entirely consumed;
all-consuming, all-devouring, epidemic, epizootic, contagious.
Համայն ճարակեալ, ծախեալ, կերեալ.
Առ համաճարակ ամենաբոլոր ախտացեալ հոգիս վիրաւոր. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
born of the same mother;
— եղբայր, uterine, by the mother's side.
ὀμομήτριος uterinus Ի նոյն մօրէ ծնեալ. որոց մայրն է մի. մէկ մօրէ.
Զբենիամին զեղբայր իւր զհամամայր։ Ծն. (՟Խ՟Գ. 29։)
Եղբայր միահայր, եւ ո՛չ համամայր։ Համամօր եղբօրն իւրոյ անտիոքայ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զքոյր իւր ոչ համամայր։ Եղբարք համամայր՝ յայլեւայլ հօրէ. (Խոր. ՟Բ. 85. եւ Խոր. առ արծր.։)
Եղբարք միմեանց համամարք. (Շ. մտթ.։)
cohabitant;
dwelling under the same roof.
ὀμόστεγος contubernalis. Յարկակից. բնակակից.
Ոչ միայն համայարկ է, այլեւ համասեղան միշտ լինի. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Օտարք, եւ ոչ համայարկ։ Զմիամիտն թռչուն (զաղաւնի) եւ զհամայարկն արձակէ. (Վրդն. սղ. եւ Վրդն. ծն.։)
pansperm.
universally destroying.
homonymously.
ὀμωνύμως comuni, veleodem nomine. Նովին անուամբ. միօրինակ կոչմամբ. անխտիր. եւ Հոմանունաբար.
Որոց անուանք երկաքանչիւրոց նոցա համանունաբար միմեանց կիրակոս ճանաչիւր. (Յհ. կթ.։)
Երկինք անուանեաց համանունաբար հրեղէն երկնից վերին յարկին. (Ոսկիփոր.։)
Ի վերայ ամենայն գողոց եւ գողութեանն անուն եւ պատիժ. (Շ. ընդհանր.։)
Հրեշտակք անուանին ամենայն երկնային դասապետութիւնքն համանունաբար։ Որպէս ձեռքն գործոց է պաշտպան, այսպէս եւ գործն նորին համանունաբար կոչի ի գրոց (ձեռք). (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Զհամանունաբար ասիլն եւ քրիստոս եւ որդի եւ տէր. (Պրպմ. ՟Ի՟Զ։)
the whole country, the public;
countryman.
ՀԱՄԱՇԽԱՐՀ կամ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԻ. Համօրէն աշխարհ. եւ որ ինչ ա՛նկ է նմին.
Դասադաս մտանէին ի համաշխարհի խնդրուածս. յն. համաշխարհական. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 18։)
Նախ քան զհամաշխարհի խաղաղութիւնն եկեղեցւոյ (քրիստոսիւ). (Ճ. ՟Ժ.։)
Ոչ վասն անձին ամենատէրն (հանէր զգիշերն ի գլուխ յաղօթս), այլ համաշխարհի յուսումն զայն գործէր. (Կորիւն.։)
Համաշխարհի նամակ յղէր, յիւրաքանչիւր գործըս խրատէր. (Լմբ. ի շնորհ.։)
done by every body, general, universal.
Գործեալն յամենայն աշխարհէ կամ մարդկանէ.
Ետես աստուած զհամաշխարհագործ զմեղսն տարածել. (Ագաթ.։)
universal, general, common, public.
καθολικός, οἱκουμενικός universus, universalis, generalis. Որ ինչ հայի առ աշխարհ համօրէն. հասարակաց. ընդհանրական. տիեզերական.
Համաշխարհական ջրհեղեղ, կամ նաւաբերկութիւն, կորուստ, բարկութիւն, նեղութիւն, տագնապ. (Շ. մտթ.։ Ոսկ. ի պետր. եւ Ոսկ. յեղիա.։ Յճխ. ՟Ը։ Ագաթ.։ Իգն.։)
Ի համաշխարհական աւուրն յարութեան. (Կաղանկտ.։)
Ի համաշխարհական յարութեան։ Ի սկզբան լինելութեան ի համաշխարհական գոյացութեան։ Համաշխարհական եւ տիեզերական հաւատք։ Համաշխարհական ուրախութիւնն եկեղեցւոյ (առ քրիստոսիւ)։ Համաշխարհական կոչմամբ. (Խոսր.։ Սեբեր. ՟Է։ Յհ. իմ. եկեղ.։)
Կղոդիոս ... առ սովաւ եղեւ սովն համաշխարհական. (Շիր. քրոն.։)
Տե՛ս եւ զնորա զհամաշխարհական շրջագայութիւնն. (Պրոկղ. ի ղկ.։)
Համաշխարհական հնչէ փողն. (Ոսկիփոր.։)
Ոչ զմասնաւոր ինչ, այլ զհամաշխարհականն եւ զյայտնին ամենեցուն։ Համաշխարհական ընթացից է քննօղ, եւ ոչ մասնաւոր ճանապարհի կուսանաց. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։ Լմբ. ժղ. ՟Դ. 10։)
Ընդ համաշխարհականս հնչեցեալ բնակիչս աշխարհի. (Պիտ.։)
Դարձեալ ի համաշխարհականաց բարբառի ի բուն գլխաւոր արարածոցն։ Յաւելի զերկիր, զերկին, զաստեղս, այլ նոքա թերեւս համաշխարհականք. տեսցուք զսեպհականսն։ Զի եթէ զերկիրս ես արարի, յայտ է եթէ ի համաշխարհական աստուած եմ. (Ոսկ. ես.։)
ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱԿԱՆ. χωρικός regions πάνδημος publicus, vulgaris եւ այլն. Գաւառական. ազգային. քաղաքական. հանդիսական. աշխարհաժողով՝ իբր բազմաժողով. եւ Ռամկական կամ հասարակ.
Առաւել հոգ ի մտի արկանէր զհամաշխարհականս սփոփելով. (Կորիւն.։)
Զհամաշխարհականդ խորտակումն (ի շարժման դըւնայ) գիտացի. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Համաշխարհական եկեղեցւոյն անտիոքացւոց, կամ որ ի նիկոմիդիա. (Ճ. ՟Ա.։)
Բանն համաշխարհական՝ որ կայ ի լեզուս շինակեաց արանց (իբրեւ առած). (Տօնակ.։)
of the same country;
countryman.
ὀμόχωρος ejusdem regionis, popularis, vicinus. Որ է ի նմին աշխարհէ կամ յերկրէ. գաւառակից. քաղաքակից այր աշխարհիկ. եւ Ինչ մի իւրոյ երկրի.
(Սուքիասանք) էին համաշխարհիկք եւ հաւատարիմք սաթինկայ. (Արծր. ՟Ա. 11։)
Ո՞րպէս կամիմք ժառանգել զարքայութիւնն երկնից՝ ընդ համաշխարհիկս բնակելով։ Ոչ եգիտ անդ նաւ համաշխարհիկ։ Համաշխարհիկն այն նաւ (այսինքն նաւակն համաշխարհիկ նաւավարի). (Վրք. հց. ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Բ։)
all-surrounding;
— վիհ, chaos.
Շուրջ պատօղ բոլորովին.
Որ անդստին իսկ ի բնէ համապարփակ մթութեան աշխարհակալն միգի շրջէր նկատէր. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
written briefly, in a few words.
ՀԱՄԱՌՕՏԱԳԻԾ ՀԱՄԱՌՕՏԱԳԻՐ. Համառօտիւ գծագրեալ. կարճառօտ գրեալ.
Ի սոյն համառօտագիծ մատենի։ Դուն ինչ դրութիւնս համառօտագիր դրուատից. (Նար. յիշ. եւ Նար. խչ.։)
abbreviation.
of the same race or stock.
Որ է ի նոյն սերնդոց. համազգի. համասեռ.
Զքամահանսն՝ որ ի վեհն, եւ ի համասերդ, եւ ի բնութեան կարիս արար. (Պիտ.։)
produced from the same seed.
Որ է ի նոյն սերմանէ. հարազատ. եւ Երկուորեակ եղբայր.
(Յակոբ) համասերմ միաբոյս զուգաշաւիղ եղբօրն յաղթեաց. (Նար. մծբ.։)
of a common origin.
mutually fond.
fragrant, odoriferous, sweet-smelling or scented.
