creating, producing, making.
· Calfa
Երեւեցուցիչ երեկորի, տարրիչ խաւարի. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
ignorantly, unlearnedly, unskilfully.
· Calfa
Տգիտաբար զխաւարն իբրեւ զլոյս սիրիցէ։ Մի՛ ոք յանդգնեսցի տգիտաբար խիզախելով. (Խոսր.։)
judgment, reasoning.
· Calfa
Բան է հետեւակ բառի՝ շարադրութիւն, զտրամախոհութիւն ինքնակատար յայտնելով։ Շաղկապ է բառ, որ շաղկապէ զտրամախոհութիւնն ոճով։ Կէտ աւարտեալ՝ է տրամախոհութեան յանգեցելոյ նշան. (Թր. քեր.։)
s. gr. disjunctive sign, divisible point.
· Calfa
Ըստ մասին իւրաքանչիւրն աւարտիցէ զկետիցն, եւ տրոհակաց. (Մագ. ՟Լ։)
humble, lowly, unworthy, inferior, least, vile, abject, despicable.
· Calfa
Եթէ է ինչ ի լուսոյ խաւար, է եւս յաւետարանին պատուիրան տրուպ. (Եփր. աւետար.։)
cf. Տրտմալից.
· Calfa
Ժամանակս այս գիշեր խաւարին եւ տրտմալից է առ հաւասարութիւն ժամանակին այնորիւ պայծառութեան։ Յաւելու զեւ՛ս տրտմալիցսն. (Իգն.։)
Գիշեր տրտմալից էր, է խաւար խոր, եւ աղջամուղջ հոգւոց։ Թէպէտեւ տեսակն նորա տրտմալից է, սակայն արդիւնքն նոցա ուրախարարք են. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
full of affliction, doleful, sorrowful, sad, unhappy.
· Calfa
Ժամանակս այս գիշեր խաւարին եւ տրտմալից է առ հաւասարութիւն ժամանակին այնորիւ պայծառութեան։ Յաւելու զեւ՛ս տրտմալիցսն. (Իգն.։)
Գիշեր տրտմալից էր, է խաւար խոր, եւ աղջամուղջ հոգւոց։ Թէպէտեւ տեսակն նորա տրտմալից է, սակայն արդիւնքն նոցա ուրախարարք են. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
to feast, to keep holiday, to celebrate, to solemnize.
· Calfa
Տօնեցէ՛ք զդա տօն տեառն յազգս ձեր։ Օրէն յաւիտենական տօնեցէ՛ք զդա։ Տօնեսջի՛ք զնա տօն տեառն զեօթն օր տարւոյն։ Ուտէին եւ ըմպէին, եւ տօնէին ամենայն աւարօքն մեծամեծօք.եւ այլն։
to drive a coach;
to steer.
· Calfa
ՐԵՏԵԼ. (եթէ չիցէ նոյն ընդ ՐՈՏԵԼ) Կառաւարել. ղեկավարել. ուղղել. (ըստ յն. ռէ՛տի է կառք. եւ լտ. ռէ՛կօ. վարել զկառս, զնաւ, եւ այլն)
painful, doleful, grievous, sad.
· Calfa
Ցաւալից կենաց մարդկան զօրեղ բժիշկ։ Ցաւալից կենօք, եւ խաւարային բանտիւք. Ի ցաւալից եւ ի բազմածուփ կենցաղս յայս։ Ի ցաւալից վշտացայ յանցաւ եւ յանախտ փառս էած. (Շար.։ Շ. տաղ.։ Խոսր.։ Լմբ. սղ.։)
where God lives or dwells.
· Calfa
Տիրաբնակ եւ հոգիազարդ տաղաւար (տաճար)։ Յոր յարկ տիրաբնակ եւ անձեռակերտ ... եւ երջանիկս այս պատկանեցաւ. (Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։)
dominical;
divine;
feudal;
lordly, predominant, prevailing, despotic, absolute, sovereign, supreme;
own, proper;
— պատկեր, God's image or likeness;
— իշխանութիւն, absolute power.
