to sound.
sounding, bathymetry, measure of depth.
guttural.
Զի ոչ եթէ առ ժողովուրդն խորաշուրթն եւ այլալեզու առաքիս դու առ տուն իսրայէլի. (Ոսկ. ես.։)
very deep, unfathomable.
Ու իցէ ջուր խոր. լողայ սիրտ նորա իբրեւ ի խորջուր ծովակի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
sunk deeply, deep;
abyss, gulf, pit;
— աչք, sunken eyes;
— առնել, to submerge, to sink to the bottom, to plunge into, to immerse;
— լինել, to dive to the bottom, to sink;
— ի ցաւս, sunk in grief;
— ի թախիծս մտաց, plunged in remorse;
to founder.
Ի խորս սուզանօղ, եւ սուզեալ. եւ Խորին. խորայատակ.
Ազատեաց ի խորասոյզ մրրկեալ դառնութենէ պատրողին. (Շ. բարձր.։)
Զխորասոյզ ասեմ զկեանս զայսոսիկ. (որպէս Նիւս. կուս.։)
Ի տիղմ չարեաց լողէր իբրեւ զձկոնս խորասոյզ մեղօք. (Վրդն. աւետար.։)
Դադարէր յեզր խորասոյզ գետոյն. (Կաղանկտ.։)
Այսու եւ լուղարկացդ ժամանեալ հասանէ բնութեան՝ ի խորասոյզն ի վեր ածել յանդնդոց։ Առ ժամայն խորասոյզ ընկղմումն ըմբռնելոցն տիրէր. (Պիտ.։)
Գաւազանն մովսիսի էր (օրինակ խաչի). որով դարձաւջուրն ի վերայ եգիպտական զօրուն, եւ խորասոյզ կորստեամբ դատեցաւ. (Ղեւոնդ.։)
Ի խորասոյզգլորմանէս գալ ի վեր. (Բենիկ.։) cf. ԱՆԴՆԴԱՍՈՅԶ։
ԽՈՐԱՍՈՅԶ. գ. Խորք, վայր խորին ուր սուզեալ իցէ ոք.
Տեսին զնա ընկղմալ ի խորս երկրի, եւ դեռ եւս գնայր ի խորասուզի անդ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
ԽՈՐԱՍՈՅԶ ԱՌՆԵԼ. Սուզանել զորք ի խորս կամ յանդունդս. ընկղմել.
Ո՞ր ծով խորասոյզ արար։ Խորասոյզ առնելով զդարանակալս։ Խորհուրդըք չարին՝ խաբեն զհոգիս, խորասոյզ առնեն. ծածկեն անդնդովք. (Եփր. ծն.։ Արծր. ՟Ե. 2։ Ժմ.։)
ԽՈՐԱՍՈՅԶ ԼԻՆԵԼ. Սուզանիլ ի խորս, ընկղմիլ.
Անկանի ի խոր իմն մեծ, եւ խորասոյզ լեալ անհատի. (Խոր. ՟Բ. 58։)
Նաւաբեկութեամբ խորասոյզ եղեալ կորչի. (Պիտ.։)
Զի մի՛ կրեսցէ զխորասոյզ լինելն ընդ դադանայ. (Շ. թղթ.։)
նեստոր խորասոյզ եղեալ չարեօքն։ Ոչ ի սրոյերկնչի, եւ ոչ ի խորասոյզ լինելոյ. (Կիւրղ. ի կոյսն.։ Վրք. ոսկ.։)
cf. Խորասոյզ առնեմ.
ԽՈՐԱՍՈՒԶԵՄ ԽՈՐԱՍՈՒԶԻՄ, եցայ. ձ. Խորասոյզ առնել, լինել.
Խորասուզեալ ի յանդունդսն զգործակցեալսն չարին. (Գանձ.։)
Խորասուզիլ կամօք ի խորխորատ. (Լաստ. ՟Ի՟Թ։)
Խորասուզեալ մանկանցն ի յուխ. (Շ. յիշատ. առակ.։)
Խոնարհէա՛ ի խորասուզեալ անձն իմ, եւ ճգեա՛ ի բանակետղ սրբութեան հօտի քո. (Բենիկ.։)
Գայլք հրեղէն գետովք խորասուզեալք մաքրին ի միջոյ գառանց. (Սարկ. տոմար.։)
cf. Խորասոյզ լինիմ.
grotto.
dormant.
deeply rooted;
— հաստատիլ՝ կանդաղիլ, to strike deep into the soil, to take deep root, to be deeply rooted.
որոյ արմատն է խոր կամ ի խորս.
Կէսք ի ծառոց խորարմատք են, եւ տարածատակք. (Վեցօր. ՟Է։)
to make deeper;
to make abstruse, obscure, unintelligible.
βαθύνω profundum facio եւ այլն. Տալ խորանալ. ի խորս մխել. եւ Խորասոյզ առնել.
Առ թումայի զփորուած տիգին ցուցանէ խորացուցեալ ըստ աշտէին մտոյ. (Շ. բարձր.։)
Զմարդիկ արագ առողջացոյց. զդեւսըն խոզիւքըն խորացոյց. (Շ. խոստ.։)
Նմանութեամբ Խրթնացուցանել, մթագնել զբանն.
Գետ բանաւոր արուեստիցն իմացուած շնչական, եւ տոյտ՝ զի շրջադարձեալ խորացուցանէին զասացուածս իւրեանց. (Վանակ. յոբ.։)
cavity, hollow, cave, cavern, excavation;
—ս հատանել, to excavate, to hollow.
τάφρος, ταφρεία fossa βόθυνος fovea, scrobs. Խորքերկրի. փոս բացեալ. խորխորատ. վիհ. վիրապ. անդունդք. խոռոչ.
Զբազումս ի վիհս եւ ի խորափիտս ընկեցեալ ծածկէին. (Յհ. կթ.։)
Ընկեցին ի խորափիտ մի։ գտին ի խորափտին. (Ղեւոնդ.։)
Ընկենուին ի խորափիտս գրոց. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի խաւարչտին խորափտէ առասանով բերեալ. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
Լի՛ց զձոր խորափտիդ որ շուրջ զքաղաքաւդ, ջրով. (Լմբ. նաւում.։)
Նմանութեամբ՝ Հրայիներեւոյթ յեթերս իբր խոռոչ երեւեալ.
Ճաճանչքն, բոցքն, նիգքն, եւ խորափիտքն (կամ խորափիթքն), եւ գիսաւոր ասացեալքն. (Արիստ. աշխ.։)
ԽՈՐԱՓԻՏ. ա. Խորին, խորագոյն.
Ի վիհ մեծ խորափիտ։ Ի խորափիտ ձորս։ Ի հովիտս խորափիտս. (Յհ. կթ.։)
Իսկ Յիսուս որդի.
Եւ խորափիտ մեծի վըհին՝ լցեալ, անցայց ես առ նոսին. լինի ա. եւ գ։
ԽՈՐԱՓԻՏՍ ՀԱՏԱՆԵԼ. ἁποσκάπτω defodio. Խոր փոսս հատանել բրելով եկ պեղելով.
Փոսս երկարաձիգ հատանելով, եւ խորափիտս. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
deeply excavated, very profound.
Ի խորփորեալ. խորին որպէս զխորափիտ.
Եդեալ ի խորափոր խաւարային բանտի. (Արծր. ՟Գ. 17։)
basso-relievo.
scrutinizing, investigating;
profound, sublime, past finding out.
Խորագոյն քննօղ. խորամուխ յիմաստս.
տեսական իմաստից խորաքնինաստուածաբան. (Երզն. լս.։)
Եւ ոչ փորձ իմաստնոց խորաքնին, թէ եղեն երբէք վարդապետք անասնոց. (Վեցօր. ՟Թ։)
Խորաքնին եւ նրբահայեաց տեսութեամբ ճառէ. (Տօնակ.։)
Եւ Խորին առ ի քննել. խորիմաց. դժուարիմաց.
Զայս խորաքննին խորհուրդս սուրբեկեղեցւոյ. (Անան. եկեղ։)
ծածկեցաւ ի մէնջ խորաքննին մեկնութիւն մտաց պատգամացն. (Վեցօր. ՟Բ։)
hair-shirt, sack-cloth, hair-cloth;
ապաշխարել —ով, to repent in sack-cloth.
• , ո հլ. «մազեղէն քուրձ (յատկապէս ապաշխարութեան համար հագուած)» ՍԳր. Մծբ. «քուրձէ պարկ, չուվալ» Վրք. հց. որից խորգահանդերձ Բուզ. խորգազգաց Լաստ. խորգեղէն Յայսմ.-ՀՀԲ խորգ բառին տալիս է նաև «մազէ չուանով հիւսուած խառա-ղան» նշանակութիւնը, որ սակայն վկայու-թեամբ հաստատուած չէ։-Անյայտ իմաս-տով է գործածուած Ոսկ. պօղ. ա. 315 «զնո-ցանէ զխորգ ինչ ածիցես զմտաւ», որ հռա-տարակիչը առանց բացատրութեան ուղղում է «զնոցանէ զի՞նչ ածիցես զմտաւ»։
• =Փոխառեալ բառ է. հմմտ. ասոր։ [other alphabet] xurgā «մախաղ», արաբ. [arabic word] xurj «մախաղ, պայուսակ», որից քրդ. [arabic word] xurǰ «ճանապարհորդի մախաղ», [arabic word] čurǰek «պայուսակ», ինչպէս նաև սպան. Slforja, պորտ. alforge։ Սեմական բառերը թւում է թէ ծագում են պհլ. *xvarγ հոմա-նիշից, որից փոխառեալ պիտի լինի նաև հա-յերէնը։-Հիւբշ. 161։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Հիւբշ. ZDMG 36(1882), էջ 130։-Հիւնք. գործ ռառից է հանում ձորձ, խորխ, գորգ, խորգ ևն։
σάκκος saccus κιλίκιον cilicium. մազեղէն խոշոր. Խարազն. քուրձ. մանաւանդ արկեալն զանձամբ վասն ապաշխարութեան.
Խնդրէր աղօթիւք, պահօք եւ խորգով։ Ննջեցէ՛ք խորգով պաշտօնեայք աստուծոյ։ Խորգով եւ մոխրով ապաշխարեալ էր։ Ի խորգ եւ ի մոխիր նստեալ ապաշխարեալ էր.եւ այլն։
Խորգով եւ մոխրով կրօնաւորեալք. (Յհ. կթ.։)
Նստան ի վերայ խորգոյ եւ մոխրոյ. (Մծբ. ՟Գ։)
Եւ Քսակ կամ պարկ ի խորգոյ.
Ետու նոցա հաց խորգով մի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Բ։)
cf. Խորգահանդերձ.
clad in sack-cloth.
ԽՈՐԳԱԶԳԱՑ ԽՈՐԳԱՀԱՆԴԵՐՁ. Խարազնազգեաց.
Ամենեքեան խորգազգացք, ամենեքեան արջզնագեստ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Երեւեցուցանէր զանձն իւր մարդկան պահօղ եւ խորգահանդերձ. (Բուզ. ՟Զ. 8։)
crane.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ու հլ.) «կը-ռունկ թռչունը» Ագաթ. Եզն. Վեցօր. 163, 162 8 Բուռ. Եւագր. 201. «կռունկների ե-բամը» Երզն. քեր. որից խորդեան «կռունկ-ներ» Վեցօր. 167 (չունի ՆՀԲ). խորդապար «եռանկիւնի ձևով՝ կռունկների պար բռնած» Մագ. (տե՛ս ՀԱ 1911, 378)։ Գրուած է նաև խորթ, խորթապար։ Նոր գրականում շինուած բառ է խորդենի «geranium ծաղիկը, տճկ. րթըր, սարտէնիա» (Տիրացուեան, Contri-buto § 310)։
• Հիւնք. խորդալ «խռկալ» բայից կամ պրս. ղուրթէ «ձայն, գոչիւն» բառից Pictet, բ. տպ. Ա. 616 սանս. karata «որի թռչունը»։
Գերանոս. (խորդ. Գաղիան.։)
Դաս դաս խորդոց հաւուց. (Ագաթ.։)
Թզուկք պատերազմին ընդ խորդուց հաւուց. (Խոր. աշխարհ.։)
Խորդոյն իմանալ յառաջագոյն զձմերունս կարեւորս, եւ վաղ ի մարմանդ տեղիս փութալոյ. (Եզնիկ.։)
Կէսք ընդ առաջնորդովք հնազանդեալք, այսինքն են խորդք. (Վեցօր. ՟Ը։)
յարմարական շարժմունք եւ ձեւք, որպէս զխորդոցն ասեն. (Առ որս. ՟Է։)
Խորդք տողին ի գնալն իւրեանց. (Մխ. առակ.։)
յորժամ ասեսխորթք, զայն որ հարազատ որդի չեն զնոսա նշանակէր. իսկ գայիւ եդեալ խորդք զերամակս կռունկ թռչնոց նշանակէ. (Երզն. քեր.։)
ԽՈՐԹ. փոխանակ գրելոյ Խորդ. այն է կռւնկ թռչունն.
Զիա՞րդ խորթք կան իբրեւ զպահապանս ի պահու. (Վեցօր. ՟ը։)
Խորթք ի թռչելն ձեւացուցանեն կերպարանս գրոյ. (Եւագր. ՟Լ՟Գ։)
Նովին սխալագրութեամբ ասի.
Խորթն հոմանուն է. զի խորթալ՝ քունն, եւ խորթ զաւակն. (Ոսկիփոր.) (փոխանակ գրելոյ Խորդալ։)
to snore;
to snort, to rattle in the throat;
to roar, to bluster (sea).
ῤέγχω ronchisso, sterto. իտ. russo. Հնչել ձայն խոշորընդ հագագ փողի եւ ընդ քիթն ի քուն. իբր ի խորոց ձայնել. կամ հանել զձայն խորդոյ. խռկալ, խռալ, ֆշալ.
ՆՆջէր եւ խորդայր։ Զի՞նչ է այդ զի խորդասդ. (Յովն. ՟Ա. 5. եւ 6։)
Ի քուն թանձրութեան խորդալ ծուլութեամբ. (Երզն. լս.։)
Եւ դու պահապանդ ննջես եւ խորդաս. (Մանդ. ՟Գ։)
Քնով դանդաչեալ խորդամք առօրհնութիւնն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։ որ եւ է նշանակ յետինծուլութեան։)
Մերթ՝ Գոչել ալեաց ծովու.
Ի կոհակաց կուտակելոցներկուռն ալեաց յարուցելոց յուզեալք, եւ ի խորոցն խորդալով. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
pike.
flight of cranes.
snorer.
cranes.
snoring, snore;
snorting;
rattling, rattle in the throat.
cf. Խորդիւն.
Խորդալն. հնչիւն խորդալոյ.
Ռընդացն ձայն խորդման. (Փիլ. յովն.։)
to hollow, to excavate;
to fathom;
to withhold, to retain;
to purloin, to steal, to rob, to embezzle;
to peculate.
βοθύνω profundum facio, in profundum mergo κατορύττω defodio. Խոր առնել. խորացուցանել. ի խորս իջուցանել. խորունկցընիլ, փոսել.
Փորեաց եւ խորեաց, եւ եդ հիմն։ Խորեցէ՛ք ի նստել բնակիչք հանգրուանիդ. (Ղկ. ՟Զ. 48։ Երեմ. ՟Խ՟Թ. 30։)
Որ շինէ զշինուած իւր ի վերայ ապառաժ վիմի, խորիցէ եւ դիցէ զհիմն նորա. (Մծբ.։)
Եւ ի խորս թաքուցանել, թաղել, պահել ի ծածուկ.
Իբրու ոչ եւս խորել եւ թաքուցանել, այլ յայտնի պատմութեամբ եւ ձեզ վերագրեցի. (Պիտ.։)
Մինչեւ յե՞րբ զկորստական զոսկիս զայս ի վայր խորեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 8։)
Ոչ գանձել յերկրի՝ ոչ միայն զթաղելն եւ զխորելննշանակէ. (Երզն. մտթ.։)
Իսկ (Սիր. ՟Ի՟Ա. 20.)
Զբանս նորա խորեսցեն ի սրտի. ընթերցի՛ր ըստ յն. խորհեսցին։
ԽՈՐԵԼ. νοσφίζω, -ζομαι surripio, subtraho, subduco πλεονεκτέω fraudo per avaritiam. Խոռել. բառնալ զմասն ինչ յամբողջ իրէ. մեղմով գողանալ.
Խորեաց ի գնոցանտի. (Գծ. ՟Է. 2։)
Զականսն բերեալ, եւ զծանրագոյնսն ի նացունց խորէր. (Մագ. ՟Ժ՟Է։)
Խորեալ էր զանօթսն. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Որ դոյզն ստացուածոց ընկերինխորօղ՝ փորձեցաւ լինել գող. (Պիտ.։)
Հաւատարիմ կոչէզնա, զի չխորեաց ինչ։ Կայէն ագահեաց խորեաց յաստուծոյ. (Ոսկ. մտթ. ՟Գ. 24։ եւ Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Բ։)
Այս է մտերիմ ծառայիցն աստուծոյ գործ. ոչինչ խորել զաստուածայնոց, այլ՝ աստուծոյ ստորագեալ զամենայն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
Ոչ եթէ իբրեւ յորդւոյ եւ ի հոգւոյ խորելով ինչ զաստուածութիւն. (Կիւրղ. օրին.։)
Կամ σφετερίζω sibi vindicare, attribuere. Սեպհականել անձին զոչ իւրն.
Որպէս թէ զփառս հօր՝ որ ոչինչ էր (ասեն) նմա անկ, յանձն խորիցէ։ Ո՛չ փառս ինչ՝ որ չիցէ նմա անկ, խորելոյ. (Ոսկ. մտթ. ՟Գ. 3. յորմէ եւ Երզն. մտթ.։)
Եւ λυμαίνω violo, devasto. Խանգարել. եղծանել. անպիտան կացուցանել.