• «անուշաբոյր, անուշահոտ, հոտաւէտ (ծաղիկների համար ասուած)։ Ագաթ. Զքր. կթ. Վրդն. անթ. «մի տեսակ անուշահոտ և գեղեցիկ ծաղիկ է. lvchnis orientalis» Մխ. առ. Մխ. հեր. գրուած է նաև համսպրամ, համասփրամ, համասպրան և հայաձև կերպարանքի տակ մտած՝ համա-սփիւռ։
• = Պհլ. *hamspram ձևից, որ թէև աւան-դուած չէ իրանական գրականութեան մէջ, սակայն կայ արմատը՝ պհլ. spram կամ spa-ram, պազ. sparham, պրս. isparam, sipa-ram, isparγam «ռեհան ծաղիկը», սոգդ. *sparγum «ծաղիկ»։ Սրանցից բարդուած ձևեր են հյ. շահասպրամ, պհլ. nānukspram, պրս. mūrdisparam, mūrdisfaram ևն ծաղկի անունները։ -Սպրամ բուն իրանական բառ է և նշանակում է «ծաղիկ». հմմտ. սոգդ. *sparγmak «ծաղիկ», զնդ. sparəγa «ծիլ, ընձիւղ» (սլաքի), frasparəγa «ծիլ, ոստ» (ծառի)։ Պատկանում է հնխ. sphereg-, sperg-արմատին, որի ժառանգներից յիշա-տակելի են սանս. sphúrǰati «յանկարծ դուրս գալ», sphúrja «մի տեսակ բոյս», յն. ἀσπά-թαγος «նորաբողբոջ ծիլ, ծնեբեկ», լիթ. spur-gas «բոյսի աչքերը», հոլլ. sporkel «փետ-րուար ամիսը», անգլ. spring «գարուն» (իբր ակնուռները բացուելու ժամանակ), անգսք. spraek, spranka «ծիլ» ևն (տե՛ս Walde 728, Pokorny 2, 673)։-Հիւբշ. էջ 177։
ՀԱՄԱՍՊՐԱՄ ὁσφραντικός, ἁρωματικός, εὕοδμος odorus, odorifer, fragrans, suaviter olens. գրի եւ ՀԱՄԱՍՓՐԱՆ. (իբր ի հյ. համասփիւռ. կամ ի յն. օսֆրանդօ՛ս ). Անուշաբուրիչ. անուշահոտ. հոտաւէտ.
Յասմիկն, եւ մանուշակն, եւ այլ ամենայն համասպրամն ծաղկանցն եւ ծառոցն բոյսք բողբոջոց. (Ագաթ.։)
Տնկեաց զդրախտն, եւ զարդարեալ յօրինեաց զանազան եւ երփն երփն լի համասպրամ (կամ համասփրամ) ծաղկօք։ Իբրեւ հովիտս գարնանային զանազան եւ համասպրամ ծաղկօք զարդարեալ եւ պաճուճեալ. (Զքր. կթ.։)
Իբրեւ զմարգս համասպրամ ծաղկէք լի. (Վրդն. յանթառամն.։)
ՀԱՄԱՍՊՐԱՆ կամ ՀԱՄԱՍՊՐԱՄ. ի. գ. Համասպրամ եդաւ ի կարգի բառարանիս ըստ սովորական առման նախնեաց՝ որպէս ընդհանուր անուն անուշահոտ եւ համասփիւռ ծաղկանց։ Այլ ասի լինել ի կողմանս հայաստան աշխարհի եւ առանձին ծաղիկ սակաւագիւտ.
եւ ըստ այսմ գրի ի (Մխ. առակ. ՟Ի՟Ը.)
Կամեցան (ծաղկունք) եւ ինքեանց կարգել թագաւորութիւն. ոմանք ասէին զշուշան լինել, եւ այլքզախրիզան, եւ բազումք զհամասպրան. եւ ամենեցուն հաճոյ թուեցաւ լնել համասպրանն։ Երկոտասան ոստ է համասպրանին . . . մեծամեծ ունելով զօրութիւն բժշկութեան։ Ամենեցուն հաւանութեամբ թագաւորեաց համասպրանն. (ուր եւ ի ՟Ի՟Է. յիշին յատկութիւնք ինչ ծաղկանց։)
patriarchal seat or residence.
Բնակարան եւ աթոռ կաթողիկոսի. Հայրապետանոց.
Մերձ ի սուրբ եկեղեցին կաթողիկոսարանի. (Յհ. կթ.։)
Զկաթողիկոսարանն արեւելից ոչ աւերէ, որ դեռեւս կայ ի նմա. (Կաղանկտ.։)
Զօր հինգշաբաթուն մեծացուցանել ի սուրբն սիոն ի կաթողիկոսարանն (վրաց). (Պտմ. վր.։)
Քննեցի սորին վասն զպատարագամատոյց աղօթս ի կաթողիկոսարանն. (Լմբ. պտրգ.։)
Ի տան կաթողիկոսարանին. (Ուռպել.։)
coppersmith, brazier;
boiler-maker.
coppersmth's calling;
boiler manufacture.
detained in prison, prisoner, captive;
police-man.
δεσμώτης, δέσμιος, ἄλων vinctus, captivus, carceratus. որ եւ ԿԱԼԱԿԱՆ. Կալեալն, յանցաւոր կամ գերի. եդեալ ի կալանս. կապեալն ի բանտի. դութուգ, մահպուս. Տե՛ս (Ծն. ՟Լ՟Թ. 20։ Ես. ՟Ի՟Բ. 3։ Գծ. ՟Ժ՟Զ. 25։)
Բանդականաց եւ կալանաւորաց. (Կորիւն.։)
Իբր զհերքեալ իմն կալանաւոր. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
ԿԱԼԱՆԱՒՈՐ գ. որպէս Կալանաւորիչ. դահիճ.
Հասին կալանաւորք, եւ առին զնա տարան եդին ի բերդն. (Լաստ. ՟Ժ։)
ԿԱԼԱՆԱՒՈՐ. ա. Որ ինչ անկ է կալանաւորաց, պատժաւորաց՝
Կալանաւոր կապանօք չարչարէր զիշխանս։ Որք ի կալանաւոր կապանաց, եւ ի դիպահւոջ. (Յհ. կթ.։)
cf. Կալանաւոր;
turnkey;
lock-smith.
Բառ հոմաձայն ի հյ. որպէս եբր. մասէկկէր. որ անխտիր նշանակէ՝ Կալանաւոր կապեալ եւ փակեալ ի բանտ, կամ Բանտապետ, եւ Արուեստաւոր փականաց, դարբին. վասն որոյ ըստ ՟ա նշ. յն. դնի δεσμώτης . եւ ըստ ՟բ ի լտ. inclusor, որում առաւել ի դէպ գայ եւ մերս թարգմանութիւն։
Զարուեստադէտսն, եւ զկալանաւորակապսն, եւ զմեծամեծսն։ Ազատաց, եւ արուեստագիտաց, եւ կալանաւորակապաց։ Զիշխանսն եւ զկալանաւորակապսն. (Երեմ. ՟Ի՟Դ. 1։ ՟Ի՟Թ. 2։ Բար. ՟Ա. 9։)
detention, captivity, imprisonment
soda;
alkali;
— կայուն, ցնդական, fixed, volatile alkali.
ԿԱԼԱՔԱՐ կամ ԿԱԼԷՔԱՐ Մոխիր խոտոյ իրիք՝ քարացեալ որպէս աղ. վարի իբր աճառ, եւ դեռ խածուածոյ օձից. աղ ալքալի, ղալլի, խալիա, կէլէքէր, քարէքար, շիխար։ Բժշկարան.։ լտ. ալքա՛լի, քա՛լի. իտ. սօ՛տա։ Կամ ըստ Լեհ. որպէս կապոյտ ներկ. լտ. կլա՛սդում, իսա՛դիս։
barns, granaries.
իբր Կալք. οἰ ἄλω areae. կալերը. խըրմէնլէր.
Յափշտակեցին զկալորայն. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Գ. 1։)
rent of a farm.
landed proprietor.
feudality.
galvanoplastic.
hanging gardens.
ԿԱԽԱՂԱՆԱԲՈՒՐԱՍՏԱՆ, ԿԱԽԱՂԱՆԱՒՈՐ ԲՈՒՐԱՍՏԱՆ. κρεμαστός παράδεισος hortus pensilis Պարտէզ շինեալ ի կախ ի վերայ կամարակապ սեանց, կամ վանդակաւոր զարդուք յօդս.
Զարքունիսն մատաղատունկ տնկովք ծառոց զարդարեաց, եւ անուն կոչեաց կախաղանաբուրաստանս։ Անուանելոյ կախաղանաւոր բուրաստանին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Կախաղանաբուրաստան.
ԿԱԽԱՂԱՆԱԲՈՒՐԱՍՏԱՆ, ԿԱԽԱՂԱՆԱՒՈՐ ԲՈՒՐԱՍՏԱՆ. κρεμαστός παράδεισος hortus pensilis Պարտէզ շինեալ ի կախ ի վերայ կամարակապ սեանց, կամ վանդակաւոր զարդուք յօդս.