· Calfa
Յաստուածայնոցն գրոց, եւ ի տիրական գլստենէ։ Տիրական յաթոռ նստիս։ Ըստ տիրական անճառ խորհրդոյն։ Զտաղաւարն տիրական, եւ զխորան աստուածական։ Տիրական ծննդեանն սպասաւորք՝ դասք վերնոցն. (Աթ. ՟Բ։ Շար.։ Նար.։ Շ. հրեշտ.։)
dainty food;
excellent meal.
· Calfa
Տենչայ զարտախուր խաւարտ, եւ զտից խաւարծի. (Խոր. ՟Ա. 29։)
dayast. —, day-time;
— եւ գիշեր, nyctemeron;
ի տուէ or ի տունջեան, during the day, by day, in the day-time;
ի լուսապայծառ or ի լոյս տունջեան, in broad day light;
ընդ —ն ողջոյն, all day long;
ի տուէ եւ ի գիշերի, զ— եւ զգիշեր, day and night, night and day;
չեւ խոնարհեալ տունջեան, before the end of the day, before nightfall;
արփիաճաճանչ —, fine day, fine weather;
ի տունջենիս յայսմիկ, this day, today;
cf. Օր.
· Calfa
Կոչեաց աստուած զլոյսն տիւ, եւ զխաւարն կոչեաց գիշեր։ Մեկնել ի մէջ տուընջեան եւ ի մէջ գիշերոյ։ Զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր։ Ի տուէ եւ ի գիշերի։ Զտիւ եւ զգիշեր։ Ի տուընջենէ մինչեւ ի գիշեր։ Եթէ ոք գնայ ի տուընջեան, ոչ գայթագղի։ Տիւք եւ գիշերք.եւ այլն։
Մինչչեւ լեալ էր լոյսն աշխարհի, ո՛չ գիշեր էր, այլ՝ խաւար. իսկ յետ երեւելոյ լուսոյն՝ եկն նախ անուն տուընջեանն, եւ ապա յետոյ եւ խաւարն գիշեր կոչեցաւ. (Վեցօր. ՟Բ։)
Տըւով եւ գիշերով աւարտելով։ Վայելչական տուընջեամբս։ Ի տուընջեանս կամ ի տուընջենիս յայսմիկ, եւ յամենայն ժամանակի։ Յայսմ աւուր կենացս միայն լիցի աշխատել տուընջեամբս. (Ժմ.։ Խոսր.։)
Ընդ երեկս ծագեաց արեգակնն, որպէս զի եղիցին երկու տիւք ի միում աւուր՝ սահմանաւ խաւարին որ եղաւ ի միջի. (Մեկն. ղկ.։)
cf. Տխրալից.
· Calfa
Գձուձ եւ տխրալից կարօտանօք զկենցաղս անցուցանեն։ Խաւար խոր եւ գիշեր տխրալից էր ի վերայ բնութեանս մերոյ մեծուցեալ. (Պիտ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
full of sadness or affliction, greatly dejected, oppressed with sorrow.
· Calfa
Գձուձ եւ տխրալից կարօտանօք զկենցաղս անցուցանեն։ Խաւար խոր եւ գիշեր տխրալից էր ի վերայ բնութեանս մերոյ մեծուցեալ. (Պիտ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
sad, dreary, grievous, doleful, mournful.
· Calfa
Բարձցէ զսուգն տխրական։ Խաւար տխրական։ Ի տխրական տեղիս։ Բարբառել բան տխրական եւ սգաւոր։ Տխրական տրտմութեամբ եւ դառնութեամբ սրտի։ Վասն որոյ զգոյն ըզտխրական՝ սեաւ ըզգեստիդ ի յանձնէդ հան. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Է։ Խոր. ՟Գ. 68։ Յհ. կթ.։ Շ. թղթ. մխիթ.։)
cf. Տխրատեսիլ.
· Calfa
Տխրատեսակ մրով։ Տխրատեսակ երփնիւ։ Տխրատեսակ խաւար տրտմութեան. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Ղ՟Գ։ Ճ. ՟Ը.։)
sullen, gloomy, dismal, sombre.
