key;
lock;
explainer, expounder;
— նուագարանաց a, tuning key;
— հասարակաց, master-key;
— ժամացուցի, watch key;
գաղտ —, false key.
Բերկրական խրատ, եւ բանալի ականջաց սրտի. (Յիշատ. ոսկ. յհ.։)
companion of the field.
Ամենեցուն խառնուրդք լինէին, հրեշտակք բանակակիցք մարդկան, եւ մարդիկ հաղորդք հրեշտակաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։)
Զի իցեմք բանակակիցք հրեշտակաց եւ զօրաց երկնաւոր թագաւորին մերոյ. (Եղիշ. ՟Ը։)
reasonable, endowed with reason, discursive, intelligent;
logical.
Սահման է մարդոյ, կենդանի բանական։ Մարդ ոչ միայն շնչոյ, այլ եւ բանական շնչոյ մասն ընկալեալ է։ Տնկեաց ի բանական յոգւոջն արարիչն. (Փիլ.։)
Պիտոյիցս ոմանք են բանականք, եւ ոմանք գործականք, եւ ոմանք խառնք։ Եւ բանականք են, որ բանիւն միայն նշանակեն զշահն։ Պէտք բանականք (իբր վճռական խօսք). (Պիտ.։)
reason, under-standing.
Գերազարդ բանականութեանցն հոյլք. (Շ. հրեշտ.։)
cf. Բանակատեղ.
Եկեղեցի՝ հրեշտակաց սրբոց բանակետղ. (Խոսր.։)
to encamp, to place ones self, to pitch the camp.
Գտին զնոսա բանակեալս առ ծովեզերքն։ Բանակեցան եգիպտացիքն ի թիկնաց նոցա։ Անտի չուեցին, եւ բանակեցան ի ձորն զարեդ։ Եւ դուք բանակեցարո՛ւք արտաքոյ բանակին։ Բանակեցարո՛ւք զդովաւ շուրջանակի։ Եւ ամենայն զօրքն հասանէին, եւ բանակէին ի թիկնաց ամաւոյ։ Բանակեցան անդ յառաջ քան զանցանելն.եւ այլն։
eloquent.
ԲԱՆԳ կամ ԲԱՆԿ. Անուն խոտոյ, եւ սերման նորա. Իսկ ի Բժշկարանի, Աղուէշ բանկ։
contentious, that is fond of disputing, captious, cavillous;
— լինել, to cavil, to carp, to chicane, to dispute, cf. Բանակռուիմ;
— լինել յոչինչ պէտս, to dispute about trifles.
Բանակռուել ձեր հոտ անոյշ ելանէ առաջի Աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը։)
Բանակռիւ ձեր եւ հակառակիլ, հոտ անոյշ ելանէ առաջի աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը. ձ. (տպ. բանառուել։))
cf. Բանակռիւ լինել.
Բանակռուել ձեր հոտ անոյշ ելանէ առաջի Աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը։)
logomachy;
disputation.
Միայն զբանակռուութիւնն ունելով առ ճշմարտութեանն հաւատ բանակռուութիւն. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։ Գրի եւ կարճելով՝ ԲԱՆԱԿՌՈՒԹԻՒՆ.)
writer, author;
poet;
newsmonger.
Յետին բանահիւսաց, եւ կրտսեր վարժապետաց։ Եւ յե՛ւս ընտրելական երգս բանահիւսից գերահռչակեալ ես։ Բանահիւսից կանանց լալականաց. (Նար. յիշ. եւ Նար. կուս. եւ Նար. ՟Կ՟Ը։)
to reason, to narrate, to discourse.
Առ այժմ բանաճառեսցի յաղագս զգուշագունից ոմանց. (Պիտ.։)
examiner.
Ի բերս շրթանց բանաճարակ որոճման. (Նար. խչ.։)
to open.
Եբաց նոյ զպատուհան տապանին։ զդրունս երկնից եբաց։ Բա՛ց մեզ (զդուռն)։ Եբաց Յովսէփ զամենայն շտեմարանս ցորենոյ։ Բացաք զամանս մեր։ Բանալ զաչս, զշրթունս, զհանդերձ։ Եբաց զգիրսն։ Որպէս բանայր մեզ զգիրս։ Եբաց զմիտս նոցա՝ իմանալ զգիրս։ Նախծին, որ բանայ զամենայն արգանդ։ Բա՛ց դու զփոր ձկանդ։ Եփաց զարգանդ նորա, եւ այլն։ Զկոյրս բանալ. (Ագաթ.։)
Բանին դրունք երկնից։ Բանին գերեզմանք։ Դպրութիւնք հրաշիցն բանին. (Շար.։)
Բանի աստուածընկալ աւետարանն. (Մաշկ.։)
philologist.
