Entries' title containing ա : 10000 results

Ահափետ, փետք

adj. s. cf. Ահաբեկ;
cf. Ահաբեկութիւն;
— առնեմ, cf. Ահաբեկեմ.

· Calfa

NBHL (5)

Ահիւ փետօղ՝ տագնապօղ, եւ տագնապեալ. ահաբեկ.

Ահագին ահափետ օրհասք մահու հասուցանէին. (Յհ. կթ.։)

ԱՀԱՓԵՏՔ. Արհաւիրք.

Սասանութիւնք, եւ ահափետք մահուց. (Յհ. կթ.։)

Ահափետ արարեալ՝ զօրհասն գուշակեն։ Ահափետ արարեալ դադարեցուցանէ զխրոխտացեալսն ի վերայ եկեղեցւոյ. (Ագաթ.։ Արծր. ՟Ե. 2։)


Ահեակ, եկի, եկաց

adj. s.

left, on the left side;
the left hand, the left;
յաջմէ եւ յահեկէ, right and left, on both sides.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. «ձախ» ՍԳր. Ագաթ. որից ահեկակողմն Յհ. իմ. ահեկան Յհ. իմ. երև. անեկեայ, ահեկիք, ահեկին «ձախակողմեան» Խոր. Եղիշ. դատ. Յհ. իմ. երև. Փիլ. ահեկու-թիւն «ձախորդութիւն» Մխ. ապար. որ և ան-կութիւն Հայել. 146. -այս բառից պէտք է դնել նաև ահեկորդ «չար, սատանայի զա-ւակ», որ աղաւաղեալ ահկէորդ ձևով գործա-ծուած է մէկ անգամ Անկ. գիրք հին կտ. էջ 394. «Ապա յայնմ ժամանակի նեղեսցի վեշա-պըն և յառաջնորդաց իւր ըմբռնեսցի, և յահ-կէորդացն կապեսցի, և մի՛ ոք ընկալցի զնա-զի եհեղ զարիւն սրբոցն ի քաղաքս և ի գա-ւառս» (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մտ. հտ. բ)։

Bötticher ZDMG 1850, 350 միացրեց սնս. savya-, զնդ. havya, hāvōya, պհլ-hōi կամ havīk «ձախ» բառերին։ Այս մեկնութիւնը ընդունում են Müller, Justi, Տէրվ. ևն։ Lag. Arm. St. § 45. այս բա-ռը համարում է պահյաւական փեռեւառաւ-թիւն, մինչդեռ ձախ բնիկ հայ է։ Տէրվ. Նախալ. 105 ահեակ հանում է հնագոյն *հաւեակ ձևից, իբր նախաձայն հ ևոռած և միջաձայն վ դարձած հ. ինչ. արուեստ> արհեստ։ Հիւբշման, որ KZ 23 նոյնպէս ընդունել էր վերի մեկնութիւնը. Arm St. 17 կասկածով է վերաբերւում, իսկ Arm. Gram. 414 բոլորովին սխալ է գտնում, ասելով որ «եթէ բնիկ հայ լինէր՝ սանս. savya=հյ. *հեգի կամ *եգի ձեւը պիտի առնէր. հմմտ. սանս. gavya= կոգի. իսկ եթէ փոխառեալ լինէր իրանեանից, պհլ. hōī, havīk ձևերը շատ անհամաձայն

են»։ Հիւնք. յն. αϰαιός բառից, որ չգիտէ Bailly։-Անկ. գիրք հին կտ. 394 լահկէորդացն ձևը ուղղել է յահեկորդա-ցըն. այս սրբագրութիւնը հաստատւում է նոյն հատուածի միւս խմբագրութեամբ, որ տե՛ս անդ 244 (Եւ յահեկորդացն կա-պեսցի)։ Այս ահեկորդ ձևն ունի նաև Տե-սիլ Դան. «յահեկորդացն կապեսցի» WZKM 6, 126, հրտր. Գալէմքեարեանի։ Jensen I Aux. 14, 52 և ՀԱ 1904, 183 հաթ. ah «ձախ» բառի հետ։ Pedersen Հայ դր. լեզ. 57 ահ բառից, իբրև թէ ահեակ «ձախորդ, անյաջող»։

NBHL (16)

ἁριστερός, ἁριστερόν, εὑώνυμος, sinister, tra, rum Ձախ. ձախոյ՝ ձեռն կամ կողմն. սօլ ել՝ դարաֆ, չէպ/

ՅԱՀԵԱԿ. Ընդ ահեակ կողմն. դէպ ի ձախը. սօլա տօղրու.

Յուսոյ տանն յաջմէ մինչեւ յուս ահեկի կողմանն։ Յահեկէ կողմանէ։ Աղեղամբ յաջուց եւ յահեկաց. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Գ. 10։ Յես. ՟Ժ՟Թ. 27։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 2։)

Ահեակ անկիւնն. (Ագաթ.։)

Յահեակ կողմն. (Եղիշ.։)

Նիզակն արի ի ձեռին իւրում աջոյ, եւ յահեկումն վահան։ Ահեակ ձեռամբն։ Որ յաջ եւ յահեակ թեւսն էին. (Խոր.։)

Ցուպ յահեկում բերելով ձեռին։ Ի ձեռն առնուին յահեակն զջահս. (Պիտ.։)

Աջովս մատակարարեմ, եւ ահեակ կողմամբս աւերեմ. (Նար.։)

Սերմանեա՛ զողորմութիւն երկոքին ձեռօք, եւ հնձես աջովդ եւ ահեկաւդ. (Եփր.։)

Ի հակառակ զինուցն աջեկաց եւ յահեկաց. (Տօնակ.։)

Յաջ եւ յահեակ թռուսջիր։ Խուսել կամ խոտորիլ յաջ կամ յահեակ։ Մի՛ յաջ եւ մի՛ յահեակ։ Ո՛չ յաջ եւ ո՛չ յահեակ։ Կամ թէ յաջ՝ կամ թէ յահեակ. եւ այլն։

ՅԱՀԵԿԷ. ԸՆԴ ԱՀԵԿԷ. Յահեակ կողմանէ կամ կողման. ձախ դին. սօլտա.

Մերձ կային յաջմէ եւ յահեկէ։ Եւ յահեկէ իւրմէ փառք եւ մեծութիւն։ Յածեա՛ց սրեա՛ց յաջմէ եւ յահեկէ։ Ընդ աջմէ եւ ընդ ահեկէ արքայի։ Մի ընդ աջմէ գնդին լուցելոյ, եւ մի ընդ ահեկէ։ Ընդ աջմէ եւ ընդ ահեկէ աշտանակին։ Նստցին՝ մի ընդ աջմէ քումմէ, եւ մի ընդ ահեկէ։ Որ ընդ աջմէն եւ ընդ ահեկէն է. եւ այլն։

ԱՀԵԱԿ. Նմանութեամբ, որպէս թիւր, յոռի, չար, անարգ. վատթար. վնասակար, կամ վնաս.

Որ (տղայք) ոչ ծանեան զաջ եւ զահեակ իւրեանց. (Յովն. ՟Դ. 11։)

Խոտորումն է որովայնամոլութիւն յահեակ։ Կարծելով ընդ ահեակն մրցիլ՝ յաջն գթեցի։ Զահեակն հեթանոսաց՝ աջ ձեռնադրեցին. (Խոսր.։ Նար. ՟Ծ՟Ե. եւ Նար. առաք.։)


Ահեկագործ

adj.

left-handed.

· Calfa


Ահեկակողմն

s.

left, left side.

· Calfa

NBHL (2)

եւ ա. Ձախակողմն, եւ ձախակողմեան. թիւր. մոլար.

Յահեկակողմանն դանդաչէ խոտորեալ ճանապարհի. (Յհ. իմ. ատ.։)


Ահեկան, ի

adj. s.

that is to the left;
the ninth ancient month of the Armenians;
cf. Ամիս.

· Calfa

NBHL (4)

իբր Ահեկեան, այս ինքն ձախակողմեան. եւ մոլորեալ. վատթար.

Ահեկանացս կայից ուժգնութիւն տալով՝ յաղթեցի (աջոյս)։ Այլք յահեկանացն (հերեսիովտաց)։ Մի՛ յիշեր զիս ի հանդէս կորուսելոցն ահեկանաց. (Նար. Ի։ Յհ. իմ. երեւ.։ Բենիկ.։)

ԱՀԵԿԱՆ կամ ԱՀԵԿԱՆԻ. որ եւ ԱՀԿԻ (անհոլով). Անուն ամսոյ հայոց, որ ըստ անշարժ տումարի համեմատի ապրիլի եւ մայիսի. որպէս եւ քսանթիկոսն յունաց.

Մինչեւ յերեսունն ահեկանի ամսեան։ Յամսեանն ահեկանի. (Բ. Մակ. ԺԱ. 30. 33։)


Ահեկեայ, եայք, եաց

adj. s. that who is to the left.

· Calfa

NBHL (5)

ԱՀԵԿԵԱՅ ԱՀԵԿԻՆ ԱՀԵԿԻՔ. Ձախակողմեան. ահեկան. ձախինը. սօլտաքի. εὑώνυμος sinister, tra, laevus

Զոր միանգամ կարծես աջոյ կողման, զայսոսիկ նա կարծէ ահեկեայս։ Զո՞ր արդեօք կող. զահեկեա՞յն, թէ զաջոյն։ Զահեկեայ զարմունկնն ի դուրս կորզեալ. (Փիլ.։)

Տեսեալ արս ընտիրս ընդ նմա աջինս եւ ահեկինս։ Արս ընտիրս՝ աջինս եւ ահեկինս կազմէին. (Խոր. ՟Ա. 10։ Յհ. կթ.։)

Աջեացն եւ ահեկեացն հակառակօքն միաբանելովք. (Եղիշ. դտ.։)

Որով ընդ աջեացն եւ ընդ ահեկեացն ասի ի բաց որոշութիւն. (Անյաղթ բարձր.։)


Ահեկին, ինք

adj. s. cf. Ահեկեայ.

· Calfa

NBHL (5)

Զոր միանգամ կարծես աջոյ կողման, զայսոսիկ նա կարծէ ահեկեայս։ Զո՞ր արդեօք կող. զահեկեա՞յն, թէ զաջոյն։ Զահեկեայ զարմունկնն ի դուրս կորզեալ. (Փիլ.։)

Տեսեալ արս ընտիրս ընդ նմա աջինս եւ ահեկինս։ Արս ընտիրս՝ աջինս եւ ահեկինս կազմէին. (Խոր. ՟Ա. 10։ Յհ. կթ.։)

Աջեացն եւ ահեկեացն հակառակօքն միաբանելովք. (Եղիշ. դտ.։)

Որով ընդ աջեացն եւ ընդ ահեկեացն ասի ի բաց որոշութիւն. (Անյաղթ բարձր.։)

ԱՀԵԿԵԱՅ ԱՀԵԿԻՆ ԱՀԵԿԻՔ. Ձախակողմեան. ահեկան. ձախինը. սօլտաքի. εὑώνυμος sinister, tra, laevus


Ահեղ, ի, ից

adj.

formidable, terrible.

· Calfa

NBHL (4)

Ահեղ իմն է տեղիս այս։ Գազանն չորրորդ՝ ահեղ եւ զարմանալի։ Զգազանսն վառեալ պատրաստէր յահեղ պատրաստութիւն. եւ այլն։

Զահեղ հրամանն։ Յահեղ մրրկէ։ Զանունն ահեղ ... Ճառագայթիւք ահեղ բարձրութեան. (Եղիշ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։)

Յայնմ աւուր ահեղին։ Ահեղիցն նմանեալ հրեղինաց դասուցն. (Շար.։)

Այն՝ որ սողայ նման օձին, ահեղ գոչէ ըստ առիւծին. (Յիսուս որդի.։)


Ահեղաբար

adv.

in a formidable manner, terribly.

· Calfa


Ահեղագոչ

adj.

roaring terribly, making an awful noise, loud.

· Calfa

NBHL (1)

Ահեղագոչ սաստիկ հնչմամբ. (Շար.։)


Ահեղակերպ

adj.

wonderful, prodigious, formidable, awful.

· Calfa

NBHL (6)

Ահեղ կերպարանօք կամ տեսլեամբ. ահաւոր. մեծավայելուչ. հրաշափառ. ահռելի, եւ փառաւոր, սոսկալի.

Զահեղակերպ զաստուածութիւն քո ցուցեր ի լերին քո ընտրելոց. (Գանձ.։)

Որ յահեղակերպ աթոռ նստիս։ Որ յահեղակերպ հայրենի կառս։ Ահեղակերպ փայլմամբ։ (Շար.։)

Կաճառք հրեղինացն, եւ անճառ բնութիւնք ահեղակերպիցն. (Բենիկ.։)

Զկնի երիցն գազանաց տեսեալ չորրորդ ահեղակերպ եւ զարմանալի. (Համամ առակ.։)

Պարիսպն է հրաշակերտ՝ ահեղակերպ՝ բարձրաբերձ. (Արծր. ՟Ե. 7։)


Ահեղահրաչ

cf. Ահեղակերպ.

· Calfa


Ահեմ, եցի

va.

to terrify, to intimidate.

· Calfa

NBHL (3)

Խորհրդակից եղէ, ահեցի, սաստեցի. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)

Ոչ ահեսցէ զիս առ դարեհիւ կռիւն։ Զքեզ ահեալ ոչ պակուցանեն. (Պտմ. աղեքս.։)

Հարուածեալք էին, եւ ահեալք։ Հրեշտակք ի տեսլենէ փառաց նորա միշտ յահեալք են. (Ագաթ.։ Խոսր.։)


Ահընկէց

adj.

frightful, horrible, terrible.

· Calfa

NBHL (3)

Որ ահ ընկենու յայլս. ահարկու. վախ ձգօղ. եօրֆլիւ, գօրգունճ.

Վէսք, բարկացօղք, ահընկէցք. (Ճ. ՟Գ.։)

Ահընկէց երազ տեսանէ. (Ոսկիփոր.։)


Ահիպարանոց

adj.

that carries its neck proudly, spirited (applied to horses).

