cf. Դիւրաքայլ.
· Calfa
Արագընթաց. արագ ընթացիւք. անարգել.
Փայլակն դիւրընթաց. (Նար. երգ.։)
Աստեղբ դիւրընթացիւ պատմի. ա՛յլ ձ. աստեղատիւ ընթացիւք. (Պրոկղ. ի ստեփ.։)
Դիւրընթաց ընդ մեջ ամենայն իրաց անցանել. (Փիլ. լին.։)
susceptible, sensible, easy to understand, acceptable.
· Calfa
Որպէս Դիւրաւ ընդունօղ.
Մոմ դիւրընկալ (կնքոյ)։ Դիւրընկալ լսելիք։ Դիւրընկալ եղեն բանին։ Յամլութենէ մտաց առ դիւրընկալ փոփոխելով։ Այնու զնոսա դիւրընկալս առնիցէ։ Օդ դիւրընկալ բնութեամբն, եւ զամենեսեան պարունակելովն. (Բրս. հց.։ Դիոն.։ Շ. բարձր.։ Փիլ.։ Նանայ.։ Ի գիրս խոսր.։)
Առ ի դիւրընկալ գործել զնոսա (զժողովուրդն) առ քարոզութիւնն յովհաննու։ Զի դիւրընկալ զնոսա կազմեսցէ առ բարձրագոյն վարդապետութիւնն. (Կիւրղ. ղկ.։)
ԴԻՒՐԸՆԿԱԼ որպէս կր. Դիւրար ընդունելի. հեշտալուր. դիւրիմաց.
Դիւրընկալ առնել կամ ընծայեցուցանել զբանն. (Ոսկ. մ. ստեպ։)
Դիւրընկալ գործել զիրս, կամ պատշաճել, աւանդել. (Անյաղթ բարձր.։ Լմբ. սղ.։ Երզն. քեր.։)
Դիւրընկալ լինիցի խորհուրդն, կամ առ ի հաւատալ, կամ ի միտս, կամ արարածոց. (Ոսկ. մտթ.։ Շ. բարձր.։ ՃՃ.։)
Զի եւ՛ս դիւրընկալ լսողացն լինիցի. (Կիւրղ. ղկ.։)
cf. Դիցաբանութիւն.
· Calfa
որ եւ Դիցաբանութիւն. Բան ի վերայ դից. չաստուածաբանութիւն հեթանոսաց.
Վասն իրիք առաջին դիւցաբանութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
hero
· Calfa
Սովոր են յոյնք զքաջս առ դիւցազունս ունել. (Եզնիկ.։)
ἤρως heros, ἠμίθεος semideus Դի՛ցազն համարեալ, իբր յազգէ չաստուածոց կամ քաջաց. կիսաստուած՝ որպէս անմահ եւ սրբազան ըստ հեթանոսաց. եւ Կարի ազնիւ եւ առաքինի.
Դիւցազունք անուանեալ՝ գեր ի վերոյ մարդկայնոյս համբառնային բնութեան. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Սկայիցն եւ դիւցազանց։ Հնազանդել դիւցազինն. (Խոր. ՟Ա. 1. եւ 9։)
Դից իմն, եւ այլոց ոմանց դիւցազանց առասպելս տողեն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի խիզախել դիւցազանն։ Զդիւցազինսն պատուասիրել. (Մագ. ՟Ի՟Ա։)
Ի զարմէ դիւցազանց. (Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։)
Պատէր ազնուագոյնս զքաղաքն պարսպօք եւ զդրունսն զարդարէր դիւցազունս. (Եւս. քր. ՟Ա.) իմա՛ դիւցազնաբար. յն. սրբազանավայելչաբար.
heroically
· Calfa
ἠρωϊκῶς heroice, fortiter, generose Իբրեւ դիւցազն. արիաբար. առաքինաբար.
Զողբերգութիւնն դիւցազնաբար վերծանեսցուք. (Թր. քեր.։)
Ոչ էր բնաւորեալ խաշնարած երբէք լինել, դիւցազնաբար տածեաց. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
ա.
