to be servant or slave, to serve.
Մարդոյ առեալ զանձնիշխանութիւն, ու՛մ կամի՝ ծառայանայ։ Զերկիր եւ զայլսն ամենայն համակերտս ծառայացեալս հրամանաց արարչին. (Եզնիկ.։)
Ծառայացեալք ընչից. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 21։)
cf. Ծառայաբար.
Ազատաբար ի նոյն բերի, եւ ո՛չ եթէ ծառայապէս. (Լմբ. սղ.։)
to serve, to wait upon;
— բանից, մտաց գրոց, to translate literally;
— freely.
Ի մէջ ծառայելոյն աստուծոյ, եւ ի մէջ չծառ այելոյն. (Մաղաք. ՟Գ. 8.) իմա՛, ծառայողին, կամ այնր՝ որ ծառայեալ իցէ, որ եւ ասի՝ Ծառայեցելոցն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Եթէ բանիցն եւեթ ծառայեսցես, չգործի ինչ աւելի։ Եթէ մեկնութեանն միտ չդիցես, այլ բանիցն եւեթ ծառայեսցես. (Սեբեր. ՟Թ։)
Թէոդոտոս եւ սիմաքոս հեբրայական բանին ծառայեցին. Իսկ եօթանասունքն մտաց աստուածային գրոց ծառայեցին, եւ ոչ բանի. (Իսիւք.։)
Ստէպ ծառայես զտաճարս զայս։ Թողցես աստ զքոյրս զայս՝ ծառայել զիս աւուրս ինչ։ Անհնարին հրոյ զխռիւս ծառայել. (Ճ. ՟Ա.։ Վրք. հց. ՟Զ։ Եփր. ծն.։)
Ծառայեցայ, եւ ընդ բռնութեամբ մտի ընչիցն. լաւ եւս է՝ ծառայացայ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 21։)
to enslave, to subject, to subdue;
to enthral.
Ծառան՝ բառ է գաւառի. (զպոչն ասէ. Լծ. փիլ.։)
to rise, to mount in tree-shaped masses;
— հերաց, to stand erect or on end;
to bristle up.
Արձան կանգնեաց նոցա (երկոցունց), եւ իւրաքանչ իւրումն ձի մերձ ծառացեալ ի վերայ երկու ոտին. (Մարթին.։)
to chew, to grind, to crunch.
որ չարաչար որդունքն անքուն ոչ ծասքեն եւ ծծեն զարիւնս մեր. (Ոսկիփոր.։)
mastication.
Ի սով եւ ի ծարաւ։ Ուր ծարաւ, եւ ոչ գոյր ջուր։ Կոտորել կամ մեռունիլ կամ լքանիլ ի ծարաւոյ։ Ի ծարաւս իւրեանց.եւ այլն։
Պասքեալ յաստուածային ծարաւոյն։ Թէ ծարաւոյս զովացումն չանես։ Ծարաւով տոչորման մեղաց կիզեսցուք. (Խոսր.։)
Անչափ ծարաւովն՝ որ առ քրիստոս. այսինքն կարօտով. (Նար. երգ.։)
choked with thirst, very dry or thirsty.
Որք ծարաւահիւծ մատուցանել՝ զովանան։ Ծարաւահիւծեալ պասքելոցն. (Զքր. կթ.։ Աթ. խչ.։)
cf. Ծարաւահատ.
Որք ծարաւահիւծ մատուցանել՝ զովանան։ Ծարաւահիւծեալ պասքելոցն. (Զքր. կթ.։ Աթ. խչ.։)
cf. Ծարաւահատ.
Որք ծարաւահիւծ մատուցանել՝ զովանան։ Ծարաւահիւծեալ պասքելոցն. (Զքր. կթ.։ Աթ. խչ.։)
cf. Ծարաւիմ.
Այլ ոչ եւս ծարաւանան. (Եփր. համաբ.։)
thirsty, dry;
thirsting or panting for, ardent, eager;
— սուր, slaughterous, exterminating sword;
— արեան, bloodthirsty, sanguinary;
— եմ յոյժ, I am very thirsty.
διψῶν, -ουσα, -ον sitiens, sitibundus եւ ἅνυδρος aqua carens Որ ունի զծարաւ. ծարաւեալ, կարօտ ջրոյ. պասքեալ. պապակեալ. տոչորել. անջրդի. ծարաւ, ծարւած, ծարւօղ.
to be or feel thirsty, to be athirst;
— արեամբ, to be greedy of blood.
ԾԱՐԱՒԻՄ ԾԱՐԱՒԵՄ διψάω sitio. որ եւ ԾԱՐԱՒԱՆԱԼ. եւ որպէս ռմկ. ԾԱՐԱՒԵՆԱԼ. Ունել կամ կրել զ ծարաւ. ծարաւի լինել. պասքիլ. պապակիլ. տոչորիլ. եւ նմանութեամբ՝ Ւարօտիլ. ցանկալ. տենչալ. փափագել. ծարւիլ, ծարւենալ.