· Calfa

NBHL (1)

Յերիվարս ահիպարանոցս աշտանակեալք. (Յհ. կթ.։)


Ահուր

adj.

cf. Յահուր.

· Calfa


Աղ, ի, ից, ոց

s.

salt;
— ուխտի, ուխատզի, — կնքեալ, sign of true friendship;
— եւ հաց, commensality, love;
— առնուլ, — եւ հաց ուտել, to eat in company, to be social, to be convivial.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

, ի հլ. «աղ» ՍԳր. Բուզ. Ոսկ. որից աղաջուր Սիր. Ոսկ. աղահում «աղի և հում» Յհ. կթ. 329. աղի ՍԳր. անաղ Շնորհ. ընդհ. կամ լ ձայնով՝ անալի «առանց աղի» Ոսկիփ. Առաք. լծ. սահմ. 234. շրջմամբ՝ ալանահամ «անլի» անդ՝ 288. աղուճակ «աղի փայլուն կտոր» Ոսկ. ես. աղկեր «աղած ձուկ» Եպիփ. յղ. ակ. յաղել «աղով համեմել» ՍԳր. Ա-գաթ. Եփր. ծն. աղահար «աղած» (չունի ԱԲ) Տարօն. էջ 278 (Զիմս աղահար օրհ-նել և ուտել). աղահատ «աղի, շօռ» Նուշր. 81 (չունի ԱԲ). «Ի յաղահատ տեղիք սերմ մի՛ բանէք»։-2. աղի նշանակում է նաև «կծու», որից աղութիւն «կծութիւն» Վեցօր. փխբ. «սրտառուչ». ինչ. «Աղի ողբով զաղէտսն նու-ագէին» Ոսկ. ես. «Ելաց աղի ողբովք» Լմբ. առկ. «Ջաղի աղէտս ողբոցն» Անան. նեն. ռ-րից աղի և ողորմ Ոսկ. մ. բ. 8. Եբր. իգ. կամ միացեալ աղիողորմ «սրտառուչ» Մամբր. Նար. Սրգ.-3. կրկնութեամբ աղաղ «մորթ աղելը» Կանոն. աղաղել «մորթ աղել, ռա-բաղել» Կանոն. աղաղոց «մորթ աղելու ա-ման» Կանոն.-4. աղ՝ իբր նշան բարեկա-մութեան՝ Բուզ. դ. 53, որից աղ ուխտի, ուխտ աղի ՍԳր. Եփր. մն. աղ առնուլ «բարեկամա-նալ» Ոսկ. մ. բ. 7. աղ և հաց ուտել «բա-րեկամանալ սեղանի վրայ» Եղիշ. Ոսկ, աղուփոխ «բարեկամութիւնը նենգող» Եփր. ել. էջ 185.-5. իբր նշան խեղճուկ կե-րակուրի, որից աղիկ Ոսկ. ա. տիմ. (Ի չորաբեկ սեղան մատչին, ոմն հացիկ և աղիկ, և ոմանք իւղիկ ևս յաւելուն). աղուհաց «սակաւապէտ կերակուր» Ոսկիփ. աղուհացք «մեծ պահք», որ և աղհացք, աղցք Արշ. Ճշ. Տօնաց. ժմ. 170. Սամ. անեց. շար. 168. Ճառընտ. (հմմտ. Ննխ. ախացք). նաև աղու-հացք «բաղարջակերք» Եփր. վկ. արև. աղ-ցըմի («յաղուհացսն մի՛ ասեր» ձևից համա-ռօտուած) Շար. Տօնաց. աղապէտ «diδte» Խոսր. Լծ. նար. Բժշ. կամ աղպէտ Վստկ.-6. իբր նշան ապականութեան, որից աղարտ վարել՝ իբր թէ արտը աղ վարելով՝ «քանդել, կործանել, փճացնել» Դատ. թ. 45. աղարտել «նախատել, այպանել, փճացնել» ՍԳր. Ոսկ. Եփր. ա. կոր. 69. աղարտութիւն Սեբեր. ա-նաղարտաբար (նորագիւտ բառ) Պրպմ. 8։. -7. իբր նշան համի կամ քաղցրութեան, փափ-կութեան, սիրունութեան, որից աղու «քաղցր, անոյշ» Խոր. Պիտ. Կար. կամ փոխաբերաբար «կեղծաւոր, քծնող, նենգամիտ» Ոսկ. մ. ա. 4. Պիտ. (-ու մասնիկի համար հմմտ. կծու, թը-թու, հատու), աղուամազ «բարակ և նուրբ մազ» Ղևտ. ժգ. 30. աղուանալ «նենգաւորիլ» Եզն. աղուաջ (սխալ գրչութեամբ կամ յետին՝ աղաւաշ, աղվաշ, աղաշ, աւաղաշ) «յիմար, խենթուկ» Մանդ. Վրք. հց. ա։ 394. Մաշկ. (-ուաշ մասնիկի համար հմմտ. թթուաշ), ա-ղուշ-մաղուշ «սիրունիկ» Քուչ. 59. աղուոր ննորհ. առակ. Սմբ. պտմ. տպ. 1856, էջ 50, 51. աղուորութիւն Տաթև. հրց. 250. աղէկ (<*աղու-եակ). Անկ. գիրք հին կտ. Ա. 174. Տաթև. հրց. 239. Մտթ. ևագր. 124. (-որ մաս-նիկի համար հմմտ. հատոր, բեկոր, արուո-րագոյն «կտրիճ, զօրաւոր»), աղածրի կամ աղարծի «փափուկ, մատղաշ» Գ. մակ. զ. 12 (մասնիկի համար հմմտ. թաւարծի, թաւած-րի, խաւարծի). աղեբար «անուշութեամբ, հանռարտ կերպով» Ոսկ. ճառք 480. աղալեզու կամ աղաւալեզու «կեղծաւոր քաղցրախօս» Մանդ. 121 (Ճառընտ. սրա տեղ գրում է ա-ղուաշ լեզու) և էջ 123 (մի քիչ յետոյ ինքը մեենում է թէ՝ «ցոփոգեացն և աղաւալեզուա-ցըն... ոչ ոք հաւատայ. զի ամենայն ոք ի մտացն հաստատութիւն և յառաքինութիւն հայի, և ոչ յընդվայրած լեզուին աղութիւն»). ալախօսիկ՝ իբր «աղուախօս, քաղցրախօս» Ուռհ. 216. (աղ բառի այս առումը ունի նաև արաբ. [arabic word] malih «աղի. 2. գեղեցիկ», որի համար էլ Այտնեան, Քնն. քեր. 335 կարծած է թէ աղուոր բառը թարգմանութիւն է արա-բականից՝ իբր յաղեալ, աղիւ համեմեալ).-8. ոչխարների՝ աղը շատ սիրելուց՝ նմանու-թեամբ առնուած է նաև երկնաւոր հօտի հա-մար, իբր «փարախ, մակաղատեղ» նշանա-կութեամբ. ինչ. «Դիմեցին ի մահ իբրև խա-շինք սուրբքյաղն երկնաւոր» Եղիշ. «Ձայնեալ կոչեաց յաղն երկնաւոր» Ճառընտ. «Այլ որպէս հօտ հոմուապետին՝ լաղն երկնային գրոհ տայր» Շնորհ. եդես. «Ի քրովբէից աղի հան-գուցար» Նար. կուս. 416. ոճով՝ աղաձայն առ-նել «ոչխարները աղի կապել» Ճառընտ.-Չ. առ ոռոծածուած կայ նաև ուրիշ իմաստնե-րով. այսպէս՝ աղաթաթաւ «մեղքի մէջ թա. թախուած» Ագաթ. § 149. աղութիւն «խօսքի աղեգոյն «աւելի աղօտ»։ Սրանց մէջ աղ ըմ-բըռնուած է իբրև աղտ, աղօտ, արեև (սաս տիկ). սակայն այս իմաստները այլուր գո-յութիւն չունին. աղաթաթաւ կայ Ագաթանգե-ղոսի միայն մէկ օրինակում և նոր տպ. ունի Վեղսաթաթաւ, որով աղաթաթաւ ձևը ջնջւում է։-Աղ բառի միւս ձևերն են աղծ, աղտ, որ տե՛ս առանձին։

= Հնխ. sald, սեռ. salnés. հմմտ. յն. ἄλς, լտ. sal (ֆրանս. sel, իտալ. sale, ռում. sare), հսլ. soli, ռուս. cоль, գոթ. salt հիսլ. salann. ևիմր. halan, գերմ. salz, անգլ. salt, շվ. նորվ. salt, դան. salz, soole, քուչ. sālyi չեխ. sūl, սերբ. só, հպրուս. sal, հոլլ. zout «աղ». լիթաւներն ու ալբանացիք չունին այս արմատը և «աղ» գաղափարը բացատրում են մի բառով՝ որ նշանակում է «փոշի ցանել, ցրուել»։ Թեև լիթաւները չունին այս բառը, բայց նոյն արմատից են կազմուած լիթ. sal-düs, լեթթ. salds «քաղցր, անուշ», լիթ. salu, salaū, salti «քաղցրանալ». saldinti «քաղցրացնել», ինչպես ունինք հյ. աղու «քաղցր» և հսլ. sladъkъ, ուկր. solódkyǰ. ռուս. cладкiи «քաղցր» (նախնական իմաս-տը «աղած»). տե՛ս Pokorny 2, 452, Walde 671, Trautmann 248-9, Ernout-Meillet 847, Boisacq 47։ Հնդևրոպականներից աղը (նիւթն ու բառը միասին) անցավ ֆիննական ժողովուրդներին. հմմտ. հունգ. só, ֆինն. suola, վօտ. soela, էստն. sool, լիվ. suol, վեպս. sola, վօտյ. slal, չերեմիս. šanzal, ւապպ. salte, մորդվ. sal, սիրյ. sol, sov, վօգուլ. seh, օսթյակ. sol', sal ևն։ Աղ բառի ընդհանուր լեզուների մէջ առած ձևերի քըն-նութեան, աղի ծագման և պատմութեան, աշ-խարհագրական անունների մէջ գործածու-թեան մասին մի գեղեցիկ մենագրութիւն ունի Victor Hehn. Das Salz, eine Kulturhistori-sche Studie, տպ. Berlin, 1873, էջ 74։-Հիւբշ. 414։

Schroder, Thesaur. 46 աղի բարը ոնում է թրք. aǰə «լեղի» բառից։ ՆՀԲ ննալի=յն. ἀναλος, իսկ աղ 8-րդ ա-ռումով, իբր «փարախ»=պրս. աղիյլ և յն. ἀγέλη «փարախ, հօտ», որից առ-նում է և Հիւնք.։ (Բայց əγəl «փարախ»

պարսկերէն չէ, այլ զուտ թրք. հմմտ. ույղուր. ︎ aγəl)։ -Աղ բառը ուղիղ մեկնեցին [hebrew word] Peterm. 29,. Windisch 17 ևն։ Տէրվ. ❇, Մասիս 1882 յունիս 7, ж 3205 յաղել դնում է բուն հաղել, իբր աւելի ճիշտ պահած նախնական ձևը (հնխ. s>հյ. հ)։-Bugge, Lуk. Stud. 1, 13 հյ. աղ բառը գտնում է Կարիոյ Aλινδα տեռանուան մէջ։-Պատահական նմանութիւն ունին աղ բառի հետ՝ կով-կասեան լեզուներից ուտ. էլ, խիննալուղ ղա, կիւրին, ռուտուլ, ցախուր, տաբաս-սարան. քէլ, ագուլ. կmլ, գալ, բուդուխ. ջէք. կաալ, բոլորն էլ «աղ» իմաստով-հյ. աղուճակ բառի հետ պրս. ❇ a'ūcak «ծովային սատափանման մի խեցե-մորթ».-աղու բառի հետ արաբ. [arabic word] halv «աղու, անուշ», որից halva «հրու-շակ»։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ալշ. Ակն. Ասլ. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Ոզմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տփ. աղ, Տիգ. mղ, Զթ. օղ, ող, Հճ. օղ։-Անալի բառը ու-նին՝ Շմ. անալի, Ագլ. Գոր. Ղրբ. նա՛լի, Խրբ. Կր. Հճ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. անլի, Հմշ. օնլի, Զթ. անլը, Սչ. ալլի, աղէգ «ա-ղէկ, լավ». Տիգ. mլլի, mնmղ, Ակն. օլլի. Երև. ալանի, Ջղ. յալանի, Ննխ. Վն. Տփ. ալ-նի, Մրղ. աննը.-միւս հետաքրքրական ձե-վերից յիշենք Խտջ. աղամազ «աղուամազ». Տարէնտէ աղվաշ «մազերը, մօրուքը, յօն-քերը և թարթիչները բնականից սպիտակ, շատ բաց դեղին գոյնով. 2. որ արևին չի կարող նայիլ, աչքերը թոյլ. 3. անհեռատես, ոչ-շրջահայեաց», Խրբ. աղգէգ «գեղեցիկ» (միւսներից Մկ. աղէկ, Մրղ. աղէկ', Մշ. Ննխ. Պլ. Սեբ. աղէգ, Ագլ. ա՛ղիկ. «լավ»), Տփ. աղի «գեղեցիկ»։ Նոր բառերից յիշելու արժանի են աղցան, աղցանել, աղլէզ, աղ-մուր, աղշոր, աղալի, աղաղոց «զզուելի», աղադրի, աղերես ևն։

ՓՈԽ (borrowing) Հլ. աղու բառից է վրաց. գաալո-վեբա «քաղցրանալ, անուշ համ ստանալ», արմատը ալով, վրաց. მიაღნება միալնե-բա «փաղաքշել» (հյ. աղու ձևից), ուտ. ախցիմա (աղցմի ձևից) «զատիկ», քալա ախցիմա «մեծ պաս»։

NBHL (20)

ἅλας, ἄλς sal Նիւթ սպիտակ՝ ծովային եւ ցամաքային՝ դառնահամ, եւ համեմիչ, եւ պահպանիչ ի նեխութենէ. դուզ, միհլ, նեմեկ.