· Calfa
Տխրատեսակ մրով։ Տխրատեսակ երփնիւ։ Տխրատեսակ խաւար տրտմութեան. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Ղ՟Գ։ Ճ. ՟Ը.։)
muddy, miry.
· Calfa
Ի տղմային խաւարն։ Տղմային խորհրդովն կուրացեալք. (Լմբ. առակ.։)
cf. Տոհմական.
· Calfa
Պատերազմաց տոհմիկ (իբր տոհմկաց) եւ օտարականաց փոփոխմունք, եւ աւարումն քաղքաց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
fleet;
cf. Նաւատորմ.
· Calfa
Զտորմիղ նաւամարտիկնաւացն յունաց վանեալ վկանդէր։ Նաւամարտիկ տորմիղ նաւացն նաւարկեաց ի փասին գետ։ Արգիացւոց տորմիղ նաւացն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
house, habitation, home;
house, family, race, nation;
family, household;
goods, fortune;
house, commercial house;
couplet, strophe, stanza, verse;
— ադամայ, the human race, mankind;
— թորգոմայ, the Armenian nation;
— թագաւորի or — արքայի, the king's household;
— մատենագրաց, library;
— պղատոնեայ, Plato's Academy or school;
փայտակերտ, աղիւսակերտ, քարաշէն, քարուկիր —, wooden, brick, stone house;
հանգիստ, բնակելի, լաւ, մեծ, փոքրիկ, գեղեցիկ, տձեւ or անպիտան —, commodious, inhabitable, good, large, small, fine, wretched house;
հիմունք, որմունք, տան, the foundations, the walls of a house;
վարձելի կամ վաճառելի —, house to be let or sold;
— ի տանէ, տանէ ի —, from house to house;
արտաքոյ տան, ըստ — ն, out, not at home;
ի տան, at home;
կալ ի տան, to stay, to be at home;
ելանել ի տանէ, to go out;
մեկնել ի տանէ, չուել, to remove, to move;
դառնալ, գնալ ի —, to go home again, to come home, to go home;
— վարձել, to let a house;
վարձել զ— իւր, to let his house;
— շինել, կառուցանել, քանդել, to build, to pull down a house;
ական հատանել զտան, to break into a house;
շրջել տանէ ի —, to wander from house to house.
· Calfa
οἵκος, οἱκία, οἵκημα , οἵκησις, οἱκίσκος domus, habitatio, habitaculum, aedes, aedificium. (լծ. լտ. տօմուս ի յն. տօ՛մոս, որ եւ ՏԱՆԻՔ) Յարկ. շինուած բնակութեան՝ որմնապատ՝ յարկածածակոյթ՝ բաժանեալ ի սենեակս՝ դրամբք եւ պատուհանիւք. եւս եւ Տաղաւար. ապարանք. պալատն. տաճար. էվ, խանէ. եբր. պէյթ.
theatre, spectacle;
scene;
sight, the eyes;
landscape, scenery;
watch-tower;
look-out man, top-man;
vedette;
շուրջ —, amphi-theatre;
— աշխարհի լինել, to be a subject of scorn or opprobrium.
· Calfa
Թէ գերան իցէ ի մեզ՝ մերումս տեսարանի կուրացուցիչ։ Մեղօք խաւար տեսարանին՝ ոչ նկատեմ յիս գերանին։ Համբարձմամբ տեսարանացն տեսանէ զփառս հօր. (Շ. ընդհ.։ Յիսուս որդի.։ Գանձ.։)
Զտեսարան իմ (զակն հոգւոյս) ապականեալ խաւարեցուցի. (Եփր. խոստով.։)
circus, theatre, spectacle, scene;
sight, the eyes.
