heel-bone;
button;
*trunk of a tree;
արձակել՝ քակել զկոճակս, to button, to unbutton.
bud, germ.
· Calfa
Տայ ի բեւեռաց քրիստոսի ի ձեռս իմաստուն դարբնի, եւ արար զնա կոճակ սանձի ձիոյ. (Պիտառ.։)
tolop off, to trim;
to pluck or root up;
to cut off, to break in pieces, to shatter, to smash.
· Calfa
Մատունք կոճոպէին. (Ճ. ՟Ա.։)
morsel, part, fragment, slice, bit, piece, lump;
— հացի, piece of bread.
· Calfa
Ետուն նմա կոտոր մի պաղատտոց. (՟Ա. Թագ. ՟Լ. 12։)
to break, to break in pieces, to shatter, to smash;
to out, to cut down, to fell;
to destroy, to break, to rout, to defeat, to overthrow;
to massacre, to kill;
to cut, to pull to pieces or tatters;
to divide, to share, to part;
մեծամեծս —, to hector, to brag, to boast, to swagger, to pretend to be of importance, to take much upon oneself, to be impertinent;
— ի սայր սուսերի, to put to the sword
· Calfa
Կոտորեաց բեռն մի փայտի։ Կոտորեցի զմեծութիւն եղեւնափայտիցն նորա։ Իբրեւ զկոծ նռնենեաց կոտորելոց ի դաշտի։ Զանտառս նոցա կոտորեսջիք։ Կոտորել զայլազգիսն։ Կոտորել զնոսա կոտորումն մեծ։ Կոտորեսցեն զքեզ սրով իւրեանց։ Իմաստունքն կոտորէին։ Զիմաստունս բաբելացւոց մի կոտորեր։ Կոտորելով կոտորեսջիք զամենայն բնակիչս։ Եղիցին կոտորեալք մահուամբ։ կոտորել զաղխըս մեքենովթացն, կամ զդրունս, զորթն, զխոփն ի սուսերս։ Զմնացորդսն առ ոտն կոտորէր. յն. կոխոտէր, եւ այլն։
Կոտորեաց բեռն մի փայտի։ Կոտորեցի զմեծութիւն եղեւնափայտիցն նորա։ Իբրեւ զկոծ նռնենեաց կոտորելոց ի դաշտի։ Զանտառս նոցա կոտորեսջիք։ Կոտորել զայլազգիսն։ Կոտորել զնոսա կոտորումն մեծ։ Կոտորեսցեն զքեզ սրով իւրեանց։ Իմաստունքն կոտորէին։ Զիմաստունս բաբելացւոց մի կոտորեր։ Կոտորելով կոտորեսջիք զամենայն բնակիչս։ Եղիցին կոտորեալք մահուամբ։ կոտորել զաղխըս մեքենովթացն, կամ զդրունս, զորթն, զխոփն ի սուսերս։ Զմնացորդսն առ ոտն կոտորէր. յն. կոխոտէր, եւ այլն։
curved, bent, crooked, adun-cous;
ի —, bowed, inclined;
down, below, downwards;
ի — կորացեալ, depressed, cast down;
ի — կործանել, to cut down, to overturn, to throw to the ground, to overthrow, to upset;
to dishearten thoroughly, to strike with dismay, to confound, to abash;
ի — կործանիլ, to fall, to break down, to sink, to be overthrown;
to droop, to be disheartened, to give way, to lose heart, to be ashamed, abashed;
— գիծ, curve.
· Calfa
Տեսանէ զպարասկեւի հին եւ պատառոտուն հանդերձիւ, եւ զգլուխն ի կոր. (Հ=Յ. յունիս. ԺԶ.։)
to snatch, to take away, to wrench, to wrest, to extort, to take by force, to ravish;
to deliver, to free, to disengage;
յանձն —, to win, to gain over.
· Calfa
Կորզել զստինս ի բերանոյ կամ ի ժանեաց առծիւու. զոք ի հանէ, կամ յերկրէն. ի ձեռաց այլոց, ի բռնութենէ թշնամեաց, կամ զցիցս յորմոյ։ Կարթիւ կորզել։ Հասկ կորզել։ Կորզեցին յինքեանս զղովտ ի տուն անր։ Զամենայն զճարպն կորզիցէ, զորօրինակ կորզիցի ճարպ յողջակիզէ փրկութեան։ Յանձն իւր սկսաւ կորզելզքահանայութիւնն. եւ այլն։
to overturn, to subvert, to overthrow, to demolish, to destroy, to ruin;
to lay waste;
to extirpate, to exterminate;
յերկիր —, to fell to the earth, to throw, strike or dash to the ground;
— զպարիպս, to dismantle, to pull down;
— զոք ի հաւատոց, to pervert from the faith;
— զմիմեանս, to throw down, upset or destroy each other;
— զկեանս, to come to an untimely end;
խաղն կործանեաց զնա, gaming has been his ruin.
