wrestling.
ԸՄԲՇԱՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆ ԸՄԲՇԱՄՐՑՈՒԹԻՒՆ. ἅθλησις certatio, athletica, lucta, luctatio, luctamen որ եւ ՆԱՀԱՏԱԿՈՒԹԻՒՆ, ՇԱՀԱՏԱԿՈՒԹԻՒՆ ՅԱՍՊԱՐԻԶԻ. Մարտ եւ մրցանք եւ արուեստ ըմբշաց. գօտեմարտութիւն. բռնամարտութիւն.
cf. Ըմբշամարտութիւն.
ԸՄԲՇԱՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆ ԸՄԲՇԱՄՐՑՈՒԹԻՒՆ. որ եւ ՆԱՀԱՏԱԿՈՒԹԻՒՆ, ՇԱՀԱՏԱԿՈՒԹԻՒՆ ՅԱՍՊԱՐԻԶԻ. Մարտ եւ մրցանք եւ արուեստ ըմբշաց. գօտեմարտութիւն. բռնամարտութիւն.
to taste, to eat, to feed on;
to enjoy, to delight in, to take pleasure in;
to gain, to obtain, to possess;
to chew, to masticate, to break with the teeth;
— զպատիւ, զվարձս, զփառս, զպսակ, to obtain honours, to gain recompense, or reward, to acquire glory, to win crowns;
— զուսոմն, զմահ, զեպերանս, to acquire knowledge;
to die;
to be despised, contemned, abused.
ԸՄԲՈՇԽՆԵՄ ԸՄԲՈՇԽՆԻՄ. ἁπολαύω, ἁπόνυμι fruor (իբր համբէշխուն, այսինքն հաղորդ սեղանոյ լինել. ի պ. բէշխուն, սեղան, սուֆրա) Վայելել ի սեղան կերակրոյ կամ յուտելիս. որպէս զմայլիլն է առաւել վայելել յըմպելիս. եւ Առնուլ զճաշակ եւ զհամ ուտելեաց. եւ նմանութեամբ՝ Ճաշակել եւ վայելել յամենայն բարեաց. ի կիր արկանել ախորժանօք. վարել ըստ հաճոյս. ժառանգել.
Ոչ փշրեցեր զպարս ատամանցս յըմբոշխնելն զքեզ անսահմանելի։ Որ տաս պատանեկաց աղորիս ըմբոշխնելիս. (Նար. ՟Ե. եւ ՟Կ՟Գ։)
եւ սուրբ խորհուրդն, որ ճաշաժամն կոչի ... նախ զանձինսն զգեստաւորել Աստուծոյ արժանաւորին, եւ ապա զայս ըմբոշխնել. (Ճ. ՟Թ.։)
Ադոնիա վասն զի գողեաց զթագաւորութիւնն, ոչ ըմբոշխնեաց եւ վայելեցաւ ի թագաւորութեան իւրում. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Զթագաւորութիւնդ՝ զոր ունիս, մի՛ ըմբոշխնեսցես։ Ի պատճառս դորա ըմբոշխնէք դուք զթագաւորութիւնդ ձեր. (Եփր. թագ.։)
Վարձս ըմբոշխնէք։ Իմանալ զփառս գործոցն՝ զոր ի մարդկանէ ըմբոշխնեցին. (Երզն. մտթ.։)
cf. Ըմբոշխնեմ.
ԸՄԲՈՇԽՆԵՄ ԸՄԲՈՇԽՆԻՄ. ἁπολαύω, ἁπόνυμι fruor (իբր համբէշխուն, այսինքն հաղորդ սեղանոյ լինել. ի պ. բէշխուն, սեղան, սուֆրա) Վայելել ի սեղան կերակրոյ կամ յուտելիս. որպէս զմայլիլն է առաւել վայելել յըմպելիս. եւ Առնուլ զճաշակ եւ զհամ ուտելեաց. եւ նմանութեամբ՝ Ճաշակել եւ վայելել յամենայն բարեաց. ի կիր արկանել ախորժանօք. վարել ըստ հաճոյս. ժառանգել.
Ոչ փշրեցեր զպարս ատամանցս յըմբոշխնելն զքեզ անսահմանելի։ Որ տաս պատանեկաց աղորիս ըմբոշխնելիս. (Նար. ՟Ե. եւ ՟Կ՟Գ։)
եւ սուրբ խորհուրդն, որ ճաշաժամն կոչի ... նախ զանձինսն զգեստաւորել Աստուծոյ արժանաւորին, եւ ապա զայս ըմբոշխնել. (Ճ. ՟Թ.։)
Ադոնիա վասն զի գողեաց զթագաւորութիւնն, ոչ ըմբոշխնեաց եւ վայելեցաւ ի թագաւորութեան իւրում. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Զթագաւորութիւնդ՝ զոր ունիս, մի՛ ըմբոշխնեսցես։ Ի պատճառս դորա ըմբոշխնէք դուք զթագաւորութիւնդ ձեր. (Եփր. թագ.։)
Վարձս ըմբոշխնէք։ Իմանալ զփառս գործոցն՝ զոր ի մարդկանէ ըմբոշխնեցին. (Երզն. մտթ.։)
to resist, to kick, to disobey, to revolt, to mutiny;
to grow insolent, bold, proud.