Զարքունիսն մատաղատունկ տնկովք ծառոց զարդարեաց, եւ անուն կոչեաց կախաղանաբուրաստանս։ Անուանելոյ կախաղանաւոր բուրաստանին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
charmer, enchanter, sorcerer, wizard, conjurer, magician.
• , ի-ա հլ. «հմայող, վհուկ» ՍԳր. որից կախարդել Օր. ժը. 11. կախարդանք Օր. ժը. 12. Նաւում. գ. 4. Եզն. կախարդինք Եփր. վկ. արև. 150-3. Ագաթ. կախարդու-թիւն ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. I. կախարդական Պիտ. դիւակախարդ Կանոն. դիւթակախարդ Կանոն. կախարդակից (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք առաք. 194. -կախարդ, վհուկ, դիւթ և հմայ հոմանիշների տարբերութեան վրայ տե՛ս Տաթև. հարց. 388։
• = Իրանեանից փոխառեալ բառ, որի պրս. ձևը աւանդուած չէ. հմմտ. ոնդ. kaxvaraδa-«կախարդ», իգ. kaxvarəiδī «վհուկ, կա-խարդ կին»։ Բուն նշանակութիւնը համար-ւում է «սև գոյնով սոսկալի մարդ կամ ժո-ղովուրդ՝ որ պարապում է կախարդութեամբ, գնչու, չինկանա» և այս իմաստով հմմտ. հբգ. swarz, գերմ. Schwarz, գոթ. swarts, հհիւս. svartr, անգսք. sweart, անգլ. swart, հոլլ. zwart «սև» բառերի հետ (Bartholo-mae, Altir. Wört. 462, Walde 726 Kluoe 444, Pokorny, 2, 535)։-Հիւբշ. էջ 162։
• ՆՀԲ խարդախ բառի՞ց։ Ուղիղ մեկ-նութիւնը տուաւ նախ Lag. Beitr. Bak-tr Lex 40, 26։ Հիւնք. ախտարք բա-ռից. Մառ ИАН 1920, 127 կազմուած է դնում կա մասնիկով խարդ արմա-տից, որ գտնում է նաև խարդ-ախ բա-ռի մէջ։
• ԳՒՌ.-Մշ. կախարդ՝, Երև. Կր. Մկ. Սւմ կախարթ, Սչ. գախարդ՝, Պլ. գախարթ, Խրբ. դախառդ'. թրքախօս հայերից կախարդ Ատն. (Արևելք, 1888 նոյ. 8-9). Պօլսում նշանակում է նաև «զլուխը առջևը կախած» (օր. Ի՞նչ կախարդ-կախարդ նստեր ես. Կա-խարդ երեսներ). Ռ. գախարթ «խաբեբայ»։
φαρμακός, φαρμακεύς fascinator, praestigiator, veneficus γόης incantator եւ այլն. Դիւթ. կիւս. վհուկ. մոգ. սուտ եւ խարդախ մարգարէ. դեղատու. թովիչ. խաբօղ լսելեաց եւ աչաց դիւական գործակցութեամբ. Տե՛ս (Ել. ՟Է. 10։ ՟Թ. 11։ ՟Ի՟Բ. 17։ Երեմ. ՟Ի՟Է. 9. Նաւում. ՟Գ. 4։ Յայտ. ՟Ի՟Ա. 8։)
fairy or magic art or power, witchcraft, demonology.
φοητεία praestigiae, incantamentum. Ուսումն կամ տղանդ կախարդական. կախարդութիւն.
Զանազանի մոգականն ի կախարդութեան, եւ կախարդագիտութիւն ի դեղագիտութեան. (Նոննոս.։)
pertaining to sorcery or witchcraft, magical, cabalistic.
Որ ինչ անկ է կախարդաց եւ կախարդութեան. խաբէական. կեղծ. պատիր. խարդախ. հրապուրիչ.
Կախարդական արուեստ, կամ ձեւ, բան, պատրանք, չարիք. (Պիտ.։)
Կախարդական մեքենայք, կամ հաւանութիւն. (Լմբ. ովս.։ Ճ. ՟Բ.։)
bewitchment, enchantment.
ἑπαιοιδή incantamentum φάρμακον, -κιον veneficium, medicamentum. Գործ կախարդութեան. խարդավանք. բժժանք. չարարուեստ հնարք. թովչութիւն. հրապոյրք.
Հաւահարց լինիցի, եւ կախարդիցէ կախարդանօք։ Վաճառէր զտոհմս կախարդանօք իւրովք. (Օր. ՟Ժ՟Ը. 12։ Նաւում. ՟Գ. 4։)
Գիր, կամ աղանդ կախարդանաց. (Եզնիկ.։ Ճ. ՟Ա.։)
Մի կախարդանօք զձերդ աղանդեալ որսայցէ զգայարանս. (Պիտ.։ ռմկ. աչք խաբել։)
practising sorcery, addicted to cabalistic practices;
magical;
գիրք —աց, conjuring books.
• , ի-ա հլ. «կախարդ» Գծ. բ. 19. Շիր. Երզն. մտթ. 468. «կախարդա-կան» Ագաթ. § 203, Փարպ. ճշ. 204ա։
• = Իրանեանից փոխառեալ բառ, որ ո՛չ մի իրանական լեզւում աւանդուած չէ. ենթա-դրում է զնդ. *kaxvarəδasarah-, որ կազ-մուած է զնդ. *kaxvarəδa-«կախարդ» և sarah-=պհլ. պրս. sar «գլուխ» բառերից, իբրև «գլուխ կախարդաց». հմմտ հյ. աղան-դասար «աղանդապետ, աղանդաւորների գլուխ»։-Հիւբշ. 236։
• ՆՀԲ «իբր կախարդանս արարօղ կամ կախարդասարաս և կամ գիտակ կա-խարդութեան սարօք իւրովք»։ Հիւնք. բարդուած պրս. sar բառով՝ համեմատ պրս. dīvsar «խեռ, վատթար, ժանտ» ձևի։
(իբր կախարդանս արարօղ, կամ կախարդասարաս, եւ կամ գիտակ կախարդութեան սարօք իւրովք, այս ինքն ամենայն հանգամանօք) վարի իբր Կախարդ, եւ կախարդական. յն. τὰ περιέργα πράσας curiosa faciens.
Բազումք ի կախարդասարացն։ Մարդիկ կախարդասարք. (Գծ. ՟Բ. 19։ Շջր։ Լմբ. իմ.։ Երզն. մտթ.։)
Կախարդասար աղանդ, կամ վարդապետութիւն. (Ագաթ.։ Ճ. ՟Ա.։ Փարպ.։)
to charm, to bewitch, to enchant, to fascinate;
to flatter, to allure.
ἑπᾴδω incanto. Կախարդական հնարիւք դիւթել, թովել, պատրել, հրապուրել, խարդախել, որսալ.
Կախարդիցէ կախարդանօք. (Օր. ՟Ժ՟Ը. 11։)
Զոր համարեցան կախարդել զսա կանանց. (Խոր. ՟Բ. 58։)
Բջջանօք ինչ յուռթից կախարդել. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
Գինարբու հացկերութեամբ կախարդեալ։ Կախարդել արտօսրահոս ողորմելի գեղձմամբք. (Պիտ.։)
Մի՛ պատրեսցուք ի հեշտալեացս. որք կախարդեն զզգայութիւնս. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Կախարդէ զնաձայինիւ տասնաղեացն, (Վրք.հց. ՟Ժ։)
bewitcher, enchanter, magician.
charm, enchantment, spell, fascination, sorcery, magic, witchcraft, theurgy.
φαρμακεία, φάρμακον veneficium, fascinatio ἑπαιοιδία incantatio γοητεία praestigiae μαντεία divinatio. Կախարդական արուեստ, գործ, եւ գործիք. կախարդանք. խարդավանք. պատրանք. մոգութիւն. հմայութիւն, թովչութիւն, վհկութիւն, դիւթութիւն. դեղատուութիւն. բժժանք. Տե՛ս (Ել. ՟Է. 11. 22։ ՟Ը. 7. 18։ Ես. ՟Խ՟Է. 9. 12։ Իմ. ՟Ժ՟Բ. 4։ ՟Ժ՟Ը. 13։ Միք. ՟Է. 11։ ՟Դ. Թագ. ՟Բ. 22։)
Զի թէ նմանեաւ իւրիք գործեցեալ լինէին կախարդութեանցն իրք արդեօք պատրեալ հաւանէին. (Պիտ.։)
Պիւթագորաս բազում ազգս կախարդութեամբ յուզեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Զանազանի մոգականն ի կախարդութենէ. զի մոգութիւն է մակակոչութիւն բարեգործ (կարծեցեալ) դիւաց. իսկ կախարդութիւն մակակոչութիւն դիւաց չարագործաց. (Նոննոս.։)
Իսկ (Բրս. մկրտ.)
