always fluctuating, agitated, troubled;
— ի փրփրադէզ կոհակաց, ever beaten by the foaming waves.
Շաղապատին ընդ յարածուփ կենցաղս. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Յարածուփ շրջանք, եւ հանապազորդեան հոգք եկեղեցւոյ. (Ասող. վերջաբ։)
ever-living, imperishable, everlasting, permanent, perpetual;
continually, always, incessantly;
constantly, eternally;
epact;
preter-imperfect;
celestial hemisphere.
Անցեալն ունի զանազանակս չորս, յարաձգական, յարակայ, գերակատար, անորիշ. որոց բաղազանութիւնք են երեք. ներկային ընդ յարաձգին (զոր օրինակ գործեալ եմ), յարակային ընդ գերակատարին (զոր օրինակ գործեալ էի), անորոշին ընդ ապառնոյն (գործելոց գոլ)։ Յարակայի եզական, էկոփէի, եւ այլն. (այսինքն կոփեալ էր իմ, եւ այլն). (Թր. քեր.։)
to be permanent, stable, to continue, to last, to be perpetual, to endure for ever.
որ եւ ՅԱՐԱԿԱՅԱՆԱԼ. Յարակայ եւ հաստատուն կալ մնալ. հանապազորդել. յարատեւել.
Որ ի նախատինս ինձ յարակային՝ հանապազ երգել իմովս տաւղօք։ Ընդ իս յարակայեալ քարինք պարսից։ Եւ ինձ չարագործիս կրկին յարակայի. (Նար. ՟Կ՟Ա. ՟Կ՟Զ. ՟Հ՟Թ։)
cf. Մշտնջենաւորութիւն.
μονή, διαμονή persistentia, constantia. Մշտնջենաւորութիւն. անփոփոխ տեւողութիւն. հանապազորդութիւն. յարատեւութիւն. կալ մնալն.
perpetually burning or burnt.
Մի՛ մատներ յարակէզ տոչորման տապակաց. (Բենիկ.։)
to join, to conjoin, to connect, to league.
ՅԱՐԱԿՑԵՄ ՅԱՐԱԿՑԻՄ. συνάπτω, συναφθῆναι connecto, conjungo. Յարելով կցել. զօդել. զօդել. կցկցել. կապակցել. շարակցել. շարազուգել. միաւորել բարոյապէս. յարմարել, իլ.
to continue, to prolong, to cause to last.
Զժուժկալութեանն զգուշութիւն ուղղել, եւ յարաձգել յամենայն վնասակարացն զ՝ի բաց հրաժարումն։ Պաշտօն յարաձգեալ եւ հանապազորդ. (Բրս. հց.։)
continuation, duration, prolongation;
affinity.
συντονία, εὑτονία, ἑπιτονία, παράτασις, διαμονή extensio, contentio, duratio, assiduitas, vehementia. Յերկարաձգութիւն. հանապազորդութիւն. շարունակութիւն. տեւողութիւն.
Ի կանուխն ժամանսութիւն, եւ յանագանն յարաձգութիւն. (Նար. խչ. (իբր յապաղումն յերկարաձգութեամբ)։)
always in motion, inconstant.
Ոչ յարաշարժ հանապազափոխ, այլ մշտակառոյց զսա հաստատէ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
perseverance, assiduity;
perpetuity, endless continuity, everlastingness.
ՅԱՐԱՏԵՒՈՂՈՒԹԻՒՆ ՅԱՐԱՏԵՒՈՒԹԻՒՆ. παραμονή permanentia, perseverantia, assiduitas եւ այլն. Հանապազորդութիւն. մշտնջենաւորութիւն. եւ ի սպառատոկունութիւն կամ համբերութիւն. յարամնայութիւն.
Հանդերձ բազմապատիկ կենդանեացն յարատեւութեամբ՝ անհատ եւ զբանաւորիս ունի զկենդանութիւն. (Պիտ.։)
cf. Յարափոփոխ.