Ըմբոստացաւ, եւ ասէ. ո՞ Դաւիթ, կամ ո՞ որդին յեսսեայ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ե. 10։)
Յորժամ պոռնկորդի կոչեսցիս, ըմբոստանաս. յորժամ դու իսկ պոռնկիցիս, զայն չհամարիս չարիս. (Ոսկ. ես.։)
Զըմբոստանալն խոնարհութիւնն նուաճէ, եւ ոչ զչարելն։ Մեր ըմբոստանալն եւ անհնազանդութիւնն օրինաց նորին. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
to take, to surprise, to hold, to seize;
to entrap, to catch again, to retake, to grapple, to match;
to reach;
to comprehend, to conceive, to undertake;
ձուկն —, to catch fish, to fish;
— զոք բանիւք, to surprise, to convince or confound one in argument;
to address or question with art, insidiously.
καταλαμβάνω, ἑπιλαμβάνω, δράσσομαι , κατέχω եւ այլն. apprehendo, comprehendo, capio, detineo եւ այլն. Գրի եւ ԸՆԲՌՆԵԼ. (իբր ընդբռնել, համբռնել) Պինդ բռնել, այսինքն ի բուռն արկանել, զբռամբ ածել. ունիմ, կալայ. պինդ ունել. կաշկանդել. ձերբակալ առնել. հասանել. տիրել. որսալ. ժառանգել. բռնել, ափ ձգել.
Զդա՝ զոր ըմբռնեցաքդ, հարցաք։ Եթէ ըմբռնեսցի (գողն), եւ գտցի ի ձեռին նորա գողօնն։ Զստացուածս նորա զպէսպէսս ըմբռնեսցուք։ Կին մի ըմբռնեալ ի շնութեան։ Որ ըմբռնէ զիմաստունս ի խորագիտութեան իւրեանց։ Զի ըմբռնեսցեն զնա բանիւք։ Եւ ոչ կարացին ըմբռնել զնա բանիւք առաջի ժողովրդեան։ Ըմբռնի բանիւ բերանոյ իւրոյ։ Մի՛ ըմբռնիցիս աչօք քովք։ Զարքայութիւնն սուրբք ըմբռնեցին.եւ այլն։
Ըմբռնել զոք, զթագաւորն, զգաւառն, զյաւիտենից կեանսն. զարդիւնս շահեկանս. զգանձս. բոցոյ ըմբռնել զանտառս։ Ըմբռնիլ խաւարաւ, ցաւով երկանց, ի խորին քնոյ, յարատոյ մեղաց, ի չարիս, ի չարութիւն, յաղմուկ, եւ այլն։
to let ones self be taken, to be taken, surprised;
— յորոգայթ, to be caught in a trap;
to entangle one's self;
— ի շնութեան, to be taken in adultery;
— խաւարաւ, to be surrounded by darkness;
— յարատոյ մեղաց, to be contaminated, or stained by sin;
— բանիւ բերանոյ իւրոյ, to be surprised, or convinced in argument, to be confounded;
— ի պատրանս, to be deceived, caught, duped;
— մտաց, to wonder;
— աչօք, to be deceived by the eyes, to deceive one's self;
— ցաւով երկանց, to be in travail, to be surprised by the pains of childbirth;
ըմբռնեցան ծածուկք նորա, his secrets were discovered.
holding;
a mechanic's vice.
hold, retention, surprise;
comprehension, perception;
— ախտից, attack, fit, stroke.
ԸՄԲՌՆՈՂՈՒԹԻՒՆ կամ ԸՄԲՌՆՈՒԹԻՒՆ. κατάληψις comprehensio δραστήριον efficacitas որ եւ ԸՄԲՌՆՈՂԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. Կարողութիւն ըմբռնելոյ ձեռօք կամ մտօք. ոյժ. ներգործականութիւն.
Ուսս եւ բազուկս եւ ձեռս (հրեշտակաց՝ իմասջի՛ր) զարարողականութիւնն եւ զներգործութիւն բարեաց, եւ զըմբռնողութիւն. (Շ. հրեշտ.։)
cf. Ըմբռնողութիւն.
