subtile;
cf. Նուրբ.
· Calfa
Ճանապարհաւ նեղ եւ նրբին՝ ուղիղ վարուք աստուածային. (Յիսուս որդի.։)
sabbath, sabbath-day, day of rest;
repose, rest;
saturday;
week;
աւագ, մեծ —, holy saturday;
աւագ —, holy week;
— —ուց, the grand or holy sabbath;
—է ի —, ի —ու —ու, every week, weekly;
— ի —է, from one sabbath to another;
վարձել ի —ս, to let weekly;
պղծել զ—, to break the sabbath;
խտրանք —ու, sabbatism;
ըստ —ու ճանապարհի, a sabbath day's journey;
—ու, on the sabbath-day.
· Calfa
σάββατον, -τα sabbatum, -ta. Բառ եբր. շապպաթ, շապաթ. որ է Հանգիստ, կամ դադարումն. ի նշանակ եօթներորդ աւուր արարչութեան, յորում հանգեաւ աստուած յամենայն գործոց զոր արար, եւ սրբեաց զայն՝ զի պահեսցի տօն առ եբրայեցիս. իսկ յետ Քրիստոսի փոխեցաւ ի կիւրակէ օր յարութեան տեառն.
to cause to keep the sabbath;
to cause to rest or repose from work, to celebrate the sabbath.
· Calfa
Շաբաթացոյց աստուած զԵրուսաղէմ. (Եփր. աւետար. ըստ Լմբ.։)
cf. Շահավաճառութիւն;
trader, merchant;
— լինել, to trade, to traffic, to deal.
· Calfa
Որք շահավաճառ համարին զաստուածապաշտութիւնն։ Այլ շահավաճառ մեծ աստուածապաշտութիւն է բաւականութեամբ հանդերձ։ Զմեծութիւն ծովու դիեցուսցէ քեզ, եւ զշահավաճառաց առ ծովեզր բնակելոց. (՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 5. 6։ Օր. ՟Լ՟Գ. 19։)
annexion.
· Calfa
Առանց շաղամանութեան (ասի՝ աստուած. իսկ տէր աստուած՝ շաղամանութեամբ). (Փիլ. լին. ՟Բ. 75։)
to join together, to conjoin, to unite.
· Calfa
Ետես շաղկապեալ (կամ շաղկապատեալ ըստ յն. περιπεπλεγμένον ) զնովաւ զամոնայ (չաստուածն). (Պտմ. աղեքս.։)
butcher's calling.
· Calfa
Ուր դիցես եւ զպելլոպեայ շաղղագործութիւնն, եւ զքաղցեալ աստուածսն կերակրեալով. (Ածաբ. յայտն.։)
chatterbox;
prattling, tattling, cackling;
foolish, absurd;
silly, insipid, mawkish.
· Calfa
to teach, to instruct in, to lecture, to be a teacher or professor of, to profess, to enlighten, to form, to make erudite or wise.
· Calfa
Զանկարծականն ուսուցանիցիս։ Որք զհաւատալն ի մի աստուած հայր ամենակալ ուսուցեալ լինին. (Սեբեր. ՟Դ։ Կոչ. ՟Ժ։)
light-hearted, gay, merry, joyful, jocund, cheerful, sportive, playful;
— առնել, cf. Ուրախացուցանեմ;
— լինել, to be cheerful, delighted, to rejoice, to feel glad, to have pleasure;
to feed well, to feast;
— լեր, hail! joy be with you! God keep you!.
· Calfa
Ետես եւ ուրախ եղեւ։ Ուրախ լիցին սիրտք ձեր։ Ուրախ եղէ կամ եղաք։ Եւ արդ ուրախ եմ։ Ուրա՛խ եղէց յաստուած փրկիչ իմ։ Ուրա՛խ լեր յոյժ դուստր սիովնի։ Ուրա՛խ լեր բերկրեալդ, տէր ընդ քեզ։ Ուրախ էք անճառ եւ փառաւորեալ խնդութեամբն։ Ցնծացէ՛ք, եւ ուրա՛խ լերուք։ Ուրախ լերուք ի տէր։ Ուրախ եղեւ ամենայն տամբն։ Ուտէին եւ ըմպէին, եւ ուրախ լինէին։ Ուրախ եղէց ընդ բարեկամս իմ։ Ուրախ լինել առաջի տեառն զեօթն օր։ Ուրախ եղեւ անդ սամուէլ եւ ամենայն ժողովուրդն յոյժ։ Ուրախ լինէր հանապազ առատապէս.եւ այլն։
cf. Ուրախալից.