Ծարաւեցաւ յոյժ, եւ աղաղակեաց առ տէր։ Ծարաւեցան, եւ կարդացին առ քեզ։ Ոչ քաղցիցեն, եւ ոչ ծարաւեսցին։ Ծարաւեաց անդ ժողովուդն ի ջրոյ։ Ծարաւեաց առ քեզ հոգի իմ։ Ծարաւեցի, եւ արբուցէք ինձ։ Միւսանգամ ծարաւէ։ Մի՛ ծարաւեսցէ յաւիտեան.եւ այլն։
Դեւք չարք ընթանան ծարաւելով. այսինքն անյագաբար. (Յհ. կթ.։)
thirst.
Աղբիւր հալիչ ծարաւութեանն մերում։ Արբուցանել զ ծարաւութիւնն. (Եփր. համաբ.։)
cf. Ծաւալական.
ԾԱՒԱԼԱԿԱՆ ԾԱՒԱԼԱՅԻՆ. διχυτικός fusilis liquidusque. Որ ինչ է ծաւալե՝լի, կամ ծաւալեալ. հեղանիւթ, եւ ընդարձակատարած.
Եւ որչափ ծաւալական է, մինչեւ զբնութիւնն այնոցիկ՝ որ առ բերանովն են ճանապարհացն՝ քաղցրութիւն առտուելով, մեղր ընկալաւ առասութիւն. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Ծաւալ առնում.
Աչքն ծով ի ծով՝ ծիծաղախիտ ծաւալանայր րառաւօտուն. (Նար. տաղ.։)
to dilate, to expand, to propagate, to spread;
to extend, to stretch.
Այն ինչ վարդագոյն ծայրակարմիր արեգակն ընդ երկիր ծաւալել կամէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 28։)
Շնորհատուն խաչ ծաւալեաց ի խաւարէ լոյս. (Կաղանկտ.։ Նար. ՟Ի՟Ե։)
Զօրէն ջրոյ, որ ընդ դաշտ ինչ ծաւալիցի. (Առ որս. ՟Գ։)
Իբրեւ զհօր ինչ գետ առ ի կողմն ի լայն ծաւալեալ. (Խոր. ՟Գ. 37։)
cf. Ծաւալեմ.
Զտկարագոյնն՝ երկաքանչիւր՝ հուրէ ջուր ծաւալեցուցանեն. (Պղատ. տիմ.։)
dilatation, expansion, diffusion;
propagation;
— ծովու, գետոց, overflowing, inundation;
— Աւետարանին, propagation of the Gospel;
— հրոյ, erysipelas;
— մարմնոց, dilatation;
— ջերմութեան, լուսոյ, propagation.
Միջօրեայ կոչէ զհոգւոյն սրբոյն սրբոյ զծաւալումն, որով արարածք լուսաւորեցան. (Նիւս. երգ.։)
to lisp, to mutilate or mangle speech, to speak broken English, bad French, etc.
Ոչ կարէր զխաղտախուղտ ասորերէն բարբառել, կամ զյունարէն ծեքածուռ ծեթեւեթելն. (Ճ. ՟Ը.։)
to strike, to beat;
to crush, to grind, to pound;
— զկուրծս, to beat the breast.
Ծեծել զկտաւս տոփչօք, զերեսս քարամբք, կամ թաթիւք կամ ձեռօք զդէմս, եւ զգլուխ։ Ծեծել զոսկի. (Գէ. ես.։ Ագաթ.։ ՃՃ.։ Փարպ.։ Ոսկ.։ Շ. այբուբ.։)
senile.
Ծերոյն ծարական ջերմութիւն (կամ ջերմ լուացումն) առտուելով։ Ծերական ներխոհեմ խաղալիկս մինչեւ աստանօր հասաւ այժմիկ խաղացեալ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
senate;
assembly of elders;
the ancients;
անդամ ծերակուտի, senator;
վճիռ ծերակուտի, senatus-consultum;
—, — կուտական, senatorial.
Ոչ միաբանին ընդ նմա ծերակոյտ ժողովրդեանն. (Եփր. օրին.։)
to be no longer young, to grow old or aged, to become old, to grow in years, to be on the wane, to arrive at an advanced age, or at extreme old age.
Զքահանայութիւնն որ ոչ ծերանայ, եւոչ մեռանի. (Եւս. պտմ.։)
(Լուսինն) յարեւմտից մինչեւ յարեւելս երթայ ի մանկութիւն. դարձեալ յարեւմուտս կամօք քով ծերացեալ հասանէ. (Ագաթ.։)
cf. Ծերութիւն.
