that presents;
producing, productive.
Որ ընծայեցուցանէ, կամ պատճառ լինի՝ իբր ընձիւղիչ.
Աւելորդ ստացուածք՝ ամենայն վատթարի առիթք, եւ ընծայեցուցիչք մեղաց. (Փիլ. լին. ՟Դ. 172։)
offer, offering, dedication;
presentation;
թուղթ ընծայութեան, letter of recommendation;
Կոչումն ընծայութեան, catechism;
cf. Ընթերցուածագիր;
— լուսնի, new moon.
προσαγωγή accessus πάρεξις exhibitio ἁπόδειξις, ἕλεγχος argumentum Մատուցանելն, եւ մատչելն. տըւչութիւն. յանդիման կացուցումն. ցուցակութիւն. ապացոյց.
Որով եւ զընծայութիւնն ընկալաք հաւատովք ի շնորհս յայսոսիկ. (Հռ. ՟Ե. 2։)
Առ նորա անքննութիւնն՝ ընծայութիւն անգիտութեան մատուցանելի է. (Եզնիկ.։)
Պիտոյ էր նշանաց ընծայութիւն, զի զբանսն նշանօքն հաստատիցէ. (Շ. մտթ.։)
Զի երեւելեօքս եւ աներեւութիցն ընծայութիւն ի մէջ գայցէ. (Սեբեր. ՟Է։)
Եւ ըստ մտացն ընծայութեան վրիպեալ գտաւ յայլոց. (Կիւրղ. ծն.։)
Թուղթք ընծայութեան առ ձեզ, կամ ի ձէնջ. (՟Բ. Կոր. ՟Գ. 1։)
Էած զինքն ընծայութեան թղթով առ վերակացու միաբանակեաց վանից. (Կլիմաք.։)
ԿՈՉՈՒՄՆ ԸՆԾԱՅՈՒԹԵԱՆ, կամ ԸՆԾԱՅՈՒԹԻՒՆ. κατήχησις catechesis, institutio Հրահանգ երախայից մկրտելեաց.
Դեգերեա՛ց կա՛ց ի կոչումն ընծայութեան։ Վասն մկրտութեան եւ ապաշխարութեան յառաջնում ընծայութեան անդ ասացաւ. (Կոչ. ՟Ա. եւ ՟Ժ՟Զ։)
Զկոչումն ընծայութեանն յորդեգրութեանն շնորհս. (Յճխ. ՟Զ։)
Որք գայցեն ի կոչումն ընծայութեան. (Վրք. սեղբ.։)
ԸՆԾԱՅՈՒԹԻՒՆ ԼՈՒՍՆԻ՝ է Ծնունդ նորա.
Յընծայութեան կամ ի պակասութեան լուսնի. (Երզն. մտթ.։)
act of offering, of dedicating one's self;
presentation;
offering, present.
Ընծայելն, իլն. եւ Յանդիման լինելն. եւ Ընծայ.
Այսօր ի տաճարն եկիր յընծայումն Քրիստոս. (Շար.։)
Յանապականութիւն Աստուածութեանդ քո փոխարկես զընծայումս. (Խոսր. պտրգ.։)
ԱՌԱՋՆՈՐԴ ԸՆԾԱՅՄԱՆ, այսինքն ընծայութեան. իբր Կնքահայր։ (Դիոն. եկեղ.։)
ԸՆԾԱՅՈՒՄՆ ԼՈՒՍՆԻ, է Ծնունդ նորա. լուսնի նորիլը, նոր լուսին.
Յընծայման լուսնին ... Ամիս (լինի) յընծայմանէն յընծայումն. (Շիրակ.։)
to rise, to shine, to blaze forth, to glitter, to sparkle, to glare, to be bright.
ἁναλάμπω resplendeo, reluceo Ծաւալիլ սփռիլ կամ ընծայիլ լուսոյ՝ իբր ընձիւղմամբ. ծագել շառաւիղօք. նշողել. փայլել. պայծառանալ. լուսատու լինել. եւ իբր կր. Լոյս ընդունել.
Եթէ ոչ լոյս արեգական ընծուէր, զիա՞րդ մարմնոցն անբաւ եւ անճառ որակութիւնք երեւեալ լինէին։ Երկիւղ բարի ի վերայ եհաս, այն՝ որ ընծուի մերկացելոց զգայութեանցն խորհրդոց։ Աստեղքն յերեկորեայ մինչեւ յառաւօտ ընծուին։ Է՛ որ ի վերայ երկրի, եւ է՛ որ ընդ երկրաւ՝ կենդանաբերին կէսքն ընծուին. (Փիլ. քհ. ՟Ե։ եւ Փիլ. ել. ՟Ա. 22։ ՟Բ. 104. 109։)
Զաստեղս ի լուսնոյ ասեն ընծուիլ, եւ զլուսինն արեգակամբ ուռճացեալ։ Զանցնիւր գօտիսն ի ձեռն արեգականն ընծուիլ. (Խոր. ՟Գ. 6։ (Ի Հին բռ. վրիպակաւ Ընծուիլն շփոթի ընդ Ընձիւղիլ։))
cf. Ընձուղտ.
that receives;
betrothed, husband;
խօսեալ —, affianced wife;
receiver.
Ընդունօղ. ընդունիչ. ընդունակ.
Տաղաւարի նահապետին արդարոյ Աբրահամու՝ ընկալուչ եղելումն հիւրութեանն Աստուծոյ. (Ճ. ՟Ժ.։)
Չեհաս ի քաղաք ընկալչին իւրոյ. (Մամբր.։)
Ոչ յիշեաց զընկալուչ սուրբ հոգին, որ լուսաւորեաց զնա (աւազանաւն). (Եղիշ. ՟Դ։)
ԸՆԿԱԼՈՒՉ. μνηστήρ sponsus եւ μεμνηστευμένη sponsa, desponsata Խօսնայր. փեսայ, որ ունի ընդունել զհարսն. ասի եւ զհարսնէ՝ որպէս ընդունելի.
Զկոյսն՝ յորմէ ծնաւ, եւ զընկալուչն՝ որում զկոյսն էր խօսեալ։ Կին աստ զխօսեալն կոչէ, որպէս եւ փեսայս յառաջ քան զամուսնութիւնն սովոր են կոչել գիրք զընկալուչս. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Որպէս եւ վասն հարսնացուաց գրի.