· Calfa
Ուրախալից սրտիւ դառնային։ Ուրախալից մտօք փառաւորէր զաստուած. (Փարպ.։)
full of joy, joyful, cheerful, playful, jovial.
· Calfa
Ուրախալից սրտիւ դառնային։ Ուրախալից մտօք փառաւորէր զաստուած. (Փարպ.։)
to deny;
to disavow, to disown, to disclaim;
— զհաւատս or — ի հաւատոց, to abjure one's faith, to apostatize, to turn apostate, to renounce, to forswear;
— զանձն, to renounce, to deny oneself.
· Calfa
Որ յառաջն ուրանային ծանեան՝ զի աստուած ճշմարիտ է։ Ուրանան գիտել զքեզ ամպարիշտք։ Որ ուրասցի զիս առաջի մարդկան, ուրացայց եւ ես զնա առաջի հօր իմոյ։ Խոստովան եղեւ, եւ ոչ ուրացաւ։ Զքեզ ոչ ուրացայց։ Ուրացաւ, եւ եւ ասէ, ոչ գիտեմ զնա։ Եւ դուք զսուրբն եւ զարդարն ուրացարուք։ Ուրասցուք զամբարշտութիւն եւ զաշխարհական ցանկութիւնս։ Ուրասցի զանձն իւր.եւ այլն։
Ստիպէր ուրանալ զճշմարիտն աստուած. (Եղիշ. ՟Բ։)
cf. Քող.
· Calfa
Դիպեցաւ նոցա կին ոմն աստուածապաշտ, զոր տեսեալ պօղոսի՝ ասէ ցնա. տո՛ւր ինձ զուրարդ քո ... (եւ կինն ետ ցզօրականս՝ ասելով) այդուիկ փակեղամբ պատեցէ՛ք զաչս գորա. (Ճ. ՟Բ.։)
negative.
· Calfa
Երդումն՝ ուրացական կոչի, յորժամ ասէ, զաստուած ուրացեալ եղէց, եթէ չէ այնպէս. (Տօնակ.։)
Իսկ ուրացականն ծնաւ զստութիւն, եղեւ անաստուած. (Կանոն եղիշ.։)
cf. Ուրացումն.
· Calfa
Ոչ թէ անգիտութիւն միայն են մեղք, այլ եւ ուրացութիւն զաստուած. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)
Ընտրեցաք զմահ աստուածպաշտութեամբ, քան զկեանս ուրացութեամբ։ Որ ստիպէր չարաչար յուրացութիւն։ Ուրացութեամբ փափկանալ յիւրաքանչիւր շինուածս. (Եղիշ. ՟Գ։)
like an apostate.
· Calfa
Մի՛ ծածկապէս պաշտեսցէ զաստուած՝ ահիւ կեալ ուրացօրէն գաղտաբար. (Յայսմաւ.։)
then, consequently;
some where, in some place;
about, near;
some, certain;
աստ —, here;
անագան —, too late, in the end, at last, after much time, finally;
վաղ —, already, before;
վերագոյն —, above;
before;
զքառասնամենիւք — էր, he was about forty years old.
· Calfa
fantastic, imaginary, visionary, false, apparent, chimerical;
shadow, image, phantom, spectre;
idol, image;
rough-draught, sketch;
—ք, manes, shades, apparitions, ghosts, visions;
—ք մարդկան, statue, likeness;
— պղծութիւն, nocturnal pollution.
· Calfa
ՈՒՐՈՒԱԿԱՆ. ἵνδαλμα, εἵδολον simulacrum, species, imago deastri, idolum. Դրօշեալ, նմանութիւն ինչ. կուռք, սուտ աստուածք՝ ի ցնորից մարդկան հնարեալք.
offering.
· Calfa
Ոֆրանթ առնեն ժողովուրդն. եւ զի՞նչ ոֆրանթն. գեղեցիկ եւ աստուածահաճոյ օրէնք՝ ի պօղոսէ հրամայեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
people which is not a people, foolish nation, rabble, mob.