Քաջդ բանասիրաց. (Արշ. ՟Բ։)
Կրսեր բանասիրաց. (Նար. յիշ.։)
poet;
յոռի or զձուձ —, poetaster, rhymer.
Եւ Բանիբուն. գրագէտ. ճարտարաբան. քաջ մատենագիր. (կամ թէ քերթող՝ ըստ ՟Ա նշ).
Կարգէ Արտաշէս զվրոյր հազարապետ՝ զայր իմաստուն եւ բանաստեղծ. (Խոր. ՟Բ. 50։)
to poetize, to versify.
Զօրութեամբ բազկի շարագրական բանաստեղծեալ բաժանեմ. (Մագ. ՟Ի՟Բ։)
poetry;
poem.
Ի բանաստեղծութիւն փութայ. (Մաշկ.։)
boaster, braggart;
— լինել, to boast, to exaggerate;
to swagger.
Զզօշաքաղսն, եւ որք կամիցին ցուցանել զանձինս, հետաքնինք, բանավաճառք. (Մխ. դտ.։)
composition, work of sense;
poem, poetry;
delegation, deputation.
Բանաստեղծութիւն. շարագրութիւն, եւ ճարտարաբանութիւն.
reasonable;
intelligent, wise;
vocal;
rational.
Անշնչական եկեղեցի, անբանն ի բանաւորէն կառուցեալ, մեծ է քան զմարդ, առաւել քան զբանաւոր, գերազանց քան զմտաւոր. (Նար. ՟Լ՟Է։)
Ասի եւ զհրեշտակաց, որք չեն տրամաբանօղ, այլ ունակք գերագոյն բանի յիմացական կարգի.
Զայն տեսցո՛ւք, թէ բնաւ գուցե՞ն այլ ինչ արարածք բանաւորք՝ քան զհրեշտակս, եւ զդեւս, եւ զմարդիկ. (Եզնիկ.։)
Հրեշտակք ամենայն եւ մարդիկ՝ բանաւոր էութիւնք են. (Մաքս. ի դիոն.։)
Ի փրկութիւն բանաւորաց՝ հրեշտատակաց եւ մարդկան. (Շար.։)
Զանբանն (զէշն բաղաամու) բանաւոր կացոյց, եւ զանարժանսն մարգարէութեամբ պատուեաց. (Սարգ. յռջբ.։)
Եթէ զբանաւոր հացն սիրես ուտել. (Լմբ. ժղ. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ)։)
ԲԱՆԱՒՈՐ. Բանաւորական. իմանալի. հոգեւոր. շնչաւոր, բանական.
Բանաւոր պատարագ, պաշտօն։ Երկիր բանաւոր։ Բանաւոր դրախտ։ Բանաւոր բուսոց. (Շար.։ Խոր. հռիփս.։)
wiser, more reasonable.
Որք թանձրագոյնքն էին, նշանքն ձգէին զնոսա. եւ որք բանաւորագոյնքն էին, մարգարէութիւնք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։)
reason;
intelligence;
rationality, understanding, intellect;
prudence, wisdom.
Ի ստոյգ հոգեշահ բանաւորութիւնս առաջ նորոգեա՛. (Փարպ.։)
Ի պատկեր Աստուծոյ արար զնա. մի՝ վասն իմաստութեանն, բանաւորութեանն, կենդանութեանն, հոգեւոր շնչոյն ... Զկենդանական շունչն իմաստակիր մտաւորութեան, բանաւորութեան. (Ագաթ.։)
cf. Բանտեմ.
Բանդեցին զմեծն սամփսոն։ Բանդեաց զյափշտակողն. (Եփր. թաղմ.։)
Յայլ տունս բանդեցան մարք. (Մաշկ.։)
verbose, eloquent, voluble, fluent.
Հեթանոսացն իմաստունք եւ բանեղք։ Բանն Աստուծոյ յինքն քարշէր զմեծամեծս եւ զտնանկս, զբանեղս եւ զծանրալեզուս. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ. եւ ձեռ։)
Զանբանս՝ բանեղս արար (որպէս զէշն բաղաամու). (Նար. յովէդ.։)
learned, skilful, experienced, versed, wise;
eloquent.
Զնոյն անուանս դնէ ջրհորոցն, զոր հայրն եդ. զի բանիբուն հայրն կոչեաց, շատացաւ եւ նա. (Փիլ. լին.։)
joyful, gay.
inseparably.
Յարահիւսեալ մեռանի ի վերայ քո անտղաբար արտաշնչութեամբն կենդանին. (Թէոդոր. խչ.։)
inseparable.
Անբաժանելի. կամ թերեւս՝ Անքննելի, կամ Անփոփոխ. անշարժ.