Դիւցազնաբար զօրութեամբ. (իբր դիւցազնական. Պիտ.։)
heroic;
epic.
· Calfa
ἠρωϊκός heroicus Սեպհական դիւցազանց. եւ Քաջ. առաքինի.
Դիւցազնական օրէնք, կամ արգասիք, սէր. (Եղիշ. ՟Բ։ Ճ. ՟Ա.։ Մագ. ՟Ժ։)
Չորից դիւցազնական տաղից. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Դիւցազնականն աղեքսանդրոս, ատեան, եւ այլն. (Պիտ.։)
Դիւցազնական մանկան դիպեալ, յարշակունոյ զարմէ սերեալ. (Շ. վիպ.։)
that is become a hero, heroic.
· Calfa
ԴԻՒՑԱԶՆԱՅԻՆ ԴԻՒՑԱԶՆԱՑԵԱԼ կամ ԴԻՒՑԱԶՆԵԱԼ. cf. ԴԻՒՑԱԶՆԱԿԱՆ.
Բացեալ դիւցազնայինցն տեսլարանաց յոլոմպիադս. (Փիլ. լիւս.։)
Գեղաւորքն ըստ ժամանակին (երեւէին) առ հասարակ դիւցազնացեալք. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Զչքնաղագեղըն կոյս առեալ, ըզսաթենիկըն դիւցազնեալ. (Շ. վիպ.։)
Իսկ (Կաղանկտ.)
Հրաման տայր դիւցազնային մոլորութեամբն առնել նուէրս զոհից. իմա՛, հեթանոսական։
cf. Դիւցազնային.
· Calfa
ԴԻՒՑԱԶՆԱՅԻՆ ԴԻՒՑԱԶՆԱՑԵԱԼ կամ ԴԻՒՑԱԶՆԵԱԼ. cf. ԴԻՒՑԱԶՆԱՅԻՆ.
Բացեալ դիւցազնայինցն տեսլարանաց յոլոմպիադս. (Փիլ. լիւս.։)
Գեղաւորքն ըստ ժամանակին (երեւէին) առ հասարակ դիւցազնացեալք. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Զչքնաղագեղըն կոյս առեալ, ըզսաթենիկըն դիւցազնեալ. (Շ. վիպ.։ Իսկ Կաղանկտ.)
Հրաման տայր դիւցազնային մոլորութեամբն առնել նուէրս զոհից. (իմա՛, հեթանոսական։)
cf. Դիւցազնային.
· Calfa
ԴԻՒՑԱԶՆԱՅԻՆ ԴԻՒՑԱԶՆԱՑԵԱԼ կամ ԴԻՒՑԱԶՆԵԱԼ. cf. ԴԻՒՑԱԶՆԱՑԵԱՄ.
Բացեալ դիւցազնայինցն տեսլարանաց յոլոմպիադս. (Փիլ. լիւս.։)
Գեղաւորքն ըստ ժամանակին (երեւէին) առ հասարակ դիւցազնացեալք. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Զչքնաղագեղըն կոյս առեալ, ըզսաթենիկըն դիւցազնեալ. (Շ. վիպ.։)
Հրաման տայր դիւցազնային մոլորութեամբն առնել նուէրս զոհից. (Կաղանկտ.) իմա՛, հեթանոսական։
heroism.
· Calfa
Դիւցազն գոլ.
Ըստ դիւցազնութեանն (կամ դիւցազնութեանց) կարծեաց. (Խոր. ՟Ա. 3։)
deified, placed in the number of heroes or gods;
heroic.
· Calfa
Խառն ընդ դիս ազգակցութեամբ.
Ի մեր դիւցախառն պարթեւաց, եւ ի քաջ նախնեաց. (Ագաթ.։)
sacrificer to idols.
· Calfa
Կատարիչ զոհից դիցն. քուրմ.
Դիւցակատար պաշտօնեայ. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Դիցամոլ.