Անյագութիւն որովայնի, ական ոչ ըմբռնումն. (Կլիմաք.։)
Ըմբռնումն մարմնոյ եւ ծառայութիւն ոչ յայլ ոչ յիմեքէ այսչափ, որպէս ի ժուժկալութենէս ուղղեսցի. (Բրս. հց.։)
cup, drinking-glass.
ԸՄՊԱԿ որ եւ ԸՄՊԱՆԱԿ. ԸՄՊԻԿ. Անօթ ըմպելոյ՝ մեծ կամ փոքր. իբրու ποτήριον poculum, calix κρατήρ crater որ եւ Խառնարան. գաւաթ. թաս.
commensal, mess-mate.
Ի Կրետէ մին սա է յայլոց օրինացն՝ զորս եդ Մինովս, ոչ ըմպակից լինելն միմեանց ի հարբեցութեանն. (Պղատ. մինովս.։)
to resist, to growproud, ferocious, to rebel;
cf. Ըմպահկեցուցանեմ.
Ընդվզէր եւ ըմպահկէր վասն բարուցն անհարթութեան։ Աւելի քան զզօրութիւնն իւրեանց խորհեալ՝ ըմպահկին եւ ընդվզին։ Ըմպահկեալ խեռեսցէ։ Ամենեւին ըմպահկեալս եւ ապարասանեալս։ Զերասանակս ի բուռն առեալ առեալ՝ արգելուլ զախտս, եւ մանաւանդ զսրտմտութիւն՝ որ ըմպահկել ի նմանէ սովորեալ։ Փախստական յօրինաց, ըմպահկօղ եւ խստերասան։ Զյարձակումն եւ զըմպահկելն եւ զվզանումն լծելոց ձիոցն ոչ կարացեալ արգելուլ։ Վասն խստութեան բարուցն ըմպահկօղք են, խայտալով յանդգնաբար եւ ընդվզելով։ Ի ձայնէ փղաց սարսեալ երկնչի ձի՝ իբր յերկիւղէ ըմպահկելով փախչել. (Փիլ.։)
Յանկարծակի ըմպահկելով դժոխախեռ յոխորտանօք։ Որպէս զկարի ոք ըմպահկող եւ առլցեալ ամբարտաւանութեամբ։ Ուստի եւ ոչ անմասն ի հրահանգից կրթութենէ ազգ ձիոյս՝ առ ի զխակ եւ զըմպահկօղ ապերասանութիւն նուաճելոյ՝ հնազանդ. (Պիտ.։)
Գազանային եւ անընդել զայրացմամբ ընդդէմ յարիցէ, ըմպահկեսցէ, խրոխտասցի. (Ոսկիփոր.։)
Ի խաղս այպանման ծաղու ըմպահկեն կաճառք կայից վերին հրեշտակացն զվիշապն յօդաւոր ընդ պարզականին. (Նար. մծբ. ( ըստ յոբայ. ՟Խ. ՟Խ՟Ա)։)
cf. Ըմպահկեմ.
Ընդվզէր եւ ըմպահկէր վասն բարուցն անհարթութեան։ Աւելի քան զզօրութիւնն իւրեանց խորհեալ՝ ըմպահկին եւ ընդվզին։ Ըմպահկեալ խեռեսցէ։ Ամենեւին ըմպահկեալս եւ ապարասանեալս։ Զերասանակս ի բուռն առեալ առեալ՝ արգելուլ զախտս, եւ մանաւանդ զսրտմտութիւն՝ որ ըմպահկել ի նմանէ սովորեալ։ Փախստական յօրինաց, ըմպահկօղ եւ խստերասան։ Զյարձակումն եւ զըմպահկելն եւ զվզանումն լծելոց ձիոցն ոչ կարացեալ արգելուլ։ Վասն խստութեան բարուցն ըմպահկօղք են, խայտալով յանդգնաբար եւ ընդվզելով։ Ի ձայնէ փղաց սարսեալ երկնչի ձի՝ իբր յերկիւղէ ըմպահկելով փախչել. (Փիլ.։)
Յանկարծակի ըմպահկելով դժոխախեռ յոխորտանօք։ Որպէս զկարի ոք ըմպահկող եւ առլցեալ ամբարտաւանութեամբ։ Ուստի եւ ոչ անմասն ի հրահանգից կրթութենէ ազգ ձիոյս՝ առ ի զխակ եւ զըմպահկօղ ապերասանութիւն նուաճելոյ՝ հնազանդ. (Պիտ.։)
Գազանային եւ անընդել զայրացմամբ ընդդէմ յարիցէ, ըմպահկեսցէ, խրոխտասցի. (Ոսկիփոր.։)
to restrain, to bridle, to repress, to tame, to break in.
Ի խաղս այպանման ծաղու ըմպահկեն կաճառք կայից վերին հրեշտակացն զվիշապն յօդաւոր ընդ պարզականին. (Նար. մծբ. ( ըստ յոբայ. ՟Խ. ՟Խ՟Ա)։)
cf. Ըմպահկանք.