· Calfa
Նոքա նախանձեցուցին զիս չաստուածովք ... եւ եւս նախանձեցուցից զնոսա չազգաւ. (Օր. ՟Լ՟Բ. 21։)
to do mischief, to work evil, to injure;
to frame plots or conspiracies, to conspire.
· Calfa
Եթէ զայս ամենայն՝ ոք չարագործէ, այսոքիկ նմա անաստուածութիւնք. (Բրս. սղ.։)
evil genius, devil;
possessed with a devil;
diabolical, wicked.
· Calfa
Ա՛յ չարադեւ այր։ Զաստուածազգե՛ստ այր՝ չարադեւ ոչ ոք կոչէ. քանզի դեւք հեռի են ի ծառայից աստուծոյ. (Ճ. ՟Գ. վրք. իգնատ.։)
ill-willing, malevolent, ill-intentioned, malignant;
բարեկամ եւ —, friend and enemy.
· Calfa
Չարակամ բարուքն նորա (այսինքն չարին) առաքինացուցանէ (աստուած) զարդարս. (Եզնիկ.։ եւ Պիտ.։)
evil eye, malevolence, envy, jealousy;
immodest, lascivious glance.
· Calfa
Առ սոցա չարակնութիւն եւ դառնութիւն զայն ասացից։ Բարերար եւ մարդասէր է աստուած, զչարակնութիւնն յինքենէ ի բաց հալածեալ. (Փիլ. իմաստն.։)
of ill-repute;
defamed.
· Calfa
Հայհոյել զաստուած եւ չարահամբաւ առնել։ Ուրանայ եւ չարահամբաւ առնէ. (Բրսղ. մրկ.։)
to behave or act wickedly, to become worse, to fester, to rankle, to sour, to become exasperated;
cf. Նախանձիմ.
· Calfa
(Դեւն) ամենայն չարեաց պատճառ յատկանայ ե՛ւ ինքեան ե՛ւ այլոց, որքան ինչ չարանալ ասի։ Արդ ի՞ւ ասեմք չարանալ զդեւս, ասա՛ ինձ. բայց միայն դադարմամբ յաստուածայնոյն բարութեանց ունակութենէ եւ ներգործութենէ։ (Մարդիկ) ի՞ւ չարանան, եթէ ոչ՝ բարեաց ունակութեանց եւ ներգործութեանց նուազութեամբ. (Դիոն. ածայ.։)
impious;
heretic;
idolatrous.
· Calfa
Առաջի չարապաշտին բարւոք բարեպաշտութեամբ զաստուած յերկինս գովէին. (Թէոփիլ. պհ.։)
detesting malice or iniquity, benign, perfectly good, virtuous.
· Calfa
Յաղագս չարատեաց բարուցն դեղակուր եղեալ մեռանի յանաստուածից ոմանց։ Վստահանալով՝ թէ ոչ ունի ակն չարատեաց. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. սղ.։)
malicious, artful, shrewd, cunning, knavish;
— հնարք, artifices, intrigues.
· Calfa
Ի ձեռն անաստուած հրամանաց չարարուեստ թագաւորացն։ Չարամի՛տ եւ չարարուեստ, մինչեւ յե՞րբ կաս յամառութեան։ Ոչ երբէք տեղեակ են չարարուեստ աղանդոյ կախարդութեանն. (Ճ. ՟Բ. Ճ. ՟Գ.։)
to render bad, wicked or worse, to provoke or excite to evil;
to incite to anger, to exasperate, to envenom.
· Calfa
heterodox;
heretical, erroneous.
· Calfa
Արդարոց աղօթիւք ոչ բառնայ աստուած զաղանդ չարափառացն. (Երզն. մտթ.։)
cf. Չարամտութիւն.
· Calfa
Ամպարհաւաճեալ յիմաստութիւնն՝ ի չարիմացութիւնն, ոչ ծանեան նովաւ զաստուած։ Որ ոչ ունի զչարիմացութիւն աշխարհիս. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
ill, misfortunes, adversity, disaster, calamity, misery, tribulation, disgrace;
evil deeds, malice, iniquity, rascality;
ill-usage, violence;
— ախտից, the effects of the passions;
չարեօք, badly;
wickedly;
mischievously;
spitefully;
չարիս գործել, to do evil, ill or wrong, to injure, to harm;
— խօսել զումեքէ, to speak ill of, to slander;
cf. Չարախօսեմ;
չարեաց ի չարիս վերանալ, դիմել, to rush from bad to worse, to grow or get worse and worse;
զփոքրագոյնն ընտրեա ի չարիս, of two evils choose the less.