· Calfa
Մոլեալ ի դիս. կռամոլ.
Տեղի զոհարանաց դիւցամոլ կռապաշտիցն. (Կաղանկտ.։)
cf. Դիցապաշտ.
· Calfa
Իբր Դիցապաշտ. կռապաշտ. պաշտօնասէր չաստուածոց. որ ըստ հելլենացւոց՝ աստուածապաշտ. θεοσεβής religiosus
Պարտ է նոցա դիւցապաշտս լինել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Մոլորութիւն դիւաց խաբեաց զդիւցապաշտս հայոց. (Եզնիկ.։)
Իբր Կռապաշտական.
Ի ստամբակ գոռոզութենէ դիւցապաշտ ինքնակալութեան. (Նար. խչ.։)
Կամին դիւցապաշտ կախարդութեամբ զարհուրեցուցանել զիս իբրեւ զայլս. (Կաղանկտ.։)
Olympus.
· Calfa
Մակդիր լերին, ուր հսկայք դիւցազունք դնելով լերինս ի վերայ լերանց՝ կամէին ընկենուլ յերկնից ի վայր զդիոս, այն է անցք աշտարակաշինութեան. կամ ուր զաւակք դիւցազանց փախստեայ անկան ի կոտորածէ տիտանեանց.
Ի լեառն՝ որ անուանեալ կարդային դիւցընկէց, իսկ այժմ կոչի ոլիմպոս. (Խոր. ՟Ա. 5։)
to discontinue, to cease.
· Calfa
ԴԼԱՄ կամ ԴՂԱՄ. Դուլ եւ դադար առնուլ. հանդարտիլ. դադար կենալ, դադրիլ.
Ամենեւին ոչ տային դլալ (կամ դղալ), եւ դադարել նոցա. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 2։)
Հա՛պա մի՛ դլար, եւ մի՛ դադարեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
fortress, dungeon, fort;
redoubt.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, ինչպէս գտնում եմ յետնաբար Սարգ. յկ. ե, էջ 67 ա) «ամրոց. բերդ» Բ. մակ. դ.. 27. Ագաթ. Փարպ. Եղիշ. գրուած է նաև դղեկ՝ իբր ռմկ. (տե՛ս կրկնա-գիր Ագաթ. հրտր. Յուշարձան, էջ 118 ա. ե. ղիշ. ը. էջ 110, 111), որից դղեակապարիսպ Ղևոնդ., դղեկաձև ԱԲ.-ըստ Նորայր, Կորիւն վրդ. և թրգմ. 298 նորագիւտ բարդ բառեր են՝ ողեակբերդ Ագաթ. Բ. մակ. դ. 27. Ուխտ. Ա. կբ. 90, Արծր. 131, Ասող Գ. դ. 165, ժղ. 194 և ղղեկքաղաք Եղիշէ։
Տէրվ. Նախալ. 87 պրս. [arabic word] diz «դըղ-եակ», սանս. dih, զնդ. diz, հյ. դէզ, ղի-զել բառերի հետ՝ հնխ. digh արմատից։ Կապ ունի՞ պրս. [arabic word] dula «բարձր բը-լուր» (հին ժամանակ դղեակները բար-ձունքների վրայ էին շինում)։
Հազարապետն դղեակ բերդին. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 27։)
ἅκρον, ἁκρόπολις arx գրի եւ իբր ռմկ. դղեկ. Բերդ. ամրոց. ամուր. ամրակողմն քաղաքին. ծայրաքաղաք. ակառն.
Տալ զնա ի դղեակ բերդին արտաշատու քաղաքին. (Ագաթ.։)
Պահել ի դղեկ քաղաքին ի նիւշապուհ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Պահել ի դղեակ շահաստանին. (Փարպ.։)
Զդղեակ սրտիս քանդեցի. (Նար. ՟Կ՟Ե։)
Գլուխ իբրեւ դղեակ թագաւորի՝ բնակիչ ունելով զառաջնորդ իշխան զմիտսն. (Փիլ. լին.։)
Գլուխ, յորում իբրեւ ի դղեկի նստեալ մտաց. (Սարկ. քհ.։)
Զի ահա ոչ ընդդէմ կացին, որք ամրագոյն դղեայք էին, եւ փութալիքըն կարծէին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.) ընթերցի՛ր դղեակք, կամ իմա՛ դղեկեանք։
cf. Դղորդեմ.