ԸՄՊԱՀԿՈՒՄՆ որ եւ ԸՄՊԱՀԿԱՆՔ. Ընդվզումն. ապերասանութիւն.
drinking vase;
dish, mug, cup.
Ըմպանակք երկու յերկոսին ձեռին, մինն արեամբ, եւ միւսն կաթամբ։ Գինիս յեղաշրջեալ ... ըմպանակս կորուսեալ. (Նար. լ. եւ ՟Կ՟Զ։)
Անուշահամ ախորժ բաժակ, տօնասիրաց գոլ ըմպանակ. (Գանձ.։)
potable, drinkable;
drinker;
drink, draught, beverage, liquor, potation;
cf. Ըմպակ;
զովացուցիչ —, refreshing draught;
կերակուր եւ —, food and drink;
թակոյկք եւ —ք, vessels and drink;
ի տուն ըմպելեաց մի մտանիցես նստել ընդ նոսա՝ ուտել եւ ըմպել, thou shalt, not go into the house of feasting to sit with them tp eat and to drink;
անուշակ —, cf. Օշարակ;
— քդից, cf. Նեկտար.
Չճաշակել ի սեղանոյ թագաւորին, եւ ոչ ի գինւոյ ըմպելւոյ նորա. (Դան. ՟Ա. 8։)
πότιμος potabilis Զոր լինի ըմպել. խմելու, խմւելու.
Եւ որպէս πίνων bibens Ըմպօղ. որ ըմպէն. խմօղ.
Մարմին իմ ճշմարիտ կերակուր է, եւ արիւն իմ ճշմարիտ ըմպելի է՛. (Յհ. ՟Զ. 56։ տե՛ս եւ Հռ. ՟Ժ՟Դ. 17։ Եբր. ՟Թ. 9։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ. 4։ Սղ. ՟Ճ՟Ա. 10։ Դան. ՟Ա. 16։)
Զի՞նչ է գինի, զոր կոչեն ըմպելի Աստուածոց, առ ճաշակումն քո՝ Քրիստոս. (Եփր. աւետար.։)
ԸՄՊԵԼԻ. ποτήριον poculum, parvum calix որպէս Ըմպակ. բաժակ.
Ուր կային թակոյկք եւ ըմպելիք թագաւորին ոսկեղէնք եւ արծաթեղէնք. (Եսթ. ՟Ա. 7։)
Յաւար էառ զսուրբ սպասս պաշտամանցն, եւ ետ որդւոց իւրոց եւ հարճից անմաքուր խրախճանութեանցն ըմպելիս. (Լմբ. ատ.։)
innate, native, natural, habitual.
ἕμφυτος insitus գրի եւ ԸՆՏԱԲՈՅՍ. Ընդ նմին բուսեալ ընդ բնութեան անդստին. տնկեալ ի բնէ. բնածին. բնաւորական. ընտանի.
Ընդաբոյս է ինքնաբոյսն (ի բնէ). այսինքն թէ բոյս բնութեանդ քոյ է ողորմութիւն. (Խոսր. պտրգ.։)
to put to the sword, to kill with the sword;
to trample under foot.
ԸՆԴԱԹՈՒՐ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. Երբեմն կարծի նոյն ընդ Առաթուր, այսինքն առ ոտս հարկանել. այլ ի սուրբ գիրս դնի որպէս ἁνελεῖν ἑν ῤομφαία . Թրով հարկանել. ընդ սրով արկանել. կոտորել ի սայր սուսերի.
that eats pulse.
Ստացաւ (Մաշտոց երկրորդ) վարս անսուաղականս, պարկեշտս, ընտակերս. (Ստեփ. սեւան.։)
Կենդանեաց ետ բնութիւն ... մսակերաց՝ բարս խիստս, եւ ընդակերացն եւ խոտակերացն՝ ցածունս. (Ոսկիփոր.։)
dwelling with;
neighbouring, familiar;
playfellow, comrade.
ԸՆԴԱԿԻՑ συνοικοῦν contubernalis որ եւ ԸՆՏԱԿԻՑ. Տնակից, բնակակից, ընտանի, ընտել.
Իբր զմի սիրելի ի միում սենեկի, եւ զմի ընդակից ի միում վերարկուի։ Իբրեւ զընդակից դաստիարակարան տուեալ մեզ զսուրբդ (նշան) տիրական։ Ընդակից կայից կանոնաց օրինաւորին. (Նար. խչ. եւ ՟Կ՟Ա։)
seeing dimly;
— առնել, to darken, to obscure.