Խորէ զիւր արդարութիւնն ամբարտաւանութեամբ. (Ոսկ. ղկ.։)
diver.
step-son, step-daughter;
bastard, natural, illegitimate;
degenerate, spurious, false;
alien, foreign;
crane.
πρόγονος, προγόνη privignus, -na. Որ չէ բուն եւ հարազատ որդի. զաւակ օտարի՝ ոդիացեալ ումեք ի պատճառս ծնողին իւրոյ ամուսնանալոյ ընդ նմա. որ եւ լինի խորթ զաւակին հօրու կամ սօրու.
որդի առ մայր, կամ խորթ առ մօրու։ Զկնոջ իւրոյ դուստր։ Որ է որդւոյն խորթ, կամզխորթունդուստր։ առ իւր խորթուն թոռնիայն. (Նախ. ղեւտ.։)
Խորթքն ընտրեալ լինէին ի ճշմարիտ րդւոց. (Նոննոս.։ տե՛ս եւ Կանոն.։)
ԽՈՐԹ. νόθος nothus, adulterinus, spurius. Աղջկորդի. հարճորդի. պոռնկորդի. փիճ.
Եթէ առանց խրատու լինիցիք, ապա խորթք իցէք, եւ ոչ որդիք. (Եփր. ՟Ժ՟Բ. 8։ Բաժանէզխորթսն եւ զսերտ որդիսն. Ոսկ. եբր.։)
Որպէս յոռեգոյնք կանանցն, որք զխորթսնառաջի արկանեն։ Դիմեցին այժմ հարազատաբար խորթք շուրջ զմեօք. (Բրս. թղթ.։)
Որդւոց բարձրացելոց անարգելով զծնօղսն, համայն եւ խորթոցն ըստ արժանեացն զօտար հայրն. (Խոր. ՟Գ. 68։) (որ հայի եւ ի ՟Ա նշ։)
ԽՈՐԹ. νόθος adulteratus, alienus. Անհարազատ ինչ. խարդախեալ. Օտար կամ սուտ. գալպ.
Խորթ շարագրածութիւնք (որ չեն նորա զոյրանունն կրեն). (Անյաղթ պորփ.։)
Մեր ո՛չ է սովորութիւն գողաբար զայլոցն իմաստասիրութիւն խորթս մեզ ստեղծանել. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
Յիշեցուցանէ զնոցա գործս խորթ իմաստութեանն։ Խորթ է աստուածային եւ երկնաւոր վարդապետութեան. (Սարգ. յկ. ՟Թ. եւ ՟Ա. 7. ՟Ը։)
Սա (նիւթն առջին) է առանց զգայութեան շօշափելի, խորթմտածութեամբ հազիւ հաւանելի. (Պղատ. տիմ.) (այսինքն անհանճարից անհաւատալի։)
Մի՛ լինիր խորթ սովորութեամբ։ Փութա՛ ոչ շփոթել զերգս սաղմոսաց քոց խորթ խորհրդով. (Կլիմաք.։)
Հարազատացն եւ խորթիցն ըստ նիւթոյն. (Երզն. քեր.։)
ԽՈՐԹ. փոխանակ գրելոյ Խորդ. այն է կռւնկ թռչունն.
Զիա՞րդ խորթք կան իբրեւ զպահապանս ի պահու. (Վեցօր. ՟ը։)
Խորթք ի թռչելն ձեւացուցանեն կերպարանս գրոյ. (Եւագր. ՟Լ՟Գ։)
Նովին սխալագրութեամբ ասի.
Խորթնհոմանուն է. զի խորթալ՝ քունն, եւ խորթ զաւակն. (Ոսկիփոր.) (փոխանակ գրելոյ Խորդալ։)
unsociable, morose;
capricious, whimsical.
Խորթ եւ վայրենի բարուք. օտարոտի ի գնացս քան զծայգան, խորթաբարոյսքան զգալիլեա։ Սովաւ խորթաբարոյիցն հերձուածողաց բերանք կարկին. (Նար. ՟Բ. ՟Հ՟Ե։)
to be degenerated, estranged, spoiled.
νοθεύομαι alienor, pro adulterio habeor. Խորթ լինել կամ գտանիլ. օտարանալ իբրեւ զխորթ.
Ի ստացօղ դարձի՞ն յուսացայց, յորմէ խորթացայ։ Զաբրահամ ոչ էր յիշել, զի խորթացեալ էր ի նմանէ. (Նար. ՟Ի՟Դ. ՟Ծ՟Ա։)
Եւ Օտարեանալ ի կարգէ. անստոյգ, անհարթ գտանիլ.
Խորթային երկոքեան իրողութիւնքն արիստոտէլի. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Վերստին արծարծել զխորթացեալ բանս հռետորին. (Յիշատ. Ոսկ. գծ. այսինքն հարթել զանհարթ ոճն։)
to change the nature of, to adulterate, to corrupt, to debase, to spoil, to impair.
νοθεύω pro adulterino habeo, alieno. Տալ խորթանալ անհարազատ համարել օտարացուցանել (իրօք, կամ նմանութեամբ)
Յաբրահամու հայրութենէն զնոսա խորթացոյց. (Նանայ.։)
Քարոզեաց զերկունս (այսինքն զծնունդն) եւ զազգակցութիւնն ոչ խորթացոյց. (Ոսկ. կուս.։)
Այս է փարթամին, ոչ այլ ումեք պէտս ունել. թէպէտեւ առաջիկայ ժամանակս զայսոսիկ խորթացոյց. (Անյաղթ պորփ.։)
bastardy, adulteration;
degeneracy, corruption;
decay.
Խորթ գոլն. անհարազատութիւն. եւ Տմարդութիւն.
Կամիս զխրթնի խորթութիւն նոցա. (Մագ. ՟Ա։)
Պօղոս վկայէ խորթութեան նոցա. (Վրդն. լս.։)
profouud, impenetrable, inscrutable;
penetrating, profound.
ԽՈՐԻ կամ ԽՈՒՐԻ, կամ ԽՈՐ. որ յօդիւ գրի ի մեզ Խորին. ըստ արաբ. քուրլա, քարրա, գառի, գըրայեթճի . այսինքն Քաջ վերծանօղ. ընթերցօղ եւ մեկնիչ գրոց. (ըստ տճկ. ընթերցօղ կուրանի իւրեանց. զի եւ գուրան, կամ գըրայեթ, է ընթեռնուլ։)
Սրբոյն աբբայ եփրեմի խորին (կամ խուրին, կամ խորն) ասորւոյ. (ՃՃ.։ Յայսմաւ.։ Տօնաց. եւ այլն։)
Որպէս եւ ի (Հին բռ.) գրի,
Քերոտան, վերծանող։
Խոր իմաստիւք, եւ դժուարիմաց.
Առակս խորիմացս. (Ագաթ.։)
deep, high;
impenetrable, ahstruse, obscure, hidden, difficult to understand;
— ականողիք, sunken eyes.
βαθύς profundus. Նոյն ընդ խոր. խորունկ. տէրին.
Ի վիհ մեծ յանտառի խորին յոյժ։ Ե՛կ է՛ջ ի խորս խորինս։ Երկինք բարձր, եւ երկիր խորին (կամ խոր). (՟Բ. Թագ. ՟Թը. 17։ Եզեկ. լբ. 21։ Առակ. ՟Ի՟Ե. 3։)
Խորին վայրք երկրի. (Պիտ.։)
Բանք խորինք։ Խորին խորհուրդք. (Առակ. ՟ա. 6։ ՟բ. մկ. ՟բ. 31։ Ես. ՟լա. 6։ ՟իթ. 15։)
Խորին փիլիսոփայ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա. եւ ՟Ժ՟Բ։)
Դարձեալ եւ այս առանձինբառ է հեբրայեցւոց, եւ խորին. (Կիւրղ. թագ.։)
Խորին խաղաղութիւն, կամ ծերութիւն, խաւար, առաւօտ, անապատ, չարութիւն, կռապաշտութիւն. (Արծր.։ Նար.։ Մագ. Շ. մտթ.։ Խոր.։ Յհ. կթ.։ Յարեաւ ի խորին ժամ առաւօտին՝ ի մէջ գիշերին. Գանձ.։)
peculator.
Որ խորէ մասն ինչ յիրացգող.
Որպէս գողն յուդաս եւ մատնիչ ... ստանայ զնա իբրեւ խորի նենգաւ. (Սարկ. քհ.։)
honey-comb;
honey-cake.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «մեղրահաց, մոմով մեղը» Ա. թագ. ժդ. 22. Սղ. ժը. 11. Եփր. դտ. 341. Կոչ. 282. Ոսկ յհ. ա. 1. «մեղրով և իւղով պատրաստուած խմորեղէն է» Ել. ժզ. 31. Թուոց ժա. 8 (հմմտ. Տաթև. ձմ. ճխե. «Ետուն նմա ձկան խորովե-եելոյ մասն և խորիսխ մեղու. ո՛չ թէ ծաղ մեղը, այլ մեղու. այսինքն իւղով և մեղերը գործեալ հաց»), որից մեղրախորիսխ Սե-բեր։
• pictet 1, 440 (սխալմամբ գրելով խորին) kar «անել, շինել» արմատից։ Հիւնք. խարիսխ բառից։ Bugge KZ 32, 10 -իսխ դնելով մասնիկ, խոր կռում է լիթ. koris «մեղրահաց», լեթթ. kāri-tes «մեղրահացերի խաւեր, պան», լն. ϰηρός «մեղրամոմ», ϰηρίον «խո-րիսխ», լտ. čera «մեղրամոմ» բառերին. հին ձևն է *կորիսխ. հմմտ. նաև կա-պադովկ. յն. ϰηρόϰϰο «մեղրահազ»։ Հիւբշ. 455 չի ընդունում այս մեկնու-թիւնը։ Patrubány ՀԱ 1903, 220 kar. q' [other alphabet] r «շինել» արմատից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Խտջ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Սեբ. Սչ. խօրիս, Մկ. խուրիս, Ոզմ. խուրէս, Ախց. Երև. Տփ. խօրիզ, Պլ. խօրիձ, Ջղ. Սլմ. խո-րինձ, Հճ. խէլիզ, Ագլ. խրազ, որոնք սովո-րաբար նշանակում են «գաթայի մէջ դնե-լու հայս». -տարբեր նշանակութիւններ են տուած Հմշ. «թզենիի, եղէգի ևն թոյլ միջու-կը», Հմշ. Տր. «ձուի դեղնուց». հմմտ. նաև խորոճ Տր. «մեղրադդումով, սոխով և ուրիշ կանաչեղէններով պատրաստուած մի տեսակ հայս»։
κηρίον favus. (իսկ κηρός cera, է մոմ). Բլիթ կամպան մեղեր հանդերձ մոմովն. բճիճ լի մեղու. մոմով մեղր. կիւմէճ պալը.
Խորիսխ մեղու։ Քաղցր է նա քան զմեղու խորիսխ. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 27։ Սղ. ՟Ժ՟Ը. 11։)
Պատառ մի ի խորսխոյ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Մեղու շուրջ զխորիսխովն թռուցեալ պատի։ Համս խորսխոյ քաղցրութեան. (Ոսկ. ի մելիտ. եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Մեղեր եւ խորսխի յագումն կայ. (Լմբ. սղ.։)
Խորիսխ՝ որ կոկորդն քաղցրացուցանէ, է շնորհք աւետարանին. (Համամ առակ.։)
Ստեղծելով իբրու խորսխով մեղուաց զքաղաք եւ զքաղաքացիս. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
ԽՈՐԻՍԽ. ἕγκρις laganum, placenta. Պան խմորոյ զանգելոյ իւղով եւ մեղու. խիւս. փոխինդ.
Համ նորա իբրեւ զխորիսխ մեղու։ Եփէին ի պուտան, եւ առնէին նկանս. եւ էր քաղցրութիւն նորա իբրեւ զխորիսխ իւղոյ եւ մեղու. (Ել. ՟Ժ՟Զ. 31։ Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 8։)
slough;
skin, hide;
shell, bark, rind, peel;
*spittle, phlegm.
• (ըստ ՆՀԲ ի հլ. բայց ունինք միայն յետնաբար սեռ. խորխի) «օձի շապիկ» Փիլ. լին. 24. Եպիփ. բարոյ. Լծ. կոչ. Երզն. մտթ. 236. Ոսկիփ. «խոզի մորթ» Ագաթ. «պտուղի ևամ սերմի կճեպ» ՋԲ. որից խորխանալ «կաշի դառնալ» Ագաթ. խորխաւոր «փեճե-կաւոր (պտուղի կամ սերմի համար ա. ւուած)» Նիւս. կազմ. Ոսկիփ։
• ՆՀԲ լծ. հյ. գրգլեակ, թրք. խըրխա և քիւրք «մուշտակ» (իմա՛ արաբ. [arabic word] ︎ xirqa «վերարկու», թրք. [arabic word] kurk «մուշտակ»)։ Հիւնք. գործ բառից։ Bug-ge IF 1, 448 հսլ. skora «կաշի, մորթ», լեհ. skorka «հացի, պտուղների կեղև» բառերին է միացնում. հյ. բառը նախա-պէս *խորկ ձևն ունէր, ուր վերջաձայնը նախաձայնին վերածուելով՝ յառաջացե։ է խորխ։ Նոյնը կրկնում է Walde 192՝ կցելով լտ. corium, հիսլ. hogrundr. սանս. krtti-«կաշի, մորթ» ևն բառե-րին։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. խօրխ «ծառի կեղև, ծաղկախ-տի թեփանք, հարբուխից յետոյ քթի վրայ ձևացած թեփը, շերամի բոժոժի անպէտ մազմզուքները», Ագլ. խուրխ «օձի շապիկ. փոխաբերաբար՝ վատ մարդ», Սեբ. խէօրխ «օձի շապիկ», Երև. խրխի ւაձի շապիկ»։ Նոր բառեր են խորխել, խորխահան անել կամ լինել Շշ. «կաշին փոխել, բուն գոյնը դուրս տալ»։-Տե՛ս նաև խուխ բառի տակ։
• ՓՈԽ.-Չեչէն. խորխո «թաւիշ», կիւրին. xur «կաշի, մորթ», քրդ. [arabic word] xur «մորթ. կաշի» (վերջինս Justi, Dict. Kurde 162 հա-մեմատում է մեր բառի հետ՝ որ սխալմամբ գրում է խորք)։-Այս բառերի համեմատու-թիւնը սակայն այնպէս է, որ աւելի ենթա-դրել է տալիս թէ բոլորը միասին խալդեան կամ մի ուրիշ աղբիւրից են։
λεβηρίς, σόφαρ exuviae serpentis. Մորթ կամ մաշկ օձի ի բաց ձգելի ի հնութեան. օձու շապիկ. (լծ. եւ գրգլեալ. խըրխա. եւ քիւրք ).
Զծերութիւնն օձ ի բաց մերկանալ զխորխն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 33։)
Օձն գտանէ զքարածերպ ինչ, եւ ընկենու զխորխն. (Եպիփ. բարոյ.։)
Օձ հնութիւն խորխի փոխելով՝ նորանայ. (Երզն. մտթ.։)
Մերկանայ զխորխ մեղացն զօձաձեւ կերպարանն. (Լծ. կոչ.։)
Օձ է մեղքն, ի ծակն շուտ մտանէ. եւ ոչ կարէ ոք քարշել զնա, զի խորխն ընդդէմ է. (Ոսկիփոր.։)
ԽՈՐԽ. λάφυρα exuviae. Մորթ այլոց կենդանեաց եւ Կեղեւանք այլոց իրաց. տէրի. խէրէզ.
Զխորխացեալ կաշին ի բաց ընկենոյր. (Ագաթ.։)
to toughen like leather.
ԽՈՐԽԱՆԱԼ. Իբրեւ զխորխ (խոզի) լինել.
Զխորխացեալ կաշին ի բաց ընկենոյր. (Ագաթ.։)
to fall in, to sink, to give way.
Հերձոտիլ. խորելով խորիլ. ճեղքրտիլ, բացուիլ.
Երկիր առանց ջուրց պատճառի եւ խորխոլի. (Եզնիկ.։)
falling in, sinking;
land-slip.
gulf, abyss, chasm, pit.
• տե՛ս Խոր։
βόθρος, βόθυνος, βάραθρον fovea, scrobs, lacus, fossa, hiatus, barathrum. Փոս խոր. խորափիտ. վիհ. խորք երկրի. գուբ. գերեզման. եւ Դժողք, եւ Կորուստ. տէրին լուգուր
Թագեաւ ժողովուրդն ի վէմս եւ ի խորխորատս։ Արարից զնա խորխորատ տղմոյ ի կորուստ։ Երկոքին ի խորխորատ անկանին կամ անկանիցին։ Անկանից (ոչխարն) ի խորխորատ։ Իջուց զքեզ առ իջեալսն ի խորխորատ։ Տուաւ գերեզման նորա ի խորս խորխորատին։ Փորեցից խորխորատ։ Փորեցին առաջի իմ խորխորատ մեղաւորի։ Ի նոյն անկանցի ի խորխորատ զոր եւ գործեաց։ որ փորէ խորխորատ ընկերի իւրում, ինքն լցցէ զնա.եւ այլն։
Ի խորխորատից չարեաց ելանել միւսանգամ ի ծիծաղ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 14։)
Զոր օրինակ ժողովեսցէ ոք զմարախ, այնպէս խաղայցեն ձեօք ի խորխորատիցն իւրեանց. (Ոսկ. ես.։)
Ի չարաչար աղանդաց կործանին խորխորատս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Խորխորատ կորստական, կամ կորստեան. (Յհ. կթ.։ Նար. ՟Ե։)
Անձին եւ առջնորդելոցն խորխորատի պատրաստեցաւ. (Լմբ. ժղ.։)
Խորխորատ առնել, եւ կուտել փայտ. (ՃՃ.։)
cf. Խաւարծիլ.