· Calfa
fellow-sufferer;
compassionate.
· Calfa
Կամեցան չարչարակից լինել սրբոցն։ Մահկանացու մարմնովս կարիցեմք չարչարակից լինել անմահ աստուածութեանն. (Եղիշ. ՟Է. ՟Ը։)
instrument of torture.
· Calfa
Ո՛վ հրաշալի սուրբ չարչարան, անսահմանին եղեր սահման։ Րաբունւոյն սուրբ չարչարան, աստուածորդւոյն սուրբ զենարան. (Տաղ խաչի.։ 9)
passion, suffering, torment, pain, vexation, torture;
— քրիստոսի, our Lord's Passion;
—նս կրել, to suffer;
—ն, —նացն, Passover;
առ քեզ արարից զ—նացն, I will keep or eat the Passover with you.
· Calfa
measure;
that by which any thing is measured;
extent, dimension, measurement;
quantity, dose;
measure, bounds, compass;
mediocrity;
moderation;
rule, proportion, measure;
reach, value, capacity;
boundary, limits, end;
measure, time;
cadence, metre, foot, measure, rhythm;
age of discretion, manhood;
measured, regular, moderate;
middle, moderate;
even, to, about, as, by, with;
— ինչ, some, a little;
—ով, with measure or moderation, moderately;
in verse;
—ով բան, բանք —աւ, verse, poetry;
— հասակաւ, middle-sized;
ի — հասեալ, of age, grown up, formed;
ըստ —ու, in proportion;
ձեօք —, as much as you;
արեամբ —, to blood-shed;
ի — հասանել, to arrive at or to be in the flower of manhood;
to become of age, to be grown up, adult, marriageable;
ի — աւուրց հասանել, to be getting old;
ի —ու ունել զանձն, գիտել զ— անձին, to conduct oneself with moderation, to restrain, to regulate oneself, to be master of oneself;
ի —ու ունել, to confine within due limits, to limit, to keep within bounds, to restrain, to repress;
զ— առնուլ, to measure, to prove, to weigh;
to try, to feel;
զամենայն ինչ առնել —ով եւ կշռով, to do all by weight and measure;
անդր քան զ— անցուցանել, անցանել ըստ —, to go rather too far, beyond bounds, to outstrip, to carry to excess;
— դնել, — եւ սահման դնել, to place limits to, to moderate, to restrain;
կալ ի —ու, to restrain oneself;
to keep one's temper;
ծախս առնել ըստ —ու եկամտիցն, to spend in proportion to one's income;
չկալ ի —ու, to make a bad use of, to misuse;
առնուլ զ— հանդերձի, to take the measure for a coat;
ճանաչել զ— անձին, to know one's ability;
զառն — ոչ գիտել, to know not a man;
not to know mankind, to be ignorant of human nature;
ուխտել երդմամբ —, to confirm on oath;
բրել զտեղին իբրեւ առն —, to dig a hole to a man's depth, to excavate the earth to the depth of a man's height;
ունի սա — ժամանակի առաւել քան զինն հարիւր ամաց, it has lasted for more then nine hundred years;
ունի — ժամանակի հարիւր ամաց, it is a period of a hundred years, it is a century;
հինգ հարիւրով —, about five hundred;
cf. Հինգ;
միտք նորա —ով, person of shallow intellect or weak mind;
առաւել քան զ—ն, very much, immeasurably, exceedingly, extremely, excessively;
միջովք — եւ բարձիւք —, from the loins to the thighs;
զհասարակ — գիշերաւ, about midnight;
գալով — բանին քոյոյ, when your word shall be proved true;
լրացեալ է —ն, the measure is heaped up;
the cup is full.
· Calfa
Թոյլ ետ աստուած՝ բանիւք չափ միայն ճոխանալ թշնամեացն. (Ոսկ. ես.։)
Եւ բնութեամբ ի չափ (յն. մինչեւ ի բնութիւն) եկն յաղագս մարդասիրութեանն, եւ ճշմարտապէս էացաւ, եւ այր եղեւ գերագոյնն աստուած. (Դիոն. ածայ.։)
with measure, sufficiently, well enough, so so;
tolerably, moderately, modestly, soberly.