Անդէն յիւրաքանչիւր տան պահել զխօսեալն Ընկալուչս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
ԸՆԿԱԼՈՒՉ. որպէս Ընդունելի. արժանի ընդունելութեան.
Վայելուչք ի տգեղաց, եւ ընկալուչք յանպիտաց. (Նար. մծբ.։)
to bind one's self closely, to adhere to, to entwine one's self with.
ԸՆԿԱՊՃԻԼ. Կապիլ կաշկանդիլ. պրկիլ.
Պաշարեալք, ընկապճեալք ... յերկիր անկեալք՝ անբարբառ կային. (Բուզ. ՟Գ. 3։)
to be thrown away, to be despised.
to throw, to cast, to hurl, to repulse, to fling, to pour;
to destitute, to depose, to deprive;
— յերեսաց, to drive from his presence, to despise, to abandon;
— յերկիւղ, to frighten;
— յոք զհոգս իրիք, to confide the care of, to confide to;
— — զանձն իւր յառաջ, to present one's self, to throw one's self forward, to expose one's solf;
— զզէնս, to throw down one's arms, to surrender;
— ի կալանս, to thrust in prison;
— յերկիր, to throw down, to slay, to fell to the earth;
— արտաքս, to thrust out, to hunt or drive away;
to empty the stomach;
— քարինս, to throw stones;
կիցս —, cf. Կիցք;
to despise;
— զխարիսխ, to cast anchor;
զաստուածութեամբն —, to attribute to God;
ի վերայ միմեանց — զյանցանս, to lay the blame on one another;
to be thrown, or cast away;
— արտաքս, արտաքոյ դրան, to be thrown out, driven away;
— ի ճանապարհի, to be cast on the streets, to be thrown out on the common way.
ῤίπτω, ῤιπτέω, ἁπορρίπτω , ἑκρίπτω, ἑκβάλλω, καταβάλλω jacto, dejicio, projicio, abjicio եւ այլն. որ եւ գրի ԸՆԳԵՆՈՒԼ, նովին հնչմամբ. որպէս ներգործականն Անկանելոյ. Արկանել ի վայր, եւ ի բաց. ձգել՝ նետել՝ դուրս կամ երեսէն կամ զատ կամ մէկ դի.
Ընկէց զմանուկն ի ներքոյ միոյ եղեւին ծառոյ։ Ընկեցին զնա ի գուբ։ Ի գե՛տ ընկեսջիք։ Ընկեա՛ զդա ի գետին. եւ ընկէց զնա ի գետին, եւ եղեւ օձ։ Ընկեցի զայն ի հուր։ Ընկեցեալ ի ճանապարհի, կամ յանցս Երուսաղէմի։ Ընկեսցի արտաքոյ դրանն։ Զիւրաքանչիւր զէնս առ ոտս պատերազմողացն ընկենուին։ Ընկեցին զնոսա առ ոտս նորա։ Յետուստ կողմանէ ընկեցին խարիսխս չորս։ Ընկեսցո՛ւք ի մէնջ զլուծ նոցա։ Ընկեա՛ ի Տէր զհոգս քո. եւ այլն։
Ընկենլով ի թագաւորութենէ հրէից զհիւրկանոս։ Ընկեցեալ ի պատուոյն։ Զբազումս ընկենոյր ի թշնամեացն, եւ այլն. (Խոր.։)
Ի վերայ միմեանց ընկենուին զյանցանսն իւրեանց։ Մերժեալ ընկեցեալ լիցի յերկիր նզովից. (Եփր. ծն.։)
Դու Հռիփսիմէ ըստ անուան քում արդարեւ ընկեցեալ եղեր ... ի մահուանէ ի կեանս. (Ագաթ.) ի յն. ռի՛փդօ, ռիփսա՛մէնի։
Ընկեաց. ստէպ յայլ գիրս։
companion, comrade, partner;
female companion;
consort;
fellow;
agent;
neighbour;
partaker;
peer;
clerk;
assistant;
չիք իմ —, I am peerless, I have no equal;
— զընկեր, այր զ—, one to another, mutually;
երդուան այր —ի իւրում, they bound themselves by mutual oaths.
ԸՆԿԵՐ գրի եւ ԸՆԳԵՐ. ἐταῖρος, ἔτερος socius, alter πλησίος proximus Զուգական. հաւասարակից. գործակից. մերձաւոր. սրտակից. բարեկամ. զովող. կցորդ. բաժանորդ. համախոհ. եւ Համանման ինչ.
Մի՛ լինիր ընկեր առն բարկացողի։ Այր գրգռէ զերեսս ընկերի։ Մի՛ ցանկանար տան ընկերի քո։ Ընդէ՞ր հարկանես զընկերդ։ Եղբայր եղէ համբարուաց, եւ ջայլեմանց։ Ես եմ, եւ չի՛ք ոք իմ ընկեր։ Ընկեր, զիա՞րդ մտեր այսր.եւ այլն։
Յընկերաց նոցին աղանդոյն. (Խոր. ՟Գ. 60։)
Եւ զի ասաց ցնա՝ թէ լո՛յծ զկօշիկս քո, այս ընկեր է այնր՝ որ զսուսերն ցոյց նմա։ Գիրք՝ ընկեր է ձայնին. (Եփր. ել. եւ Եփր. համաբ.։)
Արուսեակն (արեգակն) ... լծակցութեամբ ընկերին իւրոյ լուսնոյ. (Նար. առաք.։)
Այս բարբառ այնմ բարբառոյ ընկեր է. (Սեբեր. ՟Բ։)
Չէ՛ գրեալ ի սմա (ի սմին թղթի), որպէս եւ յայլ ընկերս իւր. եւ ոչ ինքն իսկ տիպք կերպարանաց սորին թղթոյ նման ինչ է ընկերաց իւրոց. (Եփր. եբր.։)
Վերստին ընգերոյ չարեացն (այսինքն ապաշխարելոյ) ինքեանք իւրեանց խնդրուածովքն երկնեցին զձեզ դարձեալ. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
Ընկեր յընկերէ. (Ծն. ՟Լ՟Ա. 49։)
Այր ցընկեր. (Ծն. ՟Ժ՟Ա. 5։ Ել. ՟Ժ՟Զ. 15։ Թուոց. ՟Ժ՟Դ. 4։)
Այր ընդ ընկերի. (Ես. ՟Ժ՟Գ. 8.) իբր Զմիմեանս. ի միմեանց. ցմիմեանս։
Ի շղթայսն ընկեր զընկերն պնդեալ է. (Կլիմաք.։)
as a companion or comrade, friendly.