Կիսապար դիմեալ ընդ հարաւ յարափոխ յեղեղուկ սահման. (Շիր.։)
instant, continually changing.
Կիսապար դիմեալ ընդ հարաւ յարափոխ յեղեղուկ սահման. (Շիր.։)
to respect, to pay respect to, to honour, to render honour, to revere, to think very highly of, to value highly;
to esteem, to value, to prize, to make much of, to account, to consider;
to exercise, to employ, to make use of, to turn to account;
— զհանճար, զտաղանդ, to employ or exercise one's talents.
τιμάω honoro, decoro μεγαλύνω magnifacio, aestimo, magnifico προάγω eveho ἑγκωμιάζω laudo ἁνακηρύττω praedico, laudibus celebro. Պատուել, պատուասիրել. մեծարել. մեծացուցանել գովութեամբ, դրուատել, քարոզել. ընծայեցուցանել, նախապատիւ առնել. յառաջեցուցանել. վարկանել. յարգ ընծայել.
cf. Յարգի.
προτιμότερος pretiosus, praestantior, -issimus;
probus. Ունակ յարգի եւ արժէից. յարգաւոր. յարգի. մեծագին. պատուական. նախապատիւ. ընտիր. փորձ. ... կամ ըստ յն. բայիւ, προτιμάω (նախապատուել). προκρίνω (նախադատել). antefero, praepono.
to fit up, to arrange, to adjust, to put in order;
to fine, to refine;
to form, to fashion, to dispose;
to adorn, to embellish;
to ameliorate, to improve, to better the condition;
to make, to do;
to tune, to put in tune, to accord;
— զսեղան, զճաշ, to get ready, to prepare, to get dinner ready;
— զանկողին, to make the bed;
— զսենեակ, to do the room;
— զեղնգունս, to pare one's nails;
— զճրագ, to snuf the candle;
— զհերս, to adjust, dress or deck one's hair;
— զելս իրացն, to organize, to regulate, to put in order;
ճակատ առ ճակատ —եալ, drawn out in battle-array;
սեղան կազմ եւ —եալ, table ready covered, a well spread table.
Մաքրեալ եւ յարդարեալ։ Յարդարեսցէ զճանապարհ քո առաջի քո։ Յարդարեաց զնոսա իբրեւ զերիվար գեղեցիկ պատերազմի։ Ի նմանէ դիտեաց, եւ ի նմանէ յարդարեաց։ Բարեկամս Աստուծոյ եւ մարգարէս յարդարէ (կամ առնէ)։ Իբրեւ սաղմոսարանաւ իւրաքանչիւր յարդարեալ ձայնիւք (կամ ձայնիւ յարմարեալք).եւ այլն։
galaxy, milky way.
ՅԱՐԴԳՈՂ կամ ՅԱՐԴԱԳՈՂ. որ եւ ԾԻՐ կամ ՀԵՏՔ ՅԱՐԴԳՈՂԻ. ըստ յն. եւ լտ. Կաթնածիր կամ Ծիր կաթին. γαλαξίας κύκλος lacteus circulus, galaxia, via lactea. իտ. via lattea. Սպիտակափառ մասն երկնից ի պարզ գիշերի՝ ի հարաւոյ ընդ հիւսիս շեղակի. այն է հոծութիւն խիտ առ խիտ մանունց կամ բարձր աստեղաց. զորմէ առասպելեն քերթողք, թէ ի գողանալ Վահագնի կամ Հերակլեայ զյարդ՝ անկեալ իցեն զճանապարհայն մղեղք յարդի. ուստի կոչի եւ Կառք մսրի, կամ Մսուր. սաման օղրըսի, (այսինքն յարդի գող) քեահքեավան, քէհքեշան, (այսինքն յարդ քարշօղ)։
Յարդգողիդ ծիր յո՛յր սակս եղեւ. ոմանք կարծեն լուսոյ աղամողումն, զոր աստեղքն փայլակեն, ոմանք զգերիոնայ զանդւոցն զճանապարհ, ընդ որս Երակլէս ած (զանդեայս եւ զյարդս ի պէտս նոցա). եւ այլք ի գաղակտացւոց (այսինքն ի կաթանց) երայ վերայ տարածեցելոց ստեանցն։ Կամար շութափ արագընթաց յարդագողի։ Կաթինն ծիր. ( ի լս. յարդագող). (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
adherence, conjunction, connexion.