Անտղելի. անշարժ, կամ անբաժին. (Հին բռ.) (որպէս անդրդուելի, կամ անճղելի)։ (Կայ եւ ռմկ. ԱՆՏՂԵԼ, իբր ԱՆԹԵՂԵԼ, մոխրով ծածկել զկրակ)։
of low birth, ignoble.
Զանտոհմս աշխարհի եւ զարհամարհեալս ընտրեաց աստուած. (՟Ա. Կոր. ՟Ա. 28։)
without habitation, houseless;
like a pilgrim.
Անտուն շրջի անբովանդակելին, եթէ ոչ ի սմին տան տաղաւարեսցի. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Այդր անտուն շրջեցայ, եւ ապա յայս խորանս մտայ. (Լմբ. սղ. ՟Ժ՟Դ. ՟Ձ՟Գ։)
joyful, cheerful;
without sorrow.
ἅλυπος. doloris et tristitiae expers. Որ չէ տրտում. ազատ ի տրտմութենէ. անտխուր. անվիշտ. զուարթ. եւ Անտրտմական. զուարթագին. գայզըսըզ, գասավէթսիզ, շէն.
Կեանս անտրտումս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ազատ եւ անտրտում զերծանի յայսմ աշխարհէ. (Լմբ. ի գր. պապ.։)
cf. Անցաւոր.
Անցական կերպարան աշխարհի. (Տօնակ.։)
Զանցական սէր անմտացն ի կեանս յայս մնացական ուսուեր առնել. (Արշ.։)
passage.
healthy, free from pain;
insensible;
without pain.
ἁναλγής. doloris expers, μὴ ὁδυνώμενος, non dolens, ἅπονος, a labore immunis. Ազատ ի ցաւոց. անվիշտ, եւ անախտ (ըստ մարմնոյ կամ ըստ հոգւոյ). ազրըսըզ, տէրտսիզ.
Եւ ոչ բժիշկ կարող լինիցի ճանաչել զցաւս՝ անցաւ բնութեամբ. (Սահմ. ՟Ա։)
Պա՛րտ է նմա, զի ինքն անցաւ եւ առանց վշտի իցէ. (Ոսկ. ես.։)
Անարատ մտօք եւ անցաւ անձամբ (այսինքն հոգւով) ծառայել աստուծոյ ճշմարտի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ե։)
passenger, traveller;
fugitive, transitory, perishable, temporal, frail, vain.
Անցաւորաւս զանանց բարութիւնսն շահել. (Խոսր.։)
instability, frailty, vanity.
Աշխարհս անցաւորութեամբ եւ խաբէութեամբ վարի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Խորանին շրջագայութիւն զանցաւորութիւնն յայտ առնէր. (Ճ. ՟Թ.։)
health, freedom from pain;
insensibility;
apathy, inaction;
impassibility.
Եղիցի նոցա (անասնոց) յանցաւութիւն եւ ի ծննդականութիւն. (Մաշտ.։)
Ի նշանակ անցաւութեանն, զորոյ ճաշակն առ ի սկզբանն, հասանել. (Լմբ. սղ. Լմբ. ստիպ.։)
each, every.
Յանցնիւր ախորժակս։ Ըստ անցնիւր պատշաճի, կամ կարի, կամ գործոց, կամ դասուց, կամ բեղմնաւորութեան։ Յանցնիւրն գուշակեն ընթացից. (Պիտ.։)
Աստուածեղէն հոգին զանցնիւրսն շարժէր ներգործութիւնս։ Զանցնիւրսն իրողութիւնս ադել։ Անցնիւրցն մատուցանէ զնա տարերց. (Յհ. իմ. պաւլ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
passenger.
cf. ԱՆՑԱՒՈՐ ըստ (՟Ա նշ.). անցւոր դարձւոր.
cf. Անցութիւն.
Մի՛ ոք իշխեսցէ յետ իմ անցման հեռացուցանել. (Ուրպ։)
"to pass, to cause to pass;
to transmit;
to dissipate, to drive away;
to consume, to employ;
to transport;
to carry back;
to pierce;
to twine;
to enchase;
to omit, to pass over;
to surpass, to excel;
— զմեղս, to pardon sins;
— զաւուրս՝ զժամանակ կենաց, to pass away the time, to live;
— զճրագ՝ զհուր, to extinguish or put out the candle or fire;
— ընդ սուր՝ ի սայր սուսերի, to put to the sword;
— դրամ փոխանակալ or ի ձեռն դրամափոխութեան, to remit money, to send letters of change;
— զզաւակն, to miscarry in child-birth;
— զանցուցանել, to excel, to surpass, cf. Անցանեմ զանցանել;
— ընդ թիւ, to count, to enumerate;
— զցասումն, to appease anger;
— զքննութիւն իւր, to pass one's examination;
չարիս — ընդ, to hurt some one."