Ամենայն պատարագ զոհից ձերոց աղիւ տեառն յաղեսցի։ Ել յականս ջրոցն, եւ արկ անդ աղ։ Ուտիցի՞ հաց առանց աղի։ Դուք էք աղ երկրի։ Բարւոք է աղ. եւ եթէ աղն անհամեսցի, ի՞ւ համեմեսցի։ Իբրեւ աղիւ համեմեալ լիցի. եւ այլն։

Այլ եղեւ նա անհամելոց։ Մասն է աղ՝ հրոյ, միանգամայն եւ ի ջուր մածեալ ... Ունի աղն բնութեամբ եւ զհրոյ ջերմութիւն. (Եղիշ. ՟Ը. եւ Եղիշ. յես.։)

Աղս տեսակաւ, այլ ոչ համեղութեամբ. (Նար. ՟Լ՟Թ։)

Աղ ի ջրոյ գոյանայ. իսկ եթէ մերձեսցի ի ջուր, հալի եւ կորնչի։ Սատակիչ որդանցն է աղ, եւ մերժօղ ժահահոտութեան. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Գ։)

Աղն՝ մաքրութեան է օրինակ. (Շ. թղթ.։)

Եւ ըստ որում սիրելի խաշանց՝ ասի.

Ձայնեալ կոչեաց յաղն երկնաւոր։ Դիմեցին ի մահ իբրեւ խաշինք սուրբք յաղն երկնաւոր. (ՃՃ.։ Եղիշ. ՟Գ։)

Այլ որպէս հօտ հովուապետին՝ յաղն երկնային գըրոհ տային. (Շ. եդես.։)

ԱՂ ՈՒԽՏԻ. ՈՒԽՏ ԱՂԻ. Նշանակ հաստատուն բարեկամութեան եւ սեղանակցութեան. սէր անքակտելի.

Մի՛ պակասեցուցանէք զաղ ուխտին։ Ուխտ աղի է առաջի տեառն։ Ետ զթագաւորութիւնն Իսրայէլի Դաւթի եւ որդւոց նորա ուխտ աղի. (Ղեւտ. ՟Բ. 13։ Թուոց. ՟Ժ՟Զ. 19։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Գ. 5։)

Տէր ետ զթագաւորութիւնն Դաւթի եւ որդւոց նորա իբրեւ աղ ուխտի, այս ինքն ուխտիւն ճշմարիտ սիրոյ. (Եփր. մն.։)

Արար նմա հաւատարմութիւն յոյժ գրով, եւ կնքեալ աղիւ ըստ սովորութեանն իւրեանց երդումն։ Ետ բերել ըստ օրինացն հաւատարիմ երդմանց թագաւորութեանն Պարսից՝ աղ կնքել վարազ նկարագիր մատանեաւ. (Արծր. ՟Բ. 3։ Բուզ. ՟Դ. 53։)

ԱՂ ԱՌՆՈՒԼ. ԱՂ ԵՒ ՀԱՑ ՈՒՏԵԼ. ԱՂ ԵՒ ՀԱՑ, ի. Սեղանակից լինել. հաղորդիլ սեղանոյ, հացակից լինել, որպէս նշանակ անքակտելի սիրոյ. դուզ էքմէք եօշտաշը օլմագ.

Աւազակք յորժամ ընդ միմեանս աղ առնուցուն, մոռանան զբարսն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)

Իմ զի աղ եւ հաց կերեալ է յաշխարհին ձերում, գութ եւ սէր ունիմ առ աշխարհն. (Եղիշ. ՟Ը։)

Աղ եւ հաց սեղանոյ զաւազակս ի հաւանութիւն ածէ ընդդէմ թշնամեաց։ Աւազակքն գիտեն պահել զդաշինս աղ եւ հացի։ Աղի եւ հացի եւ սեղանոյ կցորդ եղաք. (Ոսկ. եփես. ՟Ի։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)

Մի՛ սրբեսցին, այլ՝ յաղ մատնեսցին. յն. յաղս. լտ. յաղի վայրս։ (Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 11.)

Գտանի եւ յոքնականն՝ Աղք, աղոց. որպէս Համառութիւն, կամ Համեղութիւն.

Աղն քաջայարմար գոլով հաղորդութեան այնմիկ, որ առ բերանոյն զգայութիւն աղոց ըստ համեմատութեան օրինի (սիրելի եղեւ ի նուէր դից). (Պղատ. տիմ.։)


Աղաբողոն, ի, աւ

s.

great coat, surtout, cloak, mantle, gown.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. «վերարկու, կրօ-նաւորի կարճ փիլոն» Ոսկ. ես. Բուզ. ե. ը. Եղիշ. Խր. Վրք. հց. Պիտ. գրուած նաև աղէ-բողոն, աղաբաղովն, աղաբանոս, աղաբղոն, ղաբողոն Պտմ. մծբ., ղաբողոնիկ, ղաբոնիկ Պտմ. մծբ. 18. անաղափ, անաբող, անա-փաղ Վրք. հց. Ճառընտ. Մաշտ. բողոն կամ րուոոն Ճառընտ. = Անկ. գիրք առաք. 26. այս բոլորի մէջ ամէնից աւելի գործածական և կենդանի ձևն է աղաբողոն, հոլովման համար հմմտ. աղաբողոնօք Ոսկ. տիտ. ա-ղաբողոնամբ. Վրք. հց. ա. 205. բարդու-թեամբ կայ մերկաղաբաղ «հնդիկ քաֆիր» Ոսկ. բ. կոր։

-Յն. ἀναβολή. ἀναβὸλαιον, ἀνάλαβος «մի տեսակ վերարկու». բաղկանում է երկու կտոր կերպասից, որ ձգում են ուսի վրայ, մէկը դէպի աջ և միւսը դէպի կռնակը. ստու-գաբանօրէն նշանակում է բուն «վրան ձը-գած» (ἀνα «վրայ» + βάλλω «նետել, ձգել». բառերից), կամ որ նոյն է՝ «վերարկու»։ Յոյնից է փոխառնուած նաև ասոր. [arabic word] anālābon «կրօնաւորի վերարկու»։-Հիւբշ. 339։

Ուրիր մեկնեց նախ ՆՀԲ։


Աղագ, ի, աւ

s.

reason, cause, account, sake.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի-ա հլ. «ճանապարհ». մէկ ան-գամ ունի Ոսկ. փիլիպ. 411. «Արատիցի որմ, խրամատիցի և ամենեցուն աղագ լի-նի» (այգու պատի համար է ասում, որ քանդուելով՝ ամէնքի ազատ անցուդարձի ճանապարհ է դառնում), երկրորդաբար նը-շանակում է «հնարք, կերպ, միջոց» Պետ-Յհ. կթ. Մագ. Երզն. քեր. բոլորն էլ յետին, սակայն հին և ընտիր են սրա հոլովեալ ձե-վերը. գրծ. աղագաւ «պատճառով» Ոսկ. լհ. և Գղ. «համար, վասն» Ոսկ. մ. Եւս. քր. յա-ղագս (նխ. հյց. կամ ներգ.) «համար, վասն» ՍԳր. (յետնաբար գրուած յաղակս Անկ. գիրք նոր կտ. էջ 360, 364, 367, 371, 375). երկուսն էլ գործածուած իբր նախա-դրութիւն։ Աղագ բառի մէկ ուրիշ ձևն է ե-ղագ «ճամբայ» Ոսկ. Եփես. 808 և ես. «մի-ջոց, հնար» Ագաթ. կայ նաև եղանգ ձեւր՝ որ գիտէ միայն ԱԲ. բոլորի նախնական նը-շանակութիւնն է «ճամբայ». հմմտ. տճկ. [arabic word] yol «ճամբայ» և երկրորդաբար «հնար, միջոց, կերպ, եղանակ». կամ նաև աշխար-հաբարի մէջ ճամբայ «հնար, միջոց». ինչ. «Ստակ վաստկելու ճամբան չգիտէ. ըսէ որ ճամբայ մը մտմտանք և բերել տանք»։

ՆՀԲ գնում է լծ. հյ. ուղի և արաբ. ի-լաճ «դեղ, դարման»։ Հիւնք. յն. ἐλεγ-γος, ἐλεγζις, «պատճառ, ապացոյց»։ Մառ, Гpaм. др. aрм. էջ 31 հյ. առաջ բառից աղաւաղուած, այնպէս, ինչպէս քարադր-քաղադր։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 339 թրք. yol, yolaq «ճամբայ, միջոց»։

ԳՒՌ (dialectal) Աղար բառը շատ գաւառականնե-րում կայ աղաք ձևով (ինչ. Երև. Լ. Լհ. Ղզ. Ղրբ. Ղրդ. Սր. Տփ.) և նշանակում է «առջևը». Աղագս մի՛ կանգնիր Նրա աղագիցը փախչում էր. նշանակում է նաև «առաջ, նախապէս». Աղագ այստեղ մեծ քաղաք է եղել։ Սրանից են աղագանալ «մեծ պաշտօնի հասնիլ». ա-ղագկտրուկի տալ «մէկի առաջը կտրելով անցնիլ», աղագուց «կանխաւ» և զանազան ոճեր՝ աղագ բառով կազմուած։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ալագի «տեղ», երբեմն նաև «ճամբայ, շաւիղ». Գանմզադենիթ գզանի ուփլիսանի, դա ծրփել-հղ'ոււէնիթ ալագանի միսնի «պատրաստ արարէք զճանապարհ տեառն և ուղիղ արարէք զշաւիղս նորա». Մրկ. ա. 3. ափխազ. ալագօ «ճամբայ»։-Կայ նաև չէրքէզ. ogogu «ճամբայ», որ անշուշտ պատահական նմանութիւն ունի։

NBHL (25)

(լծ, տճկ. ըլաճ, իլաճ ) Հանճարաւոր եղանակ, կերպ. օրինակ. հնար. ճարակ. դեղ եւ դարման. τρόπος modus ուսուլ, փօլ, դարզ, սուրէթ.

ԱՂԱԳԱՒ. յետադաս քան զխնդիրն. ի հյ. եւ յն. περί causa, gratia, ἔνεκα propter, ob, de. Ի պատճառս. ի սակս. վասն. յաղագս. պատճառով, համար. իչին. եօթիւրիւ. սէպէտի իլէ.

Սեռ եռակի ասի. ըստ միոյ աղագի՝ ի ծննդենէ, ըստ այլ աղագի՝ ի տեղւոյ. ըստ երրորդ աղագի սեռ ասի, որ ի տեսակս բաժանի. (Դամասկ.։)

Յորժամ պարտ էր զայրանալ՝ մինչ պատուհասեալք էին, ոչ այնպիսի աղագաւ վարէին առ նա։ Մարմնականն՝ հոգեւորական աղագաւն հոգեւորական լինիցի։ Ըստ էական բնութեանն աղագաւ։ (Ոսկ. յհ. ՟Ա։)

Նմին իրի՝ աղագաւ մեծաւ ջանան զիմաստնագոյնսն գտանել հնարիւք. (Պիտ.։)

Ոչ գիտեմ՝ որպիսի՛ աղագաւ համեմատեաց զարծուի ծիծառան. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)

Կեղծաւորական սիրով աղագս ելից հնարել խոկային։ Խնդրէր ի նմանէ զխորհուրդս աղագս ելից։ Ելի կամ հետի աղագս գտանել. (Արծր. ՟Գ. 12։ ՟Ե. 3։ Յհ. կթ. ստէպ։)

Որով աղագաւ եւ անցեալ հայցէր պատասխանիս. (Պիտ.։)

Այսու աղագաւ անխրատս եւ անհրահանգս մնան. (Շ. ընդհ.։)

Յայն աղագս զմեզ զուր դատիք. (Եղիշ. ՟Ը։)

Վասն այնր աղագաւ յոյժ աշխատի. (Վրք. հց. ՟Բ։)

Ո՞րպէս, կամ սակս ո՞ր աղագաւ. (ՃՃ.։)

Վասն ո՞յր աղագաւ ինքն ո՛չ մկրտէր։ Ո՛չ վասն աշակերտս գրաւելոյ աղագաւ. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. գղ.։)

λόγος ratio Պատճառ. սէպէպ. վեճհ. ասլ. վեսիլէ.

Կարգի իմն աղագաւ յարեաց զնոսա յառակն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)

Քաղդէացւոց իմաստութեանն աղագաւ այսչափ ինչ. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Բարւոյ աղագաւ են ամենայն։ Վախճան, որպէս՝ որոյ աղագաւ. (Դիոն. ածայ.։)

Պատրանաց աղագաւ։ Կոչեցաւ Նիկանովը այնորիկ աղագաւ. (Խոր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)

Նորին աղագաւ։ Որոյ աղագաւ։ Սորին վարկեալ աղագաւ։ Դուզնաքեայ ինչ հիքացելոցն աղագաւ հանդերձիցն. (Պիտ.։)

Արբեցութեան դիւին աղագաւ ասէ։ Կռապաշտս կոչելով տէրունեանն աղագաւ նշանապաշտութեամբ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)

Ոչ ետուն զփոքրն, այնր աղագաւ ոչ առնուն զմեծն. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)

Ձեր աղագաւ տանջեցայ. ձեր աղագաւ ի վերայ փայտին քացախ արբի. (Վրք. հց. ձ։)

Լուեալ իմացան զհիւրընկալութեան աղագաւն. (Վրք. հց.։)

ՅԱՂԱԳՍ. Տե՛ս ի տառն Յ.

Մի՛ ինչ պատճառս տալ հակառակորդին ի հայհոյութեան աղագս (կամ հայհոյութեան աղագաւ). (Ա. Տիմ. ՟Ե. 14։)


Աղագաւ

adv.

by reason of;
in reason;
է՞ր —, why ? for what reason ?

· Calfa


Աղախարշանք, նաց

s.

vexation, grief.

· Calfa

NBHL (3)

Աղեաց խարշումն. այրուցք սրտի. խշխշուք.