Բնաւորական է Աստուծոյ՝ փառաց եւ պատուոյ գերապայծառութիւն, եւ ոչ արտաքուստ յարելութեամբ. (Սարկ. հանգ.։)
cf. Յարեցուցանեմ.
Զի զմեզ անդրէն առ աստուածութիւնն յարեսցէ իւրով նմանութեամբն։ Ընդ լուսոյն մասին եւ խաւար յարեմ։ Զմի եւ զերկուս ի նշանացն յանուանէ գրեցին, եւ ապա զբազումս ի նոյն յարեցին։ Յարէ զայս յառաջին նոյն միտս։ Յառաջինսն՝ որ ասացան, յարեցից։ Ի նոյն եւ զայս եւս յարեալ գրէ։ Ի նոյն յարեալ՝ ասէ։ Արատ ինչ յարել ի մաքուրն Գրիգորիոս. (Ագաթ.։ Նար. ՟Հ՟Ա։ Իգն.։ Նախ. սղ.։ Եւս. քր. ՟Ա։ Նիւս. ի սքանչ.։)
running or flowing always.
Բղխմունք հանապազահոսք, մշտակայլակք, եւ յարընթացք (կամ յարակայընթացք). (Նար. առաք.։)
roof;
ceiling;
story;
roof-tree, roof, home, house;
shelter, refuge, cover;
— բնակութեան, abode, dwelling;
ընդ —աւ, under shelter, under cover, in security, secure or sheltered from;
— ի վիմի, tomb, sepulchre;
բառնալ զ—ն, to unroof.
δίαιτια habitatio, domicilium στέγη (լծ. դստիկոն, եւ ձեղուն) tectum, tegmen ὅροφος, ὁρόφημα tectum, camera (լծ. շէնք), σκήνωμα scena, tabernaculum, tentorium σκέπη tegumentum, operimentum եւ այլն. Շինուած ի վերայ արկեալ բնակչաց. բնակարան. տուն. տաղաւար. խորան. ապարանք. տաճար. եւ Ծածկոյթ տան, ձեղուն. եւ Իւրաքանչիւր դստիկոն եւ սենեակ տանց մինչեւ ի վերնայարկս. շէնք, տուն, տան ծածք, տանը խաթ.
Յարկք (յն. սրահք), հրապարակք, սենեակք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Ոչ տուաւ նոցա յարկի տեղի ի տապանի անդ. (Եփր. ծն.։)
cf. Յարկեմ.
Ի սրահիցն հայէի գեղեցկութիւն, որ շուրջ զնովաւ յարկեալք ամենապայծառն վայելչութեամբք. (Պիտ.։)
connexion, coherence.
Արիստոտէլականք տեսաւորութիւնք դիւրք են, իսկ յարմարաբանութիւնն դժուարապատում։ Պղատոնականքն տեսաւորութիւնք՝ ամենեւին խորինք եւ դժուարք, իսկ յարմարաբանութիւնն դիւր եւ ճոխ։ Ասելովն՝ համառօտ ընձեռութիւն՝ յայտ արար, թէ ի ձեռն երկայն յարմարաբանութեան ոչ առնեմ անհաւաստութիւն. (Անյաղթ պորփ.։)
symmetrical, proportioned;
analogous.
Յարմարակիցք լինելով միաւորութեամբ հաւատոցն եւ կապանօք խաղաղութեան. (Նիւս. երգ.։)
told or related in a befitting manner.
Ուր իցէ վէպ ի դէպ պատմեալ. ստուգապատում.
cf. Յարմարումն.