· Calfa
Օտար սքանչելութեամբ դղորդեցուցեր։ Դղորդեցուցանէ զբոլոր երուսաղէմի պասեքատօնականսն. (ՃՃ.։)
Զամենայն բանակ նորա դղրդեցոյց. (Դտ. ՟Ը. 12։)
Ի շարժմանցն ոմանք դղրդեցուցանեն ըստ միոյ մերժման. (Արիստ. աշխ.) այսինքն խախտեն կամ տապալեն միով բախմամբ։
Ցասումն ... բնաւորեալ յանբանագոյն կենցաղումն բազում ինչ դղրդեցուցանէ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
cf. Դղրդեցուցանեմ.
· Calfa
Օտար սքանչելութեամբ դղորդեցուցեր։ Դղորդեցուցանէ զբոլոր երուսաղէմի պասեքատօնականսն. (ՃՃ.։)
Զամենայն բանակ նորա դղրդեցոյց. (Դտ. ՟Ը. 12։)
Ի շարժմանցն ոմանք դղրդեցուցանեն ըստ միոյ մերժման. (Արիստ. աշխ.) այսինքն խախտեն կամ տապալեն միով բախմամբ։
Ցասումն ... բնաւորեալ յանբանագոյն կենցաղումն բազում ինչ դղրդեցուցանէ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
tail of a sheep.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. թէև առանդ վկայութեան) «ոչխարի պոչ» Ել. իթ. 22. Կա-նոն. 37. Մխ. առակ. Վստկ. 206, որից՝ դը-մակեղ «դմակի իւղ» Վստկ., գառնադմակ կամ գառնադմակիկ «մի տեսակ բոյս» Բժշ. Վստկ. 149։
= Պհլ. *dumak հոմանիշից. այս ձևը աւանդուած չէ իրանեան գրականութեան մէջ, բայց կան նրա բազմաթիւ ցեղակից-ները, ինչ. զնդ. duma-, պհլ. dum, dumb, dumbak, dunbak, dunb, պրս. ❇ dum, dumm, [arabic word] dunb, [arabic word] dunba, [arabic word] dunbāl., բելուճ. dunbag, քրդ. dunk, duw. աֆղան. lam, մինջ. ləm, օսս. dumág, də-mag «դմակ» (Horn, § 573)։ Իրանեան բառերի նախաձևն է ըստ Bartholomae, Stud. II. 101 *dhumbhma-։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև ասոր. [syriac word] ︎ dunbā «պոչ», վրաց. დუმა դումա «դմակի իւղ», დუმი դումի «դմակաւոր ոչխար»։ Pokorny, 1, 816 իրանեան ձևերից է կզում հբգ. zumpfo, մբգ. zumpi «առնի». նախաձևը դնում է հնխ. dumb-(կամ dumbh-?) «առ-նի, պոչ» և թերևս նախապէս «գաւազան, վարոց»։-Հիւբշ. 144։
ԳՒՌ (dialectal) Տփ. դմակ, Ննխ. դմագ, Ախց. Երև. Կր. Ոզմ. Ջղ. դ'մակ, Ալշ. Խրբ. Մշ. Սեբ. դ'մագ, Վն. տմակ, Ռ. թմագ (այս վերջինը գործածւում է միայն «յետոյք» նշանակու-թեամբ՝ ղմակս կեր հայհոյանքի մէջ). Ղրբ. Վն. տմmկ, Սլմ. տմmկ՝, Ագլ. դմօկ, Տիգ. թըմմmգ, Ասլ. դ'ամագ, դ'ամայ, Հճ. դ'ը'մօգ, Մրղ. տիւմmկ, Շմ. տիւմmգ.-գաւառական ների մէջ ստացել է մի քանի նոր նշանակու-թիւններ. ինչ. «յետոյք. 2. ականջի բլթակ. 3. դարբնոցի սալի յետևի լայն մասը».-նոր բառեր են՝ դմակաւոր, անդմակ, դմակալի, դմակաջուր.-թրքախօս հայոց մէջ կայ Ատն garn-dumbaq «գառնադմակիկ» (բոյսը), ո-րի երկրորդ մասը հյ. դմակ բառից ձևափո. խուած է (Արևելք, 1882 նոյ" 8-9)։
κέκρος cauda. պ. տիւմ, տիւմլէ. Տուտն ոչխարհի լայն եւ գէր. ոչխրին պոչը.