Չարաչար կսկիծք եւ աղախարշանք. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)

Անշէջ հրոյն աղախարշանքն. (Ոսկ. եբր. ՟Ա։)


Աղախին, խնոյ, խնով, աւ, նայք, նայց, նանց, նաց, նովք, նեայք, նեայց, նեօք

s.

maid-servant, housekeeper;
female slave;
nursery-maid, child's maid.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«կին ծառայ» ՍԳր. սովորաբար ո հլ. բայց ունինք նաև մի քանի տարբեր հո-լովաձևեր. այսպէս՝ ի-ա հլ. աղախնաց Բ. եզր. բ. 65. Յովէլ բ. 29. յաղախնաց Տոբ. ը. 14. աղախնանց Գծ. բ. 18. աղախնայց ՍԳը-աղախնեայս Եղիշ. աղախնօք Փարպ. աղախ-նեաց Եփր. ծն. որից աղախնութիւն Ել. իա. 7. Եւս. քր. աղախնորդի Կոչ. աղախնել կամ տարօրինակ մի ձևով՝ աղախնայել «ծառայել» Ճառընտ.։

Հիւնք. աղագին բառից. «զի ի Թրակիա ընդ աղի փոխանակէին զգերիս»։ Մառ ЗВO 22, 67 իբրև «տնային» կցում է աղխ բառին, որի նախնական նշանակու-թիւնը համարում է «տուն»։

NBHL (11)

Ագար՝ աղախին Սարայի։ Եղեն նորա ծառայք եւ աղախնայք։ Վաճառիջիք ի ծառայս եւ յաղախնայս։ Մինչեւ ցանդրանիկ աղախնոյն։ Ի վերայ աղախնաց (կամ աղախնանց) իմոց։ Ծառայից եւ աղախնայց։ Հոլանեցաւ առաջի աղախնանց. եւ այլն։

Զծառայս եւ զաղախնեայս արքունի. (Եղիշ.։)

Ծառայիւք եւ աղախնեօք. (Փարպ.։)

Թէ յաղախնեաց (կամ յաղախնաց) ոք. (Նար.։)

Սիրելի աղախնաւդ իմով. (ՃՃ.։)

Որպէս աղախնաց յայրատացելոց ամբոխիւք՝ լռութիւն լինի, տիկնոջ ուրուք ողջախոհի մերձ գոլով. (Բրս. հայեաց.։)

Որդիք աղախնացն։ Անազատութիւն աղախնեացն. (Եփր. ծն.։)

Ի յարգանս մեծի ուրուք՝ տիկինն կամ կին ազատ կոչէ զանձն աղախին, կամ այլ ոք զդուստր իւր եւ կամ զկին, եւ զմայր.

Խօսեսցի աղախին քո յականջս քո. եւ լուիցես բանից աղախնոյ քո։ Ահաւասիկ կամ աղախին Տեառն։ Կեցո՛ զորդի աղախնոյ քո. եւ այլն։

Աղախին քո՝ դուստրն իմ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

δούλη, θεράπαινα, παιδίσκη, οἱκέτις ancilla, serva, famula Նաժիշտ. աղջիկ կամ կին սպասաւոր ի տան՝ արծաթագին կամ վարձուոր. հալայըգ, խալայիգ, պեսլէմէ, ճարիյէ.


Աղախնածին

adj.

born of a female slave or maid-servant.

· Calfa

NBHL (4)

Ծնեալն յաղախնոյ. ծնունդ Ագարայ, որ եւ ԱՂԱԽՆՈՐԴԻ.

Աղախնածին որդիքն Հագարու. (Երզն. քեր.։)

Զի մի՛ ժառանգեսցէ աղախնածինն ընդ ազատին. (ՃՃ.։)

Աղախնածինքն զազատածին մանկունս (հալածեցին)։ Աղախնածին սեռ (որ յԱգարայ). (Անան. եկեղ.։ Սկեւռ. լմբ.։)


Աղախնորդի

s.

son of a female slave or maid-servant.

· Calfa

NBHL (2)

Որդի աղախնոյ. աղախնածին զաւակ.

Որ յառաջն ստրկութեամբն աղախնորդի էր։ Ոչ իսկ թերեւս ի տեառնէ տուաւ աղախնորդւոյ ընդ որդւոյ ազատին լինել ժառանգորդ. (Կոչ. ՟Գ։ Յհ. կթ.։)


Աղախնութիւն, ութեան

s.

the condition of a female slave or maid-servant, domesticity, menial condition.

· Calfa

NBHL (3)

δουλία servitus Վիճակ եւ գործ աղախնոյ. խալայըգլըգ.

Երկուցեալք՝ որպէս թէ յաղախնութիւն լինիցի անկանել։ Յաղախնութեան կացցէ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Կանոն.։)

Եթէ վաճառեսցէ ոք զդուստր իւր յաղախնութիւն. յն. յաղախին. (Ել. ՟Ի՟Ա. 7։)


Աղածրի

adj.

tender, delicate, young.

· Calfa

NBHL (2)

գտանի գրեալ եւ ԱՂԱՐԾԻ. Բառ անյայտ՝ իբր Երախայ, մատաղ. կամ Համախումբ որպէս խաշն դիմեալ յաղ.

Անկեալ աղաչեն աւասիկ ամենայն աղածրի երամ երամ բազմութիւն տղայոց. յն. ամենայն կամ համօրէն բազմութիւն տղայոց. (Գ. Մակ. ՟Զ. 12։)


Բանիկ, բանկունք

adj.

tale, story, trifle, bawble.

· Calfa

NBHL (3)

λογίδιον oratiuncula, fabella Բան դուզնաքեայ եւ չնչին, անպիտան, եւ մտացածին. cf. ԲԱՆԿՆ.

Մեկնիչ քաջ չեղէ, գէթ բանիկ ասէի. (Երզն. քեր.։)

(Հերեսիովտք) բանկունս իմն շարադրեալ՝ ասել յանդգնեցան զայս ինչ. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)


Բանիմաստ

adj.

intelligent, reasonable.

· Calfa

NBHL (2)

Իբր Բանիմաց. իմացօղ կամ իմացուցիչ բանից.

Բանիմաստ խօսարանք. (Ագաթ.։)


Բանիմաց

cf. Բանիմաստ.

· Calfa


Բանկայ, բանքկան

adj.

confidential, authorized, accredited, estimable, influential.

· Calfa

NBHL (2)

Ոյր բանք ընդունելի են առաջի այլոց. խօսքը անցուկ.

Սիսիանոս՝ տիբերի հազարապետ, որ յոյժ բանկայ էր արքայի, միանգամայն զազգն հրէից կորուսանել խնդրէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)


Բանկն, կունք

s.

coarse language;
tale, story, fable.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«առասպել, հէքեաթ, մուսալ» Ոսկ. Կող. էջ 582. Բրս. մրկ. գրուած է նաև բանգն Ոսկ. եբր. թ. 500. բայց լաւագոյն ձևը թւում է բանկն, որից նաև բանկնարկել «առասպե-լաբանել» Եւս. քր. ա. 256. կայ դարձեալ յդ. հյց. բանկունս «առասպելներ» Պարապմ. 226 (որ ՆՀԲ համարում է բանիկ բառից, բայց ըստ իս այստեղ պիտի դնել). ԱԲ էլ յի-շում է բունկն ձևը (չգիտէ ՆՀԲ), որից յա-ռաջացած է ունկն և բունկն «ցնդական խօս-քեր» Մխ. ապար.։

ՆՀԲ դնում է բան «խօսք» բառից։ Տէրվ. Altarm. 11, Նախալ. 95, Մասիս 1882 մայ" 24 հանում է բամ, բաս, բայ ձե-վերից։ Հիւնք. պրս. [arabic word] bank «ձայն» բառից։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1914, 244 պրս. bang «բանգ խոտը» բառից փոխառեալ ձը︎

ԳՒՌ (dialectal) Վն. պայնս «վէպ, պատմութիւն», որ ծագում է հնագոյն *բանկնս կամ *բան-գընս ձևից. Ջղ. բ'ունգն «հէքեաթ», Ղրբ. պը՛նգըլ, Շշ. պունգլը, Լ. բունգլ «հանելուկ». Աժտ. բաններս պնգլ է եղել «մեր գործը վատ է». նոր բառ է բանկլիկ Խն. «մանրա-վէպ, առակ»։

NBHL (3)

ԲԱՆԿՆ կամ ԲԱՆԳՆ, բանկունք. (որ եւ է յոքն. բառիս Բանիկ) διήγημα narratio Անպիտան բան. զրոյց անբարի. առասպել. ստայօդ պատմութիւն.

Ծաղիկ, եւ երազ, եւ բանգն, եւ առասպելք. (Ոսկ. եբր. ՟Թ։)

Պարտ է ի սկիզբն ընդ խօսել տղային՝ ոչ թողուլ ուսանել նմա բանկն, եւ պիղծ զրոյց, եւ հանելուկ. (Բրսղ. մրկ.։)


Բանորսակ, աց

cf. Բանաքաղ;
cf. Բանակրկիտ.

· Calfa

NBHL (4)

ԲԱՆՈՐՍԱԿ ԲԱՆՈՐՍՈՂ. Որսօղ բանից այլոց առ ստգտանելոյ, բանաքաղ. բանակրկիտ. բանագտակ. պարսաւասէր.

Բանորսակքն եւ բանավաճառքն։ Իմաստակքն եւ բանորսակքն. (Փիլ. լին.։)

Մի՛ ի վերայ վազեսցեն պարզաբար ասացելոցս՝ բանորսակացն դրժողութիւնք. (Յհ. իմ. պաւլ.։)

Հացկատակք, բանորսողք, խաբեբայք, շաղակրատք. (Փարպ.։)


Բանջար, ոց, աց

s.

herb, herbage, pot-herbs, vegetables;
beet.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ո հլ. (յետնաբար նաև ի, ի-ա հլ.) «կանաչեղէն, խոտեղէն» ՍԳր. Եզն. Փարպ. (յետնաբար նաև «ճակնդեղ կամ բա-զուկ»), որից՝ բանջարիկ Ոսկ. եփես. և ա. տիմ. խառնաբանջար Եւս. պտմ. 689. բան-ջարաճաշակ «բուսակեր» Ագաթ. բանջարա-ճաշակութիւն Կորիւն. բանջարեղէն Առակ. ժե. 17. բանջարակեր Վրք. հց. բանջարանոց Վրք. հց. ևն։

ՆՀԲ մեկնում է «բան ճարակեւու».-Մորթման ZDMG 1870, 80 համեմա-տում է թրք. [arabic word] panǰar «ճակնդեղ» բառի հետ։ Սրան պատասխանելով Պատկանեան, Փորձ 1880 մարտ, էջ 93 առում է, թէ պէտք է համեմատել ո՛չ թէ panjar, այլ թրք. [arabic word] banǰar «մո-լոշ, բանջարեղէն, բոյս»։ Հիւնք. թրք. panǰar «ճակնդեղ» բառից փռխ առ-նուած և ընդհանրացած։ Patrubány, Բանաս. 1902, 80 և IF 14, 58 բանալ= յն. φαἰνω բայից, իբր «բացուած», ջ և ար մասնիկներով. հմմտ. ջին-ջ, ար-դար, դալար։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Ջղ. բ'անջար, Ոզմ. բ'mնջmր, Մկ. Մրղ. Շմ. Սլմ. Վն. պmնջmր, Ննխ. փանջար «մի տեսակ բոյս է. ռուս. лабада», Տիգ. փmնջmր, Ղրբ. պէ՛նջmր, Հմշ. պօնջար. «մի տեսակ բաց կաղամբ», Զթ. բ'էնջօյ, բ'էնջօր, Հճ. բ'էնջոյ. Ասլ. բի՛նջmր. բոլորն էլ ընդհանուր կամ մասնաւոր խոտաբոյսի անուն։ Նոր ռառես են բանջարամայր, բանջարաքաղ, բանջա-րաքոլ, բանջարբսուկ, բանջարքաղի, բան-ջըրւր ևն։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ბანჯარა բանջարա «բան-ջարեղէն, овоши», քրդ. [arabic word] penǰar «կա-նաչեղէն», արևել. թրք. [arabic word] benjer «npo-cвиpкa պարտէզի կանաչի» (Будaговъ 1, 270), [arabic word] penjer, [arabic word] penǰar «ճակնդեղ, յատկապէս տերևները» (Будaговь 1, 311), [arabic word] panǰar «ճակնդեղ, մոլոշ, կոտեմ» (P. de Court.), օսմ. [arabic word] panǰar «ճակնդեղ», Կս. Կր. panǰar, Ակն. penjer, Եւդ. [arabic word] panǰar «բանջար, ուտելի խոտ», էնկ. (նաև տեղացի Յունաց լեզւով) panǰar «բանջար, ճակնդեղ»։

NBHL (7)

(իբրու իր ճարակոյ) λάχανον յորմէ թ. լահանա. βοτάνη (լծ. հյ. բոյս). χόρτος χλωρός herba, gramen, vingultus, virtidis, olus (լծ. ոլոռն). Դալարի ի կերակուր մարդոյ եւ անասնոյ. կանանչեղէն, խոտեղէն.

Բանջար խոտոյ։ Բանջար վայր։ Պարտէզ բանջարոյ.եւ այլն։

Ի բանջարս է ինչ՝ որ առանձինն սատակիչ է, եւ խառնեալ ընդ այլ բանջարս՝ բժշկիչ պէսպէս ցաւոց լինի. (Եզնիկ.։)

Զմեղրահամ քաղցրութիւն բանջարացն. (Փարպ.։)

Զսերմանս բանջարոց. (Պիտ.։)

Մեք բանջարիւ կեամք։ Որ բանջարով էր շատացեալ. (Վրք. հց. ՟Է։)

բանջար ասի եւ Ճակնդեղն. ռմկ. բանճար. որպէս կարմիր գնտաձեւ արմատ, եւ որպէս Տերեւ պարարտ՝ որոյ արմատն է չնչին, բազուկ կոչեցեալ. բազուկ բանճար. τεῦτλον beta


Բանջարանոց, աց

s.

kitchen-garden.

· Calfa

NBHL (1)

Պարտէզ բանջարոյ. (Վրք. հց.։)


Բանջարավաճառ, աց

s.

green-grooer;
— կին, herb-woman.

· Calfa

NBHL (2)

որ եւ ԲԱՆՋԱՐԱԾԱԽ. Վաճառօղ զբանջարս. խոտեղէն ծախօղ.