Խաւարծիլ. գաբծիլ. ռմկ. խործիլ. Տունկ խաչնդեղոյ. գաբ. ռէվէնտ ։ (Բժշկարան.։) (Խործովիլ ըստ Լեհ. Ազգ խեցեմորթի գոհարաց եւ մարգարտաց. այլ ըստխոտրջրեցւոց՝ Ազգ կերակրոյ փոխընդով եւ իւղով զանգեալ։)
to think, to meditate, to consider, to cogitate, to study;
to reason, to reflect;
to suppose, to judge, to imagine, to fancy;
to bring to memory, to call to mind, to recollect;
— ընդ միմեանս, to consult, to advise together, to deliberate, to concert;
— ի սնոտիս, to meditate on trifles;
ի խորհելն անգամ սոսկամ, the mere thought of it makes me shudder;
յայն խորհէր հանապազ, he thought of nothing else.
μελετάω, λογίζομαι, διαλογίζομαι , βουλεύω, -ομαι, φρονέω եւ այլն. meditor, cogito, ratiocinor, consulo, consulto, volo եւ այլն. Մտախոհ կամ մտախոհ լինել. խոկալ. զմտաւ ածել. տրամաբանել. երկնել ի սրտի, որոճել ընդ միտս. մտմտալ. մտածել,
Արգելիցին ի խորհուրդս իւրեանց՝ զոր եւ խորհեցան։ Խորհեցան խորհուրդ զոր ոչ կարասցեն հաստատել։ Բարկութեամբ զնենգութիւն խորհէին։ Զանօրէնութիւն խորհեցաւ յանկողնի իւրում։ Դուք խորհեցարուք զինէն ի չարութիւն, եւ աստուած խորհեցաւ վասն իմ ի բարութիւն։ Խորհէին ի սիրտս իւրեանց։ Զի՞ խորհիք զայդ ի սիրտս ձեր։ Խորհեցան ի միտս իւրեանց։ Խոհէր ի միտս իւր։ Ամենայն ոք խորհէր ի սրտի իւրում խնամով ի չարիս։ Իւրաքանչիւր չար ընկերի իւրում մի խորհիք ի սիրտս ձեր։ Խորհեցարու՛ք զտեառնէ բարութեամբ։ Խորհեցան կամ խորհեցարու՛ք զբարիս առաջի տեառն եւ մարդկան.եւ այլն։
Յարդ խորհեա՛ց, եւ ի դոյն կանխեսջի՛ր. (՟Ա. Տիմ. ՟Դ. 15։)
Տէ՛ր նայեա՛ց, եւ խորհեա՛ց զմեզ։ Ես աղքատ եւ տնանկ եմ, աստուած խորհեա՛ զիս։ Երանի՛ որ խորհի զիս։ երանի՛ որ խորհի զաղքատն եւ զտնանկն.եւ այլն։
Ո՞ր իցէ խորհել յաղքատն եւ ի տնանկն. խորհեալն այն է, յորժամ զմտաւ ածիցէ զտառապանսն նորա (ի լինել ձեռնտու). (Մանդ. ՟Ը։)
ԽՈՐՀԵԼ. Դնել ի մտի յօժարիլ. կամիլ. ջանալ.
Խորհեցաւ լռելայն արձակել զնա։ Իսկ եթէ զայս խորհեցայ, միթէ թեթեւութեա՞մբ ինչ գնացի։ Գիտեմ զի խորհի տէր ի վերայ քո կործանել քեզ.եւ այլն։
Իբրեւ խորհեցաւ աստուած հաստատել զաշխարհս. (Մծբ. ժղ.։)
Որք զաստուած սիրել խորհեցան թագաւորք. (Անյաղթ բարձր.։)
Խորհէր կործանել զդիս. (Խոր.։)
Ճանապարհ նմա հորդէ ամենայն ուրե՛ք, ուր եւ նա խորհեսցի երթալ. (Յհ. կթ.։)
Գնա՞լ խորհեալ էք. (Վրք. հց.։)
Ոչ խորհին ուղիղ կենցաղ ցուցանել. (Ոսկ. յհ.։)
ԽՈՐՀԵԼ ընդ այլում. Խորհդակից լինել. խորհուրդ առնել կամ տալ.
Խորհեցաւ ընդ նա։ Խորհեցաւ ընդ միմեանս. Եթող զխորհուրդ ծերոցն զոր խորհեցաւ ընդ նոսա, եւ խորհեցաւ ընդ մանկտին։ Խորհեցաւ արքայ եւ իշխանքն եւ ամենայն եկեղեցին։ Զայս ինչ եւ զայս ես խորհեցայ։ Զայս ինչ եւ զայս խորհեցաւ վասն ձեր աքիտոբէլ. եւ այլն։
ԽՈՐՀԵԼ. որպէս Կարծել կամ գուշակել ընդ միտս. համարել. ճանաչել.
Իւրքանչիւր ոք ի մէնջ առաջի դնիցէ, զոր ինչ խորհի յաղագս աստուծոյ եւ քրիստոսի։ Ես զոր ինչ խորհիմս, ճառեցից. եւ դու զոր ինչ խորհիս՝ ճառեա՛ ինձ. (Աթ. ՟Ը։)
ԽՈՐՀԵՄ. ն. ԽՈՐՀԻՄ. կ. դուն ուրեք վարին.
Զվերինն խորհեցէք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Այս խորհեսցի ի ձեզ, որ եւ ի քրիստոս յիսուս. (Նիւս. երգ. եւ Նիւս. երան.։)
Մեղաւորաց խորհելոց վասն իմ տարապարտ հարկանել զիս. (Մագ. ՟Լ՟Ա։)
Խորհեցեալ այնուհետեւ յոհաննու. (Խոր. առ արծր.։)
thought;
design, intention, resolution;
imagination, fancy, inspiration;
sentiment, disposition;
idea, fantasy, revery;
advice, counsel;
deliberation, consultation;
secret;
mystery;
symbol;
sacrament;
designedly, intentionally, on purpose, purposely;
փրկական —, the Holy Sacrament;
տուն, տաճար խորհդոյ, council-hall;
խորհրդեան դպիր, secretary;
— չար, pernicious advice;
— առնել՝ ի մէջ առնուլ՝ ունել, to consult, to determine, to decide on, to resolve on;
to deliberate, to confer together, to take counsel, to advise with;
— տալ, to counsel, to give advice, to advise;
— հարցանել, to ask advice, to consult, to take counsel;
ի մի — միաբանել, to think together, to deliberate unanimously;
շրջել ի խոհրդոց, to change or alter one's mind;
շրջել զոք ի խորհրդոց, to dissuade from, to advise against;
— ի մտի եդի գիտել, I had conceived the idea of knowing;
— արարի ընդ միտս իմ, I deliberated with myself;
— կալաւ, he conceived the idea to;
զյանդուգն զայն խորհեցաւ —, he formed the hardy design to;
մինչդեռ յայսմ խորհրդի էր, in the midst of these thoughts, while thus deliberating.
μελέτη, λογισμός , διαλογισμός, νόημα, ἕννοια, βουλή, συμβούλιον , φρόνημα, ἑνθύμημα եւ այլն. meditatio, cogitatio, ratio, consultus, consilium եւ այլն. Խորհելն, մտածութիւն. խոկումն. տրտմախոհութիւն. տրամաբանութիւն մտաց. որոճումն ի սրտի.
Խորհրդոց ոչ ոք է որ մանի քեզ ոչ ոք է որ նմանի քեզ։ Յոյժ խոր են խորհուրդք քո։ Տէր ճանաչէ զխորհուրդս մարդկան, զի են ընդունայն։ Խորհուրդք նոցա՝ խորհուրդք անզգամաց։ Եմուտ խորհուրդ ի նոսա։ Ծանեցաւ զխորհուրդս նոցա.եւ այլն։
Խորհուրդ՝ յղումն բանի, եւ բանն՝ ծնունդ խորհրդոյ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Ի վերոյ քան զերկինս արասցուք զխորհուրդս մեր. (Վեցօր. ՟Թ։)
ԽՈՐՀՈՒՐԴ Խորհրդակցութիւն ընդ այլս եւ խրատ.
Խորհուրդ յամենայն մարդոյ խնդրեսցես։ Խօսեցաւ ընդ նոսա ըստ խորհրդեան մանկաւոյն։ Հաստատեցաւ բանս այս ի խորհրդի անդ։ Ապախտ առնէիք զխորհուրդս իմ։ Ոչ կամէին անսալ խորհրդոց իմոց, եւ այլն։ Ոմն ի միջոյ խորհրդեանն յոտն կացեալ. (Ագաթ.։)
Խորհուրդ վատ ի մէջ առին սպանանել զնա։ Խորհուրդ կալաւ քահանայապետն։ Խորհուրդ արարին վասն յիսուսիսպանանել զնա։ Արարին խորհուրդ, զի նանգութեամբ կալցինզյիսուսեւ սպանցեն.եւ այլն։
Պատմէր զբանս խորհրդոյն հողոփեռնեայ։ Զբանսն զոր խօսեցաւ աքիովր ի խորհրդեան սենեկի քում. եւ այլն։ տուն կամ տաճար խորհրդոց. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 15. 19։)
Միտս դնելով խորհուրդ առնէր. այսինքն համոզելով խրատ տայր. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
ԽՈՐՀՈՒՐԴ. Միտք. դիտաւորութիւն. իմաստ.
Ո՛չ անշունչ է իբրեւ զմարմին, եւ ոչ մտաւոր իբրեւ զխորհուրդս. (Փիլ. լին.։)
Որ յոյժ դինդդ ունիս զմիդ ասելբնութիւն, եւ ասելոցդ քո խորհուրդ ի վաղենտինեայցն եւ ի մանիքեցւոցնհայի աղճատանս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Տան զերկուց բնութեանց կոչումն քրիստոսի՝ ո այլ ինչ խորհրդով, բայց զի աստուած զնոյն ւ մարդ խոստովանեսցին. (Լմբ. ատ.։)
յորժամ ասեմք արտաձայնեալ, ձայնեալն բան է, եւ արտն հեգ միայն, որ ոչին ունի խորհուրդ. (Երզն. քեր.։)
ԽՈՐՀՈՒՐԴ. Խոհականութիւն. հանճար. իմաստութիւն.
Ոչ ծանեան խորհրդովք, թէ զկէս փայտին այրեցին եւ այլն։ Միթէ իմստութեամբ քով կամ խորհրդո՞վ արարեր քեզ զօրութիւն։ Խորհրդով մղի պատերազմ.եւ այլն։
ԽՈՐՀՈՒՐԴ. μυστήριον mysterium, arcanum, sacramentum. Գաղտնի կամ սրբազան եւ աստուածային ինչ. գաղտնիք.
Խորհուրդ իմ ինձ, եւ իմոցն. (Ես. ՟Ի՟Դ. 16։)
Դանիէլ ի տեսլեանգիշերոյ յայտնեցան խորհուրդն։ Գոյ աստուած յերկինս որ յայտնէ զխորհուրդս. (եւ այլն. Դան. ՟Բ. ստէպ։ Տես եւ Տոբ. ՟Ժ՟Բ. 6։ Իմ. ՟Բ. 22։ ՟Ժ՟Դ. 15։)
Խորհուրդ արքայութեան աստուծոյ։ Հազարապետքխորհրդոցն աստուծոյ։ Խորհուրդ մի ասեմ ձեզ։ Ի խորհրդեանն քրիստոսի։ Խորհուրդս այս մեծ է։ Խորհուրդ հաւատոց, կամ աստուածպաշտութեան.եւ այլն։
Ուստի եւ եօթն խորհուրդք եկեղեցւոյ.
Խորհուրդ աստուծոյ է, զոր յայտնէ սրբոց իւրոց, եւ ծածուկ է ի պղծոց։ Խորհուրդ աստուծոյ է, զոր յայտնէ սրբոց իւրոց, եւ ծածուկ է ի պղծոց։ Խորհուրդ է մրմնոյեւ արեան որդւոյն աստուծոյ։ Նյս է խորհուրդն, զի ոչ ըստ տեսանելոյն, այլ՝իմանալոյնէ՝ հաւատալն. (Խոսր. պտրգ.։)
Ի կիւրակէէ ցկիւրակէ, եւ խորհրդոյ ի խորհուրդ. (Կանոն.։)
ԽՈՐՀՈՒՐԴ. τύπος typus σύμβολον symbolum. Տիպ. օրինակ. նշանակ. նշակութիւն.
Այսօր ի խորհուրդ աստուածաստեղծ նախահօրն. (Շար.։)
Ի խորհուրդ եւ յօրինակ մեծի խորհրդոյն՝ որ յայտնելոց էր, ոչխար եւ արջառ տպաւորէին. (Եզնիկ.։)
Առակ խորհրդոյ աբրահամեան պատարագին. (Նար. ՟Խ՟Դ։)
Երեքին օծումն խորհուրդ ունին կարեւոր. (Ոսկ. յհ.։)
Գաւազանն յօձ խորհրդիւ դառնայր ... օրինակ մեծի փրկութեան խաչափայտին. (Կիւրղ. ել.։)
ԽՈՐՀՐԴՈՎ. մ. Խորհրդաբար. գաղտ.
յղէր հրեշտակս խորհրդով առ արքայն. (Բուզ. ՟Ե. 6։)
figuratively;
sacramentally;
mysteriously;
confidently.
ἑκπρονοίως, σπουδαίως consulto, industrie Խորհրդով. դիտմամբ. խոհականութեամբ.
Խորհրդաբար սկսանելով յառակաց (ի պէտս մանկանց). (Խոր. ՟Գ. 53։)
Ոչ խորհրդաբար անբաժացեալ զնոսա ոչ կարծեսցէ. (Պիտ.։)
Զհասարակաց հոգս խորհրդաբար տեսեալ. (Յհ. կթ.։)
Դիտէր ց, եւ ի կայր լսել ի նմանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)
Խորհրդաբար է, եւ ոչ յայտնի։ Խորհրդաբար, եւ ոչ երեւելապէս։ ընդէ՞ր մահն հրապարակաւ, եւ յարութիւնն խորհրդաբար. (Լմբ. էր ընդ եղբ. եւ Լմբ. սղ.։)
Խորամանկ ոստիկանն խորհրդաբար ի մտի եդեալ՝ սուր հակառակութեան ի մէջ նոցա արկանել. (Յհ. կթ.։)
ասէ ցնա խորհրդաբար. (Ճ. ՟Ա.։)
Եւ μυστικῶς mystice. Սրբազան կամ աստուածային օրինակաւ. իմնալապէս. նշանակաւ. խորհրդաւոր դիտաւորութեամբ.
Խորհրդաբարկերպարանիմք. (Պտրգ.։)
Խորհրդաբար ջուրն երեքին զսեղանովն ցնդեցաւ. (Բրս. մկրտ.։)
Խորհրդաբար եւ հոգեւորապէս իմանալ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)
Ի վերնատանն խորհրդաբար բաշխեաց. (սարգ. ՟Ա. Պետ. ՟Դ։)
Թաղեցաւ խորհրդաբար ի սիրտ առաքելոցն. (Երզն. մտթ.։)
Խաչին նախատպութեամբ ի հեռուստ խորհրդաբար. (Առ որս. ՟Ի՟Զ։)
Յայտնի ի խորհրդաբար ընծայիցն է. իմա՛ խորհրդավոր. (Շ. մտթ.։)
astute, shrewd, wary, cautious;
initiated, adept;
— առնել, to let into a secret, to initiate into a mystery;
— լինել, to be initiated.
Գիտակ խորհրդոց եւ իմաստից. Խելամուտ. խորհրդազգած. տեղեակ գաղտնեաց.
որպէս գրէ խորհրդագէտն այսոցիկ պօղոս. (խոր. վրդվռ։ Տօնակ.։)
Խորհրդագէտն ազգէ. յորժամ եկեսցէ կատարումն. փոքր ի շատէս խափանեսցի. (Անյաղթ հց. իմ.։)
աստուածայինն գաբրիէլ զզաքարիա քահանայապետնառնէր խորհրդագէտ։ Կամի խորհրդագէտս եւ ճանաչօղս զնոսա լինել. (Շ. հրեշտ.։ Իգն.։)
Զսրբազնաբար մկրտեալն նշանականն վարդապետութիւնն խորհրդագէտ առնէ (նմանօղ լինել թաղմանն քրիստոսի)։ Այսոցիկ խորհրդագէտք եղեալ մեք, որպէս կարող եմք, րտադրեսցուք. (Դիոն. եկեղ.։)
Հանդերձեալ էր զաշակերտսն խորհրդագէտս առնել. (Երզն. մտթ.։)
Կամ Խորագէտ. իմաստուան. ճարտար.
Խորագետն զօրանայ իմաստութեամբ. (Համամ առակ.։)
Կիւրոս խորհրդագէտ մարդ էր եւ հնարաւոր, բայց ի յաղախնոյն մեռաւ. (Լծ. փիլ.։)
էր յաղկետի հազարապէտ մի յոյժ խորհրդագէտ մհրներսեհ անուն. (Ուռպել.։)
cf. Խորհրդագէտ.
μεμυημένος, μυστής (լծ. մաշտոց) μυσταγώγος sacris initiatus, sacrorum doctor, mysteriorum peritus. Զգածեալկամ զգեցեալ սրբազան եւ աստուածային խորհրդովք. կրօղ յինքեան զգաղտնիս խորհրդաւորս. տեղեակ եւ ուսուցիչ գաղտնեաց հոգեւորաց. որ եւ ասի ԻՒՂԱԳԼԽԵԱԼ.