Կամաւոր բարուք զաչս ոգւոց ընդաղօտատեսիլ արարին. յն. աղօտացուցին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
under the armpits;
— մազք, the hair growing -.
free;
large, ample, vast, spacious, great;
diffuse;
— ժամս, for a long time, or duration;
— ի նեղութիւնս, magnanimous, long-suffering, patient;
— կեանք, a dissolute life;
— է, it is lawful, permitted, it is not prohibited;
— կեալ, to live daintily;
— գնալ, to live dissolutely;
— առնել, to facilitate;
at length, lengthily;
diffusely;
dissolutely;
յ—ի, freely, at large;
յ—ի լինել, to be free, in liberty, at large;
to be unbound.
Երկիր, կամ քաղաք, դուռն, տեղի ընդարձակ։ Գործ մեծ եւ ընդարձակ.եւ այլն։
Ընդարձակ հեռաւորութիւն, միջոց տեղւոյ եւ ամաց, ծոց, եւ այլն. (Նար.։)
Ընդարձակ տէգ նիզակի. (Խոր. ՟Ա. 28։)
Եւս հրաշափառագոյն եւ ընդարձակ խորհրդով. (Արշ.։)
ԸՆԴԱՐՁԱԿ. որպէս Համարձակ. ազատ. անխափան. դիւրին. անդորր. եւ Թուլամորթագոյն.
Զի իւր ամենայն հարկաւոր պիտոյքն ընդարձակ է, եւ աւելորդն է խափանեալ։ Յորժամ Աստուած ողորմի, զամենայն ինչ ընդարձակ առնէ այնոցիկ՝ որոց ողորմի. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Ընդարձակ թուի լինել Պօղոս, (այսինքն ազատ ի կապանաց,) յորժամ զթուղթս զայս գրեաց. (Ոսկ. տիտ.։)
ԸՆԴԱՐՁԱԿ. որպէս Համբերօղ. երկայնամիտ. լանսիրտ.
Զդաւելն ... ընդարձակ մարթեցուցանեն վարժել. (Խոր. ՟Ա. 26։)
dissolute, licentious.
larger, vast;
very long, lengthy, more diffuse, very prolix;
more diffusely, minutely, in all its details.
Ընդարձակագոյն շինեալ՝ անուանեցաւ Կեսարիա։ Շինէ զՄաժաք ընդարձակագոյն՝ պայծառ շինուածովք. (Խոր. ՟Ա. 13։ ՟Բ. 17։)
magnanimous, patient.
Դաւիթ, որ ընդարձակամիտն էր ի նեղութիւնսն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
vast, spacious, extended.
widely, amply.
Գետ՝ որ ընդարձակապէս հոսի ընդ հարթաձեւ դաշտ. (Լմբ. պտրգ.։)
reared in ease, dainty, delicate, commodious;
unbridled, dissolute.
Նախդիր անպէտ (բաց ի բաղադրութենէ, ուր լինի եւ Ըմ) որպէս Ընդ. ներ. ն. ի. յ. ց։ Ի տրական հոլով, որպէս յն. εἱς ad
Ի ներգոյականն, որպէս յն. ἑν in
Որպէս ըն ձայնի ստորասութիւնս ըն խորհրդում ինչ լինիցի. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Ի բացառականն, որպէս յն. ἑκ եւ ի յանգս՝ -θεν
Մարդիկք փափուկք իբրեւ զնոսա՝ ընդարձակասուն բնակիչք ձիւնեղէն լերանց՝ եղեն բնակիչք խորշակահար դաշտաց. (Եղիշ. ՟Ը։)
to dilate, to enlarge, to make greater, to increase, to augment, to extend, to prolong;
to disband, to relax, to spread, to widen, to reach, to stretch, to give ground, to amplify;
— բանիւ, to exaggerate;
to relax, to give repose to;
to tranquilize;
ընդարձակելով — զձեռն յօք or ումեք, to open the hand, to give freely, to be generous;
— ումեք, to give rest or repose, liberty, license.
πλατύνω, ἑμπλατύνω dilato ἁνοίγω aperio Լայնել. բանալ. տարածել. համարձակ եւ ազատ առնել. անդորրացուցանել. դիւրել. ճոխացուցանել. թողացուցանել. լանցընել, մենծցընել.
Ընդարձակել զսահմանս, կամ զտեղի խորանաց, զգնացս. (Ել. ՟Լ՟Դ. 24։ Օր. ՟Ժ՟Բ. 20։ Ես. ՟Ծ՟Դ. 2։ Սղ. ՟Լ՟Է. 37։)
Սիրտք մեր ընդարձակեալք ... ընդարձակեցարո՛ւք եւ դուք. (՟Բ. Կոր. ՟Զ. 11. 13։)
Ի նեղութեան մեծ անդորրութիւն մեզ ընդարձակեաց։ Ընդարձակեալք ի զօրութիւնս, եւ առատացեալք յայցելութիւնս. (եւ այլն. Նար.։)
Ի հարկաւորսն՝ ընդարձակեալ է յԱստուծոյ՝ վայելել. (Գր. հր.։)
Անձրեւաւն ընդարձակեաց ամենայն զօրացն նորա. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 5։)
Ընդարձակեա՛ զկապըն լեզուիս, բարբառեցո՛ ինձ ըզբարին. (Յս. որդի.։)
extent, extension, size, latitude, greatness, width, amplitude, amplification, enlargement;
diffusion;
field;
capacity, capaciousness;
disengagement, relaxation, freedom, liberty.