Ես աշխարհական եմ բանջարավաճառ. (Վրք. հց. ձ։)


Բանջարեղէն, ղինի, նաց

adj.

herbaceous.

· Calfa

NBHL (4)

ԲԱՆՋԱՐԱՒՈՐ ԲԱՆՋԱՐԵՂԷՆ. Կազմեալ բանջարով. ունակ բանջարոյ. խոտեղէն.

Բանջարաւոր դալարւով, եւ պտղոց ծառոց հեշտ վայելչութեամբ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)

Ի մէջ բանջարեղինացն պարարեալ. (Համամ առակ.։)

Լա՛ւ է կոչունք բանջարեղէնք (յն. հանդերձ բանջարովք) սիրով եւ շնորհիւ. (Առակ. ՟Ժ՟Ե. 17։)


Բանսարկեմ, եցի

va.

to slander, to calumniate, to report.

· Calfa

NBHL (8)

διαβάλλω traduco, defero, calumnior, criminor Բանս ի մէջ արկանել քսութեան. չարախօսել. պարսաւել. մատնել. ընդ վայր հարկանել. զրպարտել. բամբասել. բան խառնել, քաշքշել, անցընել.

Զամենայն ոք բանսարկեցեր, եւ գէթ ի մի այրդ ոչ խնայեցեր. (Ոսկ. ապաշխ.։)

Մինչ ոչ էր բանսարկեալ սատանայի. (Յճխ. ՟Զ։)

Զոր (զՅոբ) բանսարկէր չար թշնամին. (Յիսուս որդի.։)

Զճշմարտութիւնն բանսարկեն բամբասանօք. (Շ. յուդ.։)

Պատճառ է զտնօրէնութիւն իրիք՝ որ զսուտն (այսինքն ստութեամբ) բանսարկէ. (Կլիմաք.։)

Ոչ բանսարկիս ի բարո՛ւթեանց. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)

Բանսարկեցար, զի զերծուսցեսզմեզ ի մեղաց բանսարկութենէ. (Սարկ. աղ.։)


Բանսարկու, աց

s.

tell-tale, talebearer, sycophant, opponent, adversary;
satan, devil, tempter.

· Calfa

NBHL (8)

διάβολος diabolus, delator, calumniator Բանս ի մէջ արկօղ քսութեան. չարախօս. քսու. որոմնացան. հակառակ. որ եւ սեպհականեալ անուն սատանայի. բան խառնօղ.

Եւ եկաց բանսարկու ի մէջ Իսրայէլի։ Զոր բանսարկունքն բամբասէին։ Այր բանսարկու առ ի յուզել զկռիւ։ Եւ եկաց հրեշտակ Աստուծոյ՝ լինել նմա բանսարկու։ Ոչ է արժան առն բանսարկուի ի տան թագաւորի լինել.եւ այլն։

Կարծէին բանսարկուքն կորուսանել զնա. (Փարպ.։)

Որպէս Սատանայ.

Նախանձու բանսարկուին եմուտ մահ յաշխարհ։ Ահա հանդերձէ բանսարկուն արկանել ի ձէնջ ի բանտ։ Որ է բանսարկուն, եւ սատանայ։ Յորժամ բանսարկուն սատանայի վիճեալ տայր պատասխանի.եւ այլն։

Սարսեալ բանսարկուն փախիցէ ի մէնջ. (Փարպ.։)

Զպատրանս բանսարկուն սատանայի. (Յհ. իմ. ատ.։)

Բանսարկու եւ սատանայ անուանեմք զնա ի գործոյն, զի միշտ զբանս չար խորհրդոյն արկանէ ի սիրտ եւ ի միտս մեր. (Լմբ. էր ընդ եղբ.) (մանաւանդ վասն չարախօս լինելոյ զմէնջ առաջի Աստուծոյ) cf. ՉԱՐԱԽՕՍ։


Բանսարկութիւն, ութեան

s.

tale, slander, false accusation, calumny;
contrariety, opposition;
witchcraft.

· Calfa

NBHL (9)

διαλβολή calumnia, obtrectatio Քսութիւն. չարախօսութիւն. հակառակութիւն, մանաւանդ՝ սատանայի.

Եւ ահա ելի ես ի բանսարկութիւն քեզ (այսինքն ի հակառակիլ). (Թուոց. ՟Ի՟Բ. 32։)

Բազում են բանսարկութիւնք, եւ դու ամենայն բանից մի՛ հաւատար. (Սիր. ՟Ժ՟Թ. 15։)

Սատանայի պատիւն բանսարկութիւն. (Ոսկ. ապաշխ.։)

Ի չարին բանսարկութենէ. (Արշ.։)

Բանսարկութեամբ զնախարարսն էարկ ընդ միմեանս. (Եղիշ. ՟Բ։)

Առնէին բանսարկութիւն առ Շապուհ (զԽոսրովայ)։ Եւ նորա զգացեալ զբանսարկութիւնն իշխանացն հայոց։ Բանսարկութեամբ ետուն մերժել զնա. (Փարպ.։)

Պարսեսցին պատրողին բանսարկութիւնք. (Նար. ՟Զ։)

Ծանիցուք զթշնամւոյն զբանսարկութիւն ի մէջ եղբարցս արկեալ. (Լմբ. ատ.։)


Բանտ, ից

s.

prison, gaol;
դնել ի բանտի, ի — արկանել, to imprison;
խուսել ի —է, to make one's escape from prison, to escape;
հանել ի —է, to let out of prison;
ելանել ի —է, to go out of prison.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի հլ. «յանցաւորին արգիլելու տեղ» ՍԳր. Եփր. ծն. որից բան-տակալ Ագաթ. բանտական Ոսկ. ես. Ագաթ. Կորիւն. բանտամուտ Ագաթ. բանտապահ Կոչ. բանտապան Կոչ. բանտապետ ՍԳր. բան-տարգել Գծ. իզ. 10. Ոսկ. մ. ա. 7. խաւարա-բանդարգել Սեբեր. ևն։ Այս բոլորը գրւում են թէ՛ տ-ով և թէ դ-ով. նոր գրականում թէև ընդունուած է գրել տ-ով, բայց հնագոյն և հարազատ ուղղագրութիւնը դ-ով է, ինչպէս ցոյց է տալիս բառի ծագումը։ Նոր բառեր են ռանտարկել. բանտարկութիւն։

= Պհլ. *band «բանտ» բառից, որ թէև չէ աւանդուած գրականութեան մէջ, բայց նոյնն են հաստատում պազենդ. band «կապ, կապանք», պրս. [arabic word] band «կապ, յանցա-ւորի ոտքը զարնուած շղթան», աֆղան, bandl «կապումն, բանտարկութիւն, ձերբակալու-թիւն, գերութիւն», սոգդ. նորագիւտ ǰand «բանտ», բելուճ. bandag «կապեալ», քրդ. [arabic word] ben, [arabic word] bend «կապանք». որոնցից ևազմուած են պրս. [arabic word] bandivan «բան-աապան»=պհլ. bandikpān և սոռռ. ântot'k «բանտապահ». հմմտ. նաև Թուրֆանի սա-սան. պհլ. ban «կապ», banbē̄d «բանտա-պետ», banéstān «բանտ» (BSZ հտ. 33, Ν 99, էջ 157). բառիս բուն և նախնական նշանակութիւնն է «կապանք» և այս պատ-ճառով յաճախ ասում են տուն բանտի, այն է «կապարան»։ Իրանեան բառերին ցեղա-կից են զնդ. bañ̄d, սանս. bandh, bandhati, գոթ. bindan, հբգ. bintan, գերմ. binden, թրակ. βενδ-«կապել», յն. πεῖσμα (<*πενβ-σμα) «պարան, թոկ» πενϑερός «աներ» (հմմտ. սանս. bandhu «ազգական»), լտ. offendix «քահանայական փակեղի կապերը». լիթ. bendras «մասնակից ընկեր», միռլ. bunne «կապ»։ Այս բոլորի արմատն է հնխ. bhendh, ստորին ձայնդարձով bhndh, որ յետոյ արիականում դարձաւ նաև bendh> bandh «կապել» (Walde 537, Boisacq 758, 766, Trautmann 30, Kluge 57)։ Ի՞նչ պէտք է տար այս արմատը հայերէնի մէջ. հնխ. bh դառնում է հյ. բ, իսկ հնխ. b>հյ. պ։ Ըստ այսմ հնխ. bhndh կարող էր տալ հյ։ բանդ (Հիւբշ. Arm. Gram. 511). իբրև բնիկ հայ բառ, բայց որովհետև ունինք հյ. պինդ, որ հնխ. bendh ձևի կանոնաւոր ներկալա-ցուցիչն է (հմմտ. հինգ) և հարազատ հայե-րէն, և որովհետև «բանտ» իմաստը իրա-նեանի մէջ միայն կայ, ուստի հյ. բանդ փո-խառեալ է իրանեանից, որի հարազատ հա-յերէն ձևն է պինդ։ Իրանեանից փոխա-ռեալ է նաև վրաց. ბანდი բանդի «կապեալ»։ -Հիւբշ. 117։

Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ՆՀԲ, որ համեմատում է պրս. band «կապ» բառի հետ, թէև սրա հետ միասին յիշում է նաև հյ. պահանդ։ Peterm. 17, 21 սանս. bandh, պրս. band։ Windisch 14 սանս. bandha։ Սանտալճեան, Բազմ. 1904, 500 լծ. հլ. բաստարան։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. բ'անդ։

NBHL (7)

ԲԱՆՏ գրի եւ ԲԱՆԴ՝ նովին հնչմամբ. (իբր հյ. պահանդ. կամ պրս. պէնտ այսինքն կապ, կապանք) φυλακή custodia (որ են Պահ) carcer (լծ. գառագեղ) εἰρκτή (արգելան) ὁχύρωμα (ամուր), եւ այլն. Կապարան պատժաւորաց. զնդան. արգելան. տեղի՝ ուր դնեն զոք ի դիպահոջ։ Նմանութեամբ՝ Մարմին, կամ աշխարհ, կամ դժոխք, եւ այլն. զընտան.

Եդ զնոսա ի բանտի։ Պահէր յաներկաթ բանտն արգելեալ։ Էին ընդ նմա ի բանտի անդ։ Հանին զնա ի բանտէ անտի։ Տէր հան ի բանտէ զանձն իմ։ Կապանաց եւ բանտից.եւ այլն։

Յաննշոյլ բանտի։ Ի ստորին բանտի։ Բանտն բարկութեան. (Նար.։)

Բանդիւք խոշտանգել, կամ տանջել. (Յճխ.։ Եղիշ. եւ այլն։)

Բանտ զկեանս աշխարհիս անուանէ. (Յհ. իմ. ատ.։)

ԲԱՆՏ ԳՈՒԲ. իբր Բանտանման գուբ, կամ Բանտ նման գբոյ.

Ատելութիւն արանց, եւ սէր կանանց արկին զՅովսէփ ի բանտ գուբն. (Եփր. ծն.։)


Բանտակալ, ի, աց

adj.

cf. Բանտարգել.

· Calfa

NBHL (3)

ԲԱՆՏԱԿԱԼ կամ ԲԱՆԴԱԿԱԼ. Կալեալ եւ եդեալ ի բանտի. բանտաւոր. կալանաւոր.

Սոյնպէս բանդք բանդակալաց. (Յճխ. ՟Ի։)

Միթէ բանտակալ կապանաց նա ոք իցէ արձակիչ. (Ագաթ.։)


Բանտական, ի, աց

adj.

cf. Բանտարգել.

· Calfa

NBHL (7)

ԲԱՆՏԱԿԱՆ կամ ԲԱՆԴԱԿԱՆ cf. ԲԱՆՏԱԿԱՄ.

Որ ոք՝ զի կապեալ եւ ի բանտի կայցէ, եւ առեալ զշղթայսն՝ զայլ զիւր ընկարսն զբանտականսն կոշկոճիցէ. (Ոսկ. ես.։)

Բազում բանտականաց փրկութիւն արարեալ. (Ագաթ.։)

Բազում բանդականաց թողութիւն արարեալ. (Կորիւն.։)

Բանդականաց եւ կալանաւորաց արձակումն. (Վրք. սեղբ.։)

Հիւրոց եւ հիւանդաց եւ բանտականաց. (Խոսր.։)

զԿապանս իւր, եւ զամենայն բանտականաց. (Լմբ. սղ.։)


Բանտամուտ

adj.

cf. Բանտարգել.

· Calfa

NBHL (3)

Մտեալն ի բանտ. եւ Որ ինչ անկ է մտելոցն կամ մտիցն ի բանտ.

Բանից ընկեր, եւ ճանապարհաց, եւ բանտամուտ կապանաց. (Ագաթ.։)

Եւ այսպէս զմիմեանս քաջալերեալ ի ժամանակս բանտամուտ վշտացն. (Ղեւոնդ.։)


Բանտապահ, ի, աց

s.

gaoler, keeper of a prison.

· Calfa

NBHL (6)

ԲԱՆՏԱՊԱՀ կամ ԲԱՆԴԱՊԱՀ. δεσμοφύλαξ custos vinculorum, commentariensis Պահապան կամ վերակացու բանտի, եւ բանտականաց. զընտանպէքճիսի, զընտանպան.

Տանել զբանտապահսն, եւ սպանանել։ Վասն մահու բանտապահացն. (Կոչ. ՟Զ։)

Զայն հրաման առեալ ի մոգպետէն բանդապահացն. (Ճ. ՟Ա.։)

Թողին զբանդ իւրեանց բանդապահքն. (Բրս. գորդ.։)

Բանտապահն իպողիտոս. (Հ=Յ. օգոստ. ՟Ժ.։)

Եւ էր բանդապահն բարեկամ Միքայէլի. (Վրդն. պտմ.։)


Բանտապան, ի, աց

cf. Բանտապահ.

· Calfa

NBHL (3)

ԲԱՆՏԱՊԱՆ կամ ԲԱՆԴԱՊԱՆ. cf. ԲԱՆՏԱՊԱՀ. եւ ԲԱՆՏԱՊԵՏ.