Իբրեւ ընկեր ընդ հաւասար ընկերի.
Ընկերաբար գայիր ի պայքար. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ընկերաբար կոչէր զնոսա, եւ նստուցանէր ընդ իւր. (Ոսկիփոր.։)
subscriber;
— առնել, cf. Ընկերագրեմ;
— լինել, cf. Ընկերագրիմ.
to subscribe to.
to become a subscriber to.
subscription;
մտանել յ—, to subscribe to;
ելանել յընկերագրութենէ, to cease to subscribe, to be no longer a subscriber;
պայմանք ընկերագրութեան, terms of -.
that betrays or kills his neighbour.
Որ դաւէ զընկերն. դաւաճան. սպանօղ.
Շունք կատաղիք, տիրանենգք եւ ընկերադաւք. (Տօնակ.։)
social, sociable.
companion, comrade, colleague;
associate, partner;
fellow-member, friar.
ἐταῖρος socius Կցորդ յընկերութեան. ընկեր.
Ակնարկէին ասէ ընկերակցացն՝ որոց ի միւս նաւն, գալ օգնել նոցա. (Ոսկ. ղկ.։)
Ոմանց յընկերակցաց նախարարացն։ Լուեալ զնամականին ընկերակցացն։ Քան զամենայն ընկերակիցս իւր. (Փարպ.։)
Հրաման առեալ ի սուրբ ընկերակցացն. (Եղիշ. ՟Ե։)
Ընկերակիցք են մերոյ բնութեանս. (Եղիշ. միանձն.։)
Ամենեւին չերդնուլն՝ սուտ չերդնլոյն ո՛չ եթէ ընդդէմ ինչ է, այլ յոյժ ընկերակից. (Եզնիկ.։)
Արասցես զիս ընկերակից անմահիցն. (Զքր. կթ.։)
Ո՛վ ընկերակից սիրելի. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
Վա՛յ ինձ եղբա՛յր իմ եւ ընկերակից իմ բագոս։ Ե՛կ եւ հանգի՛ր յարքայութիւն ընդ ընկերակցին քում. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Է.։)
Գիտես ո՛վ սիրելի եւ ընկերակից իմ (իբր վաճառակից). (Ոսկիփոր.։)
to accompany one's self, to associate one's self, to become a partner.
Ընկերակից լինել. կցորդիլ. հաւասարիլ.
Եթէ ընդ բարիսն շրջին եւ ընկերակցին գործովք, նոյնպէս լինին եւ նոքա. (Բրսղ. մրկ.։)
association;
society.
Ընկերութիւն. կցորդութիւն. միաբանութիւն.
Նորեկ միայնակեաց յընկերակցութեան զբարսն վերստին ձուլէ. (Եւագր. ՟Ժ՟Բ։)
Թարգմանեալ քեբրոն է լծորդութիւն եւ կամ ընկերակցութիւն կանանց. (Փիլ. լին.)
Անխայես ի վերայ ընկերակցութեան չարեաց, որ դիւրին է հատանել. (Բրսղ. մրկ.։)
supporting social, or public harmony.
cf. Ընկերհաշտութիւն.
ԸՆԿԵՐԱՀԱՇՏՔ ԸՆԿԵՐԱՀԱՇՏԻՔ. δῆμος, δῆμοι, δημοκρατία plebs, imperium populare Միաբան բազմութիւն. ռամկապետութիւն. որ եւ ԸՆԿԵՐԱՀԱՇՏՈՒԹԻՒՆ.
Իսկ միւսումն բազմամբոխ բանակի ընկերահաշտից հաւատացաւ վերակացութիւնն. զՄովսէսէ ասեմ։ Նա եւ ի թագաւորութեան եւ յընկերահաշտեաց զօրավարութեան զբազումս կարեմ ցուցանել կորուսեալս. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Ընկերհաշտութիւն.
ԸՆԿԵՐԱՀԱՇՏՔ ԸՆԿԵՐԱՀԱՇՏԻՔ. δῆμος, δῆμοι, δημοκρατία plebs, imperium populare Միաբան բազմութիւն. ռամկապետութիւն. որ եւ ԸՆԿԵՐԱՀԱՇՏՈՒԹԻՒՆ.
Իսկ միւսումն բազմամբոխ բանակի ընկերահաշտից հաւատացաւ վերակացութիւնն. զՄովսէսէ ասեմ։ Նա եւ ի թագաւորութեան եւ յընկերահաշտեաց զօրավարութեան զբազումս կարեմ ցուցանել կորուսեալս. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Բ։)
that suffocates his neighbour;
annoying, molesting one's friends.
Հեղձուցիչ՝ խեղդիչ ընկերին, ի նեղ արկանելով.
Սոքա են ծառայք չարք՝ ընկերահեղձոյցք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Ընկերակցիմ.
Եւ որք գանն օրըստօրէ, ընկերանան առաջնոցն. (Վրդն. սղ.։)
companions.
that loves his neighbour, charitable;
sociable, companionable.
φιλέταιρος, φιλοπολίτης sodalium vel civium amans Սիրօղ զընկերն. եղբայրասէր.
Այր ընկերասէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 37։)
Անձնասէրն ընկերասէր ոչ լինի. (Ագաթ.։)
Չէ՛ հնար ընկերասիրին զկամս անձին իւրոյ կատարել. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)
Սիրել զընկերասէրս. (Փարպ.։)
that hates his neighbour.
Ատեցօղ ընկերին. (Մաշտ.։)
to accompany, to escort, to follow;
to pair;
to associate;
to convoy;
to aid, to assist.