Ի մովսիսէ յառաջնոյն խորհրդազգածէ եւ առաջնորդէ օրինացն քահանապետից։ Եկեալ առ ոք ի խորհրդազգածիցն. (Դիոն. եկեղ.։)
Ուսոյց ի ձեռն վերնոցն խորհրդազգածաց զներքին եկեղեցի իւր. (Լմբ. պտրգ.։)
Եքայիաս միջամուխ եւ խորհրդազգած է տնօրէնութեանն խորհրդոյ քան զամենայն մարգարէս. (Վրդն. յանթառամն.։)
ԽՈՐՀՐԴԱԶԳԱԾ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. μυόω, μυούμαι initio, -or μυσταγωγέω sacra trado, doceo, edoceor. Ուսուցանել կամ զսրբազան խորհուրդս եւ զգաղտնիս. եւ ուսանել զնոյնս, կամ տեղեակ լինել նոցունց. (Դիոն. եկեղ. Շ. հրեշտ.։ Լմբ. պտրգ.։ Պրպմ. լ։)
initiation.
μύησις initiatio μυσταγωγία sacra doctrina. Խորհրդազածն լինել. տեղեկութիւն սրբազան եւ աստուածային րաց. հոգեւոր ուսումն կամ վարդապետութիւն. որ եւ ԻՒՂԱԳԼԽՈՒԹԻՒՆ. եւ ԽՈՐՀՐԴԱԾՈՒԹԻՒՆ. եւ ԽՈՐՀՈՒՐԴ.
Սրբազանին խորհրդազգածութեան կատարողութիւն։ Զնուիրեալսն սրբազան խորհրդազգածութեամբ։ Գիտութեամբ կատարելագունիցն խորհրդազգածութեանց. (Դիոն. երկն.։)
to reflect, to ponder, to think, to revolve, to meditate, to consider;
to imagine, to form an idea of, to suppose;
to consult, to deliberate;
to explain, to expound, to comment upon;
to administer the sacraments;
to celebrate mass.
εὑνοέω, διανοέω, λογίζομαι cogito եւ այլն. Խորհուրդ ի միտս ածել կամ յածել. զմտաւ ածել. cf. ԽՈՐՀԵՄ. մտածել, մտմտալ.
Սքանչացաւ րոյսն, խորհրդածելոցն՝ ուստի այն լինել։ Հրէայքն թէպէտեւ ոչ խոստովանէին զնա յայտնապէս քրիստոս գոլ, սակայն նոյնպէս խորհրդածէին զնմանէ։ Զքրիստոս՝ զոր խորհրդածէքն, այլ ոչ խոստովանիք։ Բարձրագոյնս խորհրդածէր վասն քրիստոսի սակս սքանելագործութեանն, զոր առնէր. (Կիւրղ. ղկ.։)
Յորժամ զայս խորհրդածէր. (Վրք. ոսկ.։)
ըստ առաջնոյ նուագին խորհրդածեալ խոյս ետ ի չարէն. (Յհ. կթ.։)
Մի՛ կորզեսցէ ստունգանել արկուած չարին զայնքան խորհրդածեալն ի քեն բարեզարդութիւն. (Բենիկ.։)
Լինի եւ կր. հասարակ.
Այսուհետեւ դարձուցանէ յաստուծոյ զբանն, եւ ինքն առ ինքն խորհրդածի. (Լմբ. սղ.։)
Նոյնգունակ խորհրդածեցան եւ նոքա կարգել զպատմութիւնս բանին. (Կիւրղ. ղկ.։)
իբր չ. Կամ ն. իբր չ. Ստէպ յիշելով ոք զերկիւղն աստուծոյ. ստրջացեալ մտացն՝ խորհրդածէ ի հոգեկանսն. (Կիւրղ. ղկ.։)
ԽՈՐՀՐԴԱԾԵԼ. μυσταγωγέω initio sacris, mysteria vel sacra edoceo. եւ ոբրու συμβολικῶς σημαίνω symbolice significo ἐρμηνεύω interpretor ἁναλογέω similis sum, conferor, referor. Կատարել զխորհրդաւոր ինչ սրբազան. խորհրդաբար յառաջ ածել, վերածել, ցուցանել, նշանակել. մեկնել. կր. համեմատիլ. նմանիլ.
Մնամք, մինչեւ խորհրդածեն քահանայքն զպատճառ գոհութեան։ Զխորհրդոյն զօրութիւն, որ ի ներքին վայրս սրբոյ խորանին խորհրդածի. (Լմբ. պտրգ.։)
Քննեցաք զփոքունս ընդ մեծամեծաց, եւ խորհրդածեցաք զմանունս։ Ի ժամանակի պարապորդ եւ ուղիղ զայս խորհրդածեցից ձեզ. (Լմբ. պտրգ.։ Վրք. ոսկ.։)
Սեղանն սրբութեան զմիասնականութիւն սուրբ երրորդութեանն խորհրդածէ։ Խորհրդածի եկեղեցի եւ նոյան տապանին։ Այսոցիկ բիւրապատիկ բարեաց աղբի՛ւր խորհրդածի սուրբ եկեղեցի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Խորհուրդ անճառելի աստուածային իմաստիցս այսց եւ առսուրբս այս խորհրդածի խորան. (Անան. եկեղ։)
Աղաւնակերպ իջմամբ՝ որ ի մեզ պարգեւ իջմանն խորհրդաածի. (Գր. հր.։)
to blush, to redden with shame, to be ashamed, confounded;
—նեցան երեսք նորա ի ցասմանէ, his face flushed with anger.
ՇԱՌԱԳՈՒՆԵՄ ՇԱՌԱԳՈՒՆԻՄ. ἑρυθρέω, ἑρυθρός γίνομαι rubesco, erubesco. Շառագոյն լինել. կարմրանալ. շիկանալ. եւ Շիկնիլ. պատկառիլ. զամօթի հարկանիլ. կարմրիլ. կաս կարմիր կամ մօսմօռ կտրիլ, խպնիլ.
Ամաչեալ (կամ ամաչեցեալ) ոք՝ շառագունէ, եւ երկուցեալ՝ դեղին լինի։ Յամաչել ուրուք՝ շառագունի, եւ յերկնչելն՝ դեղնի. (Արիստ. որակ.։ Նիւս. բն.։)
Յամօթոյ պատկառանաց շառագունէր, եթէ մի՛ գուցէ թուեսցի մեծամեծս պարծել. (Փիլ. լին. ՟Դ. 111։)
Հարսն ընդ փեսային մտանելն (ի տուն՝) տհակաւին շառագունէ, եւ պատկառանօք տեսանէ. (Նիւս. կուս.։)
Ոչ շառագունին երեսքն անամօթ ծիծաղելով. (Բրս. պհ. ՟Ա։)
Շառագունեցան երեսք նորա եռանդմամբն սրտի. (Եփր. թագ.։)
Շիկնելն շառագունելն. (Շիր.։)
Գէ՛թ ի մարդկանէ պարտ էր շառագունել եւ դողալ։ Նա շառագունէ ի տեսանելն զքեզ, եւ ոչ դու. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Ընդ չարութիւն շառագունելով՝ ի պարկեշտագոյն զանունն փոխեմքի բարեպաշտութիւն. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Տեսանելով զշառագունեալ զխաղաւարտին եռացումն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
country-man, country-fellow, rustic, peasant, villager;
—ք or —եր, the peasants, peasantry, country people;
rustic, gross, rude, impolite, uncivil, clownish, boorish;
կին —, country-woman, peasantess;
մանուկ —, country lad;
աղջիկ —, country lass, cottage girl.
κωμήτης, ἅγριος, χωρήτης, ἁγροικός pagi incola, rusticus agricola, agrestis, vulgus, vulgaris. Բնակիչ շինի. շինակեաց. գեղջուկ. ռամիկ. սոսկական. տխմար. եւ Գեղջկային. ռամկական. գեղական, գեղացի. (յն. խօրի՛դիս եւ այլն)
Առ ազատս, եւ շինականս։ ոչ միայն զմարտիկս, այլեւ զռամիկ շինականս. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Գ. 7։)
Աղատաց, եւ շինականաց։ Շինականաց, եւ ազատաց։ Ի մէջ շինական մարդկան կեցեալ էր։ Իբրեւ մարդք՝ որ վշտամբերք լեալ իցեն անդստին ի շինական սովորութեանցն. (Եղիշ.։)
Որք շինականք, եւ առանց դպրութեան էին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
Ի շինական տունս պատարագ մատուցանել. (Կանոն.։)
to found, to build, to erect, to construct, to make;
վերստին —, to rebuild, to build up again or anew;
to renew, to restore;
to edify, to instruct, to set a good example.
οἱκοδομέω, ἑποικοδομέω, κτίζω եւ այլն aedifico, fabrico, condo եւ այլն. Շէն եւ տուն՝ տաղաւար եւ բնակարան կառուցանել. հիւսնել. կերեալ՝ կազմել զո՛ր եւ է իրս. հաստել. յօրինել. յարդարել. յարմարել. շէ՛ն եւ կանգուն պահել նորոգութեամբ զիրս, կամ բարի օրինակաւ զմարդիկ. բարեկարգել. բարեզարդարել. օգտել. օգնել. շինել, ընել, շտկել.
Շինեաց սեղան աստուծոյ։ Շինէր քաղաք։ Շինեսցուք մեզ քաղաք եւ աշտարակ։ Եթէ ոչ տէր շինէ զտուն, ի նանիր վաստակին շինօղք նորա։ Ի վերայ այդր վիմի շինեցից զեկեղեցի իմ։ Զգերեզմանս նոցա շինէք։ Շինեաց տէր աստուած զկողն՝ զոր առ յադամայ՝ ի կին։ Աշխարհս ողորմութեամբ շինեսցի։ Շինեցից ազգէ յազգ զաթոռ քո.եւ այլն։
Գիտութիւն հպարտացուցանէ, այլ սէր շինէ։ Որ խօսի իլ լեզուս, զանձն իւր շինէ. եւ որ մարգարէանայ, զեկեղեցիլ շինէ։ Խիղճ մտաց նորա անդրէն շինիցի ուտել զզոհեալն. եւ այլն։
Շինօղ էիցըս համայնից՝ արարածոց ի յանգոյից. (Ժմ.։)
Բարիոք շինէ ի վերայ զասացեալս՝ որ ի կարգիս կայ. (Վանակ. յոբ.։)
building, edifice, fabric;
edification;
— մարդկեղէն, human work.
οἱκοδομή aedificium, structura եւ այլն. Շինումն. շինութիւն. շէն. կազմութիւն. կառուցումն. եւ Կազմած. կերտուած. յօրինուած. եւ Բարեկարգութիւն. որ եւ անխտիր գրի Շինած. շէնք.
Ի շինուած տաճարին տացեն քսան տաղանդ։ Վասն շինուածոյ տաճարին։ Ցուցանել նմա զշինուածս տաճարին։ Իբրեւ զշինուածս քաղաքի։ Երկրաւոր տաճար շինուածոյս մերոյ քակտեսցի։ Շինուած (կամ շինած) յաստուծոյ ունիմք առանց ձեռագործի։ Զաճումն մարմնոյ գործէ եւ ի շինուած (կամ շինած) անձին իւրոյ սիրով։ Որ ինչ բարին իցէ ի շինուած (կամ շինած) պիտոյից.եւ այլն։
Ոչ ոք կթարէ հասանել յանձեռագործ շինուածն քրիստոսի։ Զշինուածս աշխարհին՝ զամբար ի ձեռն առեալ՝ հրոյ ճարակ տային։ Եթէ շինուածոց իցեմք ցանկացեալ, ունիմք շինուածս յերկինս առանց մարմնաւոր ձեռագործի. (Եղիշ. ՟Ե. ՟Է. ՟Ը։)
Յաղագս շինուածի (կամ շինածի) երուանդաշատ քաղաքի. (Խոր. ՟Բ. 39։)
dim-sightedness, squinting, blindness;
dazzling, hallucination;
հարկանել շլացութեամբ, to strike blind;
հարկանել շլացութեամբ զմիտս, to beguile, dazzle, seduce or fascinate the imagination.
ἁορασία caecitas πληγή plaga. Շլանալն. շիլ գոլն. բլշակնութիւն. կուրութիւն. անտեսութիւն. պուշ՝ հաւկուր՝ կոյր ըլլալը.
Հարցէ զքեզ տէր յիմարութեամբ, եւ շլացութեամբ, եւ ապշութեամբ մտաց։ Հա՛ր զազգդ զայդ շլացութեամբ. եւ եհար զնոսա շլացութեամբ ըստ բանին եղիսէի։ Հարին շլացութեամբ իբրեւ զայնոսիկ՝ որ առ դուրս արդարոյն. (Օր. ՟Ի՟Ը. 28։ ՟Դ. Թագ. ՟Զ. 18։ Իմ. ՟Ժ՟Թ. 16։)
Շլացութիւն աչացն (պօղոսի) զխաւար ոգւոցն բժշկեաց. (Ածաբ. մկրտ.։)
Մերթ երեւի շփոթիլ ընդ Սլացութիւն, սլացումն, ի գիրս. (Պիտ. եւ Յհ. կթ.։)
to blind;
to blunt;
to dim, to dull, to deaden;
— զաչս, to dazzle the eyes;
բարեբաղդութիւն —նէ զմեծատունս, prosperity spoils the rich.
Որպէս փոշի կամ բիժ ինչ զակն շլացուցանէ, եւ փափկութիւն զմիտս. (Գէ. ես.։)
Կալով ի միջի նոցա՝ շլացոյց զաչս նոցա։ Շլացուցանէր զնա անճառ լուսովն։ Շլացոյց զնա արծաթսիրութիւնն. (Ոսկ. յհ. Ոսկ. եփես. Ոսկ. մտթ.։)
ἁμασυρόω, πωρόω obscuro, infusco, obcaeco, excaeco. Տալ շլանալ. բլշակնեցուցանել. մթագնել. կուրացուցանել.
Չարակնութիւն անզգամութեան շլացուցանէ զբարիս. (Իմ. ՟Դ. 12։)
Շլացոյց զզօրսն ասորւոց. (Նախ. ՟դ. թագ.։)
Թանձրացուցանէին շլացուցանէին զաչս մտացն. (Ոսկ. ես. յն. լոկ, թանձր առնէին։)
Որ շլացուցանէ ի ճշմարիտ տեսութենէ։ Շլացուցանէր (փայլմամբն) զտեսողացն տեսանելիս։ Զպայծառութիւն աչաց շլացուցանէ ծուխ. (Յճխ. ՟Ի։ Լաստ. ՟Ժ։ Նեղոս.։)
Եթէ ոչ երեւի քեզ զօրութիւն գրոց, ընդէ՞ր շլացուցանես դու զաչս քո աշխատութեամբ ընթերցուածոց. (Եփր. համաբ.։)
Ահ խաւարի. քանզի շլացուցանէ զաչս եւ զմիտսն, զի յանկարծ հասանէ. (Մեկն. ծն.։)
Զըստ պատկերին առեալ ունի. իսկ որ ըստ նմանութեանն՝ զայն վասն յանցաւորութեանն շլացոյց. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Եւ Բթել զսո՛ւր իրս. բթացուցանել. գուլցընել.
Պահք եւ աղօթք զառիւծսնզ սանձեցին, զհուրն շիջուցին, զսուրն շլացուցին. (Եփր. քրզ.։)
to whizz, to hiss, to whistle;
to sound loud and shrill, to rush, whiz or whir through the air;
սուսերք չկահէին ընդ իրեարս շեշտակի, the swords crossed.
եւ ն. Շառաչել, կամ ձգել շաչմամբ. ձգել իլ նշաւակ. ձեռամբ նշանակել կամ վարել զիմն.
Ի խմբել մարտին ալանք շկահէին յաղեղանց ի վերայ մերոց. (Պտմ. ըստ լեհ.։)
Ձեռք զաղեղնն շկահեն (կամ զաղեղն նշկահեն), բաժանեալք առ պէտս գործոյն. վասն զի ձախն բուռն հարկանէ զաղեղանէն, իսկ աջն զլարն յինքն ձգէ. յն. μεταχειρίζομαι . ընդձեռել. (Նիւս. երգ.։)
Ձեռօք շկահելով հարցանէին զանունն. քանզի կապեալ էր զլսելութիւնն եւ զլելուին զգայութիւն քահանային. (Անթիպատր։)
cf. Շղարշ.
ՇՂԱՇ ՇՂԱՐՇ եւ ՇՂԱՇԱՏԵՌ. βύσσος byssus որպէս բեհեզ. Շար. վառ. տեռ. սինդոն. դաստառակ. գլխաշուք եւ ձորձ կամ արկանելի կանանց՝ կտաւի կամ բեհեզեայ. լաչակ .... (իսկ շալ, շէլիլ, ցփսի)
Հողաթափն սրբոյն հռիփսիմեայ, եւ շղաշն՝ որ է դաստառակ. (Պտմ. առ Լեհ.։)
Հողաթափ մի սրբոյն հռիփսիմեայ՝ ներկեալ արեամբ. եւ շղարշն (կամ զշարշն), որ է դաստառակ. (Վրդն. պտմ.։)
Նաեւ շղարշն, որ է դաստառակ սրբոյնլ հռիփսիմեայ։ Առեալ նշխարս ինչ, զհողաթափս, եւ զշղարշսն զարենացայտս. (Ուռպ.։ Ճ. ՟Բ.։)
Զբեհեզն եւ զերկնագոյն եւ զկարմիր շղարշատեռն. (Ես. ՟Գ. 2։)
Յօրինեաց զգլուխ իւր զարդու իւրով, եւ առ շղարշատեռն ի խաբէութիւն նորա. (Յուդթ. ՟Ժ՟Զ. 10։)
Մերթ՝ ա. իբր Բեհեղեայ. բարակաման. նրբաթել, ոսկեթել, եւ այլն.