Ի մանկութենէ քումմէ խնդրեա՛ զխրատ, եւ մինչեւ զծերոյթ գտցես իմաստութիւն. (Սիր. ՟Զ. 18։)
old age;
ալիք ծերութեան, ալեւորեալ —, great age, extreme old age;
decrepitude;
ի— խոնարհել, to be getting old;
ի խոր — հասանել, to attain an advanced age;
մեռանել ի բարւոք ծերութեանմ to die in a happy old age.
Յայս երկրիս թէ եւ քան զփիղ երկայնակեաց է, չէ բարի ծերութիւնն. (Մեկն. ծն.։)
Ամաչեա՛ ի ծծերութենէ պահոց. իմա՛ ի հնութենէն՝ ի սկզբանէ անտի աշխարհի։
cf. Ծերուկ.
Արագլաց որ ծերունիքն են՝ անդէն կան մնան ի բոյնս, ոչ կարացեալք թռչել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to keep half closed.
Ծերպաց զսալն (զքարն կափարիչ). (Ոսկիփոր.։)
to plaster, to cement;
to lute.
Ծեփել զտուն, կամ զորմ, զխնդրունս։ Ծեփել բռով, նաւթիւ, կպրաձիւթով, հողով։ Ծեփել զկաւն ի վերայ աչաց։ Ծեփել, եւ գունել.եւ այլն։
to talk jestingly, to play on words.
Եւ ահա ոչ ծեքաբանեմ քեզ. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)
to overstrain, to distort the sense of a passage, phrase or word, to parody.
զանունն իմ տէր՝ ոչ ցուցի նոցա. ծաքելով է ընթեռնելի (թերեւս պարուկաւ, կամ զիմաստն գուշակելով), փոխանակ ասելոյ՝ թէ ցուցի. (Կիւրղ. ել.։)
Զբան աւետարանին մի՛ ծեքեսցեն, այլ ճշմարտութեանն հետեւեցին. (Նչ. խնդ.։)
Միշտ այնու ծեքէ զանուանս նոցա. այսինքն կեղտ անուամբ կոչէ. (Նչ. եզեկ.։)
rain-bow, iris;
halo.
ἷρις iris (իբր Ծիր ածեալ, ածօղ. եւ այն՝ որպէս ծիրանազարդ) որ եւ կոչի ԳՕՏԻ ԱՐԱՄԱԶԴԱՑ. եւ ըստ սուրբ գրոց՝ ԱՂԱՂՆ ԱՍՏՈՒԾՈՅ. Կամար սքանչելի եւ բազմագունի երեւեալ յօդս յընդհանրմանէ ճառագայթից արեգական ի ցօղագին ամպս. Ծիրանի գօտի, կանանչ կարմիր գօտի, երկան գօտի, անանակ ՝ (որպէս թէ աղեղնակ).
Ոչ եղիցի այգու նշան, եթէ փարատումն անձրեւի ծիածանաւդ լինիցի։ Այլ մեք զծիածանն գիտեմք զի յանձրեւաց ցածնուլ լինի. (Կիւրղ. ծն.։)
Որպէս ի յօդդ բազում լինին փայլմունք յարեգականէ եւ կամ ի լուսոյ, զոր ծիածանդ կոչեմք. որոյ էութիւն ոչ գոյ։ Ծիածան ասի բակն, որ զարեգակամբ։ կամ ամպ զլուսնիւ պարագայի. (Հին բռ.։)
Թո՛ղ զբակդ փոքրիկ, լինի երբեմն եւ բուն ծիածան լուսնի մեծ, այլ նիազ գունովք, իբր աղաղն սպիտակորակ. որպէս եւ ծիարան արեւու եթէ լիցի զմիջօրէիւ ի վերայ գլխոց մերոց, է որպէս բակ մեծ շուրջ զնովաւ բոլորչի։
laughable;
pleasant;
ridiculous;
laughing.
Որպէս եւ մարդոյ (յատկութիւն է) ծիծաղականն. քանզի թէպէտեւ ոչ ծիծաղի, այլ ծիծաղական ասի բաւորելովն։ Տարբերութիւն, բանական. եւ յատուկ, ծիծաղական. (Պորփ.։)
funny, laughable;
ridiculous, risible.
Ծիծաղելի է ի սնոտի իսկ զի՞նչ եւ իցէ աշխատիլն՝ առ ոչինչ հասանելով հաստատուն. (Պղատ. օրին. ՟ժբ։)
to raise a laugh, to excite laughter;
յանչափս —, to set in a roar;
—ցիչ, cf. Ծաղրածու.
laughing, given to laughter.
γελοιαστής, γέλων facetus, scurra, ridens. Որ դիւրաւ կամ ստէպ ծիծաղի. ծաղրասէր. եւ Ծիծաղեցուցիչ.