Այնպիսի տեսի ես երբեմն զկախարդութիւն հաւու դիւրահնարի. Ճարտարութիւն. վարպետութիւն ուսուալ։
swing;
see-saw;
whirligig.
bewailing aloud, mourning plaintively, howling with grief;
lamentably, plaintively, deploringly, with piercing cries.
Զի գոնէ ի կական լալոյ դադարեցուսցեն զնա. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Իջւսեցէք յարմար ձայն կականաբար. (Գանձ.։)
Կական բարձօղ, կամ բառնալով.
Կականաբարձ արտասուալից զձեռս լի աղօթիւք յերկինս համբառնային. (Ագաթ.։)
Կականաբարձ զիս ողբացէ՛ք. (Մանդ. ՟Ի՟Դ։)
Ամենեքեան կականաբարձ եւ արտօսրաթորք գոչեն անյարմարաբար. (Բրս. ապաշխ.։)
lamentable, rueful, mournful, full of lamentation or complaint.
ԿԱԿԱՆԱԼԻ ԿԱԿԱՆԱԼԻՐ. Լրի կամ լցեալ կականօք. արտասուալից. լալագին եւ մեծագոչ.
Կնոջ կականա լի բարբառք։ Կականալի ողբովք։ Կականալիր հառաչմամբ. (ՃՃ.։)
Կականալիր աղաղակաւ. (Ուռպ.։)
Կանչեմ առ քեզ ձայն կանացի, կականալիր ու ողորմելի. (Շ. եդես.։)
ԿԱԿԱՆԱԼԻ ԿԱԿԱՆԱԼԻՐ. Լրի կամ լցեալ կականօք. արտասուալից. լալագին եւ մեծագոչ.
Կնոջ կականա լի բարբառք։ Կականալի ողբովք։ Կականալիր հառաչմամբ. (ՃՃ.։)
Կականալիր աղաղակաւ. (Ուռպ.։)
Կանչեմ առ քեզ ձայն կանացի, կականալիր ու ողորմելի. (Շ. եդես.։)
cassia;
conserve of cassia;
cassia-tree.
• «մի տեսակ ներկատու բոյս է. ասպուր, լտ. carhtamus tinctorius L» Բժշ. որ և գրուած է կակծիրակ, կակճիրակ, կաճկիրակ, ծակժիրակ, կաճկրակ, հակժի-րակ և հաճկիրակ։
• = Իրանեան փոխառութիւն է. ենթադրում է պհլ. *kākzirak ձևը, որի ժառանգն է պրս. [arabic word] kāzira կամ կրճատ [arabic word] kazra «ասպուր» հոմանիշը։ Իրանեան բառը բար-ռուած պէտք է լինի kak և žirak բառերից. հմմտ. պրս. [hebrew word] kak (որից թրք. [arabic word] kekik) «ծոթրին», [arabic word] kākunī «ծոթ րին», [arabic word] kākiyān «ասպուր», օ︎ ǰira «ասպուր», օ [arabic word] zīra կամ օ.︎ žira «մի տեսակ չաման, տճկ. քիմյօն»։ Պառս-ևերէնի ǰira և žira ձևերի պատճառով է որ հայերէնի մէջ էլ գտնում ենք կակժիրակ, կակճիրակ ևն։
• Բառարանները մեկնած էին այս բա-ռը շատ զանազան ձևերով. ինչպէս «կասիա, խաչափայտ, ասպուրի հունդ. խիարշամպա, սալիխա ևն»։ Առաջին անգամ Նորայր. Բազմ. 1905, 227 հա-մեմատեւով պրս. քեաժիյրէ ձևի հետ-դրաւ «ասպուր, carthame», որից յե-տոյ նոյնը Արթինեան, Տունկերը էջ 3-7 և Ածաշնչի տունկերը, էջ 75։
• ԳՒՌ.-Վն. կանճրակ, Մկ. կանջրmկ, Մշ. կանջարագ։
ԿԱԿԺԻՐԱԿ կամ ԿԱԿԾԻՐԱԿ Որպէս Կասիա ի պէտս դեղոյ. զի ի բառս Գաղիանոսի դնի որպէս յն. κάσσια σύριγξ cassia siliquae. ռմկ. խիարշէմպէ. այն է դեղ մաքրողական թթուաշ զովացուցիչ՝ ի պտղոյ ծառոյ, նման պտղոյ եղջերենւոյ, բայց բոլորշի երկայն։ ( ի Բժշկարանի կոչի եւ Սալիխա. եւ մեկնի.
Սուրբ գրիգորի ծառին խէժն է, կամ Սալխ Ծառոյն կեղեւն է cf. ԿԱՍԻԱ։
thin-skinned.
porter, carrier.
to prepare, to fit up, to provide with, to furnish, to stock.
ԿԱՀԱՒՈՐԵՄ ԿԱՀԱՒՈՐԻՄ, ԿԱՀԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ ՀԱՄԱՐԻՄ, ԿԱՀԵՄ ԿԱՀԻՄ. κατασκευάζω, -ομαι paro, instruo, -or. Հանդերձել կազմել՝ զիրս եւ զանձն իւր. Ճահաւոր եւ կարեւոր համարել. ջանալ. հնտրիլ. յարմարել. կազմել.
Ի պարոյկս բանին կահաւորելով. (Երզն. քեր.։)
Վասն զի բազում իրս պղատոն աստուածաբանէ, եւ վասն աստուածաբանութեանն կահաւորի. իսկ ուսումնականն կահաւորի վասն այնոցիկ, որք ենթակայութեամբ նիւթաւորք գոն. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)
Կահաւորութիւն համարեցայ, մանաւանդ թէ օգուտ իսկ, եւ կարեւոր պէտս՝ համառօտիւք զամենեսին ի կիր արկանել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անտաղտուկ կահիցէ զիմաստութեան վարդապետութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Կահեմ զկարգս կահաւորելոց. (Երզն. քեր.։)
Լծորդութիւնք շեշտոլոր բայից. իններորդ հոյիւ, զոր օրինակ կահեմ. (Երզն. քեր.։)
conveniency;
— համարել, to judge suitable.
ԿԱՀԱՒՈՐԵՄ ԿԱՀԱՒՈՐԻՄ, ԿԱՀԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ ՀԱՄԱՐԻՄ, ԿԱՀԵՄ ԿԱՀԻՄ. κατασκευάζω, -ομαι paro, instruo, -or. Հանդերձել կազմել՝ զիրս եւ զանձն իւր. Ճահաւոր եւ կարեւոր համարել. ջանալ. հնտրիլ. յարմարել. կազմել.
Ի պարոյկս բանին կահաւորելով. (Երզն. քեր.։)
Վասն զի բազում իրս պղատոն աստուածաբանէ, եւ վասն աստուածաբանութեանն կահաւորի. իսկ ուսումնականն կահաւորի վասն այնոցիկ, որք ենթակայութեամբ նիւթաւորք գոն. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)
Կահաւորութիւն համարեցայ, մանաւանդ թէ օգուտ իսկ, եւ կարեւոր պէտս՝ համառօտիւք զամենեսին ի կիր արկանել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անտաղտուկ կահիցէ զիմաստութեան վարդապետութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Կահեմ զկարգս կահաւորելոց. (Երզն. քեր.։)
Լծորդութիւնք շեշտոլոր բայից. իններորդ հոյիւ, զոր օրինակ կահեմ. (Երզն. քեր.։)
pitcher, pot, jug, jar.
• «ջրի աման, սափոր» Բուզ. 170 ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• ԳԲ համեմատում է արաբ ճարա հո-մանիշի հետ։
Անօթ ջրոյ. սափոր.
Կահոյր մի ջուր. (Բուզ. ՟Դ. 54։)
cf. Կեղակարծ.
ԿԱՂԱԿԱՐԾ եւ ԿԱՂԱԿԱՐԾԵԼԻ. որ եւ ԿԵՂԱԿԱՐԾ. Կամ խեղ կարծեօք. կաղալով կարծեաց՝ կասկածանօք. խիթալի.
Հովիւքն կասկածք կաղակարծք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Կաղակարծ ընկալեալ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Կաղակարծելի իմն ցուցանէ զոմանս անյայտաբար. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Պատիր պտղովն կաղակարծելի բաժամտութեամբն. (Թէոդոր. խչ.։)
green;
dark green.