· Calfa
կործանել զարձան, զսեղան, զտուն, զդրունս, զպարիսպս, զամուրս, զաշտարակս, զքաղաքս, զգեօղս, զաշխարհ.եւ այլն։
keen-witted, subtle, penetrating, ingenious, perspicacious, sagacious, acute;
shrewd, crafty, cunning.
· Calfa
այր կորովամիտ եւ իմաստուն. (Ժող. հռոմկլ.։)
shooting skilfully, carefully aiming at;
skilful in arms;
dexterous, expert, skilful, handy;
nervous, robust, vigorous, valorous, valiant;
intelligent, ingenious, clever, witty, wily, keen;
cf. Կորովակի;
— յաղեղն եւ ի սուսեր, skilful with the sword bow.
· Calfa
Անձն ունէր նա կորովի իմաստուն։ Կորովի էր նա բանիւք. (Եւս Պտմ. ՟Դ. 18։ ՟Զ. 15։)
ability, dexterity, address;
cf. Կորովամտութիւն;
— բանից, eloquence, fluency of speech;
— բբաց, piercing sight.
· Calfa
իմաստուն կորովութեամբ կշռեալ զգործ իւր։ Կորովութեամբ կշռեալ զերկրպագութիւն իւր նմա. (Յհ. կթ.։)
pole-cat;
cat;
hump;
hunch-backed.
· Calfa
ԿՈՒԶ. αἵλουρος (որպէս թէ մեծատտուն,) felis, catus. այն է Կատու.
virgin;
maid;
nun;
— լինել, to go into a nunnery, to take the veil.
· Calfa
Ո՛վ զգաստութեան իմաստուն կուսանաց. եւ այլն. (Շար.։)
wrestling-place, palcestra, arena, lists, tilt-yard;
battle-field.
· Calfa
Ի բարւոք կռուանոցն մտանիցէ օծեալ իւղով հոգւոյն պարգեւաց։ Հրահանգք եւ կռուանոց առաքինութեան լինիցի տունն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։)
will, testament, last will testament;
— առնել, to make one's will;
կտակաւ տալ՝ թողուլ, to bequeath by will, to leave a legacy to;
կատարել զ—, to execute a will.
· Calfa
διαθήκη testamentum, foedus. (կիտադրեալ, կամ կիտակ) Անդարձագիր. գրուած հաստատուն՝ որով կարգաւորէ ոք զիրս իւր նախ քան զվախճանելն, կամ արձանագրէ պատուէրս եւ խրատս. եւս եւ ՈՒխտ աստուծոյ. եւ Դաշն. գիր ուխտին. յետկար. եւ Կտակարան.
Կտակ յետ մահու հաստատուն է։ Զկտակն յառաջագոյն հաստատեալ յաստուծոյ ի քրիստոս. (եբր. ՟Թ. 16։ Գաղ. ՟Գ. 17։)
testator.
· Calfa
Ուր կտակ է, հարկ է զմահ ի մէջ բերել զկտակագրի։ Զիա՞րդ իցէ հաստատուն, մինչ կտակագիրն կենդանի է. (Եբր. ՟Բ. 16. 17։)
fire-place, hearth, heart-stone;
brazier, chafing-dish or chafing-pan;
stove, furnace;
chimney;
fire-temple.
· Calfa
մտի ի կրակատունն ձեր, եւ կրակարանն լի հրով բորբոքեալ այրէր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Եւ որպէս Կրակատուն. πυρεῖον
fraud, trick, artifice, craftiness, slyness, cheating;
duplicity, deception, trickery, knavery;
disloyalty, perfidy, felony, treason;
swindling, roguery.