Ընդարձակութիւն քաղաքի, կամ տան, սրահի, սրտի, եւ այլն։ Շնորհեաց նոցա ընդարձակութիւն, եւ արար թողութիւն՝ ելանել եւ շինել զԵրուսաղէմ. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 62։)
Ընդարձակութիւն պատմութեան, կամ լեզուի, ապացուցի, խորհրդոց Քրիստոսի, ձեռին, կամաց, կեղոյ չարի։ Յընդարձակութեան վայելումն։ Առնել ընդարձակութիւն ի վրդովմանց։ Կապելոց կամ նեղելոց ընդարձակութիւն, եւ այլն. (Խոր.։ Պիտ.։ Լմբ.։ ՃՃ. եւ այլն։)
cf. Ընդարձակութիւն.
Առ ի նմանէ ընդարձակումն գտանել, յորմէ զընդարձակութիւնն լինել խնդրէին քաղաքին. (Նիւս. ի սքանչ.։)
cf. Ընդարմացեալ.
Արմատ Ընդարմանալոյ. իբր Ընդարմացեալ ինչ. զոր Անյաղթն ստուգաբանէ ըստ համեմատութեան յունականին ի վերայ մարմին բառի այսպէս.
Մարմին կրեալ ասի զհոգին, ուստի եւ կապարն զմարմինն կոչէ հոմերոս. վասն որոյ մարմին կոչի, այսինքն ընդարմ. վասն զի ընդարմացուցանէ զհոգին, եւ ընդարմանայ ի գերեզմանի. (Սահմ. ՟Ը։)
Ի մարմնի գոլ, որ է ընդարմն, թմուր, խօլ. զի ընդարմացեալ է հոգի ի նմա, եւ ինքն ընդարմանայ ի գերեզմանի. (Վրդն. յանթառամն.։)
to grow stupid, numb, to fall asleep;
to be benumbed, dulled;
— ի ցրտոյ, to be benumbed with cold, to be frozen, to become torpid;
— աչօք յիմն, to gaze at, to stare at;
— զբաղանօք, to preoccupy one's self, to plunge in, to engulf one's self;
զբաղմակոյտ ոսկերաց նորա ընդարմացոյց, he has benumhed the multitude of his bones.
to benumb, to lull asleep;
to chill;
to stupefy.
Ընդարմացոյց զամոլաջիլ զըստին Յակոբայ։ Ընդարմացոյց զամոլաջիլ նորա. (Ծն. ՟Լ՟Բ. 25. 32։)
Զբազմակոյտ ոսկերաց նորա ընդարմացոյց. (Յոբ. ՟Լ՟Գ. 19։)
cf. Ըմբերանեմ.
Զմանինեցոցն ընդբերանեաց զլեզուս. (Թէոդոր. մայրագ.։)
to cry out-right, or loudly.
Լալ եւ ընդգեղձանել ե՛ւս չար քան զմանուկ, որ ի ստենէ մօր քեցիցի. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Ա։ եւ ա՛յլ մեկն. Ոսկ. ՟ա. տիմ. (նոր ձ. ընդգեղծանալ)։)
to fall on one's knees;
to coil one's self up.
Ընդգճեալ ի ծունկս՝ երկիրպագանէր։ Ընդգճեալ առաջի արտօսրաթոր կականմամբ. (Յհ. կթ.։)
Ուղղորդ ոտքն ... եւ չեն ընդգճեալ յիւրեանցն բարձրութենէ. (Լծ. եւագր.։)
to take or receive to one's bosom, to make welcome.
Զամենայն տիեզերս (համեմատեալ) առ երկինս, որ զնոսա զամենեսեան յինքն ընդգոգեալ ունի. (Կոչ. ՟Զ։)
to embrace, to clasp in ones arms, to clasp or throw one's arms round, to hug;
to undertake;
— զձեռն ի վերայ լանջաց, to remain with the arms crossed.