ՅԱՐՄԱՐՈՒԱԾ ՅԱՐՄԱՐՈՒԹԻՒՆ ՅԱՐՄԱՐՈՒՄՆ. ἀρμονία , εὑαρμονία harmonia, concinnitas, congruentia ῤυθμός rhythmus ἁνακολουθεία consequentia. Յարմարելն, իլն. համեմատութիւն. կարգաւորութիւն. պատեհութիւն. ձայնակցութիւն. կապակցութիւն. հետեւողութիւն. յարաբերութիւն. յօրինուած. հիւսուած.
cf. Յարմարումն.
ՅԱՐՄԱՐՈՒԱԾ ՅԱՐՄԱՐՈՒԹԻՒՆ ՅԱՐՄԱՐՈՒՄՆ. ἀρμονία , εὑαρμονία harmonia, concinnitas, congruentia ῤυθμός rhythmus ἁνακολουθεία consequentia. Յարմարելն, իլն. համեմատութիւն. կարգաւորութիւն. պատեհութիւն. ձայնակցութիւն. կապակցութիւն. հետեւողութիւն. յարաբերութիւն. յօրինուած. հիւսուած.
fitness, suitableness, adaptability, conformity, analogy, congruity, concordance;
proportion, symmetry;
attitude, adaptation, application;
aptitude, disposition, capacity, ability, sufficiency;
accord, harmony, concord.
ՅԱՐՄԱՐՈՒԱԾ ՅԱՐՄԱՐՈՒԹԻՒՆ ՅԱՐՄԱՐՈՒՄՆ. ἀρμονία , εὑαρμονία harmonia, concinnitas, congruentia ῤυθμός rhythmus ἁνακολουθεία consequentia. Յարմարելն, իլն. համեմատութիւն. կարգաւորութիւն. պատեհութիւն. ձայնակցութիւն. կապակցութիւն. հետեւողութիւն. յարաբերութիւն. յօրինուած. հիւսուած.
resurrection;
act of rising;
elation, puffing up, pride, haughtiness;
օր յարութեան, sunday.
Ջնջեցից զամենայն յարութիւն բուսոյ (այսինքն հասակ). ոչ վայրապար ասացեալ զյարութիւն. քանզի սա ամբարհաւաճութեան եւ ամբարտաւանութեան է անուն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 16. 24։)
adhesion, adherence, union;
attachment, adherence;
aggregation.
to raise, to raise up, to cause to appear;
to erect, to set upright;
to awake, to wake up, to arouse;
to revive, to resuscitate, to bring to life again;
to stir up, to excite, to suscitate, to cause to revolt, to agitate, to move, to provoke;
to raise, to build, to elevate, to erect, to set up, to construct;
— զաւակ, to give sons or posterity;
զօր —, to raise troops, to make levies of soldiers;
— հողմ ի ծովու, to cause a wind to blow on the sea;
— վրէժխնդրութիւն, to take revenge or vengeance;
— բանս, to circulate false reports;
— զամբաստանութիւն, to accuse, to charge;
cf. Թշնամի.
Հանգեաւ իբրեւ զառիւծ. եւ ո՞ յարուցանիցէ զնա։ Տեսանիցես անկեալ ի ճանապարհի, յարուցանելով յարուսցես ընդ նմա։ Յարուցանել դատաւորս, կամ մարգարէս։ Հողմ հիւսիսոյ զամպս յարուցանէ։ Եւ Տէր յարոյց հողմ ի ծովուն։ Յարուցանել բանս, կամ հալածանս, կամ սատան, կամ վրէժխնդրութիւն։ Զամենայն երիտասարդս յարուցից ի վերայ նորա. եւ այլն։
cf. Յաւակնայեղց.
Յանհպելին մերձենայր փայտ ապարասանաբար, եւ գեղաղէշադիտակ ըզխայրին կապտէր յաւակնազեղց. (Թէոդոր. մայրագ.։)
audacious, rash, inconsiderate;
audaciously.