Օգնել իբր ընկեր. գործակից, կամ պաշտպան լինել. (որպէս դնի ի յն)
Աստուած յօգնել ինձ նայեա՛, եւ Տէր յընկերել ինձ փութա՛։ Օգնական ընկերելի է նոցա. (Սղ. ՟Կ՟Թ. 2. ՟Ճ՟Ժ՟Գ. 10։)
Գործ նմա զատուցեալ զընկերել մարզպանին. (Խոր. ՟Գ. 65։)
social harmony under various forms of government, monarchic, oligarchic, or democratic.
ԸՆԿԵՐՀԱՇՏՈՒԹԻՒՆ δημοκρατία, δημοκράτεια democratia, imperium populare որ եւ ԸՆԿԵՐԱՀԱՇՏԻՔ. Միաբանութիւն ռամկի յաւուրս անիշխանութեան. ռամկապետութիւն. ժողովրդական իշխանութիւն.
Դնէ յետ Սամփսոնի զընկերհաշտութեանն ամս ՟Խ։ Ի սիկիղիա ընկերհաշտութիւն կալան։ Աթենացւոց զընկերհաշտութիւնն ի ձեռս ետ։ Մակեդոնացւոց թագաւորեաց սուտ Փիլիպպոսն ամ մի, հանդերձ ընկերհաշտութեամբն ամք ՟Ժ՟Թ. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
Մերթ իբր ἁριστοκρατία aristocratia Ազնուապետութիւն.
Յորժամ յընկերհաշտութեանն էին, եւ ընդ թագաւորօք, եւ ընդ նուազ իշխանօք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
to associate with, to conspire, to plot.
Ընկերութիւն հաստատել իբր սակիւ, սակարկութեամբ, հանգանակաւ, համախոհութեամբ. (յն. այլ ազգ)
Արարին զովողս, եւ ընկերշակեցին (կամ ընկերաշակեցին) առ ի բարկացուցանելոյ զՏէր, եւ պաշտեցին զկուռս. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 11։)
company, society;
accompanying, assistance, partnership, match;
train, retinue;
fraternity, brotherhood, congregation, order, commonalty, body;
conversation;
knowledge;
sociability
ἐταιρία societas, amicitia Միաբանութիւն ընկերաց. բարեկամութիւն.
Տեսանելով զսիրելին՝ ասասցես, վասն ընկերութեան՝ անիրա՛ւ գործեա։ Եթէ զայս լուիցէ, բազում խնդալ (այսինքն մնաս բարով) ասացեալ ընկերութեանն կարծեցելում, ի բաց վազեսցէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
love of ones neighbour, charity;
sociability.
Սէր ընկերաց. եղբայրսիրութիւն.
ամենայն ընկերսիրութիւն պատուական է առ Աստուածութիւն անդր. (Ագաթ.։)
Նախ աստուածսիրութիւնն է, եւ ընկերսիրութիւնն, եւ ապա այլն ըստ կարգի. (Երզն. մտթ.։)
Յընկերսիրութիւնն սերտեալք էին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը։)
that accompanies, that assists.
thrown away, cast, off, flung off;
abject, vile;
exposed, abandoned;
projectile;
— շարժումն, projection;
— ինչ, refuse;
— առնել զմանկունս ի զետ, զկարասին ի ծով, to throw the children in the river, merchandize in the sea;
— առնել զմանուկ, to expose a child;
— լինել, to be thrown out, abandoned.
Ընկեցեալ. արհամարհ, խոտան. անպիտան. անարգ. չնչին. երեսէ ձգած, կամ ձգելու.
Գտան ընկեցիկք յերեսացն Աստուծոյ. (Փարպ.։)
Ընդ ընկեցիկսն եւ արհամարհեալս. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
Քահանայք էին եւ փարիսեցիք, ասէ, եւ ոչ էին լոկ մարդիկ նուաստ եւ ընկեցիկ. յն. վայրապար. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 39։)
ԸՆԿԵՑԻԿ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. ἑκβολῆν ποιέω, ἑκτίθημι jactum facio, abjicio Ընկենուլ. արկանել. եւ Անկանիլ. ձգել, նետել, եւ ձգուիլ, ինկնալ.
Առնել ընկեցիկ զմանկունս նոցա։ Զկարասին ընկեցիկ առնէին. (Գծ. ՟Է. 19։ ՟Ի՟Է. 18։)
Ընկեցիկ զբեռինսն առնեն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 3։)
Ընդ միոյ մանկան ընկեցիկ եղելոյ. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 5։)
Թէպէտեւ ի յետին տեղիս իցէ ընկեցիկ եղեալ. (Նիւս. կազմ.։)
Ընկեցիկ եղեն յերկրէն, զի մի՛ զհրէայս խոտորեցուցանեն. (Երզն. մտթ.։)
cast, projection, outcast;
projection.
ἑκβολή jactus, abjectio Ընկենուլն, եւ ընկեցեալ լինելն.
Զօրէն անպիտան անօթոյ ընկեցումն՝ զիմ զմարմինս ձգեալ (ի ծով). (Փիլ. յովն.։)
to resist, to act as an obstacle, to hinder;
ի ծունր —, to kneel down.
ԸՆԿԻՃԵԱԼ ԿԱԼ. Հակառակ կալ իբրեւ խոչ. (որպէս թ. էնկել ՝ այսինքն արգելք ըլլալ) իսկ Վարդան իմանայ՝ Նեղել. (որպէս թ. ինճիթմեք. լտ. անկօ. բայց յն. եւ եբր. եւ լտ. եւ այլն ունին, ընդդէմ կալ)
Կայր նմա ընկիճեալ ի ճանապարհին։ Դու ինձ ընկիճեալ կայցես ի ճանապարհին. (Թուոց. ՟Ի՟Բ. 23. 31. 34. (ա՛յլ ձ. ընդկիճեալ, կամ ընկճեալ, կամ ընգճեալ) Տե՛ս եւ ԸՆԿՃԵԼ։)
Եւ որպէս Ի գուճս իջանել. կորանալ.
Ի ծունր ընկիճեալ կային, եւ խոնարհեցուցեալ զգլուխս. (Ոսկ. նին.։)
cf. Ընկղմիմ.