Մինն ի բանդապանացն եհար զգագաթն Հ=Յ. (նոյ. ՟Ի՟Թ.։)

Ընդէ՞ր, որպէս առ Պետրոսիւն, որ ել ի բանտէ, պատժին բանտապանքն (յն. պահապանք), սոյնպէս եւ որ Քրիստոսի բանտապահքն (յն. պահօղք) էին, ոչ պատժեցան. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)


Բանտապետ, ի, աց

cf. Բանտապահ.

· Calfa

NBHL (3)

ԲԱՆՏԱՊԵՏ կամ ԲԱՆԴԱՊԵՏ. ἁρχιδεσμοφύλαξ, δεσμοφύλαξ summus carceris custos, custos vinctorum Պետ եւ վերակացու տան բանտի, եւ կալանաւորաց, եւ պահապանաց.

Ետ նմա շնորհս առաջի բանտապետին։ Եւ ետ բանտապետն զբանտն ի ձեռս Յովսեփայ։ Պատուիրեցին բանտապետին զգուշութեամբ պահել զնոսա, եւ այլն։ Ոչ իշխանքն կարող են ընդդէմ դառնալ, եւ ոչ բանտապետք. (Ճ. ՟Ժ.։)

Նմա եւ գող բանտապետ եւ զգուշացող. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)


Բանտարգել

adj.

prisoned;
— առնել, to imprison, cf. Զնդանեմ, cf. Բանդեմ, cf. Կալանեմ.

· Calfa

NBHL (14)

ԲԱՆՏԱՐԳԵԼ կամ ԲԱՆԴԱՐԳԵԼ (իսկ Բանտարգելոց, ընթերցի՛ր Բանտարկելոց) Արգելեալն ի բանտի. բանտարկեալ. բանտակալ. բանտական.

Երթալ զհիւանդն եւ զբանդարգելն տեսանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7. (յն. զկապեալն. որ եւ ասի կա՝անւոր)։)

Հիւանդին եւ բանդարգելին ի տես գնաց. (Լմբ. առակ.։)

Նա եւ ի բանտարգելսն եւ ի հիւանդսն, թէ կամիս, բարեգործես. (Խոսր.)

Վհատելոցն բանտարգելիցն քարոզեալ ցուցաւ. (Նար. ՟Լ՟Դ։)

Առնէր զնա խաւարամուտ իբրեւ զբանդարգել. (Արշ.։)

Եւ իբր Բանտարգելական.

Մատնել ի բանդարգել չարչարանացն նեղութիւն. (Պիտ.։)

ԲԱՆՏԱՐԳԵԼՔ. գ. իբր Արգելանք բանտի.

Մնացեալքն անկցին ի բերդս ամուրս, եւ ի բանդարգելս անելս. (Եղիշ. ՟Բ։)

ԲԱՆՏԱՐԳԵԼ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. Ի բանտ արգելուլ, եւ արգելանիլ. բանդել, իլ.

Զբազումս ի սրբոցն ես բանտարգել առնէի. յն. ի բանտս փակէի. (Գծ. ՟Ի՟Զ. 10։)

Ընդ բռամբ ածեալ զհակառակամարտն՝ բանդարգելս առնիցէ. (Տօնակ.։)

Իբրեւ բանդարգել արարեալ պահեցան ի յարութիւն փրկչին։ Իբրեւ ի բանդարգել եղեալ անյիշութեամբ. (Արշ.։)


Բանտարգելութիւն, ութեան

s.

imprisonment, detention.

· Calfa

NBHL (4)

Արգելումն ի բանտի.

Բանտարգելութեամբ զնոցայն ոք տանջեալ գտցէ անձինս. (Պիտ.։)

Ո՛չ քարկոծանք, ո՛չ բանդարգելութիւնք. (Սարկ. քհ.։)

Կամ զբանտարգելութիւնն բազմօրեայ ի խոր վիրապին. (Գր. տղ. թղթ.։)


Բանտարկեալ

adj.

cf. Բանտարգել.

· Calfa

NBHL (3)

ԲԱՆՏԱՐԿԵԱԼ որ եւ գրի ԲԱՆՏԱՐԳԵԱԼ. Արկեալն ի բանտ. կալանաւոր.

Բանտարկելոցն է նստիլ ի սենեկի. (Վրք. հց. ՟Գ։)

Իսկ սուրբն ի բանտին անդադար ուսուցանէ զբանտարգեալս. (Հ=Յ. սեպտ. ՟Գ.։)


Բանտաւոր

adj.

cf. Բանտարգել.

· Calfa

NBHL (2)

Առնու զշղթայս յամենայն բանտաւորաց. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

Յիշէին զԳրիգորիոս. (զո՞ արդեօք. զբանդաւորն. Ոսկ. լս.։)


Definitions containing the research ա : 5914 results

Ցեխ, ոյ

cf. Ցիխ.

· Calfa

NBHL (1)

Ընդ ցեխ աղբոյն որդունք ղօղիցին։ Քան զցեխ եւ զաղբ յոյժ գարշելի է. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Բրսղ. մրկ.։)


Ցեղ եւ ցեղ

cf. Ցեղացեղ.

· Calfa


Ցեղիմ, եցայ

vn.

to descend or derive from, to take origin.

· Calfa

NBHL (2)

Սերիլ եւ աճել ազգի ի ցեղս ցեղս ի միոջէ նահապետէ.

Զնոյ իւրովքն պահեաց. յորոց վերստին ցեղեցաւ սերմն մարդկան։ Ցեղեցան յերկոտասան նահապետացն։ Ուստի Արշակ թագաւորեալ, Արշակունի ազգըն ցեղեալ. (Լմբ. իմ.։ ՃՃ.։ Շ. վիպ.։)


*Ցեռ

s.

cf. Որովայնածութիւն.

· Calfa


Ցետ

cf. Ձետ.

· Calfa

NBHL (2)

cf. ՁԵՏ, արմատն է Յետ, յետք

Կապեաց ցետ ընդ ցետ երկուս երկուս. որ մէն մի ջահ լուցեալ եդ ի մէջ ցետոց նոցա. (Եղիշ. դտ.։)


Ցերեկութիւն, ութեան

s.

daytime, duration of a day, the whole day.

· Calfa

NBHL (3)

Ժամանակ ցերեկային. տիւ. ցորեկ.

Զամենայն զցերեկութեանն աշխատութիւն զտօթոյ եւ զքրտան։ Որոց բարձեալ էր զտօթն ցերեկութեան. (Փարպ.։ Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)

Զցերեկութեանն չարեացն հոգս զցայգն ածեն զմտաւ։ Զաւուրն զցերեկութեան վաստակոցն։ Ցերեկութեանն վաստակօք ի չորաբեկ սեղանն մատչին. (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. յհ. Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)


Տիբ

cf. Ռուփ.

· Calfa

NBHL (1)

ՏԻԲՍ կամ ՏԻԲ. Բառ ար. պ. տիպս, տիպիս. թ. բէքմէզ. Ռուպ՝ մանաւանդ արմաւենւոյ. զի եւ ի լտ. մեկնի, mel dactylis fluens. (Բժշկարան.։ եւ Հին բռ.։)


Տիգք, գաց

s.

fore-arms, arms.

· Calfa

NBHL (7)

Զոսկի ապարանջանքն ի տիգսն արկանեն, այսինքն ի ծղիսն։

ραχίων brachium. Ծղիք. բազուկ. թեւ. գօլ.

Որ արմնկանց վերոյ ապարանջան ի տիգսն արկանեն. (Ոսկ. ես.)

Մի՛ զտիգս մերկանել (յն. մերկանալ), մի՛ զայտս ցտել։ Զտիգսն հատեալս (այսինքն ցտեալս ի վերայ մեռելոց), զերեսս պատառեալս. (Ոսկ. փիլիպ.։ Բուզ. ՟Ե. 31։)

Ի տգաց միայն զպարտատիկն աջոյ ձեռամբն առեալ. իմա՛ զձախոյ ծղիս՝ յոր արտաքոյ կամ ի ներքոյ փաթութեալ, պահէր զպարսատիկն. եւ կամ իմա՛ որպէս յն. այն է պահարան, կամ քսակ հանդերձին.

զի յարի առ նմին.

Եւ մախաղ ընզդ անութ, նոյնպէս եւ ցուպ յահեկում բերելով ձեռին։


Տիկնութիւն, ութեան

s.

ladyship;
Highness, Majesty.

· Calfa

NBHL (4)

Պատիւ տիկին եւ թագուհի գոլոյ. դշխոյութիւն.

Զմտաքա զմայր ի բաց արար ի տիկնութենէ (յն. ի տիկին գոլոյ)։ Զտիկնութիւն նորա (յն. թագաւորութիւն) տացէ կնոջ, որ լաւ եւս իցէ քան զնա. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 13։ Եսթ. ՟Ա. 19։)

Զի տարցին զնա կնութեան տրդատայ թագաւորին, եւ տիկնութեան հայոց։ Որ զտիկնութեանն քո թողեր զփառս. (Ագաթ.։ Շար.։)

Ի վերայ թողուլ նորա զտիկնութիւն ամենայն միջագետաց։ Ելոյծ ի կենցաղոյս սակս տիկնութեանն մախանաց. (Խոր. ՟Բ. 32։ ՟Գ. 24։)


Տիրողութիւն, ութեան

s.

cf. Տիրութիւն.

· Calfa

NBHL (1)

Հնազանդ ձերոյ տիրողութեանդ՝ մեք, եւ աղուանք. (Կաղանկտ.։)


Տիրութիւն, ութեան

s.

domination, authority, power.

· Calfa

NBHL (2)

Զտիրութիւնն ունի բոլորիցս՝ բոլոր աստուածութիւն։ Ո՞ւմ տացուք զտիրութիւնն։ Նմա՛ վայել է ամենայն տիրութեանն անուն եւ իր. (Դիոն. ածայ.։ Պրպմ. ձ։ Նոյնպէս եւ Լմբ. սղ.։ Վրդն. ծն.։ Բրսղ. մրկ.։ Նչ. քեր.։)

κυριότης dominatio κυρία dominatus. Տէրութիւն. տէր գոլն. տիրելն. տիրապետութիւն. իշխանութիւն.


Տից

s.

dainty food;
excellent meal.

· Calfa

NBHL (2)

Բառ անյայտ, որպէս Բոյս նորաբողբոջ, կամ բողբոջ բուսոյ.

Տենչայ զարտախուր խաւարտ, եւ զտից խաւարծի. (Խոր. ՟Ա. 29։)


Տլոմեմ, եցի

va.

to macerate, to mortify.

· Calfa

NBHL (1)

Ընդէ՞ր ասէ պօղոս, թէ փորձեսցէ մարդ զանձն իւր, եւ ապա ի հացէ անտի կերիցէ. ասել պիտէր, թէ տլոմեսցէ մարդ զմարմին, եւ ապա կերիցէ. (Ոսկիփոր.։)


Տլփին

cf. Դելփին.

· Calfa

NBHL (1)

Տլփինք հանցեն զիս ի ցամաք։ Տեսին զտլփինս։ Տլփին մի եցիոյց նոցա. (Հ. կիլիկ.։)


Տխեղծ

adj.

young, in infancy;
deformed, disfigured, ugly, sorry, bad.

· Calfa

NBHL (5)

Պակասաւոր եւ թերի յիւրումն վիճակի. տկար եւ տգեղ մարմնով կամ հոգւով. (իբրու տխուր եւ եղծ)

Այր ցասկոտ՝ տխեղծ է կերպարանօք. (Ոսկ. ես.։)

Ի թմբրական գինւոյն հրաժարեցուցէ՛ք զտխեղծսն եւ զհիւանդացեալսն ոգւով զընկերսն։ Մարմնոյն արգասեօք տխեղծ։ Ի բա՛ց մերժեցէ՛ք զբան տգեղ եւ տխեղծ։ Ցանկալի էր մանուկն, ոչ տխեղծ ինչ, ոչ տգոյն. (Փարպ.։ Պիտ.։ Ճշ.։ Ոսկ. եբր.։)

Մանաւանդ՝ Անկատար տիօք. տհաս. տխմար. ἅωρος immaturus.

Վասն տգիտութեան, կամ վասն տխեղծ հասակի չկարիցէ ինչ արժանիս իմանալ զնմանէ։ Մանուկն յաղագս տխեղծ հասակին՝ տեսեալ օձ՝ ձուկն կարծէ զայն։ Առաւել եւս մանկաւոյն. զի բազում անմտութիւն է դեռ ի տխեղծ հասակին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։ Երզն. մտթ.։ Բրսղ. մրկ.։)


Տխեղծութիւն, ութեան

s.

imperfection;
deformity;
infancy, youth.

· Calfa

NBHL (3)

Անկատարութիւն. տհասութիւն.

Եւ թերեւս մարմնոյս անարգասի տխեղծութիւն՝ փոքրագոյն է ասել՝ վասն հոգեւոր իրացն՝ խազմութեամբ. (Պիտ.։)

Կաթամբ սնանել, եւ ի գիրկս մօրն հանգչել անդէն ի տխեղծութեանն. (յն. ի սկզբանն)։ Տհղայն վասն տհասութեան եւ տխեղծութեան հասակին, երիտասարդն սակս առոյգութեան. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ Տօնակ.։)


Տխրեցուցիչ, չի, չաց

adj.

sad, sorrowful, vexatious.

· Calfa

NBHL (3)

Տրամցուցիչ. տխրարար.

Ոչ միայն զտխրեցուցիչն ասէ, այլեւ յետ չար պատգամացն զբարիսն ընծայեցուցանէ. (Ոսկ. ես.։)

Փարատեալ ի տխրեցուցիչ ցաւոց։ Վնասակար բերմունս տխրեցուցիչս. (Պետ.։ Նար. ՟Ղ՟Բ։)


Տխրիմ, եցայ

vn.

to be sad, sorry, afflicted, chagrined, to grieve, to take to heart;
to wither, to fade.