Կենարար աջովդ՝ որ ի խաչին տարածեալ՝ զիս ընդգրկեաց. (Խոր. հռիփս.։)
Զի խոցեցայց սիրով քոյին, քեզ ընդգրկեալ սիրտ իմ լիցին. (Յս. որդի.։)
Ընդգրկել զկենակիցն։ Հեռացի՛ր յընդգրկելոյ զօտարն։ Ընդգրկեաց սիրական ողջունիւ զորդին միածին։ Զլոյս հոգւոյն ընդգրկել։ Ընդգրկել զերկեղ Աստուծոյ։ Զբարին ընդգրկել։ Զնոյն երանութիւն ընդգրկել. (Լմբ.։)
ԸՆԴԳՐԿԵԼ, կամ ԸՆԳՐԿԵԼ գրի երբեմն որպէս Ընկրկել. յետս ընդ կրուկն տանել. կասեցուցանել.
Գլուխ իմ ընդգրկեալ ծնգեալ իբրեւ զհասկ, որ հասանէ ի մանգաղս մահու. (Կեչառ. աղեքս.։)
contrary, opposed;
opposite, mimical;
unfortunate;
— պատասխանի, an adeguate or prompt reply;
against, on the contrary, the wrong side, outward, the wrong way;
before, in face;
— դառնալ, կալ, գտանիլ, հարկանիլ, to oppose, to resist, to counteract, to make head against, to cope with;
— յառնել, to rise up against;
to combat;
— գանձանակին, opposite the money-box;
վէմ — դնել դրամ, to place a stone against the door;
զդուրս — դնել, to close the doors;
բանիցն — բերել, to reply opportunely, to respond;
— եղեւ նոցա իրն, they succeeded badly in that affair;
յետս — ընթեռնուլ, to cavil, to sophisticate;
instead otherwise, on the contrary;
— հակառակութիւն, cf. Ընդդէմդարձութիւն.
Ընդդէմ է բարւոյն՝ չար։ Հարկեցայց զընդդէմսն ասել։ Զի մի՛ բարիքն փոխեսցին առ ընդդէմս։ Յընդդիմացն յորժամ մի ինչ ի դուրս ելցէ, զհետ մտանէ միւսն. (Փիլ.։)
Վասն զի Աստուած է, ոչ գոն նորա ընդդէմք, այլ յամենայն ի կողմանց ամենայնիւ՝ օգտութիւնք երեւին. (Եղիշ. խաչել.։)
Ընդդէմքն յոլովագոյն գործէին. (Եղիշ. ՟Բ։)
Զընդդէմսն գործեալ իմաստնոյն։ Զընդդէմսն քեզ գործեցի։ Մի՛ մատուսցես բան ընդդէմ՝ ահեղ. (Նար.։)
Ընդդիմացն փոխանորդութեամբ փոփոխեալ լինի։ Ընդդիմօքն խառնեալ ի միասին որակութեամբք։ Խառնեալ ի ձեռն ընդդիմացն. (Նիւս. կազմ.։)
Զընդդէմ արեգական կողմն անձաւին հրաշակերտեաց. իմա՛ զհանդիպակաց զարեւմտեան. (Խոր. ՟Ա. 15։)
ԸՆԴԴԷՄ. ԸՆԴ ԴԷՄ. նխ. κατέναντι, ἁπέναντι, ἑξεναντίας, κατενώπιον adversus, contra եւ այլն. որպէս Հակառակ. ներհակ. դէմ.
Հա՛ն զսուր քո ընդդէմ հալածչաց իմոց։ Ոչ ոք կացցէ ընդդէմ ձեր։ Եթէ բռնասցի մին, երկուքն կայցեն ընդդէմ նորա.եւ այլն։
Այդ խորհուրդ դարձեալ իմոց բանից ընդդէմ է. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ոչ կարեմք մեք ընդ ճշմարտութեանն դէմ գործել ինչ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Ցոյ՛ն ցուցանէ քեզ թշնամի, որ ընդ գանձիդ դէմ մարտնչի. (Երզն. ոտ. այբուբ.։)
ԸՆԴԴԷՄ. որպէս Յանդիման. ի հանդիպոյ. հանդէպ. առաջի. ի դէմս. ընդառաջ. դէպ ի. դիմացը, դիմացէն, առջեւէն.
Երթա՛յք դուք ի գեղդ, որ ընդդէմ ձեր կայ։ Առաջի տապանակին վկայութեան՝ ընդդէմ վկայութեանն։ Ընդ կողմն արեւելից՝ ընդդէմ քաւութեանն։ Կայր Յիսուս ընդդէմ գանձանակին.եւ այլն։
Բանալ զդիւանդ արքունի ընդդէմ առնդ եկելոյ։ Որք ընդդէմ հային լերինն ... սապէս եւ ընդդէմ դաշտին հիւսիսոյ ... իսկ ընդդէմ արեւելից եւ արեւմտից. (Խոր. ՟Ա. 8։ ՟Գ. 59։)
Ընդդէմ լինէր սուրբ եպիսկոպոսացն. որոց բազում մեծարանս ցուցեալ. (Կորիւն.։)
Պշնուլ ընդդէմ սորա. (Լմբ. պտրգ.։)
ԸՆԴԴԷՄ. մ. որպէս Հակառակ. եւ Փոխանակ. ըստ յն. լտ. ի բարդութիւնս, կամ ի բաղադրութիւնս բայից. ἁντι- re- կամ հյ. դիմա". հակա". փոխա". զոր օրինակ ասի.