ԸՆԿԼՆՈՒՄ ԸՆԿԼՈՒԶԱՆԵՄ. καταποντίζω , καταδύνω demergo, submergo, mergo (լծ. լտ. ինկլո՛ւցիօ) որպէս թէ Ընդկլանել, եւ Ընկղմել. իբր կլանելով ի վայր սուզանել. հեղձուցանել ի ջուրս. կուլ տալ, վար քաշել խղդել.
Մի՛ ընկլցեն զիս պտոյտք ջուրց։ Ամենայն իմաստութիւն նոցա ընկլաւ։ Ընկլան յանդունդս իբրեւ զվէմ։ Աչք իմ ընկլան։ Ընկլաւ մա՛հ յաղթութիւն քո։ Ընկլո՛ Տէր։ Ընկլուզաք զնա։ Ընկլուզեր զնա ի ծով Կարմիր։ Ածին զնոսա, ընկլուզին ի ծով։ Ընկլոյզ (կամ ընկլոյց) Տէր յանխնայ զամենայն գեղ Յակովբայ, եւ այլն։ Ի նոյն ընկլուզաւ, զոր եւ գործեաց. (Յհ. կթ.։)
Ընկլայ սաստկապէս։ Ընկլան, կորացան, եւ իսպառ սուզան։ Ի կենցաղս ծովու մեղանացս ալեաց ընկլուզայ։ Անկեալ ընկլուզեալ ի տիեզերատարածն ծովու. (եւ այլն. Նար.։)
Իմաստութիւնն ընկլուզանի. (Լմբ. սղ.։)
Ջրաշիղջ մեղօք ընկլար ի խորս չարեաց. (Եփր. խոստով.։)
cf. Ընհղմեմ.
ԸՆԿԼՆՈՒՄ ԸՆԿԼՈՒԶԱՆԵՄ. καταποντίζω , καταδύνω demergo, submergo, mergo (լծ. լտ. ինկլո՛ւցիօ) որպէս թէ Ընդկլանել, եւ Ընկղմել. իբր կլանելով ի վայր սուզանել. հեղձուցանել ի ջուրս. կուլ տալ, վար քաշել խղդել.
Մի՛ ընկլցեն զիս պտոյտք ջուրց։ Ամենայն իմաստութիւն նոցա ընկլաւ։ Ընկլան յանդունդս իբրեւ զվէմ։ Աչք իմ ընկլան։ Ընկլաւ մա՛հ յաղթութիւն քո։ Ընկլո՛ Տէր։ Ընկլուզաք զնա։ Ընկլուզեր զնա ի ծով Կարմիր։ Ածին զնոսա, ընկլուզին ի ծով։ Ընկլոյզ (կամ ընկլոյց) Տէր յանխնայ զամենայն գեղ Յակովբայ, եւ այլն։ Ի նոյն ընկլուզաւ, զոր եւ գործեաց. (Յհ. կթ.։)
Ընկլայ սաստկապէս։ Ընկլան, կորացան, եւ իսպառ սուզան։ Ի կենցաղս ծովու մեղանացս ալեաց ընկլուզայ։ Անկեալ ընկլուզեալ ի տիեզերատարածն ծովու. (եւ այլն. Նար.։)
Իմաստութիւնն ընկլուզանի. (Լմբ. սղ.։)
Ջրաշիղջ մեղօք ընկլար ի խորս չարեաց. (Եփր. խոստով.։)
cf. Ընկղմեմ.
ԸՆԿԼՆՈՒՄ ԸՆԿԼՈՒԶԱՆԵՄ. καταποντίζω , καταδύνω demergo, submergo, mergo (լծ. լտ. ինկլո՛ւցիօ) որպէս թէ Ընդկլանել, եւ Ընկղմել. իբր կլանելով ի վայր սուզանել. հեղձուցանել ի ջուրս. կուլ տալ, վար քաշել խղդել.
Մի՛ ընկլցեն զիս պտոյտք ջուրց։ Ամենայն իմաստութիւն նոցա ընկլաւ։ Ընկլան յանդունդս իբրեւ զվէմ։ Աչք իմ ընկլան։ Ընկլաւ մա՛հ յաղթութիւն քո։ Ընկլո՛ Տէր։ Ընկլուզաք զնա։ Ընկլուզեր զնա ի ծով Կարմիր։ Ածին զնոսա, ընկլուզին ի ծով։ Ընկլոյզ (կամ ընկլոյց) Տէր յանխնայ զամենայն գեղ Յակովբայ, եւ այլն։ Ի նոյն ընկլուզաւ, զոր եւ գործեաց. (Յհ. կթ.։)
Ընկլայ սաստկապէս։ Ընկլան, կորացան, եւ իսպառ սուզան։ Ի կենցաղս ծովու մեղանացս ալեաց ընկլուզայ։ Անկեալ ընկլուզեալ ի տիեզերատարածն ծովու. (եւ այլն. Նար.։)
Իմաստութիւնն ընկլուզանի. (Լմբ. սղ.։)
Ջրաշիղջ մեղօք ընկլար ի խորս չարեաց. (Եփր. խոստով.։)
submerging, engulphing, swallowing.
Կլանօղ. ընկղմիչ.
Ապրեցաւ յընկլուզիչ շրջանաց ... (որ եւ) ընկղմիչ շրջանք. (Լմբ. սղ.։)
cf. Ընկղմումն.
ԸՆԿԼՈՒԶՈՒՄՆ ԸՆԿԼՈՒՄՆ. Կլանելն, իլն. ընկղմումն ի խորս.
Սիրեցեր զամենայն բանս ընկլուզման, որ ծանրացուցանեն եւ ընկըղմեն. (Կիւրղ. թագ.։)
Ընկլումն աստ զայն ասէ (( Յոբ. ՟Ը. 18)) զոր ասաց Եսայի, եկուլ մահ յաղթութեամբ. վասն զի ընկլումնն՝ որով զԱդամն եկուլ, զնա եկուլ. (Իսիւք.։)
immersive.
to sink, to deepen, to submerge;
to flow, to inundate, to drown, to plunge, to absorb, to bury;
to dim, to cloud;
նիրհմամբ —, to lull, to make sleepy.