Յանհպելին մերձենայր փայտ ապարասանաբար, եւ գեղաղէշադիտակ ըզխայրին կապտէր յաւակնազեղց. (Թէոդոր. մայրագ.։)
to assume, to arrogate, to take too much on oneself, to pretend to, to presume.
Տուաւ պատճառ դատապարտութեան յաւակնեալ լրբին. (Երզն. մտթ.։)
ass' foal or colt, young donkey or ass.
որպէս արմատ բառիցս Անյաւ, Բաւ, Յաւէտ, Յաւիտեան, Տեւել, Աւարտ, Աւելի, Յաւելուլ. զորս տեսցես։ (լծ. յն. այի՛, էյօ՛ն. լտ. է՛վում. ար. էպէտ, ապատ ).
addition, increase, overplus, surplus, accession, augmentation;
rest, residue;
— գրոց, մատենից, addition, supplement, appendix;
— չարեաց, redundant malice;
—ք որովայնի, excrement;
թափել զ—ս որովայնի, to ease oneself, to go to stool.
Մեղք ոչ եթէ մեղաց յաւելուածով ծածկի, այլ խոստովանութեան եւ ապաշխարութեան. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
to be perpetual, to last for ever.
διαιωνίζω permaneo. Յաւերժանալ. մշտնջենաւորել. յարանալ. յարամնալ. յարատեւել. հանապազորդել.
to perpetuate, to eternize, to immortalize.
Յերկարել յաւէժ. հանապազորդել.
perpetuity, eternity.
ἁϊδιότης sempiternitas. Մշտնջենաւորութիւն. յարակայութիւն. հանապազորդութիւն.
cf. Յաւէժազուարճ.
ՅԱՒԷՏԱԶՈՒԱՐԹ ՅԱՒԷՏԱԶՈՒԱՐՃ. ἁειθαλής semper virens. Հանապազ զուարթ եւ զուարճացեալ. յարազուարճ. յարադալար.
cf. Յաւէժազուարճ.
ՅԱՒԷՏԱԶՈՒԱՐԹ ՅԱՒԷՏԱԶՈՒԱՐՃ. ἁειθαλής semper virens. Հանապազ զուարթ եւ զուարճացեալ. յարազուարճ. յարադալար.
eternity;
perpetuity;
age;
life;
world;
—, —ս, always, perpetually, eternally;
—ենից, ի —ենից, ab eterno, from all eternity, since the world is world;
ի —ենից ոք ոչ լուաւ, such a thing was never heard of since the world began;
—ս —ենից, for ever and ever, to all ages, ever world without end, everlastingly, eternally;
հանդերձեալ —, future life;
— աշխարհի, duration of the world.
αἱών aevum, saeculum, aeternitas . Յաւէտ գոլն. մշտատեւութիւն. մշտնջենաւորութիւն՝ անսկիզբն եւ անվախճան, կամ սկսեալ անկատարած. եւ Երկար ժամանակ. դար մի հարիւր ամաց. կեանք, աշխարհ. (լծ. արաբ. էպէտէլ ապատ. յն. էօ՛ն, այի՛ օ՛ն. լտ. է՛վում, էդէ՛ռնում, սէ՛գուլում. եբր. այօլամ, էօլամ, լիյօլամ թ. ).
Այժմ զառ ձեռն ժամանակն ասէ, եւ միշտ զհանապազորդեանն. եւ յաւիտեանս յաւիտենից՝ որ ի հանդերձեալսն է անսպառութեամբ. (Խոսր.։)
eternal, perpetual, uncreate, immortal, without end;
— կեանք, immortal life;
— թշնամութիւն, bitter, irreconcilable, implacable or eternal enmity;
—ն, the Eternal, the Everlasting One.
Քանան եւ Քամ յաւիտենակա՛ն դատապարտեցան. (Եփր. աւետար.։)
to ravish, to carry off by force, to carry away with violence, to snatch, to bear off;
to usurp;
to rob, to pillage, to ravage, to plunder;
— զմիտս, to charm, to enchant, to attract, to ravish or carry away the senses;
— զանձն, to escape, to be saved or liberated;
— զսիրտ, to enrapture, to captivate or enslave the heart;
յինքն —, to appropriate, to usurp, to occupy ore possess illegally.