Բազում եւ երեւելի զգեստս արքունական՝ ոսկէճամուկս, եւ շղարշատեռն հրաշանկարս։ Շղարշատեռ վառիւք զնա զարդարեալ։ Ի շղարշատեռն յառագաստից զնա պճնեալ պայծառացուցանէր. (Յհ. կթ.։)
cf. Շղարշ.
ՇՂԱՇ ՇՂԱՐՇ եւ ՇՂԱՇԱՏԵՌ. βύσσος byssus որպէս բեհեզ. Շար. վառ. տեռ. սինդոն. դաստառակ. գլխաշուք եւ ձորձ կամ արկանելի կանանց՝ կտաւի կամ բեհեզեայ. լաչակ .... (իսկ շալ, շէլիլ, ցփսի)
Հողաթափն սրբոյն հռիփսիմեայ, եւ շղաշն՝ որ է դաստառակ. (Պտմ. առ Լեհ.։)
Հողաթափ մի սրբոյն հռիփսիմեայ՝ ներկեալ արեամբ. եւ շղարշն (կամ զշարշն), որ է դաստառակ. (Վրդն. պտմ.։)
Նաեւ շղարշն, որ է դաստառակ սրբոյնլ հռիփսիմեայ։ Առեալ նշխարս ինչ, զհողաթափս, եւ զշղարշսն զարենացայտս. (Ուռպ.։ Ճ. ՟Բ.։)
Զբեհեզն եւ զերկնագոյն եւ զկարմիր շղարշատեռն. (Ես. ՟Գ. 2։)
Յօրինեաց զգլուխ իւր զարդու իւրով, եւ առ շղարշատեռն ի խաբէութիւն նորա. (Յուդթ. ՟Ժ՟Զ. 10։)
Մերթ՝ ա. իբր Բեհեղեայ. բարակաման. նրբաթել, ոսկեթել, եւ այլն.
Բազում եւ երեւելի զգեստս արքունական՝ ոսկէճամուկս, եւ շղարշատեռն հրաշանկարս։ Շղարշատեռ վառիւք զնա զարդարեալ։ Ի շղարշատեռն յառագաստից զնա պճնեալ պայծառացուցանէր. (Յհ. կթ.։)
cf. Շղթայագործ.
Վակաս չորեքկարգեան ակամբքն՝ խառնեալ ոսկւով՝ շղթայաձեւիւք ընդ միմեանս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Շղթայատող կարիւք ի վերուստ ի վայր իջուցանել ի դուրս այրին. (Խոր. ՟Գ. 45։)
little dog, bow-wow;
Canis Minor, Canicula, dog-star, Sirius;
բանոնեան —, lapdog;
— որսական, beagle;
— հրացանի, cock;
շնկային աւուրք, dog-days.
Շուն փոքրիկ. սկունդ. շնակ.
noise, tumult, rumour, clamour, uproar, row;
public rumour, report;
ի — համբաւոյն, at the news or report of;
—ն աղաղակի նոցա, their cries, shouts;
ի — ահեղ պատերազմի, at the terrible news of war;
at the dreadful preparations for war.
βόμβησις bombus, strepitus, rumor, sonus λαλιά loquela, locutio. Ձայն բազմութեան՝ իբր շռինչ, շռնչիւն. շչիւն. շշուկ. զրոյց. համբաւ. խուժան. ամբոխ. բռմբիւն. բզզանք եւ պար մեղուաց, եւ խօսք անյայտ.
Եթէ ոչ լուիցէք ձայնի իմում՝ եթէ ոչ շռինդդ մեծ եւ յոյժ դարձցի ի փոքրկութիւն ի մէջ ազգաց, ուր ցրուեցից զձեզ անդր։ Իբրեւ շռինդն իմն յանկարծուստ հարկանէր. (Բարուք. ՟Բ. 29։ ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 5։)
very beautiful, august, most superb;
cf. Շքեղազարդ.
Ունօղ զշուք շքեղ. շքեղազարդ. մեծավայելուչ. մեծափառ. վեհափառ. վայելչապանծ. գեղեցիկ. պայծառ. փառաւոր.
Շքեղաշուք ծերունի հասակ։ Շքեղաշուք դիտակ։ Շքեղաշուք դէմք կենդանի. (Ճ. Գ։ Յհ. կթ։ Լմբ. վերափոխ։)
Շքեղաշուք աթոռ, կամ զարդ, կամ պատիւ. (Ագաթ։ Յհ. իմ. եկեղ։ Տէր իէլ։)
Շքեղաշուք քողընծայ ամենածին կուսի թագուհւոյ. (Նար. ԶԲ. (իմա զշուքն՝ որպէս պատիւ, եւ գլխաշուք։))
"spirit;
spirit, soul, ghost;
breath, respiration;
spirit, meaning, sense;
genius;
manes, shades, ghost, hobgoblin;
life;
heart;
soul, energy, courage;
puff, air, wind;
— գինւոյ, spirit of wine, alcohol;
cf. Հոգի;
— բանական, intelligence, reason;
—ք խաւարի, the spirits of darkness;
— կենդանութեան, spirit of life;
կենդանական —ք, animal spirits;
— նախանձու, the spirit of jealousy;
ոգւով չափ, with all one's soul, heartily, willingly;
— առնուլ, կլանել, to breathe, to take breath, to breathe freely, to respire, to rest, to take repose, to revive, to acquire new strength or vigor, cf. Հանգչիմ, cf. Շունչ կլանել;
յ—ս ապաստան լինել, to be extremely downcast, depressed, prostrated, to be tormented;
cf. Ապաստան;
յ—ս ապաստան առնել, to reduce to the last extremity;
to exhaust, to harass, to vex;
յոգւոցն (պարզել) ապաստան լինել, to be at the last extremity, near the last breath, to be dying, cf. Հատկլիմ;
թափել զ— ուրուք, to keep in suspense;
հարկանել զոք յ—, to sting, to gall to the quick;
to deprive of life, to kill;
դնել զ— ի ձեռն or ի բռին, զ— ի բռին ունել, to endanger oneself, to risk, brave or face death, to risk, expose or hazard one's life, to lavish or to be prodigal of life;
յոգւոց ելանել, to sigh, to heave sighs;
to groan, cf. Հեծեմ, cf. Հեծեծեմ, cf. Հառաչեմ;
ոգւով չափ սիրել, to love to distraction;
խռովիլ յ— իւր, to be disconcerted, perturbed or disturbed;
գիտել յ— իւր, to know within oneself;
արձակել, հանել, փչել զ—, to yield or give up the ghost, to breathe one's last, to expire;
յոգւոցն ցամաքել, to die;
տալ — կամ շունչ ի վէմս կճեայս, to give spirit or life to marble;
ոգւով երգել, to sing with great expression;
եւ դարձաւ — իւր առ ինքն, his spirits returned, his strength revived;
հաստատեցաւ — նորա, he regained strength or vigor;
քաղէին —ք նորա, he fainted or swooned;
գուն գործեալ ոգւովք չափ, risking his life;
—ն էր դաւոյն, he was the soul of the conspiracy;
յ— խաղալ, to play at dice."
(Արմատ բառիցս Հոգի, Շոգի, Հագագ. Ոգել, Հոգալ. լծ. եւ ոյժ) ψυχή anima, animus πνεῦμα spiritus πνοή flatus, halitus. Շունչ կենդանի կամ կենդանւոյ. փչումն. հոգի անմարմնոց եւ բանականաց եւ շնչաւորաց. սիրտ. յօժարութիւն սրտի. անձն. կեանք. եւ Շնչիւն հողմոյ, հողմ, ըստ յն ոճոյ. ճան, ինսան, ռուհ, նէֆէս.
Շունչ ամենայն կենդանեաց, եւ ոգի ամենայն մարդոյ։ Եղեւ մարդն յոգի կենդանի։ Ընդ հանել ոգւոցն։ Մի՛ հարցուք զդա յոգի։ Նորա ոգին կախեալ կայ զդորա ոգւոյդ։ Ոգի նախանձու։ Ոգի մեծաբանութեան։ Ոգի տեառն շնչեաց ի նա։ Մի՛ մնասցէ ոգի իմ ի մարդկանդ յայդմիկ։ Ամենայն ոգիք՝ ուստերք եւ դստերք։ Ամենայն ոգիք տանն յակոբու։ Սիրեաց ոգւով չափ.եւ այլն։
Ջուրն սրբէ զմարմինն, եւ ոգին դրոշմէ զոգիսն։ Գրէ յառաջագոյն ոգին սուրբ յերեսաց քրիստոսի. (Կոչ. ՟Գ. ՟Ժ՟Գ։)
Ոգի եւ մարմին բաժանիցին առ ժամանակ մի։ Նոցին սուրբ ոգիքն հասանեն ձեզ յօգնականութիւն. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Են ոգիք հրեշտակաց եւ դիւաց. (Եզնիկ.։)
Յիշէր զապարասանութիւն նենգաւոր ոգեացն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Որ բնութեամբ մարդիկ էին, առաքինի ոգիս ի չարչարանսն ցուցանէին. (Սեբեր. ՟Թ։)
Իբրեւ սպան անակ զխոսրով, եւ դեռ յոգոջ էր, հրաման տայր. (Զենոբ.։)
Թալանայր, հանէր զոգին, ոգի զոգւով ածէր, եւ ոչ կարէր բանիցն տալ պատասխանի մինչեւ յերեկոյ. (Բուզ. ՟Դ. 10։)
Ըստ վարիչ ոգւոյն (փչման հողմոյ) վարելոյ բռնավարեալք ի վերայ յորձանացն. (Ագաթ.։)
Եւ տէր յարոյց ոգի ի ծովուն։ Յարոյց տէր ոգի ի վերայ ծովուն սակս յովնանու. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)
Որպէս մեր շունչս ոգի կոչեցեալ, եւ օդս այս որ շնչէ՝ ոգի կոչեցեալ. եւ հրեշտակք՝ ոգի կոչեցեալ. եւ արութիւն մեծ ինչ՝ ոգի կոչեցեալ. եւ դեւ հակառակորդ՝ հոգի (կամ ոգի) կոչեցեալ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Ոչ կարեմ զոգի առնուլ. (Իսիւք.։)
Ոչ թոյլ տային նմա եւ ոչ զոգի անգամ առնուլ։ Չետ ինձ հանգիստ զոգի առնուլ եւ ոչ մի օր. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 15։ ՟Է. 11։)
Ոչ խափանին մարդիկ ի զոգի առնլոյ. (Եփր. համաբ.։)
հարկանել զոք յոգի. իբր Սպանանել։ (Ծն. ՟Լ՟Է. 21։)
Եւ եղեւ ընդ հանել ոգւոցն, քանզի մեռաւ, կոչեաց զանուն նորա որդի վշտաց իմոց. (Ծն. ՟Լ՟Է. 18։)
Աջակողմեան աւազակին լինէր յոգւոցն հանել ընդունելութիւն փրկութեան. (Կոչ. ՟Գ։)
յոգւոց հանել. Հեծել. հեծեծել. հառաչել. Տե՛ս (Ես. ՟Ժ՟Թ. 8։ ՟Ի՟Դ. 7։ լ. 15։ ՟Խ՟Զ. 8։ Երեմ. ՟Լ՟Ա. 19։ Եզեկ. ՟Ի՟Ե. 16։ Իմ. ՟Ե. 3։ Մրկ. ՟Ե. 34։ Եբր. ՟Ժ՟Գ. 17։)
Եւ ապա յետոյ ուրեմն յոգւոց եհան, եւ սկսաւ ասել. (Ճ. ՟Ա.։)
Ո՞վ ոք պատրեցաւ, եւ ոչ յոգւոց ելաւ. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
ՈԳԷ՛ Օ Տե՛ս զնախագրեալ բարդութիւնս ոգե՛. ի բառէս Ոգի. զի նոյն բառք անխտիր գրին ե, եւ է տառիւ. եւ թէպէտ ե առաւել կանոնաւոր գտանի, բայց գրչաց դիւրին գայ գրել է։
ՅՈԳՒՈՑ ՀԱՆՈՒԹԻՒՆ. գ. Հառաչանք. հեծութիւն. ահիզար.
Ի խորոց սրտին մռնչէ յոգւոց հանութեամբ. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Փոխանակ գրելոյ Վէգ. որպէս քուեայ. կիվոս. κύβος cubus, tessera. ... (որպէս եւ ՏԱՊԱԼԻ. իբր ռմկ. թավլի ).
Մարգարէ զարդասէր լինի՞. մարգարէ տապալի յոգի խաղա՞յ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 18։)
alas ! oh ! ah ! o !
վայեաց եւ ասէ, ո՜հ տէր, he cried out and said, oh! my Lord !
ո՜հ ինձ տէր, ah ! oh ! alas, oh dear ! woe is me !
ո՜հ անմտութեանն, ո՜հ կուրութեանն, oh what folly ! oh what blindness !
ո՜հ եւ աւաղ աւուրն այնորիկ, oh dreadful day !
ո՜հ հովիւք, woe to the shepherds !
ո՜հ մոլորութիւն, ո՜հ յիմարութիւն, oh what a mistake ! what nonsense !
ո՜հ թէ, would to God !
ո՜հ ո՜հ, ha ! ha !
ո՜հ, ո՜հ օր, woe, woe to the day !.
Մակբայ՝ աւաղականն. ա՛խ, ո՛ւխ, ո՛հ. (Թր. քեր.։)
Ո՜հ, պաշարեաց տէր զերիս թագաւորս։ Վայեաց, եւ ասէ, ո՛հ տէր։ Աղաղակեաց եղիա, եւ ասէ, ո՛հ ինձ տէր. (՟Դ. Թագ. ՟Գ. 10։ ՟Զ. 5։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 20։)
Ո՜հ որոց թողեալ իցէ զճանապարհս ուղիղս՝ գնալ ի ճանապարհս խաւարինս. (Առակ. ՟Բ. 13.)
ուր ասէ (Լմբ.)
Զո՛հ բառս ի վերայ այնպիսի իրացն առնումք, յոր ձկտիմք, եւ նա զերծանի ի մէնջ. եւ յոչ հասանելն՝ ո՛հ ասեմք ընդ տոյժն»։
Ո՜հ, ո՛րչափ ի բարեաց զրկեցայ. ո՛հ, ո՛րչափ չարեօք զիս կապեցի. (Ոսկ. ղկ.։)
Ո՛հ, զի՞նչ արասցուք յորժամ ազդէ բարբառն ի մէջ գիշերին ահեղ. (Տաղ.։)
Ո՛հ, չարաչար մանեցեր, եւ աւերեցեր։ Ո՛հ, քանի՞ պակասութիւն է մեզ եւ երկրի՝ մեկնիլն ի մէնջ սրբոյն մեծին անտոնի։ Զկնի խոզիցն ընթացաք. ո՛հ, եւ զխոզս արածեցաք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ո՛Հ. Ստէպ սեռական խնդրով ըստ յն. որ կարծի ի հյ. նաեւ տրական.
Ո՛հ անագորոյն մտացն։ Ո՜հ թշնամանացս։ Ո՜հ ամբարտաւանութեանս։ Ո՜հ կուրութեանն։ Ո՛հ անտեղոյս եւ ահագին յիմարութեանս։ Ո՜Հ ապախտաւորութեանն։ Ո՜հ անմտութեանն. (Ոսկ. մտթ.։ Սեբեր. եւ այլն։)
Ո՛հ գործոյն, եւ ողբո՛ւմն գործելեացն. (Խոսր.։)
Ո՛հ եւ աւաղ աւուրն այնորիկ լուսանալոյ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Դուն ուրեք ընդ ուղղականի. (որ ի յն. սեռական)
Ո՛հ մոլորութիւն, ո՛հ յիմարութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։)
Ո՛հ անպիտան եւ ցուրտ մխիթարութիւն. (Ճ. ՟Ե.։)
Ո՛հ ամօթոյ արժանի ստութիւնդ, եւ առասպելագոյն քան զամենայն ստութիւն. (Ղեւոնդ.։)
Ո՛հ թէ՝ ո՞ւր իցէ նա, որ զայնպիսի մեծութիւնն իւր եւ թող աւերեալ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Կամ ըղձական. Օ՜շ թէ. երանի թէ. իցէ թէ՝. ա՛խ թէ.
Ոհ թէ՝ կարօղ լինէի խլել զփուշս իմ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Ո՛հ թէ. ո՛հն՝ փափաքանաց, որում ոչ հասանեմք, է տարացոյց. (Լմբ. սղ.։)
Ո՛հ թէ թողոյր ոք զիս մերձ խաչիդ։ Ո՛հ, թէ առնես ինձ այցելութիւն. (Գանձ.։)
Ո՛հ ո՛հ օր, զի մերձ է օր տեառն, զի հասեալ է վախճան ազգաց. (Եզեկ. ՟Լ. 2։)
Ո՛հ ո՛հ, արդարն մոլորեցաւ. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 23։ յորմէ եւ Սարգ. եւ այլք։)
Ծափէին, եւ երգելով ասէին, ո՛հ ո՛հ, պամբոյ ժպտեցաւ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
lamentation, complaint, groaning, wailing, moans, tears;
—ք, elegy;
—ս առնուլ, յօրինել, զ—ս հարկանել, cf. Ողբամ.
θρήν, θρῆνος planctus, lamentatio ὁδυρμός ploratus. Լալիւն. աշխար. կական. կոծ. ճիչ. աղի արտասուք. աղիողորմ հեծութիւն ընդ աղէտս. ձայն բողոքանաց եւ աւաղանաց, եղերերգութիւն.