· Calfa
Եկն եղբայր քո նենգութեամբ, եւ առ զօրհնութիւնս քո։ Պատասխան ետուն նենգութեամբ, եւ առ զօրհնութիւնս քո։ Պատասխանի ետուն նենգութեամբ։ Նենգութեամբ կալցին զՅիսուս, եւ սպանցեն։ Ամենայն բարեկամ նենգութեամբ գնայ։ Որովայան նորա կրեսցէ զնենգութիւն։ Շրթունք քո մի՛ խօսեսցի զնենգութիւն։ Զնենգութիւն զօրհանապազ խորհեցան։ Առաջնորդք են ամպարիշտք նենգութեանց։ Յայտնեցաւ սօղոսի նենգութիւնն նոցա։ Ի նենգութեանց հրէից։ ԱԶգ եղեւ ինձ նենգութեան յայրդ լինելոյ ի նոցանէ.եւ այլն։
to grant pardon for a fault, to pardon, to excuse, to forgive, to be indulgent;
to permit, to allow;
to tolerate, to endure, to suffer, to support;
ներեցէք, beg pardon;
pardon me;
զայս ասեմ ներելով, I speak this by permission.
· Calfa
ՆԵՐԵԼ. καρτερέω, ἁνέχομαι patior, sustineo, contineo me. Կալ մնալ առ ետեղ հաստատուն. տոկալ. հանդուրժել. համբերել. յարատեւել. յանձն առնուլ. տանել. դիմանալ. զինքը բռնել.
dyer.
· Calfa
Տանջէին զներկիչս։ Եւ ներկիչքն մեծաւ գոհութեամբ փառս ետուն աստուծոյ. (Հ=Յ. փետր. ՟Ը.։)
dye-house.
· Calfa
Աճեցուցանեն զկապալս ի վերայ եկեղեցւոյ քրիստոսի, որպէս զտունս բաժից եւ ներկոցաց. (Շ. ընդհանր.։)
cf. Հմտութիւն.
· Calfa
Յոր իմաստունք՝ ներհմտութեամբ յայս վարժեցան. (Երզն. ոտ. երկն.։)
cf. Ներկուռ.
· Calfa
Միջամուխ ի հունն իրաց (որպէս յանցս գետոց). ներկուռ. հմուտ. հասու. իրազեկ. գիտակ. գիտուն. ծանօթ՝ որպէս ճանաչօղ, եւ ծանուցեալ.
encyclopedical.
· Calfa
Թեւակոխումն է ներշրջանական հանճարոյ խրատուն՝ բազումուսմնութիւն սիրեցեալ։ Ներշրջանական խրատն բազում ինչ գեղապարիցէ։ Ազգս ծնանի զերկոտասան՝ ներշրջանացն պարօղ. քանզի ներշրջանական թիւ (է) երկոտասաներեակն աւուրց եւ տարեաց շրջագայութեանց. (Փիլ. լին. ՟Գ. 19. 21. 59։)
natural disposition;
conception, thought.
· Calfa
Ներքին տրամադրութիւն. հաստատուն ըմբռնումն մտաց. խորհուրդ. խելամտութիւն.
antipodes.
· Calfa
Եթէ ոչ էին մեզ ընդդիմոտունք ներքոյաբնակք, ո՞ւմ մարդեօք արեգակդ տայր զլոյս (ի գիշերի)։ Լսէի՝ եթէ ոչ գոն այլ ներքոյաբնակք կենդանիք. (Շիր.։)
in, into, inside;
մտանել ի —, to go in, to enter;
ընկալաւ զնա ի —, he took him in, he received him;
եդաք ի — ի սենեակն, we placed it in the room.
· Calfa
Մտեալ ի ներքս՝ նստէր։ Տարան զնա ի ներքս ի գաւիթն։ Մինչեւ ի ներքս իսկ ի գաւիթ քահանայապետին։ Որ ինչ ոչ եւս արժան ինչ էր, զայն ի ներքս համարձակ տանէին։ Ի ներքս ի տունս կրեցէք։ Տարցես ի ներքս քան զվարագոյրն։ Ի ներքս կոչել, մատուցանել, դիմել, ընթանալ.եւ այլն։
stay, staff, prop;
sustainer, support, upholder, buttress;
—ս արկանել, to prop, to stay, to support;
— ամրութեան լինել ումեք, to be a support of, to uphold, to sustain, to protect;
— կալ հաւատոց, to support religion, to be a supporter of religion;
cf. Յենարան.
· Calfa
ὐποστήριγμα, ὐπόθεμα sustentaculum, fulcimentum, suppositum ὐπερείδων, βάσις fulcrum, sustinens, basis, fundamentum. Յեցուկ հաստատուն. մոյթ. հաստատութիւն. պատուանդան. խեչակ. ինչ մի յենլի հաստատութեամբ.