(Զմրուխտն) յեսանաւն մաշելով եւ ծախելով, զայն միայն թողուն անծախ, որ ինչ ի նմա տեսանի կանաչագոյն. (Նիւս. երգ.։)
cf. Կանաչազգեաց.
ԿԱՆԱՉԱԶԳԵԱՑ ԿԱՆԱՉԱԶԳԵՍՏ. Զգեցեալ զկանաչութիւն. դալարացեալ. դալարագեղ.
Զոստս եւ զուռ կանաջազգեացս. (Խոր. վրդվռ.։)
Կանաչազգեստ հասակ գարնայնոյն. (Ագաթ.։)
Դալարացան անապատք հեթանոսաց, եւ կանաչազգեստք եղեն. (Վանակ. յոբ.։)
fresh, blooming.
Կանաչ տեսլեամբ. դալար.
Ցամպքեցուցանէ զկանաչաձեւ բոյսս դալարիցն. (Ագաթ.։)
to become green, to grow green again;
to be verdant.
χλωρίζομαι, θάλλω viresco, vireo, viridis sum. Զգենուլ զգոյն կանաչ. եւ Դալարանալ. ուռճանալ. ծաղկիլ.
արած կանաչացեալ, կամ կարմրացեալ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 49։)
Միթէ կանաչանա՞յ պրտու առանց ջրոյ. (Յոբ. ՟Ը. 11։)
Յաւուրս գարնայնոյ կանաչանայ. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Հանապազ կանաչեալ, համակ նորոգեալ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Երփնազարդ հոգւոցն տունկք կանաչացեալ կենդանութեամբ. (Շ. տաղ.։)
Երջանկին իսահակայ կանաչացեալ ի մեզ ժառանգ. (Տաղ.։)
to paint or stain green, to make green.
Տալ կանաչանալ. դալարացուցանել. բողբոջեցուցանել. կանանչցընել.
Վերստին կանաչացոյց զմեզ ի ձմեռային մեռելութենէ. (Ժող. հռոմկլ.։)
Եթէ տեսի՞ց զցող անձրեւոյն կանաչացուցանօղն հոգւոց ինձ արօտ. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
green, green colour;
verdure.
Կանաչ գոլն, կանաչ գոյն. մանաւանդ Դալարութիւն. կանաչասաղարթութիւն.
Կանջութիւն, սպիտակութիւն ... ընդ որակութեամբ են. (Անյաղթ պորփ.։)
Ի ծառս ... որ յար ի կանաչութեան կան մնան. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
Ի թզենին՝ որ առաւել ունէր կանաչութիւնն. (Երզն. մտթ.։)
Մշտափթիթ լուսեղէն կանաչութեամբն ծաղկեալ։ Լուսեղէն կանաչութեամբ հրոյն էր ծաղկեալ. (Խոր. հռիփս.։)
Յորժամ երկիրն խոնաւ լինի, եւ ունի նշանակ ջրոյ յինքեան զկանաչութիւն բուսոյն. (Անան. զղջ.։)
hemp;
tow.
ԿԱՆԱՓ որ եւ ԿԱՆԵՓ. Նոյն անուն է եւ յայլ լեզուս. κάνναβις, κάνναβος cannabis, -ba, -bum;
stuppa. Բոյս կամ եղէգն խոշոր կտաւոյ. հաստ կտաւ. խծուծ.
Մուրացի ոմն զկանափ մետաքս կարծեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Զ։)
Կտաւատ, եւ կանափ։ Կանափն ընդունի զթանձր եւ զգէճ գետինն։ Կանափն ծեծես, եղն դուրս կուտայ, ա՛ռ եւ ի գո՛րծ ած. (Վստկ.։ Բժշկարան.։)
standing, upright, straight, erect;
— հասակ, beautifully shaped, erect stature.
Կանգուն կացեալ վայելուչ օրինակաւ.
cf. Կանգնագեղ.
ԿԱՆԳՆԱԿԱՆ որ եւ ԿԱՆԳՆԱԾ. Կանգուն կացեալ. կանգնեալ.
Ի խաչն իւր կանգնական զյաղթականն ցուցանէ. (Ագաթ.։)
Այլեւ տախտակամած էր կանգնած իբր անջրպետ. (Նչ. եզեկ.։)
cubit measure;
cf. Կանգնեան.
որ եւ ԿԱՆԳՆԵԱՆ. Չափեալն կանգնաւ. ունօղ զչափ կանգնոյ՝ միոյ կամ բազմաց. կանկուն մը, ասչափ կանկուն.
Սիւնս կանգնաւորս, այսինքն կանգնաչափս։ Երկու կանգնաչափ թանձր կուտեալ. (Վրդն. ել. եւ Վրդն. թուոց.։)
measuring by cubits.
Չափելն եւ չափիլն կանգնաւ. որոշեալ չափ կանգնոյ.
Կանգնաչափութիւն պատկերին նաբուգոդոնոսորայ՝ ՟Կ՟Զ. յարեալ ի վեց հարիւր ամս նոյի, առ որով ջրհեղեղ, լինի ՟ոկզ. այն է թիւ անուան գազանին, այսինքն նեռին. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
to raise, to lift up, to re-instate, to re-establish;
to raise up, to erect, to set up, to found, to build, to rebuild, to construct.
ἑγείρω, ἑξεγείρω, ἁνορθόω, κατορθόω erigo, suscito ἁνίστημι statuo αἵρω levo եւ այլն. Կանգուն կացուցանել յոտին կամ ուղղորդ. ուղղել ի բարձրութիւն. ի վեր յարուցանել զանկեալն. կր. յառնել. յոտին կալ. աւարտիլ. կանգնել, կանգնիլ, կեցնել, կայնիլ, կենալ, տնկել, շտկել.
Եթէ գլորիցի մին, կանգնեսցէ զնա ընկեր իւր։ Ձեռն ձգեալ առ իս՝ կանգնեաց զիս ի ծունգս իմ, եւ ի թաթս ձեռաց իմոց։ Կանգնել զգլորեալս. զմենքենայս առ պարիսպն. զնիզակն ի վերայ վիրաւորաց։ Կանգնել արձան, նշան, զխորան. եւ այլն։ Կանգնել յերկրէ զտնանկն, կամ զաւերակս։ Կանգնեցէ՛ք զնովաւ նետակալս։ Յարիցեն մեռեալք, եւ կանգնեսցին՝ որ իցեն ի գերեզմանս։ Կանգնեցաւ որայն իմ, եկաց ուղղորդ։ Կանգնեցաւ, եւ նստաւ մեռեալն. եւ այլն։
ԿԱՆԳՆԵԼ. որպէս Կառուցանել, հաստատել. շինել. շէն պահել. զարդարել. նորոգել.
Այլ այս օգնականս՝ զոր ասէ (վասն եւայի,) վասն կանգնելոյ աշխարհիս արար նորա զկեանս մարդկութեան, սոյնպէս ուղղեաց եւ կանգնեաց զկեանս աշխարհի մարիամ կոյս, որ ծնաւ զքրիստոս. (Եփր. ծն.։)
Կանգնել զտաճար, կամ զաթոռ, զթագաւորութիւն. զբան իւր, կամ զբանս ուխտին, զանուն եղբօր իւրոյ ի մէջ իսրայէլի։ Հանճարով կանգնի տուն։ Ոչ եթէ բազում զօրօք յաղթութիւնն կանգնի. եւ այլն։
ԿԱՆԳՆԻԼ. որպէս Զկայ առնուլ. դադարել. հանդարտիլ. ռմկ. ոճով.
(Արեգակն եւ լուսին ի կատարածի) պայծառանան ըստ մարգարէութեանն, եւ կանգնին. (Երզն. մտթ.։ որպէս ռմկ. կանկ առնուլ։)
Յստակեալ կանգնեցաւ ջուրն. (Վրք. հց. ՟Գ.) իբր ռմկ. կայնեցաւ, այսինքն հանդարտեալ եկաց։
the raising up;
re-establishment, building, erection, construction;
restoring, reviving;
resurrection.
ԿԱՆԳՆՈՒԹԻՒՆ ԿԱՆԳՆՈՒՄՆ. ἕγερσις erectio ἁνάστασις resurrectio. Կանգնիլն. յոտին կալն. յառնելն. յարութիւն. շինութիւն. նորոգութիւն.
Մկրտութիւն զօրութիւն է յարութեանն. իսկ արդ ի կանգնութեան նորա յաւուր՝ զյարութեան շնորհս ընկալցուք. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Ի գլորումն եւ ի կանգնումն բազմաց. (Ղկ. ՟Բ. 34։)
Յուսալով զկանգնումն գլորելոյն. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Կանգնեաց ի կանգնումն յարութեան, որ ոչ անկանի. (Շ. մտթ.։)
Կանգնումն պարսպաց, կամ աշխարհի. (Նախ. եզեկ.։ Վեցօր. ՟Է։)
Կանգնումն վերստին՝ կործանեցելոյս. (Նար. ՟Ի՟Թ. իբր կանգնիչ տիրապէս։)
Օգնականք նորա են եւ գազանք, զի նոքօք եգիտ նա զկանգնումն իրաց բազմաց. (Եփր. ծն.։)
cf. Կանգնութիւն.
ԿԱՆԳՆՈՒԹԻՒՆ ԿԱՆԳՆՈՒՄՆ. ἕγερσις erectio ἁνάστασις resurrectio. Կանգնիլն. յոտին կալն. յառնելն. յարութիւն. շինութիւն. նորոգութիւն.
Մկրտութիւն զօրութիւն է յարութեանն. իսկ արդ ի կանգնութեան նորա յաւուր՝ զյարութեան շնորհս ընկալցուք. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Ի գլորումն եւ ի կանգնումն բազմաց. (Ղկ. ՟Բ. 34։)
Յուսալով զկանգնումն գլորելոյն. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Կանգնեաց ի կանգնումն յարութեան, որ ոչ անկանի. (Շ. մտթ.։)
Կանգնումն պարսպաց, կամ աշխարհի. (Նախ. եզեկ.։ Վեցօր. ՟Է։)
Կանգնումն վերստին՝ կործանեցելոյս. (Նար. ՟Ի՟Թ. իբր կանգնիչ տիրապէս։)
Օգնականք նորա են եւ գազանք, զի նոքօք եգիտ նա զկանգնումն իրաց բազմաց. (Եփր. ծն.։)
cubit;
straight, standing, perpendicular, erect, on foot;
firm, stable;
— կալ, to be up or a foot;
to rise, to get up;
գնալ —, to be haughty, proud, vain;
նստաւ —, he sat upright;
եկաց —, he stopped, stayed, or did not pass beyond.
πῆχυς եւս եւ κύβιτον cubitus, -um . Անուն չափոյ, եւ ձող չափողական, ըստ հասարակ առման՝ Չափ միջոցի յարմկանէ ցծայր միջամատին, որչափ է եւ յուսոց ցարմուկն. այսինքն երկու թզաչափ. բայց սրբազան կանգունն էր կրկինն հասարակ կանգնոյ, այսինքն որչափ է ամբողջ բազուկն. ա՛յլ է եւ հսկայից կանգունն, եւ արքունին, եւ երկրաչափականն, եւ ազգայինն, եւ գաւառականն. զոր օրինակ Գ. Թագ. Է. 15. բարձրութիւն պղնձի սեան ասի լինել ԺԸ. կանգուն. որ ԼԵ դնի ի Բ. Մնաց. Գ. 15. եւ Երեմ. ԾԲ. 21. իսկ Փիլ. ել. Բ. 1. վեց թզաչափ դնէ զկանգունն, որպէս եւ զթիզն քիլ կոչէ. կանկուն .... եբր. ամմա.
Յերեքհարիւր կանգնոյ զերկայնութիւն տապանին ... ի մի կանգուն կատարեսցես զնա ի վերուստ։ Արասցես տապանակ, յերկուց կանգնոյ եւ ի կիսոյ զերկայնութիւն նորա, եւ ի կանգնոյ եւ ի կիսոյ զլայնութիւն նորա։ Կանգնաւ յայսմ կողմանէ, եւ կանգնաւ յայնմ կողմանէ։ Գոգեալք երեսուն եւ երիւք կանգնովք. եւ այլն։
ԿԱՆԳՈՒՆ 2 ա.մ. ὁρθός, ἑγερθείς rectus, erectus ἐστός, ἐστικός, ἁναστάς stans, surgens. եւ ընդ բայի. արմատ Կանգնելոյ. կայուն. որ կայյոտին. ուղղորդ. ուղիղ. ուղղաբերձ. հաստատուն. եւ Անթերի. կանկնած, կանկ առած, եւ կայնած, շիտակ, հաստատ.
Որպէս ոք զի ժողովէ որայ կանգուն ի գիրկս իւր. (Ես. ԺԷ. 5։)
Ոչ գնայցէք կանգուն։ Նստաւ կանգուն։ Կանգուն կացցէ կամ եղիցի առաջի իմ աթոռ նորա կամ տուն կամ վկայութիւն. (Բ. Թագ. Է. 16. 26։ Երեմ. լ. 20։)
Յայնժամ կանգուն կացեալ մեծին սահակայ։ Կանգուն կալով երկիրպագին հարեւանցի. (Խոր. Գ. 65։ Շ. բարձր.։)
Կամ կործանեալս կանգուն։ Ի նոյն ինքն յեցեալ՝ կայ կանգուն. (Նար. ԺԱ. եւ Նար. մծբ.։)
Զի թէ կանգուն է, տեառն իւրում կանգուն է. (Մծբ. ԺԹ։)
Որ կարծէ զինքն կանգուն, զգո՛յշ լիցի՝ գուցէ անկանիցի. (Լմբ. սղ.։)
Որքան կանգուն է տաճարն ի միջի իւրում, չար ի վերայ մեր ոչ գայցէ. (Մխ. երեմ.։)
Մարդոյս կազմութիւն կանգուն գոլով՝ ի վեր միշտ զհայելն գուշակէ առ աստուած։ Ծառայն փութայ զամենայն աւուր ծառայութիւն ի կանգուն ունել. այսինքն ուղիղ եւ անպակաս վճարել. (Խոսր.։)
Երկիր ի շինութեան լինելով եւ ի խաղաղութեան՝ հարկք արքունի կանգուն երթիցեն. այսինքն ուղղորդ եւ անթերի լինին. (Արծր. Բ. 6։)
Զտեղի առ յիսուս, այսինքն արգել զգնացսն, եւ եկաց կանգուն. իմա՛ որպէս ռմկ. կանկ առաւ, կայնեցաւ։
cannabine. drill, duck.
Ի կանեփոյ գործեալ. ձորձ ի հաստ կտաւոյ.
Զգեցոյց նմա չուխայս (կամ պարեգօտս) հւնս եւ պատառատունս, եւ խոշոր կանեփիս. (Ճ. ՟Դ.։ Հ=Յ. նոյ. ՟Ժ՟Ե.։)
urtica cannabina.
զոր այսպէս մեկնէ (Եզնիկ.)
Կանեփուկն թուփ ինչ է, որոյ սերմն նորա դեղ է, եւ նոյն դարձեալ կասեցուցիչ ցանկութեան։
celandine, tetter-wort.
Ըստ Բժշկարանի մեկնի յայսպէս.
որ է հողմափայտն. եւ մամիրան ասեն։ Իսկ պրս. թուրքերէն ասի, որպէս ծիծառնախոտ։
foretelling, prediction;
introduction.
նախասացութիւն. կանխաւ ասելն. որպէս προάγγελμα praedictio.
Ըստ գրոյն կանխաբանութեան. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
Թէ որպէս զանեղութիւն որդւոյն կանխաբանութեամբ բացայատէ. (Նանայ ի սկիզբն յհ.։)
foreknowing, pre-scient;
diviner, foreboder;
prognosticator.
προειδώς, προγνώστης, προγινώσκων praescius, praesciens. Որ կանխաւ գիտէ զլինելոցս. յառաջատես. նախատես. եւ Կանխագիտական.
Միայն ինքն (աստուած) կանխագէտ է հանդերձելոց։ Թոյլ ետ անձնիչխանին (դիւին) ընդ անձնիշխանին (մարդոյ) ոգորել. ոչ նա կանխագէտ, եւ սա ոչ կանխագէտ. (Եզնիկ.։)
Կանխագէտն ասեմ շնորհիւ (մարգարէութեան)։ Կանխագէտ տեսանօղս։ Զկանխագէտ տեսութիւն զեկուցանէր. (Պիտ.։)
Կանխագէտ իմաստութիւն աստոծոյ։ Կանխագէտ տնտեսութիւն վերնոյն։ Կանխագէտ զօրութիւն. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Նիւս. կազմ.։)
Իբրեւ զկանխագէտս զգուշասջիք. (՟Բ. Պետ. ՟Գ. 17։)
foreknowledge, prescience, gift of prophecy.
πρόγνωσις praenotio, praescientia πρόνοια providentia եւ consultum, industria. Կանուխ կամ կանխաւ գիտութիւն հանդերձելոց, յառաջ գիտութիւն. իբրու սեպհական աստուծոյ՝ ասի.
Խորհրդով եւ կանխագիտութեամբ աստուծոյ. (Գործ. ՟Բ. 23։ եւ Յճխ. ՟Ժ՟Ե։ եւ Յհ. կթ.։)
Հօր տալով զկանխագիտութիւն՝ ոչ զորդի եւ զհոգի զրկէ ի նախագիտութենէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Կանխագիտութիւնն չէ՛ պատճառ չարեաց. (Եզնիկ.։)
Եւ իբրեւ հաղորդական մարգարէից.
Կանխագիտութիւն ոչ այլ ինչ, բայց միայն ապագայից իրացն յայտնութիւն ի սիրտս նախատեսացն կերպարանեալ. (Շ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
Լցեալ լինէի վարդապետական շնորհալից իմն կանխագիտութեամբ. (Պիտ.։)
Եւս եւ Կանխագոյն տեղեկութիւն իրաց. նախածանօթութիւն. գիտութիւն.
already, before, previously, formerly, antecedently.
Կանխագոյն են աւետիքն ծառայութեան քան զմտանել նոցա։ Կանխագոյն է քան զօրէնս չորեքհարիւր երեսուն ամաւ. (Մծբ. ՟Բ։)
Տեսակս իցեն կանխագունից նոցա։ Յաղագս բնութեամբ կանխագունի. որպէս կենդանին քան զբանականն. (Դամասկ.։)
Կանխագոյն ճառեալ։ Կանխագոյն շինեցաւ. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։ Եւս. քր.։)
Կանխագոյն կրեցին. (Նախ. ՟Գ. Մակ.։)
Եկեալ առ նա կանխագոյն։ Զօրս կանխագոյն առաքեալ էր, (Խոր.՟Բ. 59։ ՟Գ. 60։)
Մարգարէն կանխագոյն նախաձայնեաց. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Նշին ծառ է, որ կանխագոյն զբողբոջս ծաղկին փթթէ. (Լմբ. ժղ.։)
foreboding, foretelling;
foreboded or foretold.
ԿԱՆԽԱԳՈՒՇԱԿ եւ ԿԱՆԽԱԳՈՒՇԱԿԵԱԼ. Կանխաւ գուշակօղ եւ գուշակեալ. նախաձայնեալ. մարգարէական.
Զօր կանխագուշակ տեսութեամբ պատմաբանեալ. (Խոսր.։)
Յայտնէ ելք իրացն զկանխագուշակ տեսութիւնս։ Ըստ կանխագուշակ մարգարէութեանն. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ատ.։)
Դիւրաւ ճանաչել զժամանակն ի կանխագուշակեցելոցն ի տեառնէ. (Աթ. ՟Ը։)
forewarning;
forewarned.
Ըստ հոգեհանճար իմաստնոյն կանխազեկոյց առակի. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
cf. Վաղահաս.
Ոչ կարաց կատարել վասն կանխաժաման մահու կենաց իւրոց. (Սամ. երէց.։)
prediction, prophecy.
Յառաջ ասելով, զկանխախօսութիւն մարգարէիցն նշանակէ. (Լմբ. պտրգ.։)
Կանխախօսութիւնքն վասն զիջենալոյ եւեթ էին աստուծոյ ընդ մարդկան, եւ արդ զի՞նչ պէտք կանխախօսութեանն իցեն. (Ոսկ. ես.։)
foreknown, foreseen, predicted;
— գիտութիւն cf. Կանխագիտութիւն.
Կանխաւ ծանուցեալ արդէն յայտնի, եւ ծանօթական.
Իսկ կարգ անուանցն՝ նախ զհայր ասել, ըստ կանխածանօթ դաւանութեանն. (Ճ. ՟Դ.։)
Զկանխածանօթ գիտութեանն (քրիստոսի) ուսանէին զզօրութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8. յն. զկանխագիտութեանն։)
ancient custom or usage, ancientness;
prejudice, prepossession.
ԿԱՆԽԱԿԱԼ ԿԱՆԽԱԿԱԼՈՒ. προληπτικός anticipans, praesumens, praerogativus. Որ ինչ ի վաղուց հետէ կալեալ է, կամ պահեալ. ընդաբոյս. բնաւորեալ. սովորական. իբրեւ օրէնք եղեալ.
Զորոց խելամտութիւնն յինքեան ունէր կանխակալ գիտութեամբ. (Եզնիկ.։)
Կանխակալ էր սովորութիւնն։ Կանխակալ սովորութեամբ կատարել, սիրել, կամ կապիլ. (Սեբեր. ՟Գ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։ Երզն. մտթ.։)
Ոչ եթէ առ կանխակալին սովորութեան էր սէր սրբոյ առ նոսա. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Ո՞ չար սովորութեան, եւ կանխակալու (կամ կանխակալոյ) անմտութեան. (Ոսկ. եփես. ՟Գ։)
πρόληψις praesumtio. Կանխակալն գոլ. հնութիւն՝ իբր իրաւունք համարեալ. ձեռներիցութիւն.
Զոր վասն կանխակալութեանն ատեայր սովորութիւնն. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
early, precocious, premature, forward.
Իբրեւ զկանխահաս թզոյ. (Երեմ. ՟Ի՟Դ. 2։)
Սիրելի են տնկագործին վերջահաս պտուղքն քան զկանխահասքն. (Բրսղ. մրկ.։)
paid in anticipation, advanced;
— դրամ, advance;
— լինել, to advance, to advance sums.
to foretell, to announce beforehand, to predict.
προφωνέω praedico, praemoneo. Կանխաւ ձայնել. յառաջագոյն պատմել. քարոզել. գուշակել, ազդել.
Զայս տէրն մեր յառաջագոյն կանխաձայնեաց նոցա։ Զայս եսայի յառաջագոյն տեսեալ կանխաձայնեաց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Կանխաձայնէ զխիստ նախանձ հրէիցն. (Գէ. ես.։)
Զոր մի ըստ միոջէ կանխաձայնեցին մարգարէքն. (Բրսղ. մրկ.։)
prediction.
Կանխաւ ձայնելն. կանխասացութիւն. մարգարէութիւն.
Ըստ մարգարէին, կամ մարգարէիցն, կամ նախատեսացն կանխաձայնութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։ Գր. հր.։ Լաստ. ՟Բ։)
Նկարեալ կանխաձայնութեամբ. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
foretold, predicted.
Կանխաճառ բանք մարգարէից, կամ մարգարէութիւնք. (Լմբ. առակ.։)
Այս շարադրութիւն կանխաճառեալն բանից։ Ընդ կանխաճառեալն այգիս վարկցի։ Գտցէ զամենայն կատարեալ զկանխաճառեալսդ. (Աթ. ՟Ը. ՟Թ։)
predicting, foretelling;
foretold, foreboded;
— բանք, predictions;
— լինել, to foretell, to predict, to prognosticate;
to forewarn.
Կանխասաց մարգարէին, կամ մարգարէիցն։ Կանխասաց եղեալ մրգարէին՝ ասէ. (Լմբ. վերափոխ.։ Զքր. կթ.։ Շար.։ Ագաթ.։)
Եւ աստ ոչ միայն մարգարէութիւնքն, այլ եւ կատարումն կանխասացից. (Ոսկ. ես.։)
Կանխասաց բան, բարբառ, տառ, գիր, իրք, մարգարէութիւն. (Նար.։ Սկեւռ.։ Ագաթ.։ Մագ.։ Շար.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։ Շ. մտթ.։)
prophetic.
Իբր կանխաւ ասացեալ. այսինքն գուշակեալ, եւ վերագոյնդ ճառեալ.
Կանխասացիկ բանք մարգարէից. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Չես ինչ օգտելոց ի կանխասացիկդ բանէ։ Հակառակէին չհաւատալ կանխասացիկ պատգամացն։ ընդ սքանչելիսն խառն են եւ կանխասացիկքն (մարգարէութիւնք). (Ոսկ. ես.։)
prediction.
πρόρρησις praedictio, vaticinium. Նախաձայնութիւն. գուշակութիւն. մարգարէութիւն. բանն նախաձայնեալ.
Կանխասացութեան առ սոմնաս հանդերձապետ. (Նախ. ես.։)
Մարգարէական, կամ հոգւոյն կանխասացութիւն. (Ճ. ՟Բ.։ Խոսր.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ղ։)
Հարցանեն զժամանակ ելից կանխասացութեան. (Իգն.։)
Զի կանխասացութեամբն ուսցին. (Մխ. երեմ.։)
Զայսպիսի կանխասացութիւնս թելադրեաց. (Վրդն. ծն.։)
provident, wary, cautious, prudent.
Ըստ իւրում կանխատես իմաստութեանն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ղ։)
foresight, precaution;
prevision.
πρόνοια, πρόγνωσις praenotio, praescientia, providentia. Նախատեսութիւն, կանխագիտութիւն, նախախնամութիւն աստուծոյ. եւ մարգարէութիւն.
Ըստ ծածուկ եւ անքննին իւրոյ կանխատեսութեանն. (Փարպ.։)
Որպէս զիարդ ճանաչէ աստուածային կանխատեսութիւն։ Առ որս կամաւ եւ ըստ կանխաըեսութեան խորհրդոյ յայնոսիկ խոնարհէր տէրն. (Յհ. իմ. պաւլ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
Զկանխատեսութիւն իւր յայտ առնէ. (Նանայ.։)
Կանխատեսութիւն մարգարէից, կամ առաքելոց. (Ճ. ՟Բ.։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ղ։ Սարգ. յուդ. ՟Գ։)
foreshown, presaged.
Ո՞ւր են կանխացոյց պատգամքն աստուծոյ. (Սեբեր. ՟Ը։)
before, antecedently, formerly, anciently, in bygone times.
(ի գործիականէ բառիս Կանուխ) ὅρθρον, πρωί diluculo, mature, praemature πρότερον, πάλαι prius, antea, olim. Կանխելով. վաղ քաջ ընդ առավօտն. եւ Յառաջագոյն. ի սկզբանէ. երբեմն. վաղագոյն. փութով. կանուխ, կանուխկեկ, եւ առաջուց. Տե՛ս (Երեմ. ՟Ի՟Զ. 5։ Սոփ. ՟Գ. 5։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 16։ Եբր. ՟Ա. 1։)
Կանխաւ պատրաստել, կամ գուշակել, դրոշմել, յիշատակել, ժամանել, նկատել, ասել, վերագոչել. (Ագաթ.։ Նախ. ես. եւ առակ։ Խոր. ՟Գ. 57։ Նար. ՟Ժ՟Ա. լթ։ Շ. մտթ.։ Լմբ. առակ.։ Շար.։)
Արարէ՛ք տօնս ուրախութեան կանխաւ մինչեւ յանկիւնս սեղանոյ. իմա՛ որպէս անուն, կանխեաւ, այսինքն նորաբոյս եւ վաղ բողբոջեալ՝ թաւ ոստով. ըստ յն. πυκάζων condensus որ այլուր թարգմանի՝ պտղախայծ, բղխեալ, եւ այլն. որպէս եւ եբր. ապօթ իբր ոլորք, նարօտ եւ այլն.
(Թող զի ոմանք ի գրչաց եւ զմակբայն Կանխաւ՝ գրեն կանխեաւ. որպէս եւ անխտիր ասի՝ դիւրաւ կամ դիւրեաւ։)
in cash, ready (money);
— դրամ, ready money, cash;
— հատուցանել, to pay in advance.
priority, anteriority;
anticipation.
Եւ եթէ ո՛րչափ է կանխութիւն, ի մէջ գիշերի յառնէի ասէ. (Խոսր.։)
Կանխութիւն աղօթից. (Խոսր.։ եւ Սարգ.։)
Կանխութիւն գրոյն, կամ մարգարէութիւն. (Նար. ՟Դ։ Երզն. մտթ.։)
Զոր ասացեալ են վասն կանխութեան աստուածութեան փրկչին (յն. նախագոյութեան, կամ գոլոյն ի սկզբանէ։) Վասն կանխութեան հրէիցն (գրեաց յովսեպոս, այսինքն հնութեան, նախնեաց) (Եւս. պտմ. ՟Ա. 2։ ՟Գ. 9։)
Սկզբնաւորեալ ի կանխութենէ լինելութեան արարածոց յանսկիզբն արարողէն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Օրէնք եւ մարգարէք զկանխութիւն աստուածային խորհրդեանն բարբառին. (Տօնակ.։)
Պատրաստեալ տանջանացն կանխութեանց նիւթեալք. այսինքն ի վաղուց հանդերձեալ, կանխեալ. (Ագաթ.։)
Իբր կանխահասութիւն.
Բուսանել կանուխքն ըստ կանխութեան, եւ անագանքն ըստ անագանութեան. (Վեցօր. ՟Բ։)
already instructed or informed.
Կանխաւ ուսեալ ինչ. առաջուց սորվածը.
Զկանխուսեալն ի մոռացմունս դարձուցեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
canon law;
— գիրք, book of canons.
canonical.
Կանոնաւոր. կանոնեալ. վճռական. սահմանեալ. օրինադրեալ.
Կանովնական տառք։ Կանոնական սահմանք, կամ սահմանադրութիւն, կարգադրութիւն, հրամանք, նզովք, բան. (Շար.։ Կանոն.։ Խոր. ՟Գ. 20։ Ճ. ՟Ը.։ Լմբ. սղ. ՟Հ՟Թ։ Մխ. դտ.։ Խոսր.։)
Ի նմին լերին զկանոնական աղօթսն առնէր (քրիստոս, իբր կանոնով սահմանեալ անձին իւրում). (Ագաթ.։)
Ի կանոնականացն քոց հաւատամք յօծեալդ. այսինքն ի գրոց սրբոց. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Երիցունք մի իշխեսցեն ամենեւին կանոնական թուղթս տալ. (իբր թուղթ ընծայութեան. Կանոն.։)
to regulate, to determine, to order, to dispose, to arrange;
to prescribe, to decree, to constitute, to establish;
to canonize.
κανονίζω ad regulam dirigo, constituo. Կանոնաւ սահմանել. կանոնադրել. օրինադրել.
Զայս մեզ առաքեալ կանոնէ. (Բրս. հց.։)
Նախ ինքն արար՝ զոր մեզ կանոնեաց։ Կանոնեցեր ոչ անտես առնել. (Նար. կ. ՟Ձ՟Է։)
Արտաքոյ մերոց կանոնելոցս այլազգ նիւթեն. (Կանոն.։)
Քառասուն միայն (աւուրս) կանոնեցին. (Ճ. ՟Բ.։)
Եօթն գուբղայիւք կանոնեալ սաղմոս. (Ի գիրս խոսր.։)
Սիրես քննել զգիրս, եւ նոքօք կանոնել զառ ի քէն աւանդութինսն. (Սարկ. մարդեղ.։)
Ըստ այսմ ուսման անշարժ մնալ կանոնէ. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Շնորյիւ քո լցցուք, զմեզ կանոնեսցուք, զայլըս խրատոսցուք. (Գանձ.։)
Անկեալ առ ոտս նորա՝ աղաչէին կանոնիլ ի նմանէ. (Կլիմաք.։)
ԿԱՆՈՆԵԼ. Կարգել ի կանոն ժամանակագրութեան կամ պատմութեան. վերածել յաղիւսակս.
Այլ մեք զկարգն կանոնելով առընթեր եւ զմարաց էագաւորսն. (Խոր. ՟Ա. 21։)
Զքանիօնութիւն (Ամաց ժամանակի) կանովնեցին։ Իշարս կանովնեալ։ Դրոշմել կանոնել ի գիրս։ Կարգաւ կանոնեալ դրոշմեալ կան յոլովից գիրսս. (Արծր. ՟Ա. 1։)
cry, scream, shriek;
— եւ կառանչ իմ, my cries shouts.
Արմատ Կանչելոյ, իբր Կանչիւն. գոչիւն. ճչիւն. ճիչ.
Ողբումն եւ աշխարհումն գուժից, ճչոյ եւ կանչոյ. (Յհ. կթ.։)
Կանայքն կանչիւք հերարձակ զայտսն ցտեն. (Մանդ. ՟Ի՟Գ. (նոր ձ. ՟Է. կանչելով։))
Պատառէր զհանդերձն, եւ բարձրաձայն կանչիւք եւ այլն. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
cf. Կանչ.
Ոչ ձայնս, եւ ոչ կանչիւնս հանել (ի վերայ մեռելոյ). (Ճ. ՟Դ.։)
Կանչիւն առնէր աթոռակին. (Նար. տաղ.։)
to cry, to cry out, to scream;
to exclaim;
to call after, to halloo.
κράζω clamo, vociferor. Գոչել, կոչել, ճչել, խանչել, կական բառնալ. ձայն արձակել. կանչել կանչւռտել, պոռալ.
Կանչեալ իբրեւ զառիւծ. (Արծր. ՟Բ. 1։)
Մեծամեծս կանչելով ի վերայ իմ. (Արշ.։)
Եւ բազմացաւ ձայն կանչողին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Ոմանք (ի թռչնոց) ճչօղք, ճռուօղք եւ կանչօղք. յն. զլեզուն յածեն զերաժշտական. (Կոչ. ՟Թ։)
to become as hard as leather, to grow hard or tough, to shrivel;
to become rude, coarse, to be clownish.
ԿԱՇԱՆԱՄ որ եւ ԿԱՇԻԼ. Խստանալ իբրեւ կաշի.