Զոր ընդդէմ իմն մարգարէանայ հայրն. սա, ասէ, հանգուսցէ զմեզ. որ եղեւ ո՛չ հանգիստ, այլ ջնջումն. (Խոր. ՟Ա. 3։)
Ի միոջէ ի մասնէ դատին եւ ընտրեն զբոլորն, այլ ո՛չ յընդդիմէն՝ ի բոլորէն զմասն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)
Ո՛չ ամենայն իրօք՝ միասնաբար ասացեալքն՝ եւ առանձնաբար ասին. որպէս եւ յընդդիմէն, եւ ո՛չ ամենեւին առանձնաբար ասացեալքն եւ միասնաբար ասիլ կարօղ գոն. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
Ո՛չ ի բաց բառնայ զմարդն. այլեւ զընդդէմն եւս, աճեցուցանէ. (Անյաղթ պորփ.։)
Եւ ոչ մի ինչ ի մէջ գործոց նոցա ընդդէմ դարձութիւն գտանի. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
to divide in opposite parts, to place one against the other.
Գործնականն ընդդիմաբաժանի տեսականումն։ Յընդդիմաբաժանեալ տեսակսն (ի բանական եւ յանբան). (Սահմ. ՟Ա. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի։)
resistent, solid, hard, compact, opaque.
Խիստն եւ ընդդիմաբախն զգայականն ներգործութիւնս ոչ ընդունի. որպէս գոյ տեսանել յոսկերս մերում եւ ի տունկս երկրի. (Նիւս. կազմ.։)
(Փորձութիւնք ի թշնամեաց յաճախէին ընդդէմ Փրկչին). որում ընդդիմաբախ եղեալք լուծանէին, եւ յոչինչ համարեալ լինէին. (Աթ. ՟Ը։)
opposite;
contradictory;
contradicter, opponent;
— լինել, cf. Ընդդիմաբանեմ.
Յորում զհակառակն ասաց իբրեւ զընդդիմաբան. (Բրս. հց.։)
to contradiet, to counteract, to contest, to answer;
to object, to oppose.
ἁντιλέγω, ἁντιφωνέω contradico, altercor, reclamo Դիմախօսել. հակառակ բարբառել. հակառակել. վիճել. առարկել. ի դէմս ածել.
Առ այսպիսի առաջարկութիւնս հերձուածողացն ո՛չ է դժնդակ՝ ընդդիմաբանել։ Ո՞վ ոք համարձակեսցի՝ որոց հոգւովն խօսեցան՝ ընդդիմաբանել. (Կիւրղ. գանձ.։)
Յարելով ի նոսին զընդդիմաբանել անմիտ հայհոյութեանցն. (Խոր. ՟Գ. 65։)
Ընդդիմաբանէ այսպիսին Աստուծոյ դատաստանացն։ Ի հնազանդութիւն ժողովեաց զմեզ, եւ ամենեքին ընդդիմաբանեմք։ Աւելորդ ընդդիմաբանէք ո՛վ եբրայեցիք. (ՃՃ.։)
Ընդդիմաբանեն զկարգաւորաց ոմանց զզանազան անկարգութիւնս։ Որով եւ առ իս՝ ասացեալքն ընդդիմաբանին, բժիշկ բժշկեա՛ զանձն քո. (Շ. ընդհ. եւ Շ. ատ.։)
contradiction, disputation;
antiphrasis.
Առանց ամենայն ընդդիմաբանութեան՝ նուազն ի լաւէն օրհնի եւ սրբի։ Ընդդիմաբանութիւն, որպէս ի (դիմաց) հերձուածողաց. (Կիւրղ. գանձ.։)
Յորս ոչ գոյ ընդդիմաբանութիւնն, թէ իմ է. (Եփր. աւետար.։)
Եւ մի՛ յերկիւղ ընդդիմաբանութեան աղխել զշրթունս. այսինքն առ ահի դիմախօսութեան հակառակորդաց. (Սարկ. քհ.։)
opposite, contrary.
Հակառակօղ. հակառակորդ.
Այլ եւ ընդդիմադարձ եւս լիցին թագաւորաց. (՟Բ. Եզր.։ ՟Դ. 14։)
to oppose, to resist.
Հարցանեմ ցայնոսիկ, որք մեզ ընդդիմադարձին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)