Զճրագարանսն, եւ զբազմակալս նորա, եւ զնեցուկսն. (Ել. ՟Ի՟Ե. 38։) տունկս գօսացեալ, նեցուկս խորտակեալ։ Հարցես մխեսցես զայս նեցուկ հրաշից ի սիրտս եւ այլն. (Նար. ՟Կ՟Ե. ՟Ղ՟Բ։)
to spin, to twist;
to weave, to plait;
to prepare, to form, to project, to design;
to cause, to produce, to excite;
to contrive, to machinate, to plot;
— զնենգութիւն, to weave plots or snares, to conspire, to plot, to lay snares;
դաւ —, to frame or plot a treacherous design, to hatch treason;
կործանումն —, to ruin, to cause the ruin of;
չարիս — ումեք, to meditate evil against a person, the ruin of;
— խորհուրդս չարութեան, to meditate gloomy, foul or heinous thoughts;
— անձին չարիս or զկորուստ, to contrive one's own ruin;
— նիւթ, to accumulate;
— զգործն, to undertake, to execute, to put into execution;
լրբենի սէր նորա մահ նիւթեաց նմա, his infamous passion cost him his life.
· Calfa
Ամենայն կին իմաստուն մտօք՝ նիւթէր ձենռօք իւրովք, եւ բերէր մանեալ։ Ի կարմրոյ մանելոյ, եւ ի բեհեզոյ նիւթելոյ։ Շուշանն վայրենի՝ ո՛րպէս աճէ, ոչ ջանայ, եւ ոչ նիւթէ.եւ այլն։
Զսովորեալ չարութիւն նիւթէր։ Նիւթէ չարիս ի վերայ մերոյ աշխարհիս։ Կայսերքն նիւթելով զայդ՝ ետուն նմա զպատիւ. (Խոր. ՟Ա. 33։ ՟Բ. 81։ ՟Գ. 22։)
painting, representation, portrait, image, figure, delineation, sketch;
description;
hypotyposis, imagery.
· Calfa
Ըստ նկարագրութեանն արուեստաւորեալ յարմարութեանց։ Ի հաստատուն եւ ճշմարիտ տեսութենէ նկարագրութեանցն, զոր տեսի ճշմարտագոյնս արուեստակեալս. (Պիտ.։)
to paint;
to represent, to figure, to form;
to depict, to describe, to write;
— ի միտս, to imagine, to fancy, to picture to oneself;
— ի գրի, to write, to describe.
· Calfa
Գունելն արծնելն եւ նկարելն։ Ետես արս նկարեալս յորմս, պատկերս քաղդէացւոց նկարեալս գրչաւ ի նկարս։ Ի վերայ ձեռաց իմոց նկարեցի զպարիսպս քո։ Նկարեսցես ի նմա զքաղաքն երուսաղէմի ... նկարեսցես զտունդ եւ պատրաստութիւն իւր.եւ այլն։
painter;
կենդանագիր —, portrait painter;
կին —, paintress.
· Calfa
Ետուն ցհիւսունս, ցնկարիչս, ցճարտարս. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 12։)
sign, mark;
sign, signal, character, symbol;
trace, vestige;
sign, proof, token;
omen;
miracle, prodigy, wonder;
ensign, colours, flag, standard, banner;
the Holy Cross;
betrothal, affiancing;
seal, mark;
central point, centre;
aim, butt;
point;
— կռուոյ, arms;
— յաղթութեան, trophy, triumph, victory;
— or —ս տալ, to give a sign, to beckon;
to signify, to indicate;
to affiance;
— առնուլ, to take aim at, to level at;
ոչ եւս տալ — կենաց, to give no signs of life;
— անձրեւի է, we shall have rain.
· Calfa
Հանդէպ ճակատուն Երուանդայ ելին նշանք Արտաշիիս. (Խոր. ՟Գ. 46։)
to breathe, to respire, to puff;
to blow;
to inspire;
to exhale, to emit;
— զօդ, to breathe, to take breath, to respire;
զհուր —, to send forth or emit fire, to break into a volcanic eruption;
— չարախօսութիւն, to whisper in the ears, to accuse in secret;
շնչեսցեն հողմք, let the winds blow;
let the storm rage;
շնչէ հողմն ուժգին, the wind blows hard;
շնչեաց հողմն աջողակ, a fair or favourable wind arose.