Առցես ի խոյէ անտի զճարպն եւ զդմակն. (Ել. ՟Ի՟Թ. 22։)
Շարժէին դմակք նոցա. (Մխ. առակ. ՟Ձ՟Բ։)
Դմակ, եւ դմակեղ. այսինքն դմակի իւղ. (Վստկ. ՟Յ՟Ժ՟Ե։)
s. pl. wave, billow;
contest, contrariety.
· Calfa
. մէկ անգամ ունի Ոսկ. բ. տիմ. ա. էջ 168 «Մինչդեռ սկիզբն էր քարոզութեա-նըն, մինչդեռ ամենայն ինչ եղծ զեղծ էր, մինչդեռ կարի թշնամութիւնն էր, մինչդես յամենայն կողմանց դնդղանք (այլ ձ. դան-դաղանք) էին».-ՆՀԲ և ՋԲ մեկնում են «ա-յիք, ծփանք. 2. վէճ, հակառակութիւն» և ա-ռաջին նշանակութեամբ ուզում են կցել գւռ. դնդեղ, դնդող «ալիք» բառին։
Հիւնք. դանդաղ բառից։
ռմկ. դնդղներ, դնդեղ. Դէմ ընդդէմ բախումն. ալիք. ծփանք. եւ Խնդիր հակառակութեան. ընդդիմադրութիւն. ներհակութիւն.
Մինչդեռ յամենայն կողմանց դնդղանք էին. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Ա։)
to totter, to stagger;
to tremble;
to start;
to shudder;
to quake, to shiver.
· Calfa
τρέμω, τρέω tremo, intremisco, trepido, σαλεύομαι commoveor Զդողանի հարկանիլ. սարսիլ, սասանիլ. եւ Սարսռալ. եւ Տագնապիլ. դողդըղալ.
Դողալ յերեսաց աստուծոյ, կամ առաջի նորա, ի բանից նորա. վասն ցրտութեան ձմերանոյն։ Եկն կամ մատեաւ դողալով. եւ այլն։
Դողաց երկիր։ Ի նմանէ դողասցեն ամենայն բնակիչք աշխարհի. (Սղ. ՟Ժ՟Է. 8։ ՟Լ՟Բ. 8։)
Յամօթոյ դողամք։ Առ հասարակ դողաց մարմնով։ Դողաց երկիր. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. ննջ. եւ Ոսկ. համբարձ.։)
Զարհուրեալ դողացայ. (Ագաթ.։)
Դողացաւ թշնամին. (Շար.։)
Խռովեալ դողացին սիրտք մեր. (Եփր. ել.։)
Զոգիդ անտես առնես, եւ վասն օդոց ոտից այդչափ սարսռես եւ դողաս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
to shake, to push, to move;
to astonish;
to cause to tremble, to agitate.
· Calfa
ἁναπάλλω quatio, agito Տալ դողալ. ի դողի կացուցանել. սասանեցուցանել. դողացընել, դողցընել.