Զի մի՛ յառաւել տրտմութենէն ընկղմեսցի այնպիսին. (՟Բ. Կոր. ՟Բ. 7։)
καταποντίζω, βυθίζω, καταπίνω , καταδύνω, βαπτίζω եւ այլն. demergo, submergo, mergo in profundum եւ այլն. որպէս թէ Ընդկլանել. որ եւ ԸՆԿԼՈՒԶԱՆԵԼ. ԸՆԿԼՆՈՒԼ. Սուզանել. խորասոյզ առնել. ծածկել ընդ ջրով. մուծանել եւ մտանել կամ իջանել ի խորս՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Ընկղմեաց զփարաւովն եւ զզօրս իւր ի ծով Կարմիր։ Շրջանք ընկղմեցին զիս։ Ընկղմեցան ի ծով Կարմիր։ Ընկղմիցի ի խորս ծովու։ Ընկղմեցան որպէս կապար ի ջուրս սաստիկս։ Այսպէս ընկղմեսցի Բաբելոն։ Լցան երկոքին նաւքն՝ մինչեւ մերձ յընկղմել նոցա.եւ այլն։
Ի սաստիկ պատառմանէ ջուրցն ընկղմին նաւք ոչ սակաւք. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Զի՞նչ մեղաւ Երեմիա, զի ընկղմեցաւ ի գուբ տղմոյն. (Եփր. ծն.։)
Նմանութեամբ ձեւանան պէսպէս ոճք՝ յամենայն լեզուս.
Ընդէ՞ր ընկղմես զժառանգութիւն Տեառն ... Քա՛ւ լիցի, թէ ընկղմեցից եւ ապականեցից. (՟Բ. Թագ. ՟Ի. 19. 20։)
Բանք բերանոյ իմաստնոյ շնորհք. եւ շրթունք անմտի ընկղմեն զնա. (Ժող. ՟Ժ. 12. (այսինքն ընկլնուն, կամ վատնեն ի կորուստ)։)
Ընկղմեն զմարդիկ ի սատակումն եւ ի կորուստ. (՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 9։)
Անօրէնութիւն դեռ ընկղմէր զիս։ Ընկղմեցան վասն գինւոյ. (Ես. ՟Ի՟Ա. 4։ ՟Ի՟Ը. 7։)
Ընկղմեսցէ զմեղս մեր. (Միք. ՟Է. 19։)
Ընկղմեալ ի քնոյ անտի. (Գծ. ՟Ի. 9։)
Յանմխիթար սուգ ընկղմեալ լինէր։ Ի նախանձ ընկղմեալ ընդ աներոյն։ Յանհնարին տրտմութիւն ընկղմեալք խռովէին. (Փարպ.։)
Ընկղմեցաւ անունն Աստուծոյ ի մէջ անուանց բազում աստուածոց, եւ ոչ ուրեք գտանէր. (Եզնիկ.։)
Ընկղմեալ ի քոյդ գթութեանց։ Ընկղմեցաւ ի քոյդ լոյս։ Ընկղմեալ զմայլեալ։ Նիրհմամբ ընկղմեցեր։ Զբնաւն ընկղմէ զյիշատակ։ Ընկղմեցաւ յանապական անօսր էութիւնն. (Նար.։)
Լուսաւորս մեծամեծս ասէ, զի ի մեծութիւն նոցա ընկղմեցաւ առաջինն (լոյս ամփոփեալ). (Եփր. ծն.։)
cf. Ընկղմեմ.
Հայեա՛ց, ո՛րպէս լողաս, որ ոչ ընկղմեցուցանես (այսինքն զի մի՛ ընկղմեսցես) զկուրն քո ի ծովուն. (Մաշկ.։)
Երիցս ընկղմեցուցանէին զնա ի ջուրն (մկրտութեան). (Ճ. ՟Բ.։)
Զմիտսն ի խոնարհութիւն ընղմեցուցանել. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Յանդունդս ծովու աստուածային խորոցն ընկղմեցուցանէ. (Սանահն.։)
to founder, to sink, to be plunged;
to lose one's self;
— ի քնոյ, to sleep soundly;
յանհնարին արամութիւն, յանմխիթար սուգ —, to abandon one's self to melancholy, to be plunged in inconsolable grief;
— ի ծով փափկութեանց, to swim in pleasure, in delight;
ի նախանձ —, to envy, to be jealous of.
immersing, submerging;
corsair, pirate, buccaneer.
depression;
immersion, submersion.
ԸՆԿՂՄՈՒԹԻՒՆ ԸՆԿՂՄՈՒՄՆ. κατάδησις immersio ἑπικλύσις profluvium եւ այլն. որ եւ ԸՆԿՂՄԵԼՈՒԹԻՒՆ. Ընկղմելն, իլն. ողողումն.
Ի կիտոսն մեր հարուածական ընկղմութեան ... անվնաս անդրէն ի վեր հանելոյն. (Փիլ. յովն.։)
Պահեա՛ ի գլորմանէ, յընկղմութենէ. (Ճշ.։)
Փրկեն զնաւս իւրեանց յընկղմութենէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
Եւ ոչ ընկղմութիւն ինչ դնէ, զի քան զընկղմութիւնն մեծ էր. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Ունիմ երիս ընկղմութիւն ըստ շերտիցն, որովք մաքրեցից զողջակէզն ջրով. (Ածաբ. մկրտ.։)
Մկրտէ զնա քահանայապետն՝ երիցս ընկղմամբք. (Դիոն. եկեղ.։)
Տեսանէ զնաւն ալէկոծութեամբ յըկղմումն։ Ի ծովն ընկղմամբ։ Ի ծովածուփ կենցաղոյս ընկղմանէ. (Լմբ. ժղ.։ Լմբ. իմ.։ Լմբ. սղ.։)
Ընկղմումն տրտմութեան. (Պիտ.։)
Դիւական ընկղմամբ. (Ճ. ՟Բ.։)
Յընգղմանէ գիջական ուղխից հոսմանց վերամբարձեալ. (Անան. եկեղ։)
cf. Ընկղմութիւն.
ԸՆԿՂՄՈՒԹԻՒՆ ԸՆԿՂՄՈՒՄՆ. κατάδησις immersio ἑπικλύσις profluvium եւ այլն. որ եւ ԸՆԿՂՄԵԼՈՒԹԻՒՆ. Ընկղմելն, իլն. ողողումն.