· Calfa
Հաստատուն կերակուրն շնչեցեալ ի նմանէ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
to whisper, to speak low, to murmur;
to hum, to mutter, to grumble;
— են ականջք իմ, my ears ring or tingle.
· Calfa
Շշնջեցին զխրատ քո, այսինքն խռովեցան վասն խիստ խրատուն քո. (Գէ. ես. յԵփրեմէ.։)
tale-bearer, tell-tale, backbiter, informer, slanderer;
tale-bearing, slanderous.
· Calfa
Փայտ ի վերայ հրոյ բարդեալ՝ ի հրոյ անտի մաշեցսցի այրեալ. եւ ի տուն՝ ուր շոգմոգք կերակրին, ի նոցանէ ապականին. (Ոսկիփոր.։ շոգմոգ խօսիւքն դիզեալ կուտակեցուցանեն։ Ի շոգմոգ եւ ի շատխօս շաղփաղփանաց հրաժարեալ. Ոսկ. ղկ.։ Նեղոս.։)
Եւըզտըրտունջն ընդ բամբասին, ըզքըրթմընջիւնն ընդ շոգմոգին. (Յիսուս որդի.։)
evil or malicious reports, delation, story, tale, report, backbiting, slander, scandal;
flattery.
· Calfa
Ի տրտունջ, ի բամբասանս, եւ ի շոգմոգութեան բանս անկեալ. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
cf. Շոճի.
· Calfa
Մո՛ւտ ի բուրաստանդ, եւ յարմատոյ շոճի թփոյն առ վարդենեօքդ առցես հոտ. (Պտմ. վր.։ (Թուփ ասի թերեւս մատաղ տունկն շոճւոյ։))
pine, pine-tree, fir-tree;
պիստակ շոճւոյ, pine-cone;
—ք, —իք, pine-grove.
· Calfa
Մո՛ւտ ի բուրաստանդ, եւ յարմատոյ շոճի թփոյն առ վարդենեօքդ առցես հոտ. (Պտմ. վր.։ (Թուփ ասի թերեւս մատաղ տունկն շոճւոյ։))
about, round, around, all round;
roundabout, in the neighbourhood;
from all sides, on every side;
turn, round;
ի —ն, around;
— տեսանելիք, amphitheater, — boxes;
— զեկեղեցեաւ, round the church;
—, ի — ածել, to lead to, to conduct around, to walk, cf. Շրջեցուցանեմ;
—, ի — գալ, — անցանել, to take a walk, to make a tour, to walk, to promenade, cf. Շրջագայիմ;
— հայել, to look around;
— առնուլ, to turn;
— արկանել, պատել, պաշարել, to surround, to encompass, to encircle, to invest, to hem in, to beset;
— բնակել, to dwell near, to be neighbouring;
— տալ, to overturn, to upset, to overthrow;
— տալ անձինն, to turn from side to side.
· Calfa
ՇՈՒՐՋ մ. πέριξ circum, circumquaque, undique κύκλῳ, κυκλόθεν circiter, in circuitu եւ այլն. Շուրջանակի. յամենայն կողմանց կամ կողմանս. Ժողովէր բազմութիւնն շուրջ ի քաղաքաց անտի յերուսաղէմ։ Եկեսցէ նմա շուրջ յօգնականաց իւրոց։ տայր պատերազմ շուրջ ընդ աս թշնամին իւր։ Զատուսցես զժողովուրդդ շուրջ։ թանձրութիւն նորա շուրջ՝ առ չորս մատունս. եւ այլն։
Ասեն իմաստունք, եթէ յառաջին շուրջն երկնից գայացաւ բնութիւնն ... եւ երկրորդ շուրջն կառոյց զհաստատութիւնն ... եւ երրորդ շուրջն ակնարկելովն աստուծոյ շարժեաց զբոյսս. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. ծն.։)
cf. Շուրջ;
round about;
in a circle, circularly;
circumjacent;
circumflex.
· Calfa
Շինէ եկեղեցի, եւ դնէ շուրջանակի նորա տուն բնակութեան։ Շուրջանակի նորա յարդարեաց կալուածս. (Յհ. կթ.։)
prodigality, profusion, luxe, waste, dissipation;
debauchery, disorder, extravagance, luxury, excess.
· Calfa
Զանձինս իւրեանց ետուն ի կամս շռայլութեան. (Յճխ. ՟Թ։)