(որ ըստ հին մեկնչաց քերականի ստուգաբանի, Յափ շատ արկանել. գուցէ լաւ եւս՝ յափ շուտով կամ շտապաւ ձգել. եւ անշուշտ նոյն ընդ ռմկ. գափըշմագ, գափմագ. լտ. գա՛փդօ ). ἀρπάζω , διαρπάζω, συναρπάζω rapio, diripio եւ այլն. Կապտել ի բաց. բռնի կորզել. շորթել. յանկարծ քարշել. բուռն հարկանել. աւազակել կամ յայտնի գողանալ. առնուլ եւ փախչել. տե՛ս եւ Հափափել, որ է յափըշտակել զկին, կամ առեւանգել. խլել, ուրիշի ձեռքէն հանել. պ. րիւպուտէն. լտ. րա՛փդօ. յն. արփա՛զօ. իսկ իտ. ռուպա՛րէ, գողանալ)
ՅԱՓՇՏԱԿԵԼՈՎ յն. ոճ, իբր մ. Փոյթ փոյթ. արագ արագ, անյապաղ. անդանդաղ.
disrelish, distaste, satiety, disgust, loathing.
Մարմնապարար յափրութեամբք յոռացեալք. (Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
highwayman, brigand, bandit, assassin;
thievish.
ՅԵԼՈՒԶԱԿ կամ ՅԵՂՈՒԶԱԿ. գրի եւ ԵԼՈՒԶԱԿ. Յուզակ ուղւոյ կամ ելից ճանապարհաց ի կողոպտել զանցաւորս. աւազակ. հուղկահար կամ յուղկահար. հրոսակ. ասպատակաւոր. մեկնակազէն. թիւրիւտիւ. ճէլալի.
to change, to alter, to vary, to diversify;
to remodel;
to convert;
to repeat, to reiterate, to say again;
to trill, to warble, to sing harmoniously.
Ոչ վայրապար զայս յեղանակեմ բազմօրինակաբար. (Խոսր.։)
cf. Յեղում.
Առաւել եւս ի նոյն յեղելով տապալեցան. (Եղիշ. ՟Դ։)
to change, to convert, to transmute;
to repeat, to re-iterate, to rehearse, to inculcate;
to translate;
— ի մտի, to turn over, to revolve in one's mind, to think over again, to reconsider;
to ruminate, to ponder, to muse on;
ստէպ —, վեր ի վայր —, to repeat eternally the same thing, to return often on the same subject, to twaddle, to harp always on the same string, to be ever talking about.
Նախ յեղյեղեցին զյոյն գիրն ի հայերէն այբուբենս (այսինքն վերածին ի շարադասութիւն ըստ կանոնի տառադարձութեան), եւ ապա զթերին նորա լցուցին աստուածաշնորհ պարգեւօքն. (Տէր Իսրայէլ. դեկտ. ՟Ի՟Գ։ եւ Հ. կիլիկ.։)
cf. Յեղյեղեմ.
Միտք միշտ յեղյեղուն, ամենապատիկ ընդունելով փոփոխմունս։ Կայ մնայ ի նմանութեան՝ ոչ յեղյեղեալ։ Որք զկնի երկնի են, յեղյեղլիք եւ փոփոխելիք են. (Փիլ.։)
to change, to transmute;
to translate;
— ի հայ բան or լեզու, to translate into Armenian, or Haiganian;
cf. Յեղանիմ.
Զգիր դիւանաց յեղուլ ի յոյն բան։ Փոխեաց զամենայն ի լեզու ասորի, որ եւ ապա անտի յեղու ի յոյն բան։ Զքսան եւ զերկու յայտնիսս, եւ զնոր կտակս յեղուլ ի հայ բան. (Խոր. ՟Ա. 1։ ՟Բ. 63։ ՟Գ. 53։)