Ի կիտոսն մեր հարուածական ընկղմութեան ... անվնաս անդրէն ի վեր հանելոյն. (Փիլ. յովն.։)
Պահեա՛ ի գլորմանէ, յընկղմութենէ. (Ճշ.։)
Փրկեն զնաւս իւրեանց յընկղմութենէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
Եւ ոչ ընկղմութիւն ինչ դնէ, զի քան զընկղմութիւնն մեծ էր. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Ունիմ երիս ընկղմութիւն ըստ շերտիցն, որովք մաքրեցից զողջակէզն ջրով. (Ածաբ. մկրտ.։)
Մկրտէ զնա քահանայապետն՝ երիցս ընկղմամբք. (Դիոն. եկեղ.։)
Տեսանէ զնաւն ալէկոծութեամբ յըկղմումն։ Ի ծովն ընկղմամբ։ Ի ծովածուփ կենցաղոյս ընկղմանէ. (Լմբ. ժղ.։ Լմբ. իմ.։ Լմբ. սղ.։)
Ընկղմումն տրտմութեան. (Պիտ.։)
Դիւական ընկղմամբ. (Ճ. ՟Բ.։)
Յընգղմանէ գիջական ուղխից հոսմանց վերամբարձեալ. (Անան. եկեղ։)
to oppress, to humble, to bring down, to debase, to throw down, to subdue, to humiliate;
to blunt.
ԸՆԿՃԵՄ կամ ԸՆԳՃԵՄ. κατάω, ὐποσκελίζω , կր. ἠττάομαι, ἠσσάομαι subigo, supplanto, convinco. կր. superor. Իբր Ի գուճս իջուցանել. չոքեցնել .... այսինքն Նկուն առնել. ընդ ձեռամբ նուաճել. կոխան առնել. վանել. ճնշել. յաղթահարել. տակը առնել, սըմքեցնել.
Ցրուեա՛ զնոսա զօրութեամբ քով, եւ ընկճեա՛ զնոսա. (Սղ. ՟Ծ՟Ը. 12։)
Որ վաղվաղէ ընդդէմ բանից, նախ նա ընկճի. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 18։)
Ի բարբառոյ Տեառն ընկճեսցին ասորեստանեայք՝ հարուածովքն զոր հարկանիցէ զնոսա. (Ես. ՟Լ. 31։)
Ի ձեռն կնոջ զԱդամ ի դրախտէն ընգճէր. (Ոսկ. ի հերոդ.։)
Որոգայթ որսողին զինքն ընգճեաց. (Համամ առակ.։)
Եթէ սպառնաս, ընկճիմ։ Յամբարձումն գլխոյ՝ ընկճի։ Ընդ ընկճեալսն, եւ հաստատեալս։ Ի գուբն ինձ փորեալ ինքեանք ընկճեսցին. (Նար.։)
Ըստ արժանի պատժապարտութեանս ընգճեալ. (Նանայ.։)
Ըստ անհաստատ բոյս տաներսին, որ խորշակաւ հարեալ ընկճին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
ԸՆԿՃԵԼ. որպէս ἑμποδίζω, ἑμποδαστατέω pedes implico, impedimento sum Ընկիճեալ կալ, արգել՝ խոչընդոտ լինել.
Վա՛յ է ինձ դուստր իմ, ընկճեցեր զիս, խոչընդակն եղեր ինձ. (Դատ. ՟Ժ՟Ա. 35.)
ուր հասարակ ընթերցուած յունաց է
Ոտնարգել եղեր ինձ, եւ խոչ յակն իմ. բայց կայ եւ օրինակ յն.
Ճնշելով ճնշեցեր. ուստի հյ. ընկճեցեր զիս, ի դէպ գայ կրկին ընթերցուածոց եւս.
որպէս եւ ասելն Նար.
Զնպատակն ի յետս ընկճեցեր։
to make with art or cunning;
to invent, to affect, to pry into.
τεχνάω, ἑπιτεχνίζω, τεκνιτεύω, τεκταίνω artificiosa fabricor, arte molior, commentior որ եւ ԱՐՈՒԵՍՏԱԳՈՐԾԵԼ. Ըստ արուեստի շինել, յօրինել, կազմել, ճարտարապետել, յարմարել.
Ոչինչ ոտիցն արուեստակեաց, այլ է զարդ իսրայէլեան ոտիցն մերկ գոլն. (Նիւս. երգ.։)
Խորանն Մովսեսի, զոր հրամանաւն Աստուծոյ արուեստակեցին բերսէլիէլ եւ եղաբ. (Ոսկիփոր.։)
Որ են արուեստակեալ յԱստուծոյ ամենայն էակքս սեռիւք եւ տեսակօք. (Երզն. քեր.։)
Զըստ արուին եւ իգի զանազանութիւնն Աստուած արուեստակէ. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Թ։)
Այլ իմն արուեստակելով դարձեալ իբրու մեծ հմտութեամբ։ Նկարագրութեանցն՝ զոր տեսի ճշմարտագոյնս արուեստակեալս։ Շինողացն բազմութիւն, որք արուեստակելով երագապէս. (Պիտ.։)
Եւ Ճարտարել. հայթայթել. հնարել. ջանալ. պատճառել. կցկցել. յօդել նենգաւ. մեքենայել.
Ի բացեայ ի պարսպէսն զմարտակցութիւն արուեստակեն. (Լմբ. սղ.։)
Ոչ կարէ յայտնապէս կռապաշտութեամբն խաբել, ի պատճառս որդւոյն արուեստակէ զնոյն առնել. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Ինքն ասէ արուեստակեաց ՟ռի. (Նանայ.։)
Առ խաբէութիւն պատրանւ լսելեաց գեղեցիկ արուեստակեալ ստեղծուածս ի միասին անկեալ։ Զարական բնութիւնն հնարիւք իմն արուեստակեն յիգութիւն փոխել։ Այլ զայն առ դաւանացն պատրումն արուեստակէ. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ սամփս։)
Աստանօր (սատանայ) յայտնապէս արուեստակէ. (Ածաբ. մկրտ.։)
Աւազակաբար ի խնդիրս անկանէր, թէ որպէս արուեստակեսցէ հանցէ զգանձն պատուական. (Վրք. ոսկ.։)
companion, associate in the same art.