Ի շարժմանց ոմանք դղրդեցուցանեն, այլք դողացուցանեն. (Արիստ. աշխ.։)
Սարսեալ դողացուցանէ զտեսօղսն։ Զլերինս դողացուցանէին. (Փարպ.։)
Դողացուցեր զարածս ամենայն. (Շար.։)
which fiughtens;
tremendous, frightful, terrible, horrible.
· Calfa
Որ դողացուցանէ. ահագին.
Դողացուցիչ պատառմունք ամպոց. (Վրդն. ել.։)
Զսաստիկ անձրեւաց, եւ զդողացուցիչ յորդութեանց յայտ առնէ. (Վեցօր. ՟Զ։)
Եհար առ ժամայն զգետնի դողացուցիչ զօրութեամբ աստուածութեանն. (Տօնակ.։)
to vacillate, to totter, to waver;
to shudder.
· Calfa
ԴՈՂԴՈՋԱՄ կամ ԴՈՂԴՈՉԱՄ ԴՈՂԴՈՋԵՄ կամ ԴՈՂԴՈՉԵՄ. Ստէպ դողալ. երերիլ. դեդեւիլ. դողդղալ.
Դողդոջայ ձեռնդ, կամ ձեռք. (Լմբ. ժող.։)
Ետես զծերն, զի դողդոչայր. (Ճ. ՟Ա.։)
Ըստ նմին հօրն՝ որդին դողդոջէր. այն էր երիտասարդ ի ցաւս. (Եփր. ծն.։)
Մարմնով դողդոջէր. (Վրդն. ծն.։)
unchaste, lascivious, obscene in words.
· Calfa
Զազիր եւ գարշ բերանով.
Թրթուր զազրաբերան. (Շ. եդես.։)
unchaste, lascivious, obscene;
luxurious, dissolute.
· Calfa
Սատակմամբ մարդկան զազրագործաց դարուն երկրորդի. (Խոր. ՟Ա. 3։)
Ջրողողն զազրագործաց. (Նար. կ.։)
Զազրագործ են ի մարմնական ցանկութիւնս. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Զազրագործ եւ ժանտապաշտօն եգիպտական ազգին. (Աթ. խչ.։)
Ուսումնատեացք եւ զազրագործք ի մի տեղ գումարեալք. (Վրք. ոսկ.։)
Իբր Զազրագործական. զազիր, զզուելի. զոր օրինակ,
Զազրագործ օրէնք, կամ աղտեղութիւն, կենցաղ. (Մագ. ՟Բ։ Շ. հրեշտ.։ Ոսկ. յանառակն.։)
αἱσχροποιός turpia perpretrans, foedus Որ գործէ զգարշելիս. պղծագործ. որոյ գործն է զազիր եւ զզուելի.
lewdness, turpitude in actions.
· Calfa
Զի մի՛ երբէք դարձցի յառաջին զազրագործութիւնն. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ.։)
Ամաչես ընդ զազրագործութեանն յայտնութիւն. (Եւագր. ՟Ժ։)
Որք առնեն զկամս ձեր զազրագործութեամբ. (Ճ. ՟Ա.։)
Յանասնայինսն եւ ի գազանայինսն խոտորին զազրագործութիւնս. (Գր. հր.։)
Զզազրագործութիւն նիկոլայեցեացն ունէին. (Լմբ. յայտն.։)
αἱσχροποιΐα foeda actio, turpe et flagitiosum facinus Պղծագործութիւն. գործ անարժանութեան մարմնասիրաց, եւ կռապաշտից. գեշութիւն, գարշելի գործք.
nasty, ugly, impure.
· Calfa
Զազրութեամբ թորմեալ, այսինքն թրմեալ ծրդեալ, կամ թառամեալ թորշոմեալ. զազիր. գարշ. գարշելի.
Անիծք անկերպաւորք, եւ երամակք ոմանք քրտնածինք զազրաթորմիք. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Ետուն՝ ոմն մունս զազրաթորմիս, եւ ոմն գորտս սքանչելիս։ Զազրաթորմի արիւն։ Կրայքն զազրաթորմիք. (Լմբ. իմ.։ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ովս.։)