Ողբովք եւ արտասուօք անկեալ աղաչէին զաստուած։ Ողբս առէք։ Ողբասցեն ողբս ձայնիւ։ Ողբաց դաւիթ զողբս զայս ի վերայ սաւուղայ եւ ի վերայ յովնաթանու։ Ասաց ողբս երեմիաս ի վերայ յովսիայ. եւ ահա գրեալք են ի ճառս ողբոցն. եւ այլն։
Վայիւք եւ ճչովք եւ ողբովք աշխարէին զթագաւորն. (Ագաթ.։)
Ողբս ի բերան առեալ անդադար աշխարէին զմեզ. (Եղիշ. ՟Ե։)
Երաժշտականին տեսակս երգոյ, օրհնութիւնք, ողբք, հարուածք, եւ այլն ... խառնելով զողբ եւ զօրհնութիւնս եւ զհարուածք ընդ երկագուռն մեծավերջից. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Ողբք (կամ ողբանք) վասն բառնալոյ թագաւորութեանն հայոց. (Խոր. ՟Գ. 68։)
to lament, to bewail, to groan, to complain, to weep, to deplore;
to wear mourning;
ողբամ զքեզ հայոց աշխարհ, ողբամ զքեզ հանուրց հիւսիսականաց վեհագոյն, I mourn for you, Armenia! I mourn for you, oh chief among the nations of the North !.
եւ ն. ὁλολύζω, ὁλοφύζω ululo, ejulo θρηνέω plango, lamentor, ploro, fleo. Ողբս առնուլ կամ ասել. լալ աղաղակաւ. աշխարել. կոծիլ. կականիլ. ճչել. աւաղել. արտասուել. լալ ու ողբալ.
Ողբացէ՛ք դրօշեալք։ Ողբասցեն յարկք տաճարին, կամ սարոյք։ Ողբացէք կաղնիք։ Ողբացին յանկողինս իւրեանց։ Ողբա՛ առ իս իբրեւ զհարսն քրձազգած ի վերայ առն իւրոյ ամո սնոյ։ Ողբացէ՛ք ի վերայ ցորենոյ, եւ այլն։ Ի վերայ իմոցն ողբալով ասեմ. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Ո՛չ թէ ողբալն ինչ չար է՝ սիրելիք, այլ՝ ողբոց արժանի գործ գործել. (Ոսկ. եբր.։)
Իբր ներգ.
Ողբասցեն ողբս ձայնիւ։ Ողբաց դաւիթ զողբս զայս։ Ողբք են, եւ ողբասցեն զնա։ Դստերք ազգաց ողբասցեն զնա։ Ողբալ զդուստրն յեփթայեայ։ Մի՛ լայք զմեռեալն, եւ մի՛ ողբայք զնա.եւ այլն։
Ո՞վ ոք զնոսա ոչ ողբասցէ, որ զմիտս ունիցի։ Ողբամ զքեզ հայոց աշխարհ, ողբամ զքեզ հանուրց հիւսիսականաց վեհագոյն. (Խոր. ՟Բ. 89։ ՟Գ. 68։)
Ողբալով ողբայ զմարդկեղէն կեանսս։ Զաստի կեանսս բազում անգամ իբրեւ զստուեր ողբացաւ։ Զյանկարծակի ապականութիւնս ողբացաւ. (Իսիւք.։)
Ողբացաւ դաւիթ զշաւուղ եւ զյովնաթան. (Կիւրղ. թագ.)
respiratory;
cf. Շնչաւոր.
ψυχικός, ἑμψυχικός, ψυχοειδής , ἁναπνευστικός, πνευματικός animalis, animatus spiritalis, respirativus, adspirativus, inflans եւ այլն. Որ ինչ հայի ի շունչ կամ յոգի. եւ Ունակ շնչոյ կամ որդւոյ. զգայական. կենդանական.
Օդ ըստ հրամանի աստուծոյ պահէ զշնչական կենդանութիւն աստի կենացս ի մարդ եւ յանասուն. (Լաստ. ընթերց.։)
Ոչ կատարեալ ի սորա է շունչ (այսինքն հոգի), այլ մասն ինչ շնչական ներգործութեան. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
Դժուարեալ գլփինն՝ ընդ նմա թ զոգիսն երեւի հանել, շնչական կապանացն ի մարմնոյն բռնութեամբ լուծեալ. (Փիլ. լիւս.։)
ՇՆՉԱԿԱՆ. իբր Անբան. լոկ զգայուն. որ եւ Շնչաւոր, կամ Կենդանիք ասին.
Առնուլ զնոյ հանդերձ ընտանեօքն, եւ ամենայն շնչականօք ի տապանն։ Հանդերձ ամենայն շնչականօք՝ տարեւոր ժամանակօք նաւակաց պահեալ. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
Լցան եւ ջուրքն շնչականօք, եւ զարդարեցան. (Եփր. ծն.։)
Ի շնչականացն որոշեցեր, հոգւով իմանալեաւ խառնեցեր։ Ո՛վ շնչականդ ի բանականաց. (Նար. ՟Ե. ՟Ը։)
Նախահայրն (զկնի մեղաց) թուեցաւ ընդ շնչականսն՝ մինչեւ յայն, որ բանն աստուած պատարագեցաւ։ Անկեալ ընդ շնչականսն ճարակի. (Ճ. ՟Ա.։)
Շնչական մտածութիւն. այսինքն անբանական, մարմնաւոր. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
Ըստ ախտաւոր եւ շնչական վարուց. (Կիւրղ. ղկ.։)
ՇՆՉԱԿԱՆ. իբր Բանական. հոգեկան. հոգիաւոր. որ եւ Հոգեւոր, եւ Անձնաւոր ասի.
Վասն մեր յիւր շնչական եւ ի մարմնական մարմին ընդունի զհոգին զիմաստութեան եւ զհանճարոյ. (Ոսկ. ես.։)
Յորժամ տեսանիցես գեղեցիկ եւ տեսական զմարմինն երկնից, մի՛ շնչական կարծիցես. (անդ։)
Է մեռելութիւն մարմնական, գոյ եւ շնչական։ Շնչականն մեռելութիւն քանզի կամաց է՝ ընդ պատժօք է. (Ոսկ. եփես.։)
Քրիստոսլ եգիտ սուրբ մարմնով եւ հոգւով զկոյսն, եւ ա՛ռ ի նմանէն զշնչական մարմինն ըստ պատշաճի կամաց իւրոց. յանապական արգանդէ ստեղծ ինքն իւր մարմին շնչական. (Ճ. ՟Գ.։)
Եդեմ շնչական. (Նար. ձ։ Տաղ.։)
Յերեւելի սխալանաց մաքրիլ եւ յաներեւոյթ շնչական ախտից. (Ոսկիփոր.։)
ՇՆՉԱԿԱՆ. որպէս Շնչառական.
Խօթացեալ ինչ ի շնչականացն մասնկանց՝ փոքր եւ խիտ շնչեմք։ նոյն շնչերակք՝ ձայնական համանգամայնզ եւ շնչական գործարան. (Նիւս. բն.։)
Հոգւով բերանոյ նորա ... ո՛չ ոգի ի ձեռն շնչականն գործեաց յառաջ խաղացեալ. (Աթ. ՟Թ։)
out of breath, faint, senseless, exanimate, lifeless;
cf. Շնչարգել.
Ոյր շունչն իցէ կապեալ. նուազեալ. իբր անշնչացեալ.
Որ ես ապաւէն շնչակապ եւ հոգէհան թալկացելոց. (Մարաթ.։)
to breathe, to respire, to puff;
to blow;
to inspire;
to exhale, to emit;
— զօդ, to breathe, to take breath, to respire;
զհուր —, to send forth or emit fire, to break into a volcanic eruption;
— չարախօսութիւն, to whisper in the ears, to accuse in secret;
շնչեսցեն հողմք, let the winds blow;
let the storm rage;
շնչէ հողմն ուժգին, the wind blows hard;
շնչեաց հողմն աջողակ, a fair or favourable wind arose.
πνέω spiro, flo ἑμπνέω inspiro διαπνέω perflo ὐποπνέω sufflo φυσάω, ἑκφυσάω exsufflo, exspiro συρίζω, διασυρίζω sibilo. Շունչ կամ սիւք ի դուրս բերել. փչել. սփռել ի ներքուստ արտաքս. ազդել.
Որ շնչեաց ի նա զշունչն ազդեցութեան. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 11։)
Վեսուբ լեառն ի գլխոյ շուրջ զդեղսն եւ զքաղաքսն այրեաց։ Յողիացւոց կղզիսն հուր շնչեալ երեւեցաւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Չարասէր մոգապետն հանդերձ մեծ հազարապետաւն շնչեաց չարախօսութիւն, եւ բորբոքեաց զթագաւորն իբրեւ զհուր անշիջանելի. (Եղիշ. ՟Բ։)
Արջք եւ ինձք, որ զբարկութիւն եւ զմահն շնչէին. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 7։)
Հաստատուն կերակուրն շնչեցեալ ի նմանէ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Իբրեւ պղպջակի՝ ի նոսա բարկութեանն պայթեցելոյ՝ շնչեցաւ այտումն. (Բրս. բարկ. (որպէս թ)։)
Եթէ հողմ շնչէր (կամ հնչէր)։ Շնչեսցեն հողմք։ Ե՛կ հարաւ, շնչեա՛ ի պարտէզ իմ։ Ի շնչել հարաւոյն։ Իբրեւ զհողմ որ ցօղագին շնչիցէ։ Ոգի տեառն շնչեաց ի նա։ Շնչեաց ի նոսա, եւ ցամաքեցան.եւ այլն։
ՇՆՉԵԼ. Առնել տուրեւառ շնչոյ.
Ընդէ՞ր բնաւ եմք եւ գոմք, եւ շնչեմք եւ շրջիմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
Խօթացեալ ինչ ի շնչականացն մասանց, փոքր եւ խիտ շնչեմք. (Նիւս. բն.։)
Եթէ եւ առ դոյզն մի շնչելեացս փող (յն. փող շնչառութեան) արգելցի, մահ ի վերայ հասանէ. (Փիլ. բագն.։)
vapour, exhalation;
breath;
cf. Ընդունարան.
Զի մի՛ շոգին (վիշապաց՝) մարդոյ կամ անսանոյ մեղանչիցէ. (Եզնիկ.։)
Որպէս եւ նմանութեամբ.
ἁτμός, -μή, -μίς vapor, halitus, exhalatio. (լծ. սիք. յն. փսիքի՛ ). որ եւ ՇՈԳՈԼԻ, ԳՈԼՈՐՇԻ. Խոնաւ հիւթ իբր ոգի կամ սիւք ամենայն իրաց՝ ջերմութեամբ հրոյ եւ արեւու եւ շնչոյ վերացեալ յօդս եւ ցնդեալ. որ լինի նիւթ ամպոց. գոլոշտիք.
Ելանէ շոգի յերկրէ, եւ ա՛րդ ի ծովէ, եւ շունչք ի գետոց. (Եւս. պտմ. ՟Է. 20։)
Շոգի ցնդելի. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Շոգի եւ հոտոցն սեռ՝ բնութեամբ է ի միջի օդոյ եւ ջրոյ։ Զշոգեացն զզօրութիւն ընդունի. իսկ շոգեացն սեռականագոյնն տարբերութիւն՝ է անուշահոտութիւն եւ ժահահոտութիւն. (Նիւս. բն.։)
Ծուխ, եւ շոգի երկրի, եւ բոց հրոյ՝ քանզի թեթեւք են, ի վեր կողմն գնան. (Եզնիկ.։)
Ոչ ոք յղփացեալ կարէ զխոնարհութիւն զգենուլ. վասն զի ծանրացեալ շոգոյս ի շարժմունս մարմնոյս՝ յաղթէ մատցս. (Եփր. ի յովսէփ.։)
ՇՈԳԻ. իբր Շունչ.
Հողմախառն շոգի հոգւոյն աստուծոյ, որ սովոր է զմարդիկ յուղղութիւն ածել. (Ագաթ.։)
ՇՈԳԻ. որպէս Շող լուսոյ. ճառագայթ. ճաճանչ. (յն. ագդի՛ն վերծանեալ իբր ադմի՛ս, ադմօ՛ս ).
Արեգակն բաւական է ամենեցունց՝ ակնարկութեամբ շոգւոյն. (Պիսիդ.։)
Շոգի բերանոյ նորա եղեւ ի տեղի (կամ ի տեղ) արեւու (ի բազմացուցանել զհացս). (Եփր. համաբ.։ եւ Երզն. մտթ. (որ հայի եւ ի նախընթաց նշ)։)
cf. Լորձն, լորձունք.
Բառ ռմկ. (լծ. տողիք. յն. լտ. թ. սալի՛վա, սալէա՛ ). այսինքն Լորձունք. թուք կաթեալ.
Շողիք արջառոց, եւ այլն. (Վստկ. ՟Յ՟Ի՟Գ։)
cf. Շողաւոր.
Իբր շողշողուն, շողշողեալ. փայլուն կամ փաղփուն որպէս զշող լուսոյ. փալփլուն.
Սեռիցն ընթաց բիւրուց իջեալ շողշողենի փողփողենէջ. (Նար. տաղ.։)
cf. Երագեմ.
Փութալ. աճապարել. արտորալ, շուտ շարժիլ.
Շուտացան յովսէփ եւ նիկոդեմոսս վասն ուրբաթուն ելից. (Եպիփ. թղմ.։)
Շուտանալ (կամ շոյտանալ), եւ արթուն լինել. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Դիւրագայթ.
Որ փութով կամ փոյթ ընդ փոյթ սաղապի, գթէ. դիւրագայթ. սահական.
Մարդկայինս բնութիւն դիւրամէտ եւ շուտասաղապ, երագասխալ եւ հեշտապատիր գոլով. (Խոսր.։)
cf. Արագութիւն.
ՇՈՒՏՈՒԹԻՒՆ որ գրի եւ ՇՈՅՏՈՒԹԻՒՆ. Վրք. հց. ձ։ Շոյտ գոլն. փութաջան ծառայութիւն. արագութիւն.
Ցուցանելով նմա զճանապարհայնն, եւ յօթեւանս՝ ուր հանգչէին, բազում արթնութեամբ շուտութիւնս. (Փարպ.։)
anile, senile;
— առասպելք, idle story, tale, fable;
— կրօնք, ridiculous superstition.
γραώδης anilis. Որ ինչ անկ է պառաւանց.
Մի՛ ինչ այնպիսի կրօնս պառաւականս, եւ առասպելս հրէականս ի մէջ բերիցեմք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
Պառաւական եւ պիղծ առասպելս յառաջ բերեալ. (Պրպմ.։)
Քան զեպիկուրեանցն զյիմարութիւնն (հիւլէս՝) անբանագոյն, եւ պառաւական եղիցի. (Առ որս. ՟Է։)
hung with tapestry, draped, covered with drapery;
— առնել, զարդարել, to hang with tapestry, to carpet, to mantle, to bedeck, to arrange tastefully.
Անկողինք մեծատանց՝ գահոյք երիզապատք պաստառալիք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Փոխանակ պաստառալիր կակուղ անկողնոցն. (Գէ. ես.։)
Երիզապատ պնդեցի զգահոյս իմ պաստառալիր եգիպտացւովք զարդարեցի. յն. ἁμφίταπος tapes utrimque viles. օթոց կամ գորգ յերկուց կողմանց գեղեցիկ կամ թաւամազ գործեալ։
meeting;
cf. Պատահ;
destiny;
պատահմամբ, ըստ պատահման, accidentally, fortuitously, casually, incidentally, by chance;
պատահմունք ի դէպ ելանէին նմա, chance, good fortune aided him;
անցեալ էր —, it was no longer time.
Այս վերջացուցանէ զիս ի պատահմանէ պատուոյ. (Լմբ. առ լեւոն.։)
Զարհուրեցաւ Աքիմելէք ի պատահման նորա. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ա. 1։)
Ես ելից ի պատահումն թագաւորին. (Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Բ.։)
Զիրացն պատահումն յիշխանէն արեւելից. (Եղիշ. ՟Ա։)
Իմս տարտամութիւն, եւ ոչ պատահումն բար ւոյ ժամանակի. (Շ. ընդհանր.։)
Ոչ պատահմամբ իմն եւ դիպուածով ունէր զկուրութիւնն, այլ անդստին յորովայնէ. (Նանայ.։)
Այս ամլութիւն ոչ պատահման ինչ էր, այլ Աստուծոյ մատակարարութեան գործ։ Ոչ եթէ ըստ պատահման բացաւ. (Իգն.։)
Արդեօք պատահմա՞մբ, եւ կամ ըստ հրամանի ինչ խաղաց մանուկն յորովայնին. (Կիւրղ. ղկ.։)
ՊԱՏԱՀՈՒՄՆ. Ըստ տրամաբանից՝ Եկամուտ իրք ի վերայ գոյացութեան. որակ. պարագայ. հանգամանք.
Ոմն ըստ ինքեան, եւ ոմն ըստ պատահման. (Արիստ. պերիարմ.։)
Պատահումն է՝ որ լինի եւ բացալինի՝ առանց ենթակային ապականութեան։ Քնելն՝ անջատական պատահումն է. իսկ սեաւն գոլ՝ անանջատաբար ագռաւու եւ եթովպացւոյ՝ պատահեաց։ Սեռն նախկին է քան ըզտեսակսըն. իսկ պատահմունքն քան զտեսակսըն յետոյ։ Պատահմունք ի վերայ անհատիցն նախապետաբար ենթակային. եւ այլն. (Պորփ.։)
Սպիտակափայլք ըստ պատահման արծաթոյ. (Նար. առաք.։)
Զբազում անուանըս դնեն մարգարէքն Աստուծոյ՝ ըստ պատահման եւ դրութեամբ, զի անգիտանան ըզբնութիւնն. (Մխ. երեմ.։)
used, torn, old, worn out, threadbare, shabby, ragged, tattered;
— հանդերձ, torn, ragged or tattered coat, rags, tatters;
—ս զգենուլ, to be reduced to tatters.