Ոչ անցուցանէ զվիշտսն, այլ զօրավիգն լինի ի ճգունսն. (Ոսկ. մ. ՟Բ։ 9։)
Զխորանն անցոյց տաճարն, եւ զտաճարն քակեաց ձեռն թշնամւոյ. (Եփր. ել.։)
Անցուցանէ զխօսս ի ճարտարաց։ Անցուցանել զթշնամութիւն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Զօրինակս անցուցեալ, եւ զճշմարտութիւնն հաստատեալ. (Ագաթ.։)
Անցուցանել զճրագունս, կամ զկրակն. (Եղիշ. ՟Գ. եւ ՟Ը։) (Փարպ.։)
Բազում չարչարանս անցուցեալ էր ընդ մոգսն. (Եղիշ. ՟Է։)
ԱՆՑՈՒՑԱՆԵԼ ԸՆԴ ՀՈՒՐ. Յածելով ի մէջ կամ ի վերայ հրոյ՝ խորովել, խարշատել, զոհել, կամ փորձել. διάγω. traduco.
Զորդիս իւր, կամ զուստերս եւ զդստերս անցոյց ընդ հուր ըստ գարշութեան ազգացն. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 3։ ՟Ժ՟Է. 17։ ՟Ժ՟Ա. 6.) եւ այլն. որ եւ ասի ԱԾԵԼ ԶԲՈՑՈՎ։
modesty, chastity.
Հեռի լինելն ի ցոփութենէ. պարկեշտութիւն. ժուժկալութիւն. զգաստութիւն.
inevitable.
ԱՆՓԱԽՈՒՍՏ ἅφευκτος. inevitabilis. որ եւ ԱՆՓԱԽՉԵԼԻ. Անխուսափելի. անզերծ. յորմէ ոչ լինի խորշել, փախչել.
Անփախուստ որոգայթ, կամ ձմեռն, կամ սպառնալիք, բան. (Լմբ. սղ.։ Երզն. քեր.։ Արշ.։ Առ որս. ՟Գ։ Իսկ Իմ. ՟Ժ՟Է. 9.)
անփախչելի. Նոյն ընդ վ. ըստ (՟Ա նշ.)
cf. Անփախուստ.
ԱՆՓԱԽՈՒՍՏ որ եւ ԱՆՓԱԽՉԵԼԻ. Անխուսափելի. անզերծ. յորմէ ոչ լինի խորշել, փախչել.
Անփախուստ որոգայթ, կամ ձմեռն, կամ սպառնալիք, բան. (Լմբ. սղ.։ Երզն. քեր.։ Արշ.։ Առ որս. ՟Գ։ Իսկ Իմ. ՟Ժ՟Է. 9.)
ԱՆՓԱԽՉԵԼԻ Նոյն ընդ վ. ըստ (Ա նշ.)
unclosed, open.
Անփակ փափագմամբ միշտ համբուրեցեալ։ Իբր զմտաց անփակ սրութիւն ընդ ամենայն արարածս հետեւեալ լցին. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. առաք.։)
Որ զօրացեալ քեւ հոգեպէս՝ անփակ արագ հրեշտակապէս. (Գանձ.։)
inglorious, unhonoured, abject.
ἅδοξος. ingorius, ignobilis. Որ չունի փառս ինչ. անփառունակ. անփառաւոր. անշուք. խոնարհ. նուաստ. նամսըզ. պիիզզէթ. հագիր.
Ըստ մարմնազգեցութեանն անշուք եւ անփառ յերկրի շրջելոյն. (Վահր. յայտն.։)
cf. Անփառ.
Եղիցի առ ի մարդկանէ վայելչաբար անփառացի՝ յաղագս շրջապատեալ սփածմանն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 34։)
inglorious state, abject condition, vileness, baseness.
ἁδοξία. ignominia, dedecus, vilitas. Պակասութիւն փառաց. անշքութիւն. անպատուութիւն. անարգութիւն. նուաստութիւն. խոնարհութիւն.
Ոմն խորշեալ երկնչի, զի մի՛ անկցի յանփառութիւն ինչ. (Նիւս. բն.։)
Լի է անփառութեամբն. զի ցանկալ փառաց անփառութիւն է. եւ փառք ճշմարիտ՝ որ զփառս արհամարհէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
cf. Անփառ.
Ամենայն ուրեք զաննշանն եւ զանփառունակն ընտրէր (կենցաղ)։ Ի տղայական սկսեալ հասակէն. եցոյց զանփառունակն լինել քան զամենայն որդիս մարդկան. (Սկեւռ. յեսայ.։ եւ Գէ. ես.։)