ὀμότεχνος artis socius Համարուեստ. որ զնոյն արուեստ վարէ.
Զի կարասցեն զարուեստակիցսն ի տագնապէն ապրեցուցանել։ Եթէ արուեստագէտք առ արուեստակիցսն այնչափ խնամակալութիւն ցոցանեն։ Ժողովէին մաքսաւորքն առ արուեստակիցն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 5։)
Յանդիմանեցսի յիւրոց արուեստակցացն. (Եզնիկ.։)
Ներկող ոմն մեռաւ, եւ եկեալ արուեստակիցքն նորա բացին զտապանն. (Լմբ. ի գր. պապ.։)
ἁντίτεχνος artis aemulus Նախանձակից ի նմին արուեստի.
Որպէս հասարակաց յարուեստսն փորձքն՝ նախանձու օինակ առ արուեստակիցսն. (Բրս. հց.։)
woven or made with art.
Արհեստահիւսակ առասացութիւն. (Նար. խչ.։)
well made, well fitted.
Յարմարեալ արուեստիւ ճարտարութեան. գեղեցկայարմար.
Արուեստայարմար երփն. (Նար. խչ.։)
master of arts, foreman, overseer;
chief artist.
Գլխաւոր արուեստագէտ. ճարտար արուեստաւոր, կամ նուագածու. ուստա.
Սիրէին ի քարէն յտյնմանէ արուեստապետք շահել զիւրաքանչիւր ուրուք զգիտութիւն. (Եփր. աւետար.։)
Որպէս եւ յերգիոնն արուեստապետն ընդ մի բերան փչէ, եւ բազմութիւն փողոցն հասարակ գոչեն. (Մամբր.։)
skilfully, ingeniously, with art.
գեղեցիկ եւ արուեստապէս ունի։ Պատեն ոտիւքն արուեստապէս կարթելով. (Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. լիւս.։)
Ձեռն արուեստապէս բազում անգամ շարժի. (Նիւս. կազմ.։)
Արուեստապէս որոշեսցեն զքարոզչացն հոգիսն ի միմեանց. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Կ՟Բ։)
Արհեստապէս ճարտասանել. (Պիտ.։)
industrious, who works diligently, skilful, ingenious, artful.
φιλότεχνος artis studiosus Սիրող արուեստի. փոյթ յարուեստս եւ յուսումն. ուսումնասէր.
Զարուեստին ծառոյ պտուղս ներադրէ յարուեստասէրն. (Յհ. կթ.։)
artisan, artist, work-man, manifacturer, maker;
artificial, ingenious;
artful.
τεχνίτης artifiex, opifex Ուօղ եւ գործօղ ո՛ր եւ է արուեստի կամ ճարտարութեան. արուեստագէտ. ձեռագէտ. որ եւ ԱՐՈՒԵՍՏԱԿԱՆ ասի, եւ ՃԱՐՏԱՐ. արհեստի տէր, վարպետ բանօղ.
Ոչինչ է արհեստ, որ ոչ ունի պատճառ, թէպէտեւ արուեստաւորն անգիտանայ. (Սահմ. ՟Ժ՟Ա։)
Ամենայն արուեստաւոր զիւր արուեստն ինքն գիտէ, եւ օգտեալ է յարուեստէն. (Փարպ.։)
Ճարտարագոյն արուեստաւորաց. (Պիտ.։)
Արուեստաւորացն ճարտարք. (Պրպմ. ՟Ի՟Դ։)
Զտասն թիւն պատուեն թուական արուեստաւորք. (Տօնակ.։)
Բանական արուեստաւորք. (Պիտ.։)
εὕτεχνος, ἅριστος artificiosus, optimus Ճարտար գործօղ ո՛ր եւ է բանի. առաքինի՛ քաջ. ներհուն. ճարտարապետ. արարիչ.
Որպէս ուսուցանէ զմեզ այսմ իմաստի արուեստաւորն պօղոս. (Լմբ. սղ.։)
Արուեստաւոր ի բարեպաշտութեան. (Պրպմ. ՟Լը։)
Արուեստաւորք թարգմանիչք. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Արուեստաւո՛ր է ճարտարապետն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 10։)
Տէրն է այսոցիկ արուեստից արուեստաւոր. (Յճխ. ՟Գ։)
Զարարիչն արուեստաւոր կոչեաց. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
Արուեստաւորիդ իմս եղանութեան. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Ո՞ զայս ամենայն շարժէ եւ աստուածէ. ո՞չ ապաքէն արուեստաւորն սոցա. եւ ո՞վ է արուեստաւորն սոցա. ո՞չ ապաքէն որ արարն զսոսա. (Առ որս. ՟Է։)
Եւ Արուեստական. ճարտարական. ճարտարարուեստ (ինչ). եւ Հրաշալի.
Բազում ինչ է եւ ի ծառս առանց արուեստի արուեստաւոր. (Փիլ. լիւս.։)
Արուեստաւոր բանք։ արուեստաւոր յարմարութեամբ. (Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Արուեստաւոր ուսմունք, կամ երկրագործութիւն. (Փարպ.։ Պիտ.։)
Ի նոյն բնութիւն դարձեալ խառնին՝ սա արուեստաւոր քոյոյ բանին. (Յիսուս որդի.։)
to make with art;
to invent, to find.
ԱՐՈՒԵՍՏԱՒՈՐԵՄ. Նոյն ընդ ԱՐՈՒԵՍՏԱԳՈՐԾԵԼ, եւ ԱՐՈՒԵՍՏԱԿԵԼ ըստ ՟Ա նշ.
Շինօղ ինքն է, եւ արուեստաւորէ զտունն.
Շինօղ ինքն է, եւ արուեստաւորէ զտունն. (Նիւս. երգ.։)
Իբր քաղաք կենդանեացանդրդուելիարուեստաւորեաց. (Նար. խչ.։)
Տեսօղ եւ իմումս լինել աչաց՝ ըստ նկարագրութեանն արուեