Entries' title containing ա : 10000 results

Ի բաց

adv.

far, afar;
outside;
apart, aside;
— գնալ, to depart;
to steal away;
— կալ, to keep away, to desist, to leave off;
to refrain;
— կալ ի հաւատոց, to renounce the faith;
— արձակել, to deliver up, to abandon;
— խափանել, to hidder;
— առնել, բառնալ, to take away, to estrange, to remove, to snatch away, cf. Հեռացուցանեմ, cf. Օտարացուցանեմ;
— առնուլ, to carry or clear away, to take off, to abstract, cf. Բացաբառնամ;
— թողուլ, to abandon, to leave off, to cease from;
— դնել, to put on one side, to lay aside or apart;
զոգի — դնել, to affront, to brave death;
— մերժել զերկիւղ, to drive away fear;
անդր —, քաջ —, very, much;
քաջ — քան զնոցա անասնութիւնն գնաս գնացս, you are filthier than a beast;
— տար ! God forbid! Fie! Fie upon you! — գնա ! begone! Get out! Go away! to the devil with you! cf. Բաց.

· Calfa


Ի բացեայ

cf. Բացեայ.

· Calfa


Ի բացէ

adv.

from afar;
afar;
in an open place, abroad;
— առնել, to send away;
cf. Բաց.

· Calfa


Ի բաց ընկեցիկ

adj.

cast out, cast off;
abject;
cf. Բացընկեցիկ.

· Calfa


Ի բացի

adv.

in the open air, abroad, out, in an open place;
cf. Բաց.

· Calfa


Ի բացուստ

adv.

from afar;
cf. Բացուստ.

· Calfa


Իգաբար

adv. gr. to the feminine gender.

· Calfa

NBHL (2)

θηλυκῶς foeminino genere Իգական ձայնիւ ըստ քերականաց.

Բազում ինչ է՝ որ յեբրայեցին արուաբար ասի, եւ ի յոյնն իգաբար. (Կիւրղ. թագ.։)


Իգախազութիւն, ութեան

s.

cf. Իգամոլութիւն.

· Calfa

NBHL (2)

Տանջանք անյագութեան՝ սակաւապիտութեան. (տանջանք իգախազութեան՝ արգելաւորութիւն. Փիլ. իմաստն.։)

Վարէր արբշռութեամբ յանարգել դիջութիւն իգախազութեան. (Ղեւոնդ.։)


Իգական, ի, աց

adj. gr.

feminine, womanlike;
effeminate, womanish;
feminine gender;
— տոհմ, the fair sex, women;
— ախտ, hemorrhage.

· Calfa

NBHL (19)

θηλυκός foemininus. Սեպհական իգաց կամ կանացի բնութեան. կնոջական.

ԻԳԱԿԱՆ. θηλυδρίας, θηλυδρυώδης effeminatus, mollis. Մեղկ. կնամարդի. թուլամորդ.

Մի՛ առնիցէք ձեզ դրօշեալս, նմանութիւն ամենայն պատկերի՝ նմանութիւն արուական կամ իգական. (Օրին. ՟Դ. 16։)

Իգական բնութեան եւ արուական. այսինքն արուի եւ իգի. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)

Զիգական տոհմն մաշէին ի սուր սուսերի իւրեանց. (Ագաթ.։)

Ի ձեւ իգական գիսարձակս դիմեալ ի վերայ. (Կաղանկտ.)

Հակառակորդն անմարմին ... զարս խաբէ յերազի, զկանայս յանցուցանէ. իբր ոչ եթէ արուական եւ իգական անդամք կայցեն նորա ... եւ յարուական կամ իգական բարբառս պատճառիցէ. (Եզնիկ.։)

Սիդոնացւոց իգական ամենանզով ձուլածոյն. (Նար. ՟Խ՟Ը։)

Ծառայից՝ մերձ կալով, աձակեալ զվարսս իգականս, եւ ի դիմացն կողմանէ պաճուճեալս առաւել. (Ածաբ. աղք.։)

Սպասին (առաքինք) յոգիս իւրեանց զիգական եւ զհեշտասէր բարս. (Խոսր.։)

Ի դատաստանի ոչ ծառայութեամբ վայիլ, եւ ո՛չ իգական խանդաղատանօք. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ.) (դրեալ էր հիքական)։ Նշանակաւ՝ կին է ադամական բնութիս՝ վասն ի նիւթն միտելոյ, եւ իգական ախտիւ (տկարութեան՝ իբր տեռատեսութեան) վարակելոյ. (Երզն. մտթ.։)

ԻԳԱԿԱՆ. ըստ քերականաց՝ Ձայն նշանակիչ իգի, կա՛մ իրօք, եւ կամ ըստ յանկութեան լեզուաց եւեթ.

Սերք են երեք, արական, իգական, չէզոք ... Հայրանուանց՝ իգականացն (յանգք՝ են) չորս, ենի, ոյշ, ուհի (կամ ուրհի), ոց. որպիսի, Վարդենի, Մանոյշ, Տրդատուհի, Վարդոց. (Թր. քեր.։)

Իսկ որ դնին անդ՝

Տառք վախճականանք անուանց արուաց, իգաց՝ եւ չէզոքաց. հային ի յունական լեզու, եւ ոչ ի հայկական։ Խորհրդով եւ նմանութեամբ ասի.

Եկեղեցին՝ իգական անուն է, եւ ոչ արական. (Լմբ. սղ.։)

Արեգակն՝ արական է, եւ տաք բնութեամբ. լուսին իգական է, եւ գէճ բնութեամբ. (Շիր.։)

նախ զարուին յառաջ բերէ զփրկանաւորութիւն ... յետոյ եւ զիգականին ազատութիւն. (Սիւն. Ի գիրս խոսր.։)

Ա՛ռ դու զիսահակ՝ ինձ պատարագ ի սեղանի ... ո՛չ տրտմեալ՝ ո՛չ հոգացեալ. խորհուրդ չըտայ իգականին (այսինքն սառայի). (Մագ. ոտ. մանուչ.։)


Իգակերպ

adj.

that has a female form, like a woman.

· Calfa

NBHL (5)

θηλύμορφος femineae formae. որ ունի զկերպարանս իգի, կամ զնմանութիւն կնոջ.

Զքարբս իգակերպս կալեալ թովչութեամբք. (Եզնիկ.։)

Զսզբնատիպն փոխեալ կերպարան յիգկերպ տեսիլ. (Փիլ. բագն.։)

Արածանէին անդ իգակերպ ձկնակերպ մարդիկ. (Պտմ. աղեքս.։)

Որ զարուացն բնականսն կրճատէ ի պաշտօն իգակերպ դիւրին. (Լմբ. իմ.) (մի ձ. իգակերպ)։


Իգամոլ

adj. s.

addieted to women, abandoned to the love of women, immoderately fond of women, in love, amorous madman;
slave of the fair sex, general lover.

· Calfa

NBHL (5)

ԻԳԱՄՈԼ ԻԳԱՄՈԼԻ. θηλυμανής insano foeminarum amore captus. Մոլորեալի սէր իգի. իգասէր. եւ իբր Իգամոլական.

Ոչ ձի իգամոլ՝ ի կին ընկերին վրնջելով։ ձիք իգամոլք եղեալք եղծին ապականեցին զկարգ սուրբ ամուսնութեան. (Սարգ. ՟ա. պետր. եւ Սարգ. ՟բ. պետ.։)

Ձիովք իգամոլովք. (Կանոն.։)

Վառեալ արքային՝ բորբոքմամբ հրատին իգամոլ ախտին. (Գանձ.։)

Վարարեալ գարշախառն շամբուշ վավաշացն իգամոլեաց. (Մագ. ՟Հ՟Բ։)


Իգամոլիմ, եցայ

vn.

to be addicted to women, abandoned to the lust of women.

· Calfa

NBHL (2)

Իգամոլ լինել. մոլիլի սէր օտար կանանց.

Իգամոլելով՝ (կամ իգամոլ ելով՝) զայլոյ ամուսինս ապականէին. (Փիլ. իմաստն.։)


Իգամոլութիւն, ութեան

adj.

lust of women.

· Calfa

NBHL (2)

որ եւ իգախազութիւն. մոլութիւնի սէր իգի. պագշոտութիւն.

Հրաժարեալք ի վավաշալից իգամոլութեան։ Ոչ խառն ի խուռն յարձակին ի զեղխ իգամոլութիւնս խառնիցն. (Պետ.։)


Իգանամ, ացայ

vn. adj. s.

to become effeminate;
to be guilty of sodomy;
իգացեալ, effeminate, womanish;
sodomite.

· Calfa

NBHL (11)

θηλύνομαι, ἑκθηλύνομαι effeminor, emollior. ուստի իգացեալ. θηλύνους effeminatus μαλακός mollis. լինել որպէս զէգ մեղկ եւ թոյլ. կնատիլ.

զիգացեալսն տեսանել. եւ այլն. յն. ἁνδραγύνος որ է այրակին, կիսայր։

Որ ոչն իգանայ, եւ ոչ խոնարհի ի հեշտութենէ ի ձեռն ժուժկալութեանն, զամենայն փախուստ ի մեղացն ուղղէ. (Բրս. հց.։)

Եթէ վատթար հեշտութեամբն իգանամք, վախճան նոցա է անքուն որդն։ Ի հեշտալի տեսութեանցն իգանալ։ սրտմտականն իգացաւ, եւ բանականն չորացաւ. (Լմբ. սղ.։)

Ո՛չ պոռնիկք, իգացեալք, զարքայութիւն աստուծոյ ոչ ժառանգեն. (՟Ա. Կոր. ՟Զ. 10։)

Ո՛չ լսելիք կախարդեալք, ոչ հոտոտելիք իգացեալք. (Ածաբ. կիպր.։)

Ի հոտոտումն իգացեալ. (Սկեւռ. աղ.։)

ԻԳԱՆԱԼ. Էգ ձեւանալ ի գործս անարժանութեան.

գործէր զարուագիտութիւն. դարձեալ ինքն իգանայր այլոց. (Բուզ. ՟Դ. 44։)

Ի համբակացն պատանեաց իգացելոց որպիսի՛ բորբոքեցաւբարկութիւն. (Մագ. ՟Ի՟Է։)

Իսկ (Փիլ. ՟ժ. բան.։)


Իգասէր

adj.

loving, fond of women;
dandy, coxeomb;
gallant;
cf. Իգամոլ.

· Calfa

NBHL (5)

Արքայ սողոմոն էր իգասէր. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 1։)

Հայեցեալ յազգն արիական՝ թէ իգասէր էր. (Եզնիկ.։)

Շնացօղս գործեն, եւ իգասէրս, եւ պոռնիկս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)

φιλογύναιος amator mulierum Սիրօղ կանանց. կնոջասէր. կնիկ սիրօղ.

Կամ որպէս իգացեալ. θηλυδρίας effeminatus, pathicus


Իգատենչ

cf. Իգասէր.

· Calfa

NBHL (2)

Տենչօղ՝ զակատեալի սէր կանանց. իգասէր.

Ահա տեսէք, ահա մեռանի իգատենչն. (Փարպ.։)


Իգացուցանեմ, ուցի

va.

to effeminate, to enervate.

· Calfa

NBHL (7)

θηλύνω, ἑκθηλύνω effemino, emollio. Տալ իգանալ. մեղկել հեշտութեամբ. խենեշացուցանել. թուլցընել, գեշցընել.

Մի՛ զհոտոտելիս իգացուսցուք։ Բժշկեսքո՛ւք զհոտոտելիս, զի մի՛ իգացուսցո՛ւք. (Ածաբ. յայտն. եւ Ածաբ. մկրտ.։)

Որ իգացուցանէ զլսելիս իւր՝ լսել զբամբասանս. (Հց. աթ. կիւրղ.։)

Պտղոյն գեղեցկութիւն զգեղապարոյր ստեղծուածն ի ստեղծուածէն իգացոյց. (Ճ. ՟Բ.։)

Ողոքանօքն առաւել իգացուցանես. (Առ որս. ՟Ա։)

Եւ որպէս ներքինացուցանել.

Եւ զարբունց մանկութեանցն զծաղիկ իգացուցանելով, հնարեալ ի վերայ նորա անօրէնութիւն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)


Ի թիկանց

cf. Թիկունք.

· Calfa


Իժաբար

adj.

like a viper.

· Calfa

NBHL (2)

Իբրեւ զիժ. ըստ օրինակի իժից եւ քարբից.

Իժաբար դիմեալ յանաստուած ոմն ... ասպատակէին՝ գործել զանարժան բարս սննդակից չար սերմանցն. (Ղեւոնդ.։)


Իժաբարոյ, ի

adj.

viperous, malieious, wicked.

· Calfa

NBHL (3)

որ զբարս ունի իժի. օձաբարոյ. չարաբարոյ. ժանտ. օձ ու կարիճ.

Ո՛չ խուն ինչ պատճառք գոն ... թէ ոչ իժաբարոյդ ունի բաղբաղեալն անձն. (Պիտ.։)

Ճարտար եւ իմաստուն թովիչ մարգարէք եւ առաքեալք եւ տէրն, որոց ոչ լուան իժաբարոյքն. (Վրդն. սղ.։)


Իժախոտ, ոյ

s. bot. viper's bugloss, adder's wort.

· Calfa


Իժակորիւն, րեան

s.

young viper;
young adder.

· Calfa

NBHL (2)

իժակորիւնն որ ի նմանէ ծնանելոց է, ուտէ բերանովն զարգանդ մօրն եւ ելանէ. (Վեցօր. ՟Թ։)

Գտի իժակորիւն, արկի զնա ի ծոց իմ. (Վրք. հց. ձ։)


Իժանամ, ացայ

vn.

to get waspish, to rage.

· Calfa

NBHL (2)

ԻԺԱՑԵԱԼ. որպէս իժ եղեալ. չարագործ. եղեռնաւոր.

Ոչ հանդուրժեալ գազանաբարու եւ իմացեալ գայլն ապականեալ՝ կոչէ զնա. (Ճ. ՟Ա.։)


Իժանման

adj.

like or similar to vipers.

· Calfa

NBHL (2)

նման իժի. դժնդակ. ժանտ.

Վառեալք զթոյնս իժանման չարութեանն ի հաւատացեալս քրիստոսի թափեսցես. (Յհ. կթ.։)


Իլաձեւ

adj.

spindle-shaped.

· Calfa


Իմածին

adj.

begotten, born of me.

· Calfa

NBHL (2)

Իմ ծնունդ յինէն ծընեալ. կամ նմանութեամբ Յինէն բուսեալ.

զիմածին գեղեցկահրաշն զարմ՝ քաղցրաճաշակ հայրախնամ գթով սնուցանէի։ Իմածին դեռածաղիկն համբակի։ ընդէ՞ր խամրես զիմածին դեռաբողբոջս զարմն, եւ զփշոցն փոխատուես տխրութիւն. (Պիտ.։)


Իմանալի, լւոյ, լեաց

adj.

intelligible, comprehensible, perceptible, conceivable;
intellectual, intelligent;
—ք, spiritual intelligences;
— է, it is to be understood, it means.

· Calfa

NBHL (27)

νοητός, νοερός intelligibilis, intelligentia percipiendus. Ըմբռնելի մտօք. ճանաչելի հոգւով. անկեալ ընդ տեսութեամբ մտաց, եւ ոչ աչաց. հոգեղէն աննիւթ.

Էակացն են ոմանք՝ որ իմանալիք են, եւ են՝ որ զգալիք. արդ իմանալեացն ծայր աստուածայինքն են, եւ զգալեացն՝ մարդկայինքն. (Սահմ. ՟Դ։)

Զհրեշտակացն իմանալի գոլ ասաց զբնութիւնն, այսինքն ո՛չ տեսանելիք եւ շօշափելիք գունակ մարդկան, այլ իմանալիք միայն. (Լծ. ածաբ.։)

Սիոն զգալի լեառն, եւ խաչս իմանալի, զի մտօք իմանի սորա խորհուրդ. (Շ. բարձր.։)

Իմանալօք գոհութեամբք, եւ մարմնատեսակաւ երկրպագութեամբք. (Դիոն.։)

Իմանալի ասէ զլռելեայնն եւ ի միտսեղեալն. իսկ մարմնատեսակ՝ զգլխոյն խոնարհումն. (Մաքս. ի դիոն.։)

հոգւոյ աչօքն տեսանէ զաներեւոյթ յստակ լոյսն ճառագայթից ցալի արեգական. (Եղիշ. ՟Ե։)

Յաւետախաղաց շնորհիւ ցոլացեալ յիմանալի ճառագայթից հոգեւորաց. (Խոր. ՟Գ. 68։)

Ունի եւ քարինս իմն իմանալիս. (Նար. ՟Հ՟Ե։)

Ոչ կարէ կեալ առանց կերակրոյ իմանալւոյ. (Լմբ. սղ.։)

զիմանալիս մեր մարդ, որ ներքին էր (ի ստորինս), այժմ տրամակայեալ՝ յեղափոխեցաւ վերին. (Մագ. ՟Ե։)

Խստութեամբ սրտի, որպէս խստորով ցանկան զիմանալին իւրեանց մարդ (այսինքն զհոգին սնուցանել). (Լմբ. ատ.։) (որ հայի ի յաջորդ նշ)։

Եթէ ոչ իմանալի, զիա՞րդ եւ մարդ. զի եւ ոչ անմիտ կենդանի մարդն է ... Իմանալի, այլ ոչ անմիտ մարդն. (Առ որս. ՟Թ։)

ԻՄԱՆԱԼԻ. ա.գ. νοερός mentis particeps, intelligens, intellectualis Իմացօղ. իմացական. մտաւոր.

Հոգին բնական եւ միտքն իմանալի յօրէնս տեառն խորհելով. (Խոսր.։)

Ի շնչականացն որոշեցեր, հոգւով իմանալեաւ խառնեցեր. (Նար. ՟Ե։)

Կամ գ. Հոգեղէն էակ. հրեշտակ.

յամենեցունց յայսցանէ ազատ են իմանալիքն. (Իգն.։ Իմանալին մարմնական ձայնիւ բարբառէր. Շար.։)

Քերոբէքն եւ սերոբէք, որ ծայրքն են իմանալեացն. (Վրդն. ծն.։)

Եւ Միտք կամ հոգի մարդոյ.

զայսոսիկ զվերասացեալսդ իմանալեօք տեսեալ ի հեռուստ ժամանակաց. (Շ. բարձր.։)

Իմանալեօքն տեսանեն զքաղցրութիւնն աստուծոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)

Աղօտ է եւ ի մոռացօնս դարձեալ իմանալւոյս տեսութիւն. (Լմբ. էր ընդ.։)

դիմազ. ԻՄԱՆԱԼԻ Է, ԼԻՆԻ. դիմազ. Պարտ է կամ մարթ է իմանալ.

Իսկ ըստ նմանութեանն իմանալի է այսպէս. (Ագաթ.։)

Զոր եթէ զիսկն ոք նկատեսցէ, ունայնութեամբն է իմանալի. (Նար. ՟Խ՟Ը։)

Որ քաջայայտ ի հարցափորձէ այլոց տեսողացն լինի իմանալի. (Պիտ.։)


Իմանամ, ացայ, իմա՛, իմա՛ց, իմացի՛ր

va.

to understand, to know, to feel;
to conceive, to comprehend, to perceive, to learn, to find out, to discover;
to think, to consider;
to believe;
զօրութեամբ —, to understand (something omitted);
հնարս —, ելս՝ ելս իրաց —, to find means, to exercise one's ingenuity, to invent;
իմաստս չարս —, to weave a conspiracy, to form a plot, to cabal, to conspire;
զանձին — բարի, to seek one's interest, to consult one's own happiness;
գիտէ — զամենայն հնարս, he knows how to attain his end, how to manage.

· Calfa

NBHL (36)

νοέω, συνίημι intelligo, percipio, novi. Ըմբռնել մտօք, ի միտ առնուլ. ճանաչել. գիտել. հասկանալ. խելամուտ լինել. իմնալ, հասկընալ.

Լսէք եւ ոչ իմանայք։ նոքա ոչինչ իմացան յայնցանէ։ Եբաց զմիտս նոցա իմանալ զգիրս։ Իմա՛ զոր ասեմս։ Իմացարուք զայս ամենայն։ Սրտիւ իմասցին.եւ այլն։

իմա՛ց դու, զինչ խօսիմս ընդ քեզ առակօք օրինակօք. (Եփր. ՟բ. տիմ.։)

Ի նոյն միտս իմա ինձ եւ զհանդարտն. (Սարգ.։)

Իմացի՛ր, զի իշխանական կամս է հրեշտակաց եւ մարդկան. (Յճխ. ՟Բ։)

Զաստուածավայելուչսն զի՞արդ են՝ չկարեմք իմանալ. (Խոսր.։)

Զհամայնիցս թիւ նա միայն զօրէ իմանալ։ չիմացայ զկորուստն, չգիտացի զորոգայթն. (Նար. ՟Զ. ՟Ժ՟Է։)

ԻՄԱՆԱԼ. Իմաստասիրել բանիւ, այսինքն բանական խորհրդածութեամբ. մակաբերել տրամադրութեամբ.

նովին քննութեամբ եւ իմաստիւք կարէին իմանալ զարարիչն ամենեցուն այսոցիկ. (Իգն.։)

Աներեւոյթք նորա ի սկզբանէ աշխարհի՝ արարածովքս իմացեալ՝ տեսանին. (Հռ. ՟Ա. 20։)

Հայեցեալ մարդիկի յանդիմանութիւն ապականացու տարեացս՝ միայն անապական զկառավարն սոցա իմացին. (Եղիշ. ՟Ա։)

Եւ պատրաստեալ հուրն՝ մինչչեւ ուրուք ի նա փչեալ՝ վառումն նորա յայտնի իմացաւ երկիւղածաց աստուծոյ. (Եղիշ. ՟Բ։)

ԻՄԱՆԱԼ. Զգալ. ըմբռնել ի ձեռն ըզգայութեանց.

Առիւծք եթէ իմասցին արդեօք փախուցեալ զեղջերուս, այսպիսեաւ վարին սովորութեամբ. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)

Խորդացն իմանալ յառաջագոյն զձմերունս կարեւորս։ Եղջերուաց գտաւ չժամանակ խառնիցն իմանալոյ. (Եզնիկ.։)

Ի սպանանելն զոք՝գինի տային ըմպել, որպէս զի մի իմասցի զցաւն. (Բրսղ. մրկ.։)

ԻՄԱՆԱԼ. Խորհել. զմտաւ ածել.

Գուցէ որդիքն իմ ի միտս իւրեանց իմացան չարութիւն զաստուծոյ. (Յոբ. ՟Ա. 5։)

Զանձին իմանալով բարի՝ խորհուրդ օգտակար ի մեջ բերել. (Խոր. ՟Ա. 28։)

Մի՛ իմասցիր զսիրտ զչարիսն, եւ մի յագեսցի որովայն ի խորտիկս. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)

ԻՄԱՆԱԼ. Համարել. վարկանել. կարծել.

Զհիւզեայն խնդիր թողեալ, զոր նիւթն ամենայնի կոչեն, ի չարեացն խնդիր եկեսցուք, զոր ի նմանէն իմանան։ Յորժամ միոյն յարուցեալ ի վերայ զմիւսն (ի ծառայից) սպանանիցէ, միթէ պատճառ չարեաց զտէրն պարտ իցէ իմանալ։ Եթէ գազանքվասն վնասակարութեան ի չարէ ու մեքէ արարչէ կարծիցին, զմարդիկ առաւելարժան է ի չարէ արարչէ իմանալ, եւ ոչ զնոսա. (Եզնիկ.։)

ԻՄԱՆԱԼ. Հնարել. նիւթել. ճարտարել. .... որպէս եւ հնարս կամ ելս իմանալ՝ է գտանել.

Չար դեւն իսկ իմացաւ զայնպիսի նշանակութիւն. (Ոսկ. մտթ.։)

Քանզի անուն եւ սահման զբնութիւն ենթակայ իրին յայտնեն, վասն է՞ր իմացան զսահման։ Սպանմունք լիէին եգիպտացւոցն ի վերայ իւրաքանչիւր սահմանի, մինչեւ իմացան չափ մի, որում անուն էր սպանակ. (Սահմ. ՟Գ. ՟Ժ՟Է։)

Որով զարտաքոյ բնութեան զմեղսն իմացան։ Սակս գահասիրութեան պատիւս պէսպէսս եւ զանազան իմացան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե։)

Որ իմաստս չարս իմանայր. (Փիլ.։)

Եթէ զտեղին կարէի դիտել, թերեւս ինձ հնարս իմանայի. (Եղիշ. թղմ.։)

Հնարեցարու՛ք նմա հնարս ... իմանալ հնարս ոչ կարէին. (Երեմ. ՟Ի. 11։)

Գիտէ գործել զոսկի եւ զարծաթ ... եւ իմանալ զամենայն հնարս, զորս տացես ցդա. (՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 14։)

Թերեւս հնարս իմասցին այնպիսում խնդրոյ. (Մագ. ՟Թ։)

Ըստ իւրաքանչիւր իրաց գեղեցկապէս մտածութեամբքեւ զեզսն իմանան. (Պիտ.։)

Խնդրէին զելս իրացն իմանալ. (Լաստ. ՟Ի՟Բ։)

ԻՄԱՆԱԼ. ... Մարմնոյն յարուցելոյ՝ որդի իմանի յարուցեալ ի մեռելոց. (Աթ.։)

իմաստութիւնս աստուծոյ ոչ հաճեցաւ ի մարդկային իմաստութեան ... իմանիլ. (Լմբ. իմ.։)

ինձ այսու իմանի՝ ընգուղեաց պարտեզ զերկիր ասել. (Նար. երգ.։)


Իմանիմ

vp.

to be known, manifest, evident.

· Calfa


Իմաստ, ից

s.

signification, sense, meaning, substance, drift;
acceptation;
understanding, good sense, judgment;
notion, knowledge;
conception;
thought, idea, design, project;
maxim, axiom;
invention;
expedient, means;
intrigue, machination, plot, snare;
—ք ուղղութեան՝ առաքինութեան, sentiment of probity, of virtue;
մեծահրաշ —ք, mysteries;
զգայարանք —ից, the mind, intelligence;
ուշ —ին՝ —ից, spirit, thought;
յ— եւ ի բան հասանել, to arrive at the years of discretion;
գալ յ—, to return to one's self, to recover the senses;
to be known, understood;
ունել զիմաստս իրիք, յիմաստս իրիք երթալ, to understand, to seize the meaning, to comprehend;
—ս չարս իմանալ, cf. Իմանամ;
զ— խորհդեան կատարել, to execute the deliberation of council;
զիմաստս խաբէութեանն լուծանել, to frustrate a plot, to baffle an intrigue;
—քն գործք լինէին, the ideas were realized.

· Calfa

NBHL (30)

ԻՄԱՍՏ. σοφία sapientia ἑπιστήμη scientia. իմաստութիւն. գիտութիւն. մակացութիւն.

ԻՄԱՍՏ. ἑννόημα cogitatio ἑπινόησις excogitatio Խորհուրդ. խոկումն. մտածութիւն. գիւտ մտաց.

Իմաստիւ եւ քաջութեամբ կեցեալ. (Փարպ.։)

իմացուած բանի. միտք եւ դիտաւորութիւն ասացելոցն. իբր sensus, mens. բանին միտքը.

Զսաղմոսս ունի զիմաստ բանքս. (Խոսր.։)

Ոչ որքան է զօրութիւն պարունակեալ ի սմա իմաստից՝ նոցին զխորոցն յայտնեցին զխորհուրդ. (Շար.։)

ԻՄԱՍՏ, Իմացումն, իմացողութիւն. ըմբռնումն մտօք. ծանօթութիւն. հասողութիւն կամ հասունութիւն մտաց.

Ոչինչ ծանօթագոյն իմաստս հաստատուն ունելով զնորա. (Նիւս. կազմ.։)

Դաշնակաւորութիւն արասցեն իմաստ բանականի մտացս, եւ ձայն զգալի մարմնոյս. (Լմբ. սղ.։)

Վեր ի յերկինս նայեցեալ, գալ ի յիմաստ նոցին խնդրեալ. (Շ. վիպ.։)

Ընդ զգալւոյն գիտութեան վերածեաց եւ յիմաստ իմանալւոյն իւր փառաց. (Լմբ. էր ընդ.։)

Առ կատարելահասակս, որք յիմաստս եւ ի բան հասեալք. (Յհ. իմ. ատ.։)

Պատուեցին զայսպիսի գիւտս իմաստից. վասն որոյ եւ զբոլոր իսկ զյոյնս ոչ դանդաղիմ մայր կամ դայեակ ասել իմաստից. (Խոր. ՟Ա. 1։)

ոչ սիրեն հայքս իմաստ կամ գիտութիւն. (Շիր.։)

Անճաշակ հոգեւորական իմաստիցն։ Մահացու լինել հոգեւոր իմաստից. (Սարգ. յկ.։)

Ըստ մարդկային իմաստի՝ յամենայնի նեղեալք ասէ. իսկ առ աստուած յուսովն ի վերայ բերէ, այլ ոչ նուազեալք. (Բրս. հց.։)

որք զարդարեցին անօրինաբար զիմաստսշ անեղին (այսինքն զիմաստութիւն աստուծոյ, կամ զգիտութիւն սուրբ գրոց եւ հարց)։ հաստատեցեր զեկեղեցիս հայաստանեայց՝ զլոյս իմաստից ի մեզ ծագելով (Շար.)

ԻՄԱՍՏ. Ճարտարութիւն. հմտութիւն արուեստի. արուեստագիտութիւն.

Որչափ վիրացն հարուածք անբժշկականք եւ անհնարաւորք ճարակեսցին, այնքանեօք չափովք ... իմաստ արուեստից բարձրեալ բժշկիդ բարեհռչակեալ լուսաւորեսցին. (Նար. ՟Թ։)

Յարմարօղ արուեստագէտ ոք անչնչից գործեաց ընդ հարկանելով ... յայտնի առնէ զծածկեալ իմաստն. (Նիւս. կազմ.։)

Խոհեր ի միտս իւր, թէ իմաստս այս իմ եւ ջանս՝ երկուց իրաց առիթ է ինձ բարւոյ։ Պատմեցին զիւրեանց զիմաստս զամենայն, եւ զոր խորհեալն էին առնել. (Փարպ.։)

Խնդրէին ժամ դիպօղ զիմաստ խորհրդեանն կանարել. (Յհ. կթ.։)

Իմաստքն գործ լիէին. (Ածաբ. ծն.։)

Ոչ մարդկեղէն մտաց իմաստք են, այլ՝ հոգւոյն սրբոյ պատգամք։ արժան է մեզ մերձ դնել տեսութեանս զիմաստն պօղոսի. (Սարգ.։)

Բաւական է զիմաստս խաբեութեան լուծանել։ Որ իմաստս եւ խաբեութիւնս գործէր։ Որ իմաստս չայս իմանայր (օձն). (Փիլ.։)

Զխառնուած օդոց լաւացուցանեն հնարից իմաստիւք. որ եւ Հնարիմացութիւն. (Եփր. աւետար.։)

ԻՄԱՍՏ. Իմացական զօրութիւն. միտք. կամ տեսւութիւն մտաց.

Ամբառնալ ուշիւ իմաստիցս ի կենցաղոյս երկրէ ի բարձունս։ Մի՛ ուշ իմաստին բարձեալ։ Իմով սակաւ ամասնայ իմաստիւ. (Նար.)

Անհասանելիք են արարածական իմաստիցս. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)

Թէ զներքին իմաստդ խաւարեցուցանես, արտաքին մարդդ բռնութեամբ չնուաճի. (Լմբ. սղ.։)


Իմաստագործ

adj.

intelligent, skilful, clever;
well made, well constructed, skilfully made.

· Calfa

NBHL (6)

Որ իմաստութեամբ գործէ.

Իմաստագործ անսխալաստեղծ պատշաճակերտ կազմիչ համայնից. (Նար. գանձ եկեղ.։)

Կամ իմաստութեամբ գործեալ. կազմեալ.

Ո՛վ մշտաշարժ երկնի բնութեան, գնդաձեւ իմաստագործ ձեռուանցն բարձրութեամբ լայնացեալ. (Պիսիդ.։)

Զիմաստագործ արարչութեանն աստուծոյ ծանիցէ. (Երզն. քեր.։)

Իմաստագործ շինուած. (Նշ. Եզնիկ.։)


Իմաստազեղ

adj.

replete with wisdom, vevy learned, very skilful;
sententious, pithy;
sentimental.

· Calfa

NBHL (2)

Իմաստութեամբ զեղեալ, առլցեալ. իմաստուն.

Զի թէպէտ ոմնիմաստազեղ՝ սկիզբն իմաստից դնէր զերկեղ. (Կրպտ. ոտ.։)


Իմաստալից

cf. Իմաստազեղ.

· Calfa

NBHL (2)

լցեալ իմաստութեամբ հանճարով լի.

իւրոց սիրելեաց զիմաստալից միտսն առնն ծանուցանէր. (Փարպ.։)


Իմաստախոհ

adj.

tinking wisely or judiciously, wise, sensible, judicious, provident, cautious.

· Calfa

NBHL (2)

Քաջարիագոյնն եւ իմաստախոհ նահատակն. (Թէոդոր. ի կոյսն.։)

Տեսանէր իմաստախոհ նահատակն. (ՃՃ.։)


Իմաստախորհուրդ

cf. Իմաստախոհ.

· Calfa

NBHL (4)

ԻՄԱՍՏԱԽՈՐՀ ԻՄԱՍՏԱԽՈՐՀՈՒՐԴ. որ եւ ԻՄԱՍՏԱԽՈՀ. իմաստուն խորհրդով. խոհական. հանճարեղ. արթուն մտօք. Խելացի.

Լուեալ զայս ամենայն բան ապստամբութեան զինքենէ իմաստախորհին վահանայ. (Փարպ.։)

Ի կորովաբան եւ յիմաստախորհ արանց. (Սամ. երէց.։)

Կարծեցեալ անդ լինել զիմաստախորհուրդ մամիկոնեանն յանհոգս. (Փարպ.։)


Իմաստակ, աց

s. adj.

sophist, pedant, sophister;
sophistical, pedantieal;
finespun, subtle.

· Calfa

NBHL (7)

Իբր յն. սոփեստէս. σοφιστής sophista. Այն՝ որ համարեալ է որպէս իմաստուն կամ իմաստասէր ոք եւ գրագէտ, ճարտասան, եւ այլն. եթէ իցէ արդեամք, եւ եթէ անուամբ եւեթ.

Զոր իմաստնոց, այլ ո՛չ իմաստակաց արժան տեսանել. (Փիլ. լին. ՟Գ. 35։)

Կարծեցեալք այն իմաստակք Մագ. (՟Ե։)

Զամնիւքն գտցէ գերազանցեալ զիմաստակացն հոյլս. (Պիտ.։)

Իմաստակի ումեմն արտաքնոյ բարւոք թուեցաւ չար ասել ըզմահ։ արձագանք ... ըստ իմաստակի ումեմն օտարի զօդ վիրաւորեալ։ Դպիր կշտամբեալ, իմաստակ խելագար. (Նար.։)

Պիհրոն ոմն իմաստակ ի հնումն. (Շ. ամ. չար.։)

Մերթ որպէս իմաստակական. σοφιστικός sophisticus. Բազումք իմաստուն կարծեն զգտակն բանից իմաստակաց։ Կամի յանդիմանել զիմաստակ բարսն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին.։)


Իմաստակական

cf. Իմաստակ.

· Calfa


Իմաստական, ի, աց

adj.

philosophical;
intellectual;
sensible;
sophistical.

· Calfa

NBHL (6)

ԻՄԱՍՏԱԿԱՆ որ եւ ԻՄԱՍՏՆԱԿԱՆ. որ կայցէ ինչ վայելչական իմաստնոց կամ իմաստասիրաց եւ իմաստութեան.

իմաստական արիականգործովք վաճառականապէս ընդ միոյն զհարիւրապատիկսն փոխանորդէ օգուտ. (Պիտ.։)

հայեա՛ց ընդ իմաստական անձն. (Ոսկ. ի քանանացին.։)

Իմաստական բան, կամ հանճար. (Պիտ.։ Երզն. ոտ.։)

Տեսակք հաւաքմանցն ... եթէ առաւել է սուտն քան զճշմարիտն, լինի իմաստական. (Անյաղթ վերլծ. Արիստ.։)

կամ որպէս Իմաստական. σοφιστικός.


Իմաստակեմ, եցի

vn.

to sophisticate, to play the pedant, to subtilize, to quibble.

· Calfa

NBHL (2)

Իմաստակութեամբ յարմարել զիրս. ճառել որպէս զիմաստա. ս.

Իմաստակել զիրսն սովորեցին առաւել քան թէ զճշմարիտն ... քննել. (Փիլ. լիւս.։)


Իմաստակիր

adj.

intellectual, intellective;
sensible.

· Calfa

NBHL (4)

կրօղ իմաստութեան. իմաստուն ինչ.

արկ ի զկենդանութիւն ի փչել բերանոյ իւրոյ զկենդանական շունչն իմաստակիր մտաւորութեան՝ բանաւորութեան. (Ագաթ.։)

Իմաստակիր խոհականութիւն։ Իմաստակիր բանիւք. (Արծր. ՟Ե. 5։)

Ի ձեռն իմաստակիր եւ քաղցրահամ բոյր խօսից նուաճէր յինքն զամենեցուն սիրտ. (Կաղանկտ.։)


Իմաստակութիւն, ութեան

s.

sophism, sophistry, pedantry, cavil, chicanery, quibble, paralogism, paralogy.

· Calfa

NBHL (2)

իմաստակն գոլ. իմաստակելն. անհիմն կամ պատիր իմաստութիւն.

իմաստակութեան գործ է՝ բանագիւտ լինել. իսկ իմաստութեան զիւրաքանչիւրսն քննել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)


Իմաստակօրէն

adv.

SOphistically, pedantically.

· Calfa


Իմաստաճեմ

adj.

that studies the sciences, that cultivates wisdom, lettered, learned;
— հանճար, elevated genius.

· Calfa

NBHL (2)

Որպէս թէ Իմաստազգեաց. Իմաստութեան պարապեալ. բանիբուն. իմաստակիր.

Արհեստապէս ճարտասանելով իմաստաճեմն երամոց. (Պետ.։)


Իմաստայեղց

cf. Իմաստազեղ.

· Calfa

NBHL (8)

նոյն ընդ Իմաստազեղ Իմաստալից. Գրի ի յետնոց եւ ԻՄԱՍՏԱՅԵՂՁ, ԻՄԱՍՏԱՅԻՂՁ կամ ԻՄԱՍՏԱՅԵՂԾ.

զերկաքանչիւր դասս աշակերտելոցն յիմաստայեղց գիտութեաննվերադրիցեն արգասիս. (Պետ.։)

Զշինութիւն աշխարհի տնօրինէր իմաստայեղց մտօք։ Ըստ իմաստայեղց խորագիտութեանն. (Յհ. կթ.։)

զիմաստայեղց որեարս. (Պրոկղ. ոսկ.։)

Իաստայեղց անունն աթենացւոց. (Վրք. ածաբ.։)

Իմաստայեղձ բժիշկք. (Գր. երէց.։)

Զիմաստայեղծ վերատեսուչ նահանգիս. (Ոսկիփոր.։)

Ծնունդ է արդար մտացն, որպէս ասացաք, եւ զաւակ իմաստայիղձ բանքն. (Լմբ. սղ.։)


Իմաստանամ, ացայ

vn.

cf. Իմաստնանամ.

· Calfa

NBHL (2)

Իմաստնասցի ամենայն գիտութեամբ աստուծոյ. (Վրք. հց. ձ։)

Զիմաստացեալն ի հաւատս. (Գանձ.։)


Իմաստապէս

adv.

wisely, learnedly.

· Calfa

NBHL (6)

Իմաստութեամբ. խոհականութեամբ.

Որոց իմաստապէս նշանակէ բան. (Մաքս. եկեղ.։)

Իմաստապէս տպաւորեցոյց. (Նար. մծբ.։)

Կամ ա. Ճարտար արուեստայարմար.

Աշտարակօք՝ բարձր ահաւոր, իմաստապէս արուեստաւոր. (Շ. եդես.։)

Իսկ եթէ ընդէր, լուիցես իմաստապէս. (Վրք. հց. ՟Բ. հին ձ. ուր նորն եւ տպ. իմաստապէս։)


Իմաստասէր, սիրաց

s.

philosopher;
sage, man of science, of learning.

· Calfa

NBHL (17)

φιλόσοφος philosophus φίλων σοφίαν amans vel studiosus sapientiae. Սիրօղ իմաստութեան. փիլիսոփոս, փիլիսոփայ.

Առն իմատասիրի (յն. սիրողի զիմաստութիւն) ուրախ առնի հայր իւր. (Առակ. ՟Ի՟Թ. 13։)

Պիւթագորաս ... որ զինքն ոչ իմաստուն, որպէս առաջինքն, այլ իմաստասէր ասէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)

Ուստի. կարեն իմաստնանալ՝ որք ոչ ի դպրոցս իմաստասիրացն դեգերին. (Պիտ.։)

Կատարեալ իմաստասէրն զամենայն ինչ խոստանալ գիտել, եւ գիտէ զօգտակարն։ Զորոյ զպատճառն բնական իմաստասէրն (բնախօսն) գիտէ. (Սահմ. ՟Դ. ՟Բ։)

Ամենայնիւ ջանամբ արտաքին իմաստասիրացն նմանել, որ աղաբողօքն պարծէին. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)

Նմանութեամբ ասի.

Առաքինք ի զգայութեանց եւ իմաստասէրք երկու են, տեսանելիք եւ լսելիք. (Փիլ. լին.։)

ԻՄԱՍՏԱՍԷՐ. հետեւօղ բարոյական իմաստասիրութեան, յորում մասին նշանաւոր էր առ հելլենացիս Սոկրատ. առաքին. ըզգաստ. իմաստուն. խոհական. հեզ եւ համբերօղ.

Իմաստասէրկոչեմ ես ոչ զայն՝ որ զամենայն գիտէ ... այլ որ անախտ կենցաղավարութիւն ստացեալ ունի յինքեան. քանզի կատարեալ իմաստասէր է՝ ոչ բազում ինչ գիտէ ... այլ որ անբիծ եւ անախտ կենցաղավարութիւն ստացեալ ունի յինքեան. քանզի կատարեալ իմաստասէր՝ ո՛չ որ բազում ինչ գիտէ, այլ որ զախտս կարող գոյ հնազանդեցուցանել. (Սահմ. ՟Ի։)

Եւ ոչ իմաստասէր քահանայիցն պատկառեցին. (Առ որս. ՟Ը։)

Հեզութեամբ ամնայնի տանել, որպէս վայե՛լ է ըստ աստուծոյ իմաստասիրի։ Իմաստասիրին պարզ եւ արժան է ազատամիտ լինել ի նախանձութենէ եւ ի դառնութենէ. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)

ԻՄԱՍՏԱՍԷՐ. որպէս Երաժիշտ եկեղեցւոյ կամ դաապետ. որ եւ Փիլիսոփոս ասի.

Ի սուրբն սոփիա գումարեալ կան բազմութիւն հոգելից իմաստասիրաց, որք անլռելի հրաշաձայն եղանակօք վերառաքեն զմաղթանս. (Ճ. ՟Ժ.։)

ԻՄԱՍՏԱՍԷՐ. որպէս Իմաստասիրական, եւ առաքինական.

Իմաստասէր կամօք եւ բանիւ. (Վրդն. ծն.։)

Իմաստասէր հրահանգաւ. (Նոննոս.։)


Իմաստասիրաբար

adj.

philosophically;
wisely, learnedly.

· Calfa

NBHL (5)

φιλοσόφως sicut philosophus Իբրեւ զիմաստասէր՝ ըստ ամենայն առմանն. որպէս փիլիսոփայ, իմաստութեամբ, եւ առաքինաբար.

Իմաստասիրաբար իմն խնամով տեղեկանալ մասամբն զբովանդակ երկրին զթնութիւն. (Պիտ.։)

Զսեռն իմաստասիրաբար սահմանեալ ի նոցանէ տեսանեմք. (Կիւրղ. գանձ.։)

Կատարեալ ամենայն եւ բարի, եւ իմաստասիրաբար, եւ արարչագործապէս են եղեալ. (Նիւս. բն.։)

Զպանդխտական կենացն ... Շ. (ատեն.։)


Իմաստասիրական, ի, աց

adj.

philosophical.

· Calfa

NBHL (8)

φιλοσοφικός philosophicus. Սեպհական մաստասիրաց, եւ իմաստասիրութեան ըստ ամենայն առման. փիլիսոփայական, իմաստական, եւ առաքինական.

Ոչ գոլովամենեւին հմուտ իմաստասիրական բանից. (Սահմ. ՟Զ։)

Իմաստասիրականին եւեթ պարապեալ տեսութեանց բանի. (Պետ.։)

ամենայն իմաստասիրական ձայն հնգիւքս այսքւք գտանի յարդարեալս. (Անյաղթ պորփ.։)

իմաստասիրական զգայութիւնք են (տեսանելիք եւ լսելիք), ի ձեռն որոց ստացեալ լինի ի մեզ բարի կեալն. (Փիլ. բագն.։)

Զորոց սղբութիւն իմաստասիրական հեզութեամբ տանէր սոսթենէս. (Ոսկ. գծ.։)

Հմտանալ յամենայն իմաստասիրականս (այսինքն յիրս իմաստասիրութեան) բառից եւ ոլորոկաց, եւ ապա համարձակել ի թարգմանութիւն. (Շ. բարձր.։)

Գօտեաւպնդել ըզմէջսն մերձ է յիմաստասիրականն (հանճար), կազմ ի գործ, եւ անարգել յընթեցս. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)


Իմաստասիրանամ, ացայ

vn.

to be philosophioal;
to be virtuous.

· Calfa

NBHL (2)

φιλοσοφέω philosophor. Իմաստասեր եւ առաքինի լիել, գտանիլ.

Յորժամ դու թշնամանես զնա եւ անարգես, եւ նա լռութեամբ համբերէ, դու խայտառակիս, եւ նա իմաստնասիրանա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)