· Calfa
Առ ի տեսանել զչափաւորապէս պարգեւեալսն մեզ ի ձեռն նոցա զաստուածապետականն լոյս. (Դիոն. ածայ.։)
measure, moderation, limitation;
modesty, temperance, mitigation;
sufficiency, mediocrity.
· Calfa
Վասն մեր էջ ի չափաւորութիւն եւ ամփոփեցաւ ի մարմին։ Որ վասն մեր ի չափաւորութիւն եկիր անչափդ աստուած. (Ագաթ.։ Ժմ.։)
to measure;
to examine, to ponder, to weigh;
to judge, to conjecture;
to reward, to return like for like;
to versify, to make verses;
չափեաց նմա վեց չափովն գարի, he gave him six measures of barley.
· Calfa
Չափեցին չափովն։ Չափեսջիք երկուս հազարս կանգունս։ Ո՞ չափեաց ափով իւրով զջուրս, եւ զերկինս թզաւ, եւ զերկիր ամենայն քլաւ։ Մանէ, չափեաց աստուած զթագաւորութիւն քո, եւ վախճանեաց զնա։ Ոչ բազմաժամանակեայն է, եւ ոչ որ թուով ամացն չափիցի։ Որով չափով չափէք, չափեսցի ձեզ։ Անձամբ յանձինս զանձինս չափեն (մեծացուցանելով զանձինս).եւ այլն։
Ի գրել բանիւ աստուածական, ոտիւք չափեալ ներտաղական։ Կատարեցաւ բանըս չափեալ՝ ի համբակէ նուաստացեալ. (Շ. խոստ. եւ Շ. վիպ.։)
cf. Չափողութիւն ;
exchange, reward, return.
· Calfa
Սաստ սպառնալեաց արդարակորով չափմանց յաստուածային գրոց լսելով՝ սարսափին եւ դողան երիկամունք իմ. (Սկեւռ. աղ.։)
cf. Չգոյ, cf. Չիք;
չէ ինչ, no matter, that is nothing.
· Calfa
Որ զէն աստուած ուրանայ, ինքն լինելոց է չէ։ Ես աստուած ոչ երբէք կործանեցի. քանզի զչէսն զիա՛րդ մարթ էր կործանել. (Ճ. ՟Բ. Ճ. ՟Ա.։)
Եթէ աբրահամ մեռեալ է (իբրեւ չքացեալ), եւ սահակ եւ յակոբ, ապա ուրեմն իցէ աստուած չէոցն. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Ոչինչ.
· Calfa
Որ ի չնչէ արար զմեզ աստուած։ Զի ըստ քեզ չքոտւոյգ եւ զչնչէն առակ օրինակաց մատուցանեմք։ Յորպիսի՛ չնչէն յանկերպարան միագոյն իրացս ծնանիմք։ Ի չնչէն եւ ի միագոյն եւ ի տկարէ մարմին զգեցեալ։ Եւ ի չնչէն տկարն այն գայ լինի նաւագործ. եւ այլն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ը։)
not confessing or professing.
· Calfa
Ոչ զմարդն լոկ ասել առանց աստուածութեանն օգուտ է, եւ ոչ զմարդկութիւնն ընդ աստուածութեանն չխոստովանութիւն՝ փրկութիւն է. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
s. adj. Samaritan.
· Calfa
Միթէ շամարիտքն անաստուածագոյն եւ՞ս իցեն քան զնոսա. (Կոչ. ՟Զ։)
shoot, sprout, twig, sucker, sprig;
offspring, scion, sons, descendants, posterity;
beam of light, gleam, ray;
branch, part, member of body;
cf. Ճառագայթ;
— արմատոյ, root-tips;
— անուոյ, spoke of wheel;
— օրհնութեան, blessed offspring;
— դառնութեան, accursed progeny.
· Calfa
Յաստուածատունկ ի դրախտէն ծագեցաւ մեզ շառաւիղ։ Ի հօրէն լուսոյ շառաւիղ բարի տէր վրթանէս։ Լուսազարդեալ շառաւիղօք սրբոյն գրիգորի. (Շար.։)