· Calfa

NBHL (7)

Երեսք իւր այլ ոչ եւս տխրեցան։ Տխրեալ եւ լքեալ։ Տխրեցաւ ի վերայ նորա լիբանան. (՟Ա. Թագ. ՟Ա. 18։ ՟Գ. Թագ. ՟Ի. 43։ ՟Ի՟Ա. 4։ Եզեկ. ՟Լ՟Ա. 15։)

Սովաւ ուսոյց մեզ ոչ տխրիլ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 42։)

Մի՛ ի վայր տխրեալք, այլ զուարճանալով. (Բրս. պհ.։)

Որք ի սուգ ապաշխարութեան տխրիցին։ Ընդ վշտացեալսն տխրելն. (Խոսր.։)

Բարերարն տխրեցեալ, եւ բանսարկուն ուրախացեալ։ Դէմք երկնակի կերպից, մինն տխրեալ, եւ միւսն ցասուցեալ. (Նար. ՟Դ. ՟Լ։)

Դժուարիմք, տխրիմք իսկ եւ տրտմինք։ Ի դառնութեան տխրեցան ընդ վտանգեալսն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։ Ճ. ՟Ը.։)

σκοτάζομαι, συμπίπτω, συγχύομαι obscuror, concido, confundor ἁσχάλλω doleo, moereo, tristor σκυθρωπάζω vultu tetrico et tristi sum. Տխուր լինել. ի թուխս համակիլ. այլագունիլ. խոժոռիլ. թխանալ. անշքանալ. նսեմանալ. տրտմիլ. սգալ. մշխուլ ըլլալ, երեսը կախել.


Տխրութիւն, ութեան

s.

sadness, grief, sorrow, chagrin, dejection, melancholy.

· Calfa

NBHL (5)

Ի բազում տրտմութենէ եւ ի տխրութենէ իմմէ վարանեալ. ( ՟Ա. Թագ. 16։)

Ի խոր տխրութեան եւ յանհնարին տրտմութեան եղեալ թագաւորն. (Ագաթ.։)

Պատմիցին տխրութեամբ՝ արտասուօք եւ հառաչանօք։ Հոսմամբ արտասուացն, տուայտանօք տխրութեան դիմացն. (Խոսր.։ Նար. ՟Ժ՟Ը։)

Ի բազում տխրութենէ սրտիս գրեցի առ ձեզ բազում արտասուօք։ Ոչ եկն բերել կերակուր վասն տխրութեանն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

ἁθυμία moeror, tristitia. Տխուրն գոլ. տրտմութիւն. սուգ. ցաւագնութիւն. խոժոռութիւն. լքումն.


Տկեղտ

adj.

simple-minded.

· Calfa

NBHL (2)

Տխերծ. տխմար. տղայամիտ.

Մարթի ի մանկութենէ զծերութեան միտս ունել, որպէս ծերք ի ծերուեւեան խակք իցեն եւ տկեղտ. (Ոսկ. եբր. ՟Է. յն. որ է նոր, կամ տղայ։)


Տկուտ

adj.

low, hollow, intrenched.

· Calfa

NBHL (2)

(իբր տակուտ, յատակուտ) Ցած. զնստագոյն. խոր.

Կային ի տկուտ վայրս թագուցեալ ի սաստիկ հնչմանէ հողմոց. (Վանակ. յոբ.։)


Տձեւ

adj.

deformed, ugly, unshapely, ill made.

· Calfa

NBHL (2)

Անչափ եւ տձեւ պարարեալ։ Տեսին տձեւ պճնեալ զժառանգաւորս. (Բրս. հց.։ Լմբ. պտրգ.։)

ἁσχήμων figura seu forma sua carens, indecorus, turpis ἁσχημόνως indecore. Անձեւ. անբարեձեւ. անշուք. անշնորհ. տարապայման.


Տձեւեմ, եցի

va.

to deform, to disfigure.

· Calfa

NBHL (2)

Ընդ պոռնկութեամբն ատտեղացուցանել, ընդ խեղկատակութեամբն տձեւել. (Լմբ. սղ.։)

ներգործական բայ չէզոքական բայ ἁσχημονέω indecore ago, turpiter gero. Անձեւ կացուցանել. անվայելուչ եւ անշնորհ երեւեցուցանել, եւ երեւիլ.


Տձեւութիւն, ութեան

s.

deformity, ugliness.

· Calfa

NBHL (2)

Վասն տձեւութեան բորոտի եւ պղծութեան. (Նախ. ղեւտ.։)

ἁσχημοσύνη turpitudo. Անձեւութիւն. անշքութիւն. տգեղութիւն.


Տղեմ, եցի

va.

cf. Տղեմ.

· Calfa

NBHL (2)

ներգործական բայ չէզոքական բայ ՏՂԵԼ. Կամիլ. յօժարիլ. խնդրել. (լծ. յն. թէլօ. թ. տիլէմէք. որպէս խնդրել. ռմկ. ուզել. կամ տնտղել, որպէս յուզել. կայ եւ Անտղաբար, Անտղելի. իբր անզննելի, կամ անբաժանելի. լծ. ռմկ. տարտղնել ).

Իսկ թագաւորն սալացեալ՝ ոչինչ լսէր. ծածկեալ կայր ի գահոյսն. զի եւ շարժել անգամ ոչ տղէր. (Բուզ. ՟Դ. 15։)


Տղընդեր

adj.

tun-bellied or big-bellied.

· Calfa

NBHL (4)

ՏՂԸՆԴԵՐ կամ ՏՂԸՆՏԵՐ. Ոյր ընդերքն են ուռուցեալ իբր զյղի տղայաբեր, կամ փորն ուռուցեալ իբրեւ զտիկ. փորը մենծ՝ ուռած տկռակ տխած թուլումի պէս։

Տղընտէր, փորեղ կամ փողեր։

Լինին ոմանք տղընտերք։ Տղընդերք, ջրգողեալք. (Փիլ. լին. ՟Բ. 2. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)

Գորտունք ասեն, ընդէ՞ր հեղձանիմք ի ջուրս տղընդերք եւ գեղնեալք. (Մխ. առակ.։)


Տմունութիւն, ութեան

s.

paleness, wanness;
cf. Մոյն.

· Calfa

NBHL (1)

Տմոյնն գոլ. ապականութիւն. եղծումն. խոժոռութիւն. խոշորութիւն.


Տնկեմ, եցի

va.

to plant;
to constitute, to place, to establish, to collocate.

· Calfa

NBHL (12)

Տնկեաց աստուած զդրախտն յեդեմ ընդ արեւելս։ Նոյ տնկեաց այգի։ Տնկեաց աբրաամ տունկ առ ջրհորովն երդման։ Մի՛ տնկեսցես անտառս զամենայն փայ տի առ սեղանովն տեառն աստուծոյ քոյ։ Ես տնկեցի, ապօղոս ջուր ետ, այլ աստուած աճեցոյց.եւ այլն։

Ծառն՝ տնկողին է, եւ վայելչուին՝ խնամոց նորա. եւ դու ոչ ծանեար, եւ պտուղ նմա ոչ ետուր. (Վրդն. դան.։)

Որպէս զի թէ՝ որ տնկեսցես զնոսա ի լեառն ժառանգութեան քոյ։ Տնկեա՛ դու զժողովուրդ քո ի տեղի սրբութեան քոյ։ Տնկեցից զնոսա, եւ ոչ խլեցից։ Մոլորութիւն ի տան տեառն տնկեցին.եւ այլն։

Տնգեցին հերձուած ի մէջ հաւատացելոց։ Ի ջուրն տնկեաց հրամանն տեառն զգնալոյն բնութիւն. (Ճ. ՟Ա.։ Վրդն. ծն.։)

Օրէնքն մարդիկ տկար տնկէին ի քահանայութիւն. (Եփր. եբր.։)

Աղեքսանդրացւոց եկեղեցւոյն եպիսկոպոս տնկի յոստոս. (Եւս. քր. ՟Բ։)

Տնկին ի թիկունս նորա վէրք անբժշկելիք. (Հ. կիլիկ. (որպէս ռմկ. բուսնիլ )։)

Հիւանդութիւնք տնկին ի մարդիկ։ Յայլ ցանկութեանց սա տկար է. զի ոչ ի սկզբանէ տնկեցաւ ի մեզ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա։ 21։ ՟Բ. 19։)

Յիւրաքանչիւր բարս տնկեալ է ընտրողութիւն։ Ի բնական օրինաց՝ որ ի միտսն տնկեալ է. (Բրս. հց.։ Եզնիկ.։)

Անարգեցան զոհք եւ պատարագք, եւ փոխանակ նոցա աղօթքն տնկեցան. (Մծբ. ՟Դ. (տպ. ընտրեցան)։)

φυτεύω planto, complanto, novello, semino. գրի եւ ՏՆԳԵԼ. տունկ արկանել ի հող. արմատացուցանել. տնկովք զարդարել. սերմանել. ցանել.

ՏՆԿԵԼ՝ այլաբանութեամբ. καταφυτεύω, καταπήγνυμι colloco, defigo, constituo եւ այլն. Հաստել, հաստատել. կարգել. ի բնէ տպաւորել, կամ յետոյ մուծանել.


Տնկեցութիւն, ութեան

s.

plantation.

· Calfa

NBHL (2)

Կէալն ի միասին՝ որպէս ի միում բնական տան.

Եւ է միուի (հոգւոյ եւ մարմնոյ)՞ յորժամ երկոքեան ունիցին զտնկեցութիւն. ապա թէ թողցէ շարժողն, անկեալ դնի մարմին անխլրտելի. (Եղիշ. հոգ.։)


Տնկիչ

s.

planter.

· Calfa

NBHL (3)

Որպէս շինօղ տան, եւ տնկիչ բուրաստանի. (Երզն. քեր.։)

Մշակ՝ առանց ծովու վաճառական, ծառոց տնկիչ, բժիշկ հողմոց. (Պիտառ.։)

Տնկիչք ամբարշտութեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Տնկումն, ման

s.

plantation, planting.

· Calfa

NBHL (4)

Տնկելն եւ տնկիլն (ըստ ամենայն նշ).

Երկիր ի մշակումն, եւ ի տնկումն. (Արիստ. նն։ Վրդն. ծն.։)

Զտնկումն դրախտին ոչ ի կարգադրութիւն աւուրցն յայտ արար, այլ յետոյ իմն պատմեաց. (Մխ. այրիվ.։)

Տէր ստացաւ ի տնկումն փրկութեան. (Աթ. ՟Զ։)


Տնտեսեմ, եցի

va.

to manage, to have the direction, to regulate;
to economize;
to govern, to rule, to dispose;
to dispense, to distribute, to provide, to administer.

· Calfa

NBHL (10)

Աստուած էր, որ տնտեսէր զիրսն ըստ իւրոց ւամացն՝ ի քակտումն եւ յամօթ անօրինացն, եւ յօգուտ եւ ի փառս եկեղեցւոյ իւրոյ սրբոյ. (Փարպ.։)

Այս ի յերկրի բնաւորեցաւ, եւ ի վերուստ տնտեսեսցաւ. (Վահր. ոտ.։)

Եւ ի ձայնէն՝ յորմէ այս գործի, մեռելոցն եւ՛ս նորասքանչ իմն տնտեսի. (Պիտառ.։)

Եւ զմարդոյ.

Ոչ բարւոք տնտեսեաց, այլ զըկեաց զաղքատս։ Զարկղն աղքատաց նմա ետ կրել, եւ տնտեսել։ Հաւատարմապէս տնտեսէ զնոյն կարօտելոց։ Վարդապետութիւն տնտեսել լսողացն ... Ի շահ անձանց ստացողաց տնտեսեսցի. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 19։ Լմբ. տնտես.։ Երզն. մտթ.։)

Ահիւ եւ երկիւղիւ տնտեսեսցէ զհաւատացեալսն յաստուծոյ աւանդս։ Կոչեցան եպիսկոպոս, որք զամենայն եկեղեցիս տիեզերաց տնտեսէին. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։ Ոսկ. մելիտ.։)

ՏՆՏԵՍԵԼ. ըստ յն. ոճոյ, Հոգալ. ճարտարել, հայթայթել. եւ Ակնարկել. յուշ առնել. տրամադրել.

Զամրութիւն առ ճշմարտութիւն հաւատոյն անտեսել կամեցեալք. (Յհ. իմ. երեւ.։)

Վասն նորին աղերսել առ քեզ. զոր յաւելուած կարգիդ տնտեսէ։ Ըստ որում եւ յաւելուած բանիս զնոյն տնտեսէ ... Յաւելուածով բանիս զնոյն տնտեսէ (Նար. ՟Խ՟Ը։ Լմբ. պտրգ.։)

οἱκονομέω administro, dispenso, dispono, rego, guberno, sollerter excogito, molior. Որպէս տնտես գործել. տնօրինել, մատակարարել. բաշխել. կարգաւորել. ուղղել. խնամել. որ այլազգ ասի զաստուծոյ, եւ այլազգաց զմարդոյ։ Զաստուծոյ զոր օրինակ,


Տնօրէն, րինի

s.

cf. Տնտես. director, manager, administrator.

· Calfa

NBHL (9)

Զանազանք կերակրոց՝ յատկականաց մարմնոցն պատշաճեալք՝ յամենեցուն տնօրինէն (յաստուծոյ) իմացեալք եղեն։ Ի բարերար եւ յիմաստուն տնօրինէ կենացս մերոց յստուծոյ ընկալեալ զվէրս. (Բրս. թղթ. եւ Բրս. հց.։)

Տնօրէն նորին հոգին ազդէր մարգարէիւս։ Իբրեւ որդի առ հայր տնօրէն մերոյ փրկութեան. (Լմբ. սղ.։)

Հաւատարիմ եւ իմաստուն տնօրինին՝ ի վերայ ամենայն տէրունական ստացուածոցն լինել տէր. (Նիւս. երգ.։)

Եկն եհաս մեծն, եւ զտնօրէնն (զկոնոմոսն) արտաքս ձգեաց. (Կլիմաք.։)

Ո՞ արդեօք իցէ հաւատարիմ տնօրէն, զոր կացոյց եւ այլն։ Անգիտելով զհայրն եւ զարքունիսն եւ զտնօրէնսն նորա. (Իրեն. առ Լեհ.։)

Եպիսկոպոսք են, եւ տնօրէնք եկեղեցւոյ։ Թագաւորական իրաւանցն տնօրէն է ուղղիչ։ Իշխանն յաղագս մարմնոց տնօրէն լինելոյ՝ հարկս հանէ յաշխարհէն։ Ընդ հակռակս եղեալ իրերաց՝ չարի եւ մեղաց միմեանց գտաք տնօրէնք. (Լմբ. պտրգ.։)

Զի քո օգտին է տնօրէն բասարկուն մարտիւն։ Որոյ գործոյն տնօրէն եղեւ կայսրն օգոստոս ընդհանրական գրութեամբ աշխարհի. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. վերափոխ.։)

Մեր փրկութեան տնօրինիդ՝ հօր միածնիդ յիսուսի. (Լմբ. տաղ հրեշտ.։ Իսկ յոքն. իբր Տնօրէնութիւն. Սարգ. ձ։)

οἱκονομῶν, οἱκονόμος procurans, procurator domus, dispensator, administrator . Տան օրէնսդիր, կարգաւորիչ տան մեծի՝ կամ տան աշխարհիս. որպէս տնտես, եւ տեսուչ. հազարապետ. մատակարար. հրամանատար. վարիչ. ուղղիչ. բաշխիչ. հոգացօղ. կոնոմոս. իկոնոմոս. որպէս յն. իգօնօ՛մօ, իգօնօմօ՛ն.


Տնօրինումն, ման

s.

dispensation;
— խնդրել, տալ, ընդունել, to demand, to grant, to obtain a -.

· Calfa


Տոգիմ, եցայ

vn.

to pant for;
cf. Տոգորիմ.

· Calfa

NBHL (2)

Բառ անյայտ. որպէս Տենչալ անյագաբար. եւ կամ Տոգորիլ. եւ Հոծեալ գոլ ամենայնիւ.

Եւ դու այսմ ցանկացար տոգեալ։ Տողեալ տոգեալ. տիրապէս տրամադրութեան տորբանականդ ի քեզ տոգեալ. (Մագ. ՟Ե. ՟Խ՟Ա։)


Տոգորեմ, եցի

va.

to imbibe, to impregnate, to saturate;
to penetrate, to dive into.

· Calfa

NBHL (2)

(լծ. պ. թէրքէրտէն) Թանալ. թաթաւել. ներկանել.

Տախտակ տոգորեալ վարժ խուզման. (Մագ. առ Լեհ.։)


Տոխղուք

s.

tart or pie.

· Calfa

NBHL (2)

Ազդ. եփոյից ի խմորոյ զանգելոյ իւղով եւ անուշիւք. պլակինդի.

Զկտապսն, եւ զփոխընդեայս, զքաքարսն եւ զտոխղուսն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ. յն. զպղակունդս եւ զեփոյս։)


Տոծիկ

cf. Մժեխ.

· Calfa

NBHL (2)

Ընթերցի՛ր կամ իմա՛, Մոծիկ, մոծակ. այն է ազգ մժեղաց.

Ի տոծկէ եւ ի մժխկաց կերակրին ի խնամոցն աստուծոյ մինչ ի դառնալ ծնողացն. (Վրդն. սղ.։)


Տոկոսեմ, եցի

va.

to extort usury, to lend upon usury.

· Calfa

NBHL (2)

Ընդ տոկոսեօք արկանել. վաշխ պահանջել.

Չտոկոսեմ զպարտապանդ, չպահանջեմ զպարտսն, չարկանեմ խեղդ. (Եփր. զղջ.։)


Տոկոսիք, սեաց

s. fig. adv.

birth;
illegal profit, usury, exorbitant interest;
—սեօք, with usury.

· Calfa

NBHL (9)

որ եւ ՏՈԿՈՍ. Բառ յն. դօ՛գոս յորմէ տճկ. տօղուզ. այսինքն Ծնունդ.

Եփրեմ իբրեւ զհաւ թռեաւ, եւ փառք նոցա ի տոկոսեաց եւ յերկանց եւ յզութեանց. (Ովս. ՟Թ. 11։ Տե՛ս եւ զմեկն. Լմբ. անդ։ (Կայ եւ ձ. ի տոկոսաց)։)

Եթէ արծաթ փոխ տայցես, եղբօր քում արծաթ վաշխիւ, եւ մի՛ զկերակուր շարտատիւ, եւ մի՛ տոկոսեօք զամենայն ինչ։ Լնու զտուն իւր ի տոկոսեաց եւ ի վաշխից։ Վաշխս եւ տոկոսիս ոչ առ։ Վաշխս եւ տոկոսիս առնուին ի միջի քում։ Տոկոսեօք անդրէն ոչ պահանջիցէ։ Տոկոսեօք (կամ տոկոսիւք) պահանջէի զիմն։ Երթ վաճառեա՛ զիւղն, եւ հատուցես զտոկոսիսն քո (այսինքն զպարտս տոկոսաւորս). (եւ այլն.)

Անյագ տանչանօք ի տոկոսիս վաշխից մնացին. (Երզն. մտթ.։)

Առ այն՝ որ ոչ իցէ հաւատարիմ, եւ ո՛չ փոխ տալ տոկոսեօք ... հատուցանել ո՛չ զտոկոսիսն, եւ ո՛չ զգլուխն . (Պղատ. օրին. ՟Է։)

Նմանութեամբ, Պարտիք. պարտաւորութիւն. վրէժ ի փոխարէնսն՝ առաւելութեամբ.

Կուտէին ի վերայ արդարոյն զօրինացն տոկոսիսն, եւ զամբաստանութիւն հայհոյութեանն։ Տացես զտոկոսիս վասն ամենայն չարեացն՝ զոր գործեցեր. (Ճ. ՟Ա.։)

Զվերջին պատժոցն տացէ զտոկոսիս. (Մանդ. ՟Գ։)

Այլ առաւել՝ τόκος foenus, usura. Չար նունդ փոխոյ. անիրաւ պտուղ կամ վարձ դրամոյ ի փոխ տուելոյ. վաշխ. շարիատ.


Տոկուն

adj.

cf. Տոկ.

· Calfa

NBHL (3)

Ունօղ զտոկ. որ կարէ տոկալ. սերտ. դիմացկուն. տայանըգլը.

Գրաստս տոկունս եւ ուժեղըս. (Փարպ.։)

Տոկուն կապով հաստատագոյն եւ հարստագոյն պնդեսցին։ Բարեբաստիկք են, առ որս փոփոխեալ լինի ազգն տոկուն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 133. 134։)


Տոհմիմ, եցայ

vn.

to take rise or origin, to descend from.

· Calfa

NBHL (2)

Սերիլ յայն ինչ տոհմէ.

Հայրապետ օծեալ, գրիգորէ տոհմէ ալ. (Գանձ.։)


Տոհմութիւն, ութեան

s.

parentage, consanguinity.

· Calfa

NBHL (2)

Ազգականութիւն. տոհմաթիւնք.

Ոչ է պարտ զվիճակ եկեղեցական աստիճանի ձգել ընդ մարնական տոհմութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։)


Տողեմ, եցի

va.

to thread, to string;
to arrange, to place or put in order, to classify;
to draw up, to range, to marshal, to array;
to write, to compose.

· Calfa

NBHL (9)

Բազում ինչ զառանցելոց առասպելս տողեն։ Առ որս ոչ են մեզ յերկնագոյնս տողել բանս ... Զի մի՛ տողեալ երկայնեցից զպատմութիւնս. (Եւս. քր. ՟Ա։ Սեբեր.։)

Բազմութեամբ բանիցս տողելոց։ Երկայն երկայն բանս գովութեան տողէ վասն նորա. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։)

Միայար տողեն ղաղօթսն։ Ոչ միաշար տողեալ ասացին մարգարէքն զմարգարէութիւն. (Խոր.։ Գէ. ես.։)

Լա՛վ իսկ իցէ երկուք եւ երեք ... քան զբազմութիւն անօրինաց տողել։ Իբրեւ շատ ոսկի տողեալ մի ըստ միոջէ զպատուիրանսն։ Հիւսեալ տողեալ ի հրեշտականցա եւ ի տրտմականաց. (Ոսկ. մտթ.։)

Մրջիւնք յորժամ տողեալ (ա՛յլ ձ. տողին), միմեանց զհետ երթան, իւրաքանչիւր զիւր հատն ունի ի բերան. (Եպիփ. բարոյ.։)

Հողմակոծ ալեացն դիզադէզ փրփրացեալ զմիմիեանց կնի կարգեալ տողեսցին. (Ագաթ.։)

Ջոլիրս եւս յաճախեալ տողէք զկնի ձեր՝ զմերձաւորացն անուանէլոց. (Կանոն.։)

Շուն ես դու, եւ երամակ շանց՝ որ զկնի քո տողեալ սահին։ Խորդք տողին ի գնալն իւրեանց. (Արծր. ՟Բ. 19։ Մխ. առակ.։)

συνείρω, ἑπισύρω, ὐφάω, πλέκω connecto, consero, texo, attraho. Ի տող արկանել. շարել. դասաւորել հետզհետէ. կարգել. հիւսել. յեռուլ. յաճախել. կուտել.


Տողիք, ղեաց

cf. Տողք.

· Calfa

NBHL (5)

Ցաւովք կլանիցեմք զտողիս։ Կլից զտողիս իմ։ Ասեն՝ թէ կըսնեն զտողիս իւրեանց. (Իսիւք. յոբ.։)

Արտաթորութիւնքն՝ եօթն. (արտասուք, խլենք, տողուկք ... քիրտն. Փիլ. այլաբ.։)

Մինչեւ ցաւոք կլանիցեմ զտողուկս (կամ զտողուս, կամ զտողունս) իմ. (Յոբ. ՟Է. 19։)

Թքեալ ի նա. եւ նա ի բաց ջնջէր յինքենէ զառ ի թշնամեացն տողուսն (կամ տողուկսն). (Պտմ. աղեքս.։)

Միայն ջերմինս եւ կծուինս տայ կերակրել տկարացելումն, զի զտողսն հատցէ ի խոնարհ, եւ օգնականութիւն ահեկին կողման եւ փայծղան. (Մագ. ՟Հ՟Թ։)


Տողուկք, ղկաց

cf. Տողք.

· Calfa

NBHL (5)

Ցաւովք կլանիցեմք զտողիս։ Կլից զտողիս իմ։ Ասեն՝ թէ կըսնեն զտողիս իւրեանց. (Իսիւք. յոբ.։)

Արտաթորութիւնքն՝ եօթն. արտասուք, խլենք, տողուկք ... քիրտն. (Փիլ. այլաբ.։)

Մինչեւ ցաւոք կլանիցեմ զտողուկս (կամ զտողուս, կամ զտողունս) իմ. (Յոբ. ՟Է. 19։)

Թքեալ ի նա. եւ նա ի բաց ջնջէր յինքենէ զառ ի թշնամեացն տողուսն (կամ տողուկսն). (Պտմ. աղեքս.։)

Միայն ջերմինս եւ կծուինս տայ կերակրել տկարացելումն, զի զտողսն հատցէ ի խոնարհ, եւ օգնականութիւն ահեկին կողման եւ փայծղան. (Մագ. ՟Հ՟Թ։)


Տողունք, նից

cf. Տողք.

· Calfa

NBHL (5)

Ցաւովք կլանիցեմք զտողիս։ Կլից զտողիս իմ։ Ասեն՝ թէ կըսնեն զտողիս իւրեանց. (Իսիւք. յոբ.։)

Արտաթորութիւնքն՝ եօթն. արտասուք, խլենք, տողուկք ... քիրտն. (Փիլ. այլաբ.։)

Մինչեւ ցաւոք կլանիցեմ զտողուկս (կամ զտողուս, կամ զտողունս) իմ. (Յոբ. ՟Է. 19։)

Թքեալ ի նա. եւ նա ի բաց ջնջէր յինքենէ զառ ի թշնամեացն տողուսն (կամ տողուկսն). (Պտմ. աղեքս.։)

Միայն ջերմինս եւ կծուինս տայ կերակրել տկարացելումն, զի զտողսն հատցէ ի խոնարհ, եւ օգնականութիւն ահեկին կողման եւ փայծղան. (Մագ. ՟Հ՟Թ։)


Տողք, ղից

s.

saliva, spittle, slaver, drivel, pituite, phlegm.

· Calfa

NBHL (5)

Ցաւովք կլանիցեմք զտողիս։ Կլից զտողիս իմ։ Ասեն՝ թէ կըսնեն զտողիս իւրեանց. (Իսիւք. յոբ.։)

Արտաթորութիւնքն՝ եօթն. արտասուք, խլենք, տողուկք ... քիրտն. (Փիլ. այլաբ.։)

Մինչեւ ցաւոք կլանիցեմ զտողուկս (կամ զտողուս, կամ զտողունս) իմ. (Յոբ. ՟Է. 19։)

Թքեալ ի նա. եւ նա ի բաց ջնջէր յինքենէ զառ ի թշնամեացն տողուսն (կամ տողուկսն). (Պտմ. աղեքս.։)

Միայն ջերմինս եւ կծուինս տայ կերակրել տկարացելումն, զի զտողսն հատցէ ի խոնարհ, եւ օգնականութիւն ահեկին կողման եւ փայծղան. (Մագ. ՟Հ՟Թ։)


Տոյլի

s.

vine.

· Calfa

NBHL (2)

Որթ խաղողոյ.

Չտեսանե՞ս զթզենիդ եւ զտոյլիդ. ի կորեկանէ թզոյ, եւ ի կտոյ միոյ խաղողոյ եղեն այնպէս. (Բրսղ. մրկ. (ա՛յլ ձ. տելի. cf. ՏՈՐՐ.։)


Տոշկեմ, եցի

va.

to torment, to harass, to vex, to ill-treat.

· Calfa

NBHL (4)

ռմկ. տոճկել. Խոշտանգել. տանջել. չարչարել. մաշել.

Տոշկեն զկեանս իւրեանց ի հեշտ ցանկութիւնս։ Ազգի ազգի հարուածովք (զեգիպտոս) տոշկեալ չարչարեցեր. (Փիլ. լին. ՟Ա. 87։ Թէոդոր. խչ.։)

Տոշկել. ողորկել. կամ տանջել. (Հին բռ.։ Լծ. փիլ.։)

Իսկ նոր ձ. (Փիլ.) փոխանակ տոշկելոյ՝ մեկնաբար գրէ մաշել։