διερρηγμένος, διεσπαρμένος, διερρωγώς , κατερρωγώς fissus, diruptus, disruptus ῤακῶδης pannosus. որ գրի եւ ՊԱՏԱՌՈՏՈՒՆ, ՊԱՏԱՌՈՏԻ. Չարաչար պատառեալ. հնոտի եւ բրդգզեալ. կցկցեալ. ցնցոտի. պատռտած՝ կարկտած՝ փաչատած.
Զիւր զգեստիկն քճքճեալ պատառատուն ի դուրս բերէր. (Ագաթ.։)
Սարսռայցեն խարա՜զն եւ պատառատուն գրգլեկօքն. (Ածաբ. աղք.։)
Զաղքատ եւ զպատառատուն հանդերձն յինքեան ունել. (Նիւս. երգ.։)
Ընդ անպէտ պատառատուն պատմուճանի՝ տայ մեզ զպատմուճանն լուսափայլ զ՝ի վերուստ անկեալն. (Եփր. պհ.։)
Պատառոտուն կամ պատառատուն հանդերձ, հանդերձիւք։ Յորժամ ետես զպատառոտուն չանչաղոտիսն, ուստի՞ ասէ զայդ պատառոտիսդ ըզգեցեալ ես. (Վրք. հց. ձ։)
Տարածանեն եւ զհանդերձս առաջի նորա ... ի բաց ընկենուն զհին՝ զաղտեղեալն եւ զպատառատուն, զի զգեցցին զնորն եւ զանապականն։ Տիկք փտեալք եւ պատառատունք. (Իգն.։)
Զպատառոտուն մաշկեակն ի բաց ընկէց։ Նա էր պատառոտուն եւ հին տիկն. (Տօնակ.։)
Պատառատուն գործի, կամ պատառոտուն գործիք. (Ոսկ. յհ.։ Մագ. ՟Ի՟Թ։ Վրդն. աւետար.։)
Պատառոտուն տերե՜ւովն ծածկելով զմերկութիւն իւրեանց։ Ի ձեռն մկրտութեան զպատառատուն պատմուճան տերեւոյն մերկացուսցեն. (Ճաշոց։ Երզն. մտթ.։)
Մի՜ պատառոտուն կարկատեալ (վերծանութեան). (Մագ. լ։)
to tear, to tear to bits or pieces, to lacerate, to rend;
to cleave, to cut, to divide, to slash;
to break, to crack, to split, to burst;
յօշ յօշ —, to cut to pieces, to dilaniate, to rend;
զմիմեանս —, to tear each other;
— զթագաւորութիւնն, to break up the kingdom;
— զեզինս, to slaughter oxen;
— զոք, to kill;
ակօս —, to furrow, to plough;
— զբանտն, to break out of prison;
— զօրէնս, to transgress, to violate.
ῤήγνυμι, ῤηγνόω, ῤήσσω, διαρρηγνύμι rumpo, disrumpo, frango σχίζω scindo, findo, lacero διασπάω distraho, discerpo τέμνω decido, seco, sulco. Պատառ պատառ կոտորել, բեկանել. հերձուլ, ցելուլ, ճեղքել, յօշել, գիշատել. խզել. պայթուցանել, եթէ՜ հատմամբ, եւ եթէ բացմամբ ծերպից. պատռել, ճղքել, կտրել, բանալ.
Պատառել զհանդերձս, զպատմուճան, զօձիս։ Պատառեաց փայտ յողջակէզ։ Պատառեցից զթագաւորութիւնն ի ձեռաց Սողոմոնի։ Տիկքս պատառեցան։ Պատառիլ աղբերց, ծովու, վիմաց, լերանց.եւ այլն։
Պատառել կամելով զմիաւորութեանն պատմուճան. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Երկիր առանց ջուրց պատառի. (Եզնիկ.։)
Զվէմս պատառեցին արմատք, որ առ նոսա բուսեալ են. (Կոչ. ՟Բ։)
Պտղաբերք պատառին յոստոց վասն բազմութեան ոստոցն. (Շիր.։)
Պատառեցին զբանտն, եւ փախեան։ (Վիշապն Բաբելոնի) առեալ զկերակուրն՝ պատառեցաւ ընդ մէջ. (Բրսղ. մրկ.։)
Տեսանօղ զկուրացեալս ասիցէ, եւ ո՜չ սրագոյն բբօք պատառօղ զօդ. (Շ. թղթ.։)
Ոչ զդելփին ոք ետես՝ ակօս պատառեալ։ Երկրի թանձրութիւնն արօրով պատառեալ. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Գ։)
Պատառել զօրէնս Աստուծոյ։ Պատառել զբանս (սուրբ) գրոց ի միմեանց. (Ճ. ՟Ա.։ Ժող. շիրակ.։)
Պատառեսցէ զառողջ բանս դրժողութեամբն. (Առ որս. ՟Է։)
Պատառեաց զեզինսն։ Պատառեաց զագագ առաջի Տեառն (որպէս՝ սպան)։ Երկիր պատառեցաւ (այս է՝ դղրդեցաւ) ի բարբառոյ ուրախութեանն իսրայէլի. (Եփր. թագ.։)
cf. Պատասխանատրեմ.
Հարցեալ՝ թէ որպիսի՞ ինչ է մարդ, զտարբերութիւնն պատասխանեմք, բանական. (Անյաղթ պորփ.։)
Յովբ կրկնեալ պատասխանէ։ Իսկ զի՞նչ արդեօք կրկնեալ պատասխանիցէ. (Իսիւք.։)
Խրոխտով վեսական պատասխանեաց. (Խոր. ՟Գ. 50։)
Ընդարձակ պատասխանեաց աշակերտացն. (Բրսղ. մրկ.)
American bindweed, liane;
— կարմրածաղիկ, quamoclit, scarlet convolvulus, red jasmine.
Պատաղիճ. բաղեղն. եւ Ամենայն բոյս՝ որ պատատի.
Ընդ գետինն տարածելոյ պատատուկ խոտն. (Մեսր. երէց.։)
Պատատուկ. բաղեղն, լապլապ, սարմաշուխն. (Բժշկարան.։)
cf. Պատգամաւորութիւն.
Պատգամագնացութեամբ գաղտ խօսեցան ընդ իւրաքանչիւր ոք սիրելիս զօրացըն պարսից. (Փարպ.։)
sheath, scabbard;
case;
cover, envelope;
scale, shell;
hull, pod, cod, husk;
rind, peel, bark;
armour, cuirass;
breast;
արկանել զսուրն ի —ս, to sheathe, to put up;
cf. Մերկանամ.
θήκη, κουλεός, κολεός theca, vagina. Աման պատիչ. որպէս դարան կամ պահարան սրոյ. գուպուր.
Ա՜ռ զնորին սուսեր, եւ մերկեաց զնա ի պատենից իւրոց։ Սո՜ւրդ Տեառն, դարձի՜ր ի պատեանս քո։ Ա՜րկ զսուրդ անդրէն ի պատեանս իւր. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 15։ Երեմ. ՟Խ՟Է. 6։ Յհ. ՟Ժ՟Ը. 11։)
Ի պատեան վաղակաւորին հաստատեալ զաջն. (Նիւս. մկ. բեթղ.։)
ՊԱՏԵԱՆ. θήκη, φλοιός, λέμμα cortex, cutis ὅστρακον testa. Արտաքին պնդագոյն կեղեւ պտղոց. փեճեկ. եւ Խեցի գաղտակրայից. եւ Որպիսի եւ իցէ աման. գապուգ, գապ.
Իբրեւ զկաղին թօթափեալ յիւրաքանչիւր պատենից. (Ես. ՟Զ. 13։)
Դարանամուտ լինի (խեցեմորթն) երկուք պատենիւք ... որք զնովաւ անկեալ պնդեն պատեանք. (Փիլ. լիւս.։)
Մարգարիտ կոչեցաւ, զի իբրեւ զմարգարիտ ի գաղտակրի՝ ի մէջ կուսական երկուց պատենից մարմնոյ եւ շնչոյ՝ առանց սերման եղեւ. (Ոսկ. զատիկ.։)
Կեղծաւորն կրիայի նմանէ, որ նկարակերպ պատենիւն պատրէ զտեսօղսն. (Նեղոս.։)
Զաճելն եւ նուազել լուսնի՝ իբրեւ ընդ պատենիւք իմն մտանել եւ ելանել ասեն իմաստունք. (Եզնիկ.։)
ՊԱՏԵԱՆ. θώραξ, ὄπλον, -λα thorax, lorica, pectus, arma. Լանջապանակ. զրահ. սպառազինութիւն. եւ Լանջք. զիրհ, կէչիմ, ճէպէ.
Զրահք եւ պատեանք։ Ընդ աղխս պատենից նորա ո՞ մտանիցէ. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 2։ Յոբ. ՟Խ՟Ա. 4։)
Վահան եւ պատեանս պատրաստէին. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 15։)
Պատեանքս ստէպ բանալով եւ խափանելով ընդունին զօդն հասարակախառն. (Սեբեր. ՟Ե։)
convenient, proper, fit, suitable, decent;
well-timed, timely, opportune, seasonable, propitious, favourable;
opportunity, occasion, propitious moment;
ի —, ըստ —ի, conveniently, suitably;
— է, it is fit, it is becoming;
it is due;
ի — լինել, to befit, to become;
— համարել, to think proper, to deem it expedient;
— ժամանակ գտանել, to find a favourable opportunity;
— առնուլ, to seize the occasion, to strike the iron while it is hot;
յօգուտ արկանել զ—, to avail oneself of, to profit by the opportunity;
cf. Կորուսանեմ.
ἑπιτήδειος, συμβάλλων aptus, idoneus, opportunus, capax, convenniens, juvans. Որպէս Ի դէպ պատահեալ, կամ ի պէտս յարմարեալ. Պատշաճ. պատկանաւոր. պիտանի. դիպան. յարմար. ընդունակ. արժանի. եւ Արժան.
Ծագելով ամենեցունց՝ որք առ ի հաղորդելն են պատեհք. (Դիոն. ածայ.։)
Որ ունի սիրտս եւ զբան յամենայն իրս ի պատեհս պատուիրանացն Աստուծոյ. (Կիր. պտմ.։)
Ըստ նշանաւոր եւ անուանի լինելոյ՝ ոք պատեհ համարեալ՝ այսպէս կարգիցէ։ Աստ ժամանակ վրէժխնդրութեան պատեհի գտեալ Նինուաս՝ սպանանէ զմայրն։ Այսպէս իմն պատեհ համարեալ. (Խոր. ՟Ա. 4. եւ 16։ ՟Գ. 18։)
Զամենայն զոր ինչ ասէք՝ զպատեհն եւ զարժանն, առնեմք. (Փարպ.։)
Թէ պատեհ ոք կարծէ, ինքն գիտասցէ. (Արշ.։)
Այլաբանեսցուք պատեհ պատշաճողութեամբ. (Նար. խչ.։)
Ըստ արժանաւոր եւ պատեհ տեղեաց։ Զպատեհ պատեհ տեղիս զատուցեալ՝ շինել աղքատանոցս։ Պատեհ գտեալ ժամանակ։ Խնդրէր տեղի, եւ դէպ եւ պատեհ ժամանակ. (Կորիւն.։ Բուզ. ՟Դ. 6։ Պիտ.։ Զքր. կթ.։)
Որպէս տերեւն յիւրում ժամանակի անկանի, նոյնպէս եւ նոքա յիւրեանց պատեհ ժամանակին. (Գէ. ես.։)
Կարի պատեհ էր մեզ եւ նմա ժամս այս փրկութեան. (Փարպ.։)
Ոչ կարէաք թաղել զմարմինս նոցա յերկրի, զի եւ ոչ գիշեր ի պատեհ լինէր մեզ այսմ, եւ ոչ արծաթ հաւանեցուցանէր զպահապանսըն. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 1։)
Ի ՊԱՏԵՀ. մ. ԸՍՏ ՊԱՏԵՀԻ. εἱς δέον rite. Ըստ պատշաճի. որպէս օրէն է. գոգցես. եթէ օրէն իցէ ասել. եօլունճա, օլտուգճա, հէմէն, սանքի.
Ո՞ երաշխաւոր լինիցի մանկան յօժարութեան, եթէ ի պատեհ վարիցի տուելովք. (Բրս. ընչեղ.։)
Շինէ ապարանս կրկնայարկս եւ եռայարկս, եւ ըստ պատեհի իւրաքանչիւր արեգակնակս. (Խոր. ՟Ա. 16։)
convenience, fitness, decency;
opportunity, seasonableness, fitness of time, of circumstances;
chance;
չկորուսանել զ—, not to lose the opportunity;
յօգուտ ի կիր արկանել զ—, to profit by the occasion, to avail oneself of the opportunity;
կորուսանել զ—, not to seize the opportunity, to let the occasion pass, to let slip the opportunity.
Իւրաքանչիւր ազգի զպատեհութիւնն մատուցանէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Հատանեմ զերկիւղ ի պատեհութեան. (Մամիկ.։)
ἑπιτηδείοτης aptitudo, capavitas, opportunitas, expeditum esse. եւ այլն. Պատեհ գոլն. պատշաճողութիւն. արժանաւորութիւն. եւ Դիպուած. եւ Դէպք՝ մանաւանդ աջողակք. յարմարութիւն
Նուիրագործութեանց առ ի յընդունելութիւն պատեհութիւն ... զօրէն հրոյ նմա զմիաւորեալսն՝ ըստ իւրեանց առ աստուածանալն պատեհութեան։ ... Ըստ իւրաքանչիւր պատեհութիւն։ Ըստ աստուածընկալ պատեհութեան հուպ գոլոյն. (Դիոն.։)
Հայր անուն՝ կարողն լինելոյ ծնանել պատեհութեան է նշանական. (Կիւրղ. գանձ.։)
Կենցաղական բազմադրուագեալ պատեհութեանց, այսինքն վաճառաց տուրեւառից, եւ այլոց զբաղմանց. (Մաքս. ի դիոն.։)
Պատեհութիւնք նմա ի դէպ ելանէին։ Վասն բազում պատեհութեանցն՝ որ ելանէին նմա. (Լաստ. ՟Ա. եւ ՟Ժ։)
Հանապազ զպատեհութենէ բարւոք գնացիցն առնէ նոցա շինումն. որպէս բարի օրինակ տալ. (Վստկ. ՟Է։ 5)
to surround, to environ, to encompass, to enclose, to fence, to gird;
to besiege, to invest, to beset;
to surround, to beset, to hem in;
to envelop, to pack up;
to spread abroad, to circulate, to take or lead about;
to veneer, to plate, to cover, to overlay;
պատեալ պաշարել զոք, to make a ring round, to hem round;
to beset;
— զվէրս, to dress a wound;
անդ խոր լռութիուն պատէ զամենայն, great silence prevails there;
ահ պատեաց զնա, he was struck by fear;
cf. Շուրջ.
περιβάλλω, circumjicio, περιέχω, circumdo, complector, περιπλήκω, implico, ἑνειλέω, involvo, δεσμεύω, συνδέω, ἑνταφιάζω, colligo, convolvo, funero եւ այլն. Շուրջ արկանել կամ դնել՝ որպէս զպատ իմն, եւ պատանաւ. պատանօք պատատել. եւ Շրջապատել. ի մէջ՝ շուրջ փակել. պարփակել. պաշարել. եւ Ծածկել. վերարկել. դրուագել. եւ այլն. փաթթել, պատնել. սարմագ, քէֆինլէմէք, գաբլամագ, եօրթմէք.
Զբերան իւր պատեսցէ (բորոտն)։ Պատէ զամենայն վէրս նոցա։ Պատեաց զնա ի խանձարուրս։ Պատել կտաւով, կտաւովք (զմեռեալն). եւ այլն։
Պատեսցէ հաղբ զոտիւք իւրովք։ Պատեցից զքեզ թակարդօք իմովք։ Տոռունք մեղաց պատեցան զինեւ։ Պատեսցի ուռկանաւ ի պաշարումն. եւ այլն։
Պատեսցեն զքեւ թշնամիք քո պատնէշ։ Աննշոյլ անբաց խաւարաւն պատեցան։ Ահ պատեաց զնա։ Մինչդեռ խաղաղ լռութեանն պատեալ էր զամենայնն. եւ այլն։
Սուսերն գողիաթու պատեալ կայ ձորձով։ Որթս այս պատեալ է զնովաւ։ Պատեալ ի ներքուստ կամ արտաքուստ փայտիւ, պղնձով, ոսկւով. եւ այլն։
Պատեաց զնոսա (զորդիսն իսրայէլի) անապատն։ Հուր պատեաց զՅակովբ։ Պատեցան զնովաւ երկունք իւր. եւ այլն։
Պատէ զանդունդս որպէս ի խանձարուրս. (Պիսիդ.։)
Այսպէս զսնոտիս սնոտիւք պատէք. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Պատեալ էին զնովաւ փառք եւ պատիւ յամենեցունց. (Երզն. մտթ.։)
Շրջեցուցանել. շուրջ պատել.
Պատեաց ած Աստուած զժողովուրդն ընդ ճանապարհ անապատին։ Ա՜ծ պատեա՜ զնովաւ զամենայն մարտիկս շուրջանակի. (Ել. ՟Ժ՟Գ. 18։ Յես. ՟Զ. 3։)
Շրջիլ. փոխիլ. եւ Շաղապատիլ. գրկախառնիլ.
Գիրկս արկեալ պատեցարուք զմիմեանց պարանոցաւ. (Պտմ. աղեքս։) Սոյնպէս եւ յամենայն գիրս բազմապատիկ առմամբ։
punitive, penal, repressive;
— օրէնք, penal law.
κολαστικός poenas infligens, poenalis, punitivus. Որ ինչ հայի ի պատիժս։ պատժողական. վրէժխընդրական.