Երանի տայ սգաւորաց, եւ եղուկս կոչէ զծիծաղկոտս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
Ոչ է պարտ ծիծաղել, եւ ոչ ծիծաղկոտաց յանձին ունել. այսինքն համբերել. (Վրք. հց. ձ։ եւ Բրս. կան.։)
nightingale, philomel.
ἁηδών luscinia. Սոխակ, կամ խօսնակ, քաղցրաձայնն ի թռչունս՝ ի չափ ծիծառան, մոխրագոյն կամ թուխ. այեդովն, կամ աիտօն ըստ յն. պլպուլ, պիւլպիւլ.
Նուագաւոր ձայնք ծիծառանց, ծիծառնկաց։ Կեռնեխք եւ տատրակք եւ ծիծառնուկք՝ ոչ միայն երգել բնաւորեալ են. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լիւս.։)
blade;
stalk, stem.
Որպէս արս՝ հրեղէնս ի մէջ ծղի անկեալք՝ ոչ չար ինչ կրէին. (Ոսկ. գծ.։)
Ի մրջնառիւծոց՝ ծիլ ոսկեքաղոց՝ բերեալ պտուղ. (Ծիլ ծայր ունէր զուողն) (կամ զունողն) երկնից (խաչն) Տաղ.։
birth, delivery;
after-birth;
origin, source, rise, birth;
ovarium;
ի ծնէ, by birth;
from one's birth;
կոյր ի ծնէ, born-blind, blind from his birth;
զծնէ կաղն դնացուցանել, to cause the bornlame to walk;
*mole;
*patch.
Յորժամ իջանէ սերմն ի յառաջակողմն ամանոյն, որ կոչի ծին, յայնժամ լինի արու. (Ոսկիփոր.։)
purple-hued, purple, purplish, carnation.
որ եւ ԾԻՐԱՆԱԳՈՅՆ. Կարմիր իբրեւ զծիրանիս, եւ կանաչագոյն փայլուն.
Շափիղայն ծիրանագոյն է. (Նչ. եզեկ.։)
clad or arrayed in purple;
royal, imperial, august.
ԾԻՐԱՆԱԶԳԵԱՑ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՍՏ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՍՏԵԱԼ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՑԻԿ. πορφυροφόρος purpura amictus. Որ զգեցեալ է զծիրանիս, կամ զարքունի զգեստս, եւ որ ինչ հայի յայնպիսի փառաւորութիւն.
cf. Ծիրանազգեաց.
ԾԻՐԱՆԱԶԳԵԱՑ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՍՏ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՍՏԵԱԼ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՑԻԿ. πορφυροφόρος purpura amictus. Որ զգեցեալ է զծիրանիս, կամ զարքունի զգեստս, եւ որ ինչ հայի յայնպիսի փառաւորութիւն.
cf. Ծիրանազգեաց.
ԾԻՐԱՆԱԶԳԵԱՑ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՍՏ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՍՏԵԱԼ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՑԻԿ. πορφυροφόρος purpura amictus. Որ զգեցեալ է զծիրանիս, կամ զարքունի զգեստս, եւ որ ինչ հայի յայնպիսի փառաւորութիւն.
cf. Ծիրանազգեաց.
ԾԻՐԱՆԱԶԳԵԱՑ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՍՏ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՍՏԵԱԼ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՑԻԿ. πορφυροφόρος purpura amictus. Որ զգեցեալ է զծիրանիս, կամ զարքունի զգեստս, եւ որ ինչ հայի յայնպիսի փառաւորութիւն.
purple flowered;
embroidered with purple flowers;
lilac.
Ունօղ զծաղիկս ի գոյն ծիրանւոյ. ծաղկեայ վայելչազարդ.
purple-coloured.
Խիտ ընդ ծիրանածաւալ ծովին ծոցոյն ասպարեզ. (Նար. խչ.։)
to become purple;
to be dyed purple.
Ոչ կարմրութեամբ իւիք շառագունեալք (ի հաղորդիլն), այլ արեամբ քրիստոսի ծիրանացեալք. (Ոսկ. ի չար.։ Նանայ. վերջբ։)
to tinge or dye with purple.
Արիւնն զխաչն ծիրանացուցեալ. (Ոսկ. մտթ.։)
splendid as purple.
Ծիրանեօք կամ որպէս զծիրանիս փայլեալ. կարմրափայլ, եւ կանաչազգեաց. կապուտակ փայլուն.
cf. Ծիրանաւոր.
πορφυρόδοξος purpura decoratus, purpuratus. Ծիրանեօք փառաւորեալ. ծիրանազգեց. թագաւոր եւ թագաւորական. ծիրանազարդ. չքեղափայլ.
պատկեր թագաւորի նախ կապարով ծրագրի ի տախտակի, եւ ապա ծիրանափառ չքեղանայ. (Տօնակ.։)