· Calfa
Խաւարեցան տեսլարանս ի հայեցուածէ. (Կեչառ. աղեքս.։)
place, spot, site;
occasion, opportunity;
point, lieu;
հասարակ —ք, common-place topics;
հասարակաց —ք, public places, squares;
սուրբ —ք, holy place;
the Holy Land;
— ապաւինի, refuge, shelter, retreat, cover;
առ տեղեաւս, here;
ի — or ի տեղւոջ, in the room of, instead of, in lieu or place of;
ի —ս —ս, տեղեաց տեղեաց, in different places, in some or several places;
ընդ ամենայն —ս, in all places, every where;
omnipresent;
առ տեղեաւն, there, in the very place;
just then, for that time, for a short time;
ունել զ—, to supply the place of, to substitute for, to take or fill the place of, to succeed;
ունել զառաջին —, to hold or occupy the most advantageous place, to be on the side of the wall;
զ— առնուլ, ունել, to stop, to cease to go, to rest, to take repose, to halt;
անկանել ի տեղւոջ, to be left dead on the spot;
— առնել ումեք, to give the first place to a person;
— տալ ումեք, to yield, to give up, to acquiesce, to consent, to condescend, to submit;
— տալ իմիք, to expose oneself, to give hold;
— տալ յիմեքէ or յումեքէ, to evade, to avoid, to draw back, to withdraw, to retire, to depart, to go away;
շրջէր փախստական տեղւոյ ի —, as a fugitive he wandered;
բանին իմոյ չիք — ի ձեզ, my words have no place in you;
— տուր գնա՛, get thee hence ! cf. Թատր, cf. Ժահահոտ.
· Calfa
Արեգակն տեղի տայ խաւարին. (Եզնիկ.։)
cf. Տենչիմ.
· Calfa
Տենչայ ասեն սաթինեկ տիկին տենչանս զարտախուր խաւարտն. (Խոր. ՟Ա. 29։)
cf. Տենչիմ.
· Calfa
Տենչայ ասեն սաթինեկ տիկին տենչանս զարտախուր խաւարտն. (Խոր. ՟Ա. 29։)
to desire, to wish, to envy, to covet, to burn for;
տենչայ սաթենիկ տենչանս զարտախուր խաւարտն, Sathinig is seized by a violent desire for curled endive.
· Calfa
fertility, fruitfulness, abundance.
· Calfa
Շտեմարանեսցո՛ւք, զի զայն ընկալցուք զաշխատասիրութեանն զքաջապտղութեանցն ցուցանէ առաւելութիւն։ Զբերս պտղոցն պարսպեալ՝ ոչ թողացուցանէ աւարել օտարացն զիւր քաջապտղութիւնն. (Պիտ.։)
very diligent, active, very quick.
· Calfa
Քաջափոյթ ձեռնարկութեամբ զգործն ի կատարումն աւարտեաց. (Խոր. ՟Գ. 58։)
four-toothed, four-tusked.
· Calfa
Զերկրորդ վերջադիրն՝ քառաժանի իմն աւարտեալ. (Շիր.։)
forty;
սուրբ —ք, the forty martyrs of Sebaste;
էր ամաց —ունից, he was forty years old;
ամս երկու ընդ —սնիւ, forty two years;
քաղաքս ութ առ —սնիւք, forty eight cities;
—սուն, —սուն զպահքն լուծանել, break the fast once in forty days.
· Calfa
Քառասուն թիւդ ի հինգ ութից աւարտի. (Արիստակ. մկրտ.։)
expiation, atonement, pardon, propitiation;
— or, սեղան, քաւութեան, libation;
propitiatory;
զոհ քաւութեան, offering.
· Calfa
ՔԱՒՈՒԹԻՒՆ. ἰλαστήριον propitiatorium. եբր. քաֆօրէթ. Տուն եւ տեղի եւ սեղան քաւութեան. քաւարան. սրբութիւն սրբոց. կափարիչ տապանակին.
perspiration, sweat;
fatigue, labour, hard work, toil, hardship;
— մահու, death-sweat, perspiration preceding death;
առատ, կծու, գարշահոտ, թթու —, copious, acrid, fetid, sour or unpleasant perspiration;
ընդ — մտանել or հարկանել ի քրտան լինել, to sweat, to perspire, to transpire, to be all in a perspiration;
ի քրտունս համակիլ, ողողիլ յաւի, քրտան, to be all over in a sweat, to be bathed in perspiration;
քրտամբք երեսաց հայթայթել զկեանս, to earn one's bread or livelihood by the sweat of one's brow;
հարայ ընդ — ցուրտ, I fell into a cold sweat;
— ցուրտ ընդ անդամսն իջանէր, a cold sweat ran from all his members;
cf. Ապաժոյժ;
cf. Թաթաւիմ.