Պարտ եւ պատշաճ էր եւ զպատժական զօրութեան իւրոյ ցուցանել զհանդէս. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 14։)
Ընդ պատժական տանջանաւոր խոշտանգանօք արկանել. (Արծր. ՟Գ. 5։)
Կուսութեամբ դեր ի վերոյ քան զհարսն, եւ պատժականաւն զոյգ ընդ թագաւորութեանն. (Խոր. ՟Գ. 3։)
Խրատէ պատժականաւն եւ հեշտայնովն. (Ոսկ. եբր.։)
Ոչ զպատժականսն ասէր զնորայսն՝ զտապարն, եւ զայլսն, այլ զքաղցրագոյնսն միայն. (Շ. մտթ.։)
Կրկին ընկալան շնորհս՝ ըստ Եղիսէի, զպատժականն համայն եւ զշնորհականն. (Երզն. մտթ.։)
ՊԱՏԺԱԿԱՆ. որպէս Պատժապարտ. պատժելի.
Եւ զիս զմեղաւորս ի պատժականաց ընկա՜լ ընդ նոսին. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)
Ի կրկին նշանակութիւնսն եւս բերի ասելն,
Առաւել պատուեցաւ Յովնան՝ պատժական կարծեօքն՝ քան ամենայն մարգարէքն. (Անան. ի յովնան.։)
cf. Պատկանաւորութիւն.
ՊԱՏԿԱՆՈՒԹԻՒՆ ՊԱՏԿԱՆՈՒՄՆ. ἑφάρμοσις, ἑφαρμογή convenientia, commissura. Պատկանաւորութիւն, եւ Պատկանիլն.
Արդ զի եղիցի պատկանութիւն, այսինքն ըմբոն եւ կարող հասումն, պարտ է գիտելումն ոչ շարժիլ. (Սահմ. ՟Ա։)
Ամենայն սէր, ամենայն պատկանումն. (Դիոն. ածայ.։)
Ընդ նմին պատկանութեամբ գեղազարդեցին (այսինքն զայլ մասունս սրբոց խաչափայտին). (Նար. խչ.։)
Եթէ ի բացատրութեանն պատկանութիւն ոք նայեսցի. (Սկեւռ. լմբ.։)
venerable, august;
respectful, bashful;
shameful;
— զանձն ցուցանել, to make oneself respected;
— գործել, ընծայեցուցանել, to render respectable, to cause to be respected.
Արժանի պատկառանաց. ակնածելի. եւ Ամօթալի.
Զպատկառելիսն խայտառակեսցի, զգաղտնիսն հրապարակեցի. (Նար. ՟Կ՟Ե։)
Պատկառելի է կանանց ազգ առաւել քան զարանց. (Նար. երգ.։ 1)
cause, motive;
pretext, excuse, cloak, colour;
—նօք, under pretence of;
վասն որո՞յ, վասն որո՞ց or յի՞նչ —նաց, why ? for what cause ?
ամբարտաւանութեան —նօք, on account of pride;
զբօսանաց —նաւ, for walking;
պէսպէս —նօք, under different pretexts;
բառնալ զ—նս, to take away the pretext.
πρόφασις, ἕμφασις praetextus, species. Պատճառք ճարտարեալք, սնոտիք. պատրուակ. արտաքին երեւոյթ. պեհանէ, մահանա.
Գնայր Հեղէոդրոս, պատճառանօք՝ իբրեւ սորին ասորւոցն եւ տաճկաստանի քաղաքացն զաշակերտութեամբ շրջել։ Պատճառանօք յերկարել զաղօթս։ Պատճառանօք՝ որպէս թէ առաջոյ կողմանէ զխարիսխն ձգելոյ իցեն։ Եթէ պատճառանօք, եւ եթէ ճշմարտութեամբ. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 8։ Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 40։ Գծ. ՟Ի՟Է. 30։ Փիլ. ՟Ա. 18։)
ՊԱՏՃԱՌԱՆՔ. αἱτία causa. Որպիսի եւ իցէ պատճառ. սէպէպ.
Անկեալ կիսամահ՝ վասն որոյ պատճառանաց (ա՜յլ ձ. վասն որոց պատճառաց) մեռանէր՝ յայտ առնէր։ Վասն այսր պատճառանաց աղաչեցի, եւ այլն. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 18։ Գծ. ՟Ի՟Ը. 20։)
Վասն այսպիսի ինչ պատճառանաց (այսինքն անցից անցելոց). (Եւս. քր. ՟Ա։)
Բայց թէ յի՞նչ պատճառանաց գալուստ նոցա այսր, ո՜չ գիտեմ. (Խոր. ՟Բ. 54։)
Որ կատարեալն են սիրով նորա, բարձրագոյն են նոքա ի պատճառանաց օրինաց (իբր ի խտրանաց, կամ յերկիւղէ) Եփր. (ղեւտ.։)
Գտանի եւ յեզականն, Պատճառանաւ, որպէս նխ. Ի պատճառս. աղագաւ.
Իբրեւ զբօսանաց պատճառանաւ (այլ ձ. պատճառաւ). (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 46։)
Մեծարանաց պատճառանաւ առ ինքն կոչէր. (Բուզ. ՟Ե. 3։)
to narrate, to relate, to recount, to recite, to tell, to report, to expose, to debit an account, to say by retail;
to publish, to manifest, to announce;
երկինք պատմեն զփառս աստուծոյ, the heavens proclaim the glory of God.
ἰστορέω, ἑξηγέομαι, διηγέομαι narro, enarro, expono, recenseo ἁναγγέλλω, ἁπαγγέλλω, δηλόω nuncio, denuncio, manifesto. Ճառել՝ բանիւ եւ գրով. ազդել. յայտնել. ծանուցանել, հռչակել. նագլ՝ իֆատէ՝ պէյան էթմէք, խապէր վէրմէք.
Պատմեն գիրք թագաւորութեանն։ Աստի սկիզբն արասցուք բանցիդ՝ պատմել խոստացելոց։ Պատմեցէ՜ք ինձ։ Պատմեաց ծառայն Իսահակայ զամենայն զխօսսն։ Պատմեաց տակառապետն զերազն իւր Յովսէփայ։ Պատմեցէ՜ք ի հեթանոսս զգործս նորա։ Պատմեցից զամենայն սքանչելիս քո։ Երկինք պատմեն զփառս Աստուծոյ։ Ետես զնա, եւ պատմեաց զնմանէ։ Վասն պատերազմացն պատմէին հեթանոսքն։ Ո՞ պատմեաց քեզ՝ թէ մերկ ես։ Ել պատմեաց երկուց եղբարց իւրոց արտաքոյ։ Պատմեցաւ Աբրաամու։ Պատմեսցեն զիրաւունս քո Յակոբայ։ Պատմէին բանքս այսոքիկ.եւ այլն։
historian, narrator;
interpreter;
— վարուց, biographer, cf. Կենսագիր.
καταγγελλεύς nunciator, delator. Այն որ պատմէ, կամ ճառէ, ծանուցանէ.
Օտարոտի իմն դից թուի պատմիչ լինելոյ. (Գործ. ՟Ժ՟Է. 18։)
ՊԱՏՄԻՉ. ἁναγνώστης lector, interpres. Վերծանող. մեկնիչ.
Եզր քահանայ եւ պատմիչ օրինացն Տեառն. (՟Ա. Եզր. ՟Ը. եւ ՟Թ. ստէպ։)
Զպատմիչս օրինացն սրբոց (սատակէր հերովդէս). (Եւս. քր. ՟Բ։)
history;
narration, recital, account;
tale;
explanation, exposition;
— վարուց, biography;
cf. Կենսագրութիւն;
— արտաքնոց, profane history;
— սուրբ գրոց, Sacred History;
գիրք or յիշատակք պատմութեանց, Stromatum;
կարգել զ—, cf. Պատմագրեմ;
ի — արկանել, cf. Պատմեմ.
ἰστορία historia διήγησις, διήγημα narratio, enarratio. Բան պատմեալ՝ բերանով կամ գրով. ազդումն լրոյ. զրոյցք. ճառ. թարիխ, նագլ.
Գրեալ է ի գիրս պատմութեանց թագաւորաց Իսրայէլի։ Լուաւ Գեդէոն զպատմութիւն երազոյն, եւ զմեկնութիւն նորա։ Տաց զսա յառակ եւ ի պատմութիւն յամենայն ազգս։ Որդի՜ մարդոյ, պատմեա՜ պատմութիւն, եւ խօսեա՜ց առակ առ տունդ Իսրայէլի։ Վերստին կարգել զպատմութիւնն վասն իրացն հաստատելոց ի մեզ.եւ այլն։
Ոչ է պատմութիւն ճշմարիտ՝ առանց ժամանակագրութեան. (Խոր. ՟Բ. 79։)
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ. ἑξήγησις, ἁξίωσις explicatio, declaratio. Մեկնութիւն. բացատրութիւն. (ըստ յն. ոճոյ). թաֆսիլ.
Արդ ոչ կամիս դու իմանալ այդպէս, գոյ եւ այլ պատմութիւն. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Պատասխանի, թէ վասն է՞ր ասես զիս բարի. եւ պատմութիւն բանին։ Յանդիմանութիւն անուսումնութեան է ասացեալդ, եւ ո՜չ աստուածաբանութեան պատմութիւն։ Ըստ պատմութեան յեղանակի (այսինքն բացատրական եղանակաւ)։ Պատմութիւն ուղիղ հաւատոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Զիւր ցաւսն ի պատմութիւն արկանէ. (Իսիւք.։)
ԳԻՐՔ կամ ՅԻՇԱՏԱԿՔ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆՑ՝ կոչին առ Եւս. պտմ. ՟Զ. 14. գիրք ճառից Կղեմայ Աղեքսանդրացւոյ, մակագրեալ ըստ յն. τροματέων stromatum. իբր յաճախապատում, կամ սփիւռք աղխամաղխից։
honourable, respectable, estimable, venerable;
precious, rare, excellent, exquisite;
noble;
հայր —, Reverend Father;
—ք, noblemen, nobility, principal persons;
առ — ս ունել զոք, to hold or have in honour;
— ամենայն ժողովրդեան, respected by all people.
τίμιος, ἕντιμος, ἕνδοξος honorabilis, honoratus. Արժանի պատուոյ. պատուելի, պատուաւոր, յարգի. արգոյ. ազնիւ. փառաւոր. պատկառելի. պիտուական, աղէկ.
Եթէ հանցես զպատունկանն յանարգէ, իբրեւ զբերան իմ եղիցես։ Մնասցէ սակաւաւոր, եւ ոչ պատուական։ Զարանց պատուականաց։ Մեծութեամբ պատուականաւ։ Զբանս պատուականս։ Երկնչել ի պատուական եւ ի սքանչելի անուանէ տեառն աստուծոյ քո։ Պատուական արեամբն քրիստոսի։ Օրէնսուսոյց՝ պատուական ամենայն ժողովրդեանն։ ՛Որ էր նմա պատուական։ Զայնպիսիսն առ պատուականս ունիջեք. (եւն։)
Պատուական զինուորութիւնն հասանէր ի չարտշուք անարգութիւն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Բանն տեառն պատուական էր յաւուրսն յայնոսիկ։ Պատուականն՝ անօսր եւ չքնաղ. զի ոչ ստէպ պատասխանի առնէր աստուած. (Կիւրղ. թագ.։)
Մարդ պատուական եղիցի քան զականս սովփերայ։ Քար, կամ ակն պատուական։ Պատուական մարգարիտ։ Անօթ պատուական. (Եւն։)
ՊԱՏՈՒԱԿԱՆՔ գ. Ազնուականք. իշխանաւորք. մեծամեծք. պատուաւորք, մենծերը.
Քահանայիցն, եւ պատուականաց, եւ զօրագլխաց. (Նեեմ. ՟Բ. 16։)
Զամենայն երեւելի պատուկանսն հրամայէր յընթրիս կոչել. (Եղիշ. ՟Է։)
graft, graff;
inoculation, vaccination, cow-pox;
insertion, addition;
conjunction, union;
թարախ —ի, pus, vaccine matter;
—իւ որդի, adoptive son;
—իւ հայր, putative, adoptive father.
ἑγκέντρισις, ἑμφύτευσις insitio, insertio. Հիւսուած պատուածով. որպէս ագոյցք ոստոյ յոսա՝ առ նոր կամ առաւել պտղաբերութիւն նմանութեամբ՝ Զօդ. կցորդութիւն. սատար. պատկին, պատրուս.
Մտցէ ձայնդ այդ աստուածաարարեալ ընդ պատուաստ յօդիցս շաղկապութեան. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Առ զհոդւոյն հո՛ղմըն պատուաստ, ղեկա՛ խրատիւըս՝ լե՛ր պատրաստ. (Կրպտ. ոտ.։)
ՊԱՏՈՒԱՍՏ. Յաւելուած. վերագրութիւն. կցուած. իլավէ, ուստի որդեգիրն կոչի Որդի պատուաստիւ, որ եւ դրութեամբ, Պաճուճանօք. որպէս յն. θέσις adoptio θετικῶς, προσαχθείς per adoptionem promotus.
Ասաց նախ զիւր հայր, որ բնութեամբն իսկ էր. եւ ապա էած ի վերայ, եւ հայրն ձեր, որ պատուաստիւն էր։ Որդի կոչեցաւ՝ ոչ եթէ պատուաստիւ որդեգրութեան, այլ բնութեամբ՝ ծնեալ ի հօրէ։ Լիել լինիք եւ դուք՝ որդիք, այլ պատուաստիւ ըստ շնորհաց։ Առ հայր իմ, եւ առ հայր ձեր, այսինքն այլազգ իմ՝ բնութեամբ, այլազգ ձեր պատուաստիւ. (Կոչ. ՟Է. ՟Ծ. ՟Ծ՟Ա։)
gift, donation;
collation;
tradition;
giving in, delivery, surrender;
— օրինաց, legislation, forming laws;
— եօթանասնից, the Septuagint.
ՏՈՒՉՈՒԹԻՒՆ կամ ՏԸՒՉՈՒԹԻՆ. δόσις, ἕκδοσις , ἁπόδοσις, παράδοσις donatio, redditio, retributio, editio, expositio, traditio χορηγία erogatio, largitio. Տըւողութիւն. տըւումն. տուրք. շնորհ. պարգեւ. շնորհումն. ձիրք.
Տըւչութիւն յաջողուածոց ունէր ի մարտս առաւել քան զամենայն ոք. (Խոր. ՟Բ. 49։)
Կենսաբեր տըւչութեանն շնորհելոյ։ Չի՛ք այլ ինչ իբր զտըւչութիւն շնորհացս այսմիկ եւ խաղաղութեան. (Ագաթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Վասն տըւչութեան օրինացն։ Յետ օրինացն տըւչութեան։ Օրինացն տըւչութեամբ. (Մխ. երեմ.։ Երզն. մտթ.։ Պտրգ.։)
ՏՈՒՉՈՒԹԻՒՆ. որպէս Աւանդութիւն.
Ոչ ասացին, թէ զանցանեն զօրինօքն մովսեսի, այլ թէ տըւչութեամբ ծերոցն։ Ընդէ՞ր անցանէք զպատուիրանաւն աստուծոյ վասն ձերոյ տըւչութեան։ յոյժ նախանձախնդիր էի հայրենի տըւչութեանց իմոց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26. եւ Ոսկ. գաղ.։)
Յունարէն թարգմանութեանս տուչութիւն. նոյն պէս էր եւ առաքելական տըւչութիւնն։ Զի մի՛ հեռասցին նոքա ի տըւչութենէ անտի առաքելոցն։ Պահեն նոքա զտըւչութենէ առաջին սովորութեանն. (Եւս. քր. եւ Եւս. պտմ.։)
Ասէ եւսեբի ի քրոնիկոնին իբրեւ ի տուչութենէ զայս ինչ. (Նախ. յուդթ.։)
Առ նոյն՝ յայլմէ տըւչութենէ. զի այսպէս ունէր. (Երգ. ՟Ը.) ի վերջն. (գրի եւ՛ վրիպակաւ, յայլմէ տեսչութենէ)։
Վասն պետրոսի այսպիսի տըւչութիւն եղեւ. ընթերցի՛ր, տեսչութիւն (աստուծոյ)։
cf. Տպաւորեմ.
τυπόω formo, imprimo, exprimo. Ձեւացուցանել որպէս տիպ նմանութեան. նմանեցուցանել. ձեւացընել.
Առ այն գեղեցկութիւնն հայելով՝ այնպէս զինքն ապացուցանէ ըստ գեղեցիկ նմանութեանն։ Տպացուցանէ յինքեան զլուսափայլ տպազարդութիւն. (Դիոն. եկեղ.։ Անան. եկեղ։)
Օրինակօք զտնօրէնութեան տպացոյց առաջի մտացն մովսէսի. (Իգն.։ Բրսղ. մրկ.։)
Տպացուցանէ բնութեան աշխարհիս։ Զո՞ր պատկեր արեգակն տպացուցանէ արարչին. (Մաշկ.։)
Սա (ղուկաս) ի չորեքկերպեան կառսն օրինակեցաւ եզամբն, եւ ի չորից գետոցն տպացոյց զնա տիգրիս. (Հ. կիլիկ.։)
very hot, burning;
— ժամ or — ժամանակ, hot hours of the day;
ի — ժամու աւուրն, in the heat of the day;
— ժամու or ի — ժամու, during the heat.
որ եւ ասի ՏՕ՛Թ. Տապագին. ջերմ յմյժ.
Իբրեւ զլոյս տօթագին ի մէջօրէի. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 4. յն. տօթ։)
Յայսմ տօթագին քարանձաւի արգելեալք. (Շ. ընդհանր.։)
Եւ այնպէս էր տեղին տօթագին առաւել քան զհնոցն բաբելոնի. (Վրք. պօղայ ի Ճ. ՟Բ. (որ ի Ճ. ՟Ա. գրի տօթագոյն. եւ Վրք. հց. տօթն տեղւոյն)։)