ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

ՍՈՂՈՒՆ. ա. ἐρπιστικός reptilis, humi serpens, repens χόλος claudus. Որ սողի, կամ զեռայ, կամ սպրդի իւիք օրինակաւ, եւ Կաղ.


Սոյնպիսի

cf. Այսպիսի.

· Calfa

NBHL (1)

cf. Այսպիսի։ Շ. ընդհանր.։


Սոսկումն, ման

s.

horror, great fear, trembling, shuddering, terror, dread, dismay, fright, apprehension;
— հերաց, bristling up of the hair;
դողումն եւ — կալաւ զբանակն, a panic spread through the army;
— պատահեաց ինձ, I was seized with horror;
— ածել, բերել, to terrify, to strike with horror, to make one's hair stand on end.

· Calfa

NBHL (4)

Դողումն եւ սոսկումն պատահեցին ինձ։ Յափշտակեաց ի վկայութիւն զսոսկումն իւր։ Սոսկումն սրտի, եւ լքումն ծնդաց։ Ահ եւ երկիւղ, եւ սոսկումն մարմնոյ. (Յոբ. ՟Դ. 14։ Ամովս. ՟Ա. 11։ Նաւ. ՟Բ. 10։ ՟Բ. Մակ. ՟Գ. 17։)

Սոսկմամբ մեծաւ։ Այս բազում սոսկման արժանի է։ Սոսկումն հերաց, եւ մարմնոց խռովութիւն։ Դողումն եւ սոսկումն ունի զարարածսն, յորժամ զպատիւ արարչին ոք նոցա մատուցանիցէ. (Դիոն. եկեղ. եւ Դիոն. թղթ.։ Իսիւք.։ Եզնիկ.։)

Լինի երկիւղ ըստ սոսկման իմն (այսինքն դողման ցրտութեամբ), ջերմութեանն ամենայնի ընթացելոյ ի սիրտն. (Նիւս. բն.։)

φρίξ, φρίκη, φρικασμός, θραυσμός horror περίφριξις refrixio, frigor. Սոսկալն. դողումն. սարսափումն. քստմնութիւն. ահ. ահաւիրք. եւ Սարսռումն ի ցրտոյ. ահուդող.


Սովորիմ, եցայ

vn.

to be accustomed, habituated, to get used or inured, to grow familiar with, to be in the habit or practice of, to take a bent, to practise;
— հրոյ, to become accustomed to the fire;
— աշխատութեան, to become inured to, to inure oneself to labour, to become industrious;
յանիրաւութիւն —, to become obdurate or hardened in iniquity.

· Calfa

NBHL (5)

Այր՝ որ սովորի ընդ բանս նախատանաց, յամենայն աւորս իւր նա ոչ խրատեսցի. (Սիր. ՟Ի՟Գ. 20։ Յանիրաւութիւն սովրի. Յճխ. ՟Ժ՟Գ։)

Սակաւ սակաւ սովորիս զծուլութիւն յաղօթս քո. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։)

Վասն հաւատոյն՝ զոր յաստուած սովորեցաք. (Ճ. ՟Ա.։)

Զբարս չարս ոչ է պարտ երբէք սովորել. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)

եւ հ. ՍՈՎՈՐԻՄ որ եւ ՍՈՎՈՐԵՄ. ἕθω, εἱώθε, συνεθίζομαι consuevit. Սովորեմ, է. սովորութիւն առնել կամ ունել. բնաւորիլ. վարժիլ. ընտելանալ. ուսանիլ. սովրիլ, սորվիլ.


Սովորութիւն, ութեան

s.

custom, habits, manners, usage, practice, use, bent;
արդի, նոր —, mode, new fashion;
հնացեալ —ք, ancient customs;
տարադէպ, դժպատեհ —, abuse, corrupt practice;
չար, յոռի, գարշ —, bad habit, ugly way, sad or nasty trick;
ընդ սովորութեան, according to custom, as usual;
ընդ ոչ սովորութեան, out of use or custom, unusual;
ընդ սովորութեան իւրում, as is his wont, according to his custom;
մեք չունիմք —, it is not our custom to, we are not in the habit of;
երկրորդ բնութիւն է —, use is second nature;
cf. Ունակութիւն.

· Calfa

NBHL (7)

Ոչ չոգաւ ըստ սովորութեանն ընդ առաջ հմայիցն։ Ելին ըստ սովորութեանն իւրեանց։ Ժամանակաւ ձգեալ ամպարիշտ սովորութիւնն իբրեւ զօրէնս պահեցաւ։ Առնել նոցա ըստ սովորութեան օրինացն ի վերայ նորա։ Յելանել նոցա յերուսաղէմ ըստ սովորութեան տօնին։ Ի ձեր սովորութիւն, զի մզի ոք արձակեցից ձեզ ի զատկիս։ Մեք չունիմք այնպիսի սովորութիւն.եւ այլն։

Եղեւ սովորութիւն իւրեանց նոցա իբրեւ օրէնք. (Եփր. ծն.։)

Ժամանակաւ սովորութիւնն հաստատեալ թուեցան օրէնք. (Առ որս. ՟Է։)

Ամենայն ումեք իւր սովորութիւն քաղցր է։ Երկրորդ բնութիւն է սովորութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։ եւ Ոսկ. ես.։)

Որ եւ սիրելի իմոց իսկ ախորժակացս է, առաւել եւս սովորութեանցս։ երկնայնոցն զարդարեալ սովորութեամբք. (Խոր. ՟Ա. 1 ։ ՟Գ. 67։)

Ամ յամէ սովորութիւն կարգեաց։ Ծով եւ գետք ճանապարհ հորդեցին առաջի նոցա ըստ ոչ սովորութեան։ ոչ էր սովորութիւն երբեք սրբոյս՝ բարւոյ ընդդէմ դառնալ. (Եղիշ. ՟Է. ՟Ը։)

ἕθος, ἑθισμός, συνήθεια consuetudo, mos եւ այլն. Սովորոյթ. սովորիլն, եւ սովորեալ իրն. բնաւորութիւն. կարգ. օրէն անդիր. աւանդութիւն. քաղաքաւարութիւն. ընթացք հանապազորդեան, տարազ եւ սարաս միօրինակ պահեալ.


Սորեմ, եցի

vn.

to flow, to run out, to leak;
to creep into a hole;
— աչաց, to become weak, to have the sight fail or grow dim, to water, cf. Վատեմ, cf. Ծիւրեմ;
սորեալ աչք, hollow, sunken eyes.

· Calfa

NBHL (7)

Այս իմ մեղք, որք սորեն յետոյ զկնի իմ (իբրեւ աւազ ընդ փսիադ ծակ). (Վրք. հց. ՟Ժ։)

Եռացին որդունք ընդ աչս նորա եւ ի վայր սորեցին ընդ ըռնդունս նորա. (Եղիշ. ՟Է։)

Սորեցին յայրս, թափեան յանտառս. (Երեմ. ՟Դ. 29. յորմէ եւ Յհ. կթ.։)

տացէ քեզ տէր սիրտ տրտմեալ, եւ աչս սորեալս։ Առ ի սորելոյ աչաց իւրոց, եւ մաշելոյ զանձն նորա։ Ցիռք ի դաշտս ծծեցին զօդս իբրեւ զվիշապս, եւ սորեցին աչք իւրեանց, զի ոչ գոյր խոտ. (Օր. ՟Ի՟Ը. 69։ ՟Ա. Թագ. ՟Բ. 33 ։ Երեմ. ՟Ժ՟Դ. 6։)

διαρρέω perfluo καταρρέω defluo, scaturio. Ընդ սորա բերիլ՝ հոսիլ՝ ծորիլ՝ թորթորիլ որպէս ջուր. կաթել. քամել. սորորել. ջրի պես վազել.

ՍՈՐԵԼ. որպէս Սորամուտ լինել. εἱσδύνω subeo, ingredior.

ՍՈՐԵԼ ԱՉԱՑ. ἑκλείπω deficio. պակասիլ ջրոյ կամ լուսոյ աչաց. վատիլ. ծիւրիլ. պակսիլ.


Սուլիչ

s.

whistle;
— ահընկէց, alarm-whistle.

· Calfa

NBHL (2)

Որ սուլէ. ձայնատու. շչօղ.

Հովեւքն արթունք, եւ սուլիչքն քաղցրալուրք. (Լմբ. ատ.։)


Շլիմ, եցայ

vn.

cf. Շլանամ.

· Calfa

NBHL (1)

Արբեցողին այլագունին երեսքն, աչքն շլի, պակասի լոյսն. (Հց. աթ. կիւրղ.։)


Շլութիւն, ութեան

s.

cf. Շլացութիւն.

· Calfa

NBHL (2)

Զաչացն շլութիւն փոփոխէր ի տեսանել. (Կոչ. ՟Ժ՟Է. (հին տիպ. ՟Ժ՟Ե)։)

Եւ զնա հարու շըլութեամբ աչաց. (Գանձ.։)


Շնիկ

s. ast.

little dog, bow-wow;
Canis Minor, Canicula, dog-star, Sirius;
բանոնեան —, lapdog;
— որսական, beagle;
— հրացանի, cock;
շնկային աւուրք, dog-days.

· Calfa

NBHL (2)

Շուն փոքրիկ. սկունդ. շնակ.

Շնկունքդ եւ ցիռք, եւ ուլք, եւ կապկաց ազգք. (Փիլ. լիւս.։)


Շնորհեմ, եցի

va.

"to give as a present or favour, to make a present of, to grant, to accord, to concede, to gratify;
to grant pardon, to pardon, to forgive, to remit;
cf. Շնորհուկս առնել;
չ-, to refuse, not to grant, to withhold, to deny;
դու ինձ շնորհեցեր կեանս, I owe you my life."

· Calfa

NBHL (7)

Շնորհելն յայտ առնէ, թէ ձրի են պարգեւք նորա։ Չասէ՛, թէ տուր, այլ թէ շնորհեա մեզ. այսինքն թէ պարգեւեա՛. (Խոսր.։)

Խնդրել ի բարձրելոյն՝ գոնէ զշունչն շնորհել նմա։ Վասն նորա քեզ տէր ի ձեռն նորա զոգիսն շնորհեաց։ Ոչ եսինչ զոգիսդ կամ զկեանսդ ձեզ շնորհեցի։ կուրաց բազմաց շնորհեաց տեսանել։ Աբրահամու աւետեօք շնորհեաց աստուած։ Եւ այդ յաստուծոյ է, որ ձեզ շնորհեցաւ վասն քրիստոսի։ Շնորհեաց զմարմինն յովսեփայ։ Զայր մի մահապարտ շնորհել ձեզ։ Չէ՛ օրէն հռովմայեցւոց՝ շնորհել ումեք զոք. (որ հային եւ ի բ. նշ)։ Որպէս ամենայն ինչ մեզ իւրոյ աստուածեղէն զօրութեանն առ ի կեանս եւ յաստուածպաշտութիւն շնորհեալ. եւ այլն։

ՇՆՈՐՀԵԼ. Ներել. թողուլ զպարտիս եւ զվնաս. զիջանիլ. պաշխել, պալշել.

Երկոցունց շնորհեաց ... որում զբազումն շնորհեաց։ Եթէ ումեք շնորհիցէք, եւ ես։ Շնորհեսցէ՛ք ինձ զվնասդ զայդ.եւ այլն։

ՇՆՈՐՀԵԼ. Շնորհուկս առնել. առնել ինչ ի շնորհս այլոյ, հաճել. մարդահաճել.

Թերեւս կարծէին՝ եթէ շնորհեաց վարդապետին իւրում. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)

χαρίζομαι gratificor δωρέω, -ομαι, χορηγέω եւ այլն. munero, dono, largio, concedo, indulgeo. Ձրի տալ որպէս շնորհ. պհարգեւել. առատաձեռնել. տալ ի պարգեւի մասին. բաշխել. շնորհք ընել.


Դեգերումն, ման

s.

cf. Դեգերանք.

· Calfa

NBHL (5)

Ասպականին ընդ շունս եւ ընդ գազանս առնէ զիւր զդեգերումն վարուց։ Յիմաստասիրութեանն արարեալ զդեգերմունս շրջելոյ։ Ո՜վ յերկինս աստուածային դեգերմանցն (մտօք). (Փիլ.։)

Զայն՝ որ առ գինիսն՝ հասարակաց դեգերմունք են. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)

Բազմաժամանակեայ դեգերմամբք մաշէին զաւուրս իւրեանց ի դպրոցս ասորի գիտութեան։ Բազում թախանձանօք եւ յերկար դեգերմամբ խնդրեսցէ. (Փարպ.։)

Ի սոյն զդեգերումնն երկասիրէին. (Արծր. ՟Ա. 1.)

Անցեալ ընդ ամենայն դեգերմունս (կենցաղոյս). (Լմբ. սղ.։)


Դեղդիր

cf. Դեղադիր.

· Calfa

NBHL (2)

Գործի դնելոյ զդեղ, զներկ, զծարիր.

Դեղդրով ի յաչքն դի՛ր. (Վստկ. ՟Մ՟Կ՟Թ։)


Դեղնդեղ

cf. Դեղնախունկ.

· Calfa

NBHL (1)

cf. Դեղնախունկ։ (Բժշկարան.։)


Դերեւումն, ման

s.

cf. Դերեւանք.

· Calfa

NBHL (2)

cf. Դերեւանք.

Որում հետեւի փարթամութեան ընչից տանն դերեւումն։ Զտանն ի բարեփառութենէն զդերեւումն. (Պիտ.։)


Դժնէութիւն, ութեան

s.

atrocity, asperity;
— հայեցուածոյ, hurtful aspect.

· Calfa

NBHL (7)

ԴԺՆԷՈՒԹԻՒՆ որ եւ ԴԺՆՈՒԹԻՒՆ. Դժնդակութիւն. ժանտութիւն. վնասակարութիւն. եւ Դժկամակութիւն. վիշտ.

Յուժգնութենէ կենդանեաց կամ ի դժնէութենէն երկուցեալք. (Յհ. իմ. պաւլ.։)

Ի հայեցուածոցն ասեն դժնութենէ պայթել որձաքար վիմացն. (Խոր. ՟Բ. 39. կամ 42։)

Բազում հակառակութիւն դիպի լինել, եւ դժնէութիւն փոխանակ հանգստեան. (Բրս. հց.։)

Անէծք, եւ դժնէութիւնս ի նոսա լցեալ. (Ոսկ. հռ.։)

Դառնութիւն (է՝) դժնէութիւն ի ներքուստ աղմկեալ ի չարէն. (Ոսկ. եփես.։)

Մերկացեալ զլոյսն աստուածային, եւ զգենլով զախտակրեալ զդժնութիւն. (Գանձրն.։)


Խեթ, ից, աց

adj.

squinting;
short-sighted;
dim-eyed or blear-eyed;
խեթի հայել, to look askance at, to look surlily, to scowl upon, to look at with aversion or dislike.

· Calfa

NBHL (7)

Թերսիդէս՝ կաղ, եւ խեդ աչօք. (Նոննոս.։)

Որքան խեդ աչք զմի տեսանեն. (Ածաբ. պենտեկ.։)

Արեգակն լուսաւորէ զառողջ աչս, եւ կուրացուցանէ զխեթ աչս. (Վանակ. յոբ.) Ա՛յլ է եւ խեթի, զոր տեսցես. բայց երբեմն գրի ԽԷԹ՝ որպէս խեթ.

Գիտա՛, զի ակն խէթ՝ ուղիղ նայել ոչ կարէ. (Ոսկիփոր.։)

Շլացուցանէ զմիտս ... որպէս զխէթ աչօք պշուցեալ՝ առաւել վաասի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։ Ի գիրս խոսր.։)

Ունի ի մօտոյ կորուսանել յանդունդս դժոխոց զխեթն զայն, առ որ յուսացեալ գնայք։ Ամենայն իրօք ջանայ պիղծն եւ գարշելի խեթն կեղծաւորիլ. (Պիտառ.։)

ԽԵԴ ԽԵԹ. φολκός strabo. իտ. guercio. Թիւր ակամբ. շիլ. եւ Ցաւոտ աչօք.


Խեթի

adv.

squintingly;
surlily, grimly, bitterly, angrily, crossly;
— գնալ, to go astray, to fall into knavish practices.

· Calfa

NBHL (4)

ԽԵԹԻ՛. Խեթիւ. խոժոռ աչօք. Խեթ ակամբ. ընդ ակամբ. խոլոր մոլոր ծուռ նայուածքով.

Եւ տեսեալ դարձեալ իմ զտէրն հայեցաւ խեթի. (Վրք. հց. ձ։)

Կամ Թիւր ընթացիւք.

Գնային խեթի՝ գայթ ի գայթս, աղտեղասէրս. (Արծր. ՟Բ. 2։)


Խելք, լաց

s. adv. mar.

brains;
mind, sense, wit, understanding, intelligence, wisdom;
խելօք, skilfully, ingeniously, cleverly, dexterously;
bench for rowers;
— կամրջաց, bridge-head;
— գետոց, source of ariver;
—լս ունել, to be wise, judicious, prudent;
ի խելաց ելանել, to lose one's reason, to become mad;
գնալ խելօք, յայլ խելս շրջել, յայլոյ խելս լինել, to be out of one's mind, to turn mad;
ցնորիլ ի խելաց, to faint, to swoon;
ի խելս գալ, to come to one's self, to recover one's self;
to amend;
խելս խառնել, to tax one's ingenuity, to contrive, to set one's wits to work, to try, to attempt;
to dupe, to outwit, to use artifice, craft, guile;
ի խերս կերպարանեալս, feignedly, with simulation, in appearance;
astutely, cunningly;
բանք բազում — սակաւ, much tongue and little judgment;
ի խելաց եւ ի մտաց թափեալ, hair-brained, cracked, foolish, insane, mad;
գինին կալաւ զխելս նորա, he became intoxicated, tipsy. — նաւի, poop, stern of a ship;
ի խելս նաւին, on the poop.

· Calfa

NBHL (27)

ԽԵԼՍ ԽԱՌՆԵԼ. μεθοδεύω, μηχάνομαι architector, machinor. Ճարտարել. հնարիլ. Մեքենայել. Խելք բանեցնել՝ կամ վարպետութիւն ընել.

Հարկանելով (մոխրոյն) ընդ խելսն՝ վտանգեսցէ զնա. (Ագաթ.։)

Խելացն լուսերակքն։ Զոր նչ բան ունի խելքն առ երակն։ Երկուս միայն գործուածս խելացն զառաջեցաւ արար։ Զառաջով կուսէ փորուածս խելացն. (Նիւս. բն.։)

Լսելոյ զօրութիւն ի խելսն եւ յականջսնդնէր խլին. (Սարկ. հանգ.։)

ԽԵԼՔ. Միտք (որպէս տիրապէս բնակեալ ի խելս, այսինքն յուղեղն). բանականութիւն. արուեստ, ւ խորագիտութիւն կամ խորամանկութիւն. Խելք.

Իմաստք խելացն, որ բնակեալ է յուղեղն՝ որ ի գլուխն։ Մոլորութիւն ի խելս մտացն անկանի, եւ ցնորեցուցանէ. (Յճխ. ՟Ի. եւ ՟Դ։)

Թմրեալ խելօք։ Ի խելաց եւ ի մտաց թափեալ։ Ըզգաստութիւն խելաց. (Եղիշ. թաղմ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Մծբ. ՟Թ։)

Ուղեղն վարդապետէ անձինն եւ խելացն զգործս ե զբանս զառաքնութիւնս. (Նար. երգ.)

Ի խրախութեան անդ գինոյն՝ եւ ի խելաց ելանէր. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 18։)

Սկսանիջի՛րպարսաւել զմեծութիւն հնարիւք ինչ խելօք. (Ոսկ. եփես. ՟Ի։)

Զխնդրեալսն յաստուծոյ խելս բարիս, եւ զինքեանս անխրատս գոլ, անիմայ ասեմ։ Ճանապարհորդք ի տունս եւ ի հայրենիս փութան, իսկ իմաստունք ի խելս եւ իմաստութիւն։ Պիտէր ինձ կաթ մի բախտի, եւ ոչ խելք կարասով. (Ոսկիփոր.։)

Խելք բնաւ ոչ ունիս դու։ Ագռաւն խելօքն գնաց (ռմկ. խելքը թռուց ), եւ հպարտացաւ ի սուտ գովութենէն. (Վրդն. առակ.։)

Իբրեւ զայն ինչ խելս մանքենայից խառնել. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 15։)

Այլ իմն խելս խառնէբանին։ Յօգուտ համարէր խելս խառնել բանին։ Տե՛ս որպիսի խելս խառնէ առ ի զխրատ ընդունելոյ. (Ոսկ. գաղ. եւ Ոսկ. եփես. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)

Իսկ դու այլ առաւել խելս քան զքրիստոսին ի քեզ խառնես. (Լմբ. ատեն.։)

Խելս խառնել առակս ի մեզ կազմի. (Մխ. առակ.։)

Քանզի խորագէտ էի, խելօք կալայ զձեզ. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 18։)

Ոչ եթէ զի մեռցի յովսէփ ի ներքս ի գուբն, կամէր (ռուբէն), այլ զի խելօք թափիցէ ի նոցանէն. (Եփր. ծն.։)

ԽԵԼՔ ԿԱՄՐՋԱՑ կամ ԳԵՏՈՑ. Գլուխ, սկիզբն, մուտ.

Հասանել յառաջ ի խելս գետոյն։ Ուրանօր ցուցանի խելս գետոյս. (Ճ. ՟Բ.։)

Ննջէր ի խելս նաւին ի վերայ բարձի. (Մրկ. ՟Դ. 38։)

Ընդ խելս նաւացն զպարանոցն կապէին. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 8։)

Խելք շրթացն եզերաց խախտեալ ոստեաւ. (Նար. ՟Ի՟Ե։)

Մանուկ մի ննջէր ի յեզրն ի խելս տանն. (Ոսկիփոր.) (նոր ձ. յեզեր տանն։)

ԽԵԼՕՔ. մ. δόλῳ dolo διὰ μεθόδων arte. Ճարտարութեամբ. Հնարիւք. վարպետութենով.

ԽԵԼՔ ՆԱՒԻՆ. πρύμνη puppis. Գլուխ նաւու՝ ըստ որում սկիզբն նորա, ուր է ղեկն. (ուր յայլ լեզուս Գլուխ նաւու կոչի առաջակողմն, որ յառաջ երթայ։)

Եւ ζυγόν transtrum, -ra. Նստարանք՝ որ ի նաւս կամ ի նաւակս. որ ըստ յն. Լուծ ասի. պանքա, մանղա.


Խեղդելիք

cf. Խեղդան.

· Calfa

NBHL (1)

Յայնմ ժամանակի դատաւորք ո՛չհուր ունէին, եւ ոչ սուր, ո՛չ վիրապ, եւ ոչ խեղդելիս, եւ ոչ կապանս. (ՃՃ.։)


*Խեղճ

cf. Թշուառ.

· Calfa

NBHL (13)

Առաւել ռմկ. իբր. Հէգ, ողորմելի. խեղճ.

Այսպէսէ ողորմածութիւն, եւ այսպէս պարտ է առնել աղքատացելոց խղճաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

ԽԵՂՃ խըղճի. գ. cf. ԽԻՂՃ (մտաց).

Խեղճ ունել ոչ այլում լծակից լինել յաղագս ճշմարտութեանն. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)

Դաւիթ իմացեալ զխեղճ մեղացն։ Խեղճ յանցանաց իմոց հեղձուցանէ զիս հանապազ. (Սեբեր. ՟Զ։ Մանդ. ՟Ա։)

Իւր խեղճ հարկանէ զմիասն. (Ոսկ. ես.։)

Չի՛ք նոցա խեղճ կամ խեթ յետ մկրտութեան յօրինաց անտի։ Նա արդարացուցանէ զիս ի մէջ խղճի եւ խեթի. (Եփր. հռ. եւ Եփր. ՟ա. կոր.։)

Զխեղճս յանձանց ի բաց կորզեսցուք. (Նանայ.։)

Աստուած եդ ի մեզ զխեղճ մտացն անվրէպ յանդիմանիչ. Զի քան զամենայն օրինակս խրատու հզօրագոյն է։ Որ ոչ գիտէր զանձին խեղճ։ Խեղճ մտացն չտայր թոյլ. (Մխ. երեմ.։)

Ունելով ի ներքս զխեղճ մտացն չարչարէր զմարդն յուտելն զպտուղն. (Ոսկիփոր.։)

Նոցին իսկ խեղճի (կամ խըղճի) մտաց թողից. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։)

ԽԵՂՃ որպէս Խիճ կամ ցաւ սրտի.

Յոյժ խեղճ էր նոցա (հրէից չարաց) ծնանել կուսին. (Եփր. համաբ.։)


Խեռ, ից

adj. s.

froward, wilful, stubborn, perverse, rebellious, refractory;
currish, surly, bitter;
rancour, hatred, spite, envy;
— հայել, to look surlily;
—իւ լինել, to be enraged or furious with.

· Calfa

NBHL (8)

(Արմատ ձայնիցս Խըռով, Խռովութիւն. լծ. եւ գրգիռ, հեռ. ռմկ. խըռխըռ) ἁπειθών inobediens διάστροφος perversus. անսաստ. հեստ. Ըմբոստ. անսանձ. ստահակ. անհնազանդ. խեղաթիւր.

Եթէ իցէ ուրուք որդի խեռ եւ անզգամ։ Որդիս մեր այս խեռ է եւ դժուարերասանն (զձի)։ Ամեհի՝ խեռ եւ խիստ երիվարացն. (Նիւս. կուս.։ Վրք. ոսկ.։)

Խեռ. ոպէս ռմկ. խօռ, խոլոռ. թ. հօռ. այսինքն Խոժոռ, թիւր, խեթ.

Խե՛ռ աչօք (նոր ձ. խե՛թ աչօք) եւ նախանձաբեկ կամօք հային (ի խե՛թ աչօք). (Լմբ. առակ.։)

Մի՛ աչառանօք, եւ կամ խեռիւ. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)

Մի ինչ առնէր հակառակութեամբ, խեռիւ, եւ ամբարտաւանութեամբ. (Վրք. հց. ՟Ա։)

Այլ թէ եւ մարտիրոսեսցէ, եւ ի սիրտն խեռ եւ նախանձ ունիցի, ի հուր այրիսցի. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)

Ամենայն ինչ ձեր սիրով լինիցի. որպէս թէ խռովեալ էին. նաեւ առ այնոսիկ որք խեռիւ էին. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)


Խեռեմ, եցի

vn.

to be disobedient, insubordinate, to rebel, to revolt, to be disheartened;
— ի սանձուց, not to obey the bridle;
— զայրագին ի վերայ միմեանց, to be furiously maddened one against, the other.

· Calfa

NBHL (8)

στασιάζω seditionem excito, dissideo ἁντιλέγω contradico φιλονεικέω rixor, contendo. Խեռ լինել. խեռութիւն ցուցանել. ստահակիլ. ստամբակիլ. ըմբոստանալ. անսաստել. դիմախօսել. հակառկիլ. եւ Գրգռիլ յապստամբութիւն. խռովութիւն յուզել.

Որ սակաւ մի խեռեալ ընդդեմ դառնայցեն. (՟Գ. Մակ. ՟Բ. 14։)

Ի խեռել ստահակելոցն. (Խոր. ՟Գ. 26։)

Խեռեցին աթենացիքն, ըմբոստացան ընդ եղեալ իրսն. (Պտմ. աղեքս.։)

Զիմի՛ խեռիցէ առ ինքն մարդն ըստ ժամանակին զանազանութեամբ բաժանեալ. (Նիւս. կազմ.։)

Ի հակառակ մտեալ ինչ խեռիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)

Խեռելն նոցա բազում անգամ, եւ արտաքոյ օրինացն գործել։ Տանջէին զնոսա իբրեւ զտղայս խեղեալս յուսմանէ։ Ոչ խեղէ, եւ ոչ ստահակէ։ Ստահակ եւ խեղօղ է ազգ ծառայից. (Սարգ. յկ. ՟Ե. եւ ՟Ը։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)

Ապա եթէ այնմ խեռիցէ, եղիցիքեզ իբրեւ զհեթանոս. (Երզն. մտթ.։)


Խեցեգործ, աց

s.

earthen-ware manufacturer;
potter;
brick-maker or tile-maker;
գործատուն —աց, earthen-ware manufactury.

· Calfa

NBHL (1)

Այլ եւ խեցագործացն գոյ կաւուցն քուրայք. (Ճ. ՟Գ. ի բանից կոչ.։)


Խեցեղէն, ղինի, նաց

adj.

made of brick or baked earth;
—ք, —անօթք, crockery, earthen-ware, delft-ware.

· Calfa

NBHL (7)

ὁστράκινος (իբր ոստրէական, կամ ոսկրուտ), κεραμωτός . (լծ. թ. քիրէմիտտէն ). testaceus (լծ. թ. թէստիտէն ). որ եւ ԽԵՑԵԱՑ. Որ ինչ է ի խեցւոյ, կամ ի կաւոյ թրծելոյ. կաւեղէն.

Անօթ խեցեղէն։ Խեզեղէն անօթոյ բրտի. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 33։ Ես. ՟Լ. 14։)

Ի վերայ երկաթեղէն եւ խեցեղէն ոտիցն. (Դան. ՟Է. 33։)

Աման խեցեղէն. (Երեմ. ՟Ժ՟Թ. 11։ ՟Լ՟Բ. 14։ Նար. ՟Ի։)

Ասսարիա փայտեղէն եւ խեցեղէն լումայս. (Եւս. քր. ՟Բ։)

Ոստրէոսն իբրեւ խեցեղէն պատեանս ունի. (Վեցօր. ՟Է։)

Պօղոս էր խեցեղէն, եւ եղեւ ոսկեղէն, եւ խորտակեցաւ. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)


Խեցի, եցւոյ, եցեաց

s. adj.

brick, tile;
pottery, earthen-ware, crockery;
porcelain, China-ware, Wedgewood-ware;
potsherd, fragment of earthen-ware;
fish-shell;
shell, conch;
—ք, pottery;
Wedgewood-ware, Wedgewood-manufactory;
earthen, delft;
զ— կարկատել, to beat the air, to pound the water.

· Calfa

NBHL (16)

ὅστρακον, κέραμος, κεραμίς testa, vas fictile. նիւթ կարծրացեալ իբր ոսկր. Կաւ թրծեալ հրով եւ պէտս ամանոց, եւ շինուածոց. անօթ բրտի. աղիւս թրծեալ. կղմինտր. եւ Խեշերանք կամ բեկոր նոցին.

Չորացաւ որպէս խեցի. զօրութիւն իմ։ Որ տայ արծաթ նենգութեամբ, իբրեւ ընդ խեցի համարեալ է։ Ոտքն կէս երկաթոյ, եւ կէսն ի խեցւոյ։ Ոչ Խառնի երկաթ ընդ խեցի։ Առեալ խեցի՝ քերէր զթարախն. եւ այլն։

Զխեցի կարկատէ, որ ուսուցանէ զյիմարն. (Սիր. ՟Ի՟Բ. 7։)

Իկաւոյ՝ խեցի եւ աղիւս կազմին. (Պրպմ. ձ։)

Զտախտակսն մովսէս խորտակեաց, եւ բեկորք նոցա ոչ կցեցան. եւ խեցիք նոցա իբրեւ զխեցիսն մարմնոյ ոչ յօդեցան. (Եփր. համաբ.։)

Ո՛վ մարդ ուսիր, որ ի խեցոջն անչ կայ գանձեալ. (Եփր. աւետար.։)

ԽԵՑԻ. որպէս Խեց. Կարծր պատեան խեցեմորթից.

Զխեցեմորթս զեռունս որպէս զգայուն ծառս կազմաց. եւ իբրեւ զփայտ եդ զխեցին շուրջ զնոքոք։ Ոչ էած շուրջ զմեօք թեփ, որպէս օձից եւ ձկանց. եւ ոչ խեցի, որպէս կայից եւ գաղտակրայց. (Նիւս. բն.։)

Զմիւռնիայն ոմն ի խեցեմորթիցն ի տուն իւր կոչէր, սակաւ ինչ յիւրմէ զխեցին թողացուցեալ՝ ձգէ գազանն քար ի պատեանն, եւ ըմբռնեալ ուտէ. (Մխ. առակ.։)

Ի կրկին նշանակութիւնս մարթի ձգիլ ասելն.

Սուր խեցեաւ քերեցին։ Խեցեաւ փոխանակ եղջեր ամենայն մարմին նոցա քերեալ լինէր. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ը.։)

ԽԵՑԻ. Գազան որոյ մորթն կամ պատեանն է խեցի, ոսկրուտ.

Խոյթ մի, որ էխեցի ծովու։ Խեցի գազանն եկն դարձեալ (Վրք.հց. ՟Ժ՟Ե։)

ԽԵՑԻ. ա. որպէս Խեցեայ. խեցեղէն. որ ինչ է ի խեցւոյ.

Գրեաց յերկուս տախտակս պղնձիս եւ խեցիս. (Վրդն. պտմ.։)

Երկու սիւնս արարեալ պղնձի եւ խեցի. (Երզն. քեր.։)


Խէթ, խեթի, խիթի

s.

knock, blow;
obstacle, hinderance, impediment;
fraud, cheat;
hate, ill will, aversion;
jealousy;
remorse, scruple;
pain, affliction, grief;
doubt, distrust, apprehension;
gripes, colic;
— եւ խութ ընդ ոտն անկանել, to trip up, to oppose, to obstruct, to embarrass;
խեթիւ հայել՝ տեսանել, to look daggers, to look grim, to scowl;
խեթիւ հայել արեգական, to sunburn, to tan, to freckle, to brown.

· Calfa

NBHL (26)

ԽԷԹ κόλυμα impedimentum σκάνδαλον offendiculum. գրի եւ ԽԵԹ. Խոչ եւ խութ. խոչընդոտն. որ նչ խթի յոտս ի գնացս, կամ տայ գայթել. արգել. որոգայթ. առիթ գլորման կամ գայթագղութեան. վտանգ. կասկածանք.

Հայցէ զքեզ տէր ջերմամբ եւ սարսռով, եւ խեթիւք. (Օր. ԻԸ. 22.) յն. ἑρεθισμός irritatio, rosio. ԽԷԹ 2 ա. cf. ԽԵԹ, կամ ԽԵԴ։

Զգուշութիւն՝ վասն խիթի խղճի նոցա, զի երկիցեն յաստուծոյ. (Եփր. ղեւտ.։)

Բազում խէթք եւ խութք են ճանապարհին։ Յառաջ զխեթն ՛ն բաց խլել. (Ոսկ. փիլիպ. եւ Ոսկ. բ. կոր.։)

Բառնալ զգայթագղութիւն ի միջոյ, մի՛ ումեք խէթ եւ խութ այնուհետեւ ընդ ոտս անկանել. (Ագաթ.։)

Զխէթս ի բաց ընկենլի մի՛ նիւթ դժնդակ խորամանկութեան բանսարկուին. (Նար. ԿՂ. ՀԳ. ՂԲ։)

Դաւաճանեալ զնա ի սպանումն, զի էր նմա խէթ կամաց իւրոց. այսինքն արել. (Խոր. Ա. 23։)

Ընդէ՞ր արար ընդ մեզ յաշխարհի զգազանս վնասակարս, եւ կացոյց ի խեթի զկեանս մեր. այսինքն ի վտանգի, կամ ի կակածանս. (Վեցօր.։)

ԽԷԹ. Թիւր նայեցուած խեթ եւ խոժոռ աչօք. քէն, ատելութիւն. գժտութիւն. խոլոր նայուածք.

Եթէ եղբայր քո ունիցի ինչ խէթ զքէն. յն. ինչ. խեթ զնմանէ ի սրտի քում. (Վրք. հց. Ժ։)

Յորժամ խէթ ատելութեան լցի ի մէջ ծառայից եւ տեառնն, ոչ վաղվաղակի ժպրհին ընդ նա խօսակցիլ. (Լմբ. պտրգ.։)

Այլ թոյլ ետուր վասն խեթի մատնել ի՛ ձեռս անօրինի. (Շ. եդես.։)

Եթէ վասն աստուծոյ հալածիս, մի՛ խէթ (կամ խեթ) պահեր։ Որ Խեթիւ ննջէ, բարկացուցանէ զաստուած. (Նեղոս.։)

Ընդ որում խեթիւ հայէր արշակ հանապազ. (Խոր. Գ. 43։)

Մի՛ հայիք յիս, զի ես եմ սեւացեալ. վասն զի խեթիւ հայեցաւ յիս արեգակն. Յն. օտարաբար կամ թիւր հայել. (Երգ. Ա. 5։)

Ի սեւաթոյր տխրութենէ գործոց մերոց խեթիւ հայեցաւ ի մեզ արեգակն ճշմարիտ. (Յհ. կթ.։)

Խեթիւ. (ռմկ.) խոլոր. (Լծ. նար.։)

ԽԷԹ. Կասկած. վախ.

Ի մէջ խիթի ահիւեւ երկիւղիւ կայր. գուցէ՝ ասէ, ածից ես ի վերայ իմ զանէծս, եւ ոչ հեշտալի լինէր նմա քունն. (Խոր. Բ. 35.) (՛ այլ ձ. խէթ սրտիւ. իբր կասկածոտ։

ԽԷԹ, խիթի. Խայթ խղճի. Խիղճ մտաց.

Չիք նոցա խիղճ կամ խէթ յետ մկրտութեանն յօրինաց անտի։ Նա արդարացուցանէ զիս ի մէջ խղճի եւ խեթի. (Եփր. հռ. եւ Եփր. ա. կոր.։)

Զամենայն խիղճ եւ զխէթ յիւրաքանչիւրմտաց ի բաց մերժեալ իցէ. (Ոսկ. յհ. Ա։)

Խէթք մտաց Խէթք մտաց։ Խէթ մտացս։ Զգայութիւն սրտին իմաստալից՝ խէթիւ խոցոտեալ։ Խէթս, տխրութիւնս. (Նար. կ.։ Նար. ԽԷ. ԻԳ. ԻԴ։)

Հոլանեալ գործէին զմեղս համարձակութեամբ առանց խիթի յամենայն չարիս դարձեալք. (Բուզ. Դ. 17։)

Աղարտէ զառաքեալս ամենայն, եւ ասէ, թէ չիք խէթ եւ խիղճ ուրանալ զքրիստոս. յն. անխտիր է. (Եւս. պտմ. Ղ. 37։)

ԽԷԹ. Խիթք որովայնի, կամ ցաւ ինչ խայթիչ եւ տանջիչ. որպէս մարմաջ, կամ կրծումն, եւ այլն. զի պէսպէս մեկնի ասելն