· Calfa
Քիրտն եւ աշխատութիւն։ Մեկնեալ են անտի քրտինք եւ աշխատութիւնք։ Գործք են մարդկային քրտանց աւարտք. (Ոսկ.։)
monk's cap, cowl, capuche, hood, cuculla.
· Calfa
κουκούλλον cucullus. որ եւ ԿՆԿՈՒՂ. Քիւսիթն. գիշտ. գտակ. եւ վեղար՝ գլխարկ կրօնաւորաց, որպէս սաղաւարտ զինուորաց.
cf. Քրքիջ բառնամ;
to itch excessively, to tickle.
· Calfa
Ի վեր եռացեալ խաղաւարտք քրքջեալ մորմոքէին. (Վրդն. ել.։)
aiding, assisting, helping, auxiliary;
aid, helper, assistant, adjutant, coadjutor, colleague;
— զորք, auxiliary forces, reinforcements, auxiliaries;
— լինել, to help, to aid, to give help to, to succour;
— լինել միմեանց, to help one another;
— իւր առնուլ, to profit by, to avail oneself of զխաւար — առեալ, under cover or favour of the darkness.
· Calfa
idly speaking, talking to the winds;
aerologist;
cf. Օդերեւութաբան.
· Calfa
Ոչ թէ ծայրաքաղ տիչ արարեալ՝ օդաբանս կամ սրաւարս խօսեցաւ. (Ագաթ.։)
driven through the air.
· Calfa
Թեւ ասի մարդոց, այլ ոչ որպէս օդավար թեւ, կամ քեղաւար նաւ. (Ոսկիփոր.։)
Արդ ծածկի արեգակն յամպն, եւ հարեալ օդավարացն խաւարայնոց, եւ առեալ զարեգակն ընդ հիւսիսի ածեն ի հարաւ. (Պիտառ.։)
cf. Օթեվանիմ.
· Calfa
Տաղաւար՝ ուր աստուած օթեցաւ։ Չարութիւն մի՛ օթեսցի ի սիրտս միանձանց. (Լմբ. վերափոխ.։ Նեղոս.։)
inhabited by serpents.
· Calfa
Ընդ օձաբնակ խաւար դըբին, ուր լուսատուն էր իմ անձին։ Զեկեղեցիսն՝ որ իւրեանց օձաբնակ տեղիս ի վաղնջուց շինեալ էին. (Յիսուս որդի.։ Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
worm-wood, absinth.
· Calfa
Ի վերայ լուսոյ խաւար ածել, եւ ընդ մեղր խառնել օշինտր։ (Խոնաւութիւնն) դառնայ յօշընդերն. աւշինդրի գինի. (վստկ.) (քելին շարապը)։
bringing day, luciferous.
· Calfa
Լոյսն համասփիւռ խաւարակուլ օրաբեր։ Քառահոլով եղանակօք, օրաբեր ժեամօք. (Ագաթ.։ Ասող. յիշատ.։)
Աշխարհակալք խաւարի եւ այսք չարութեան, այսինքն որք յաշխարհի զգործավարութիւն չարութեան ունին. (Ոսկ. եփես.։)
Ի բազում խռովութենէն՝ որ կայր ի սրտին, չէր կարօղ զձայն թողուլ (արձակել, հանել)։ Յորժամ թողոյր (այսինքն աւարտէր) զաղօթսն յեկեղեցին, վաղվաղակի փախչէր ի սենեակ իւր. (Վրք. հց. ՟Դ. եւ ՟Գ։)
Թո՛ղ խաւարի ինձ լոյս արեւուն, թո՛ղ շիջանին ինձ պարք աստեղաց, երբ զքեզ ի խաչ տեսի բեւեռած. (Գանձ.։)
Տեառնագրեն զկնկուղն։ Ընդունի եղբայրս մեր զկնկուղ ձեւոյս՝ սաղաւարտ փրկութեան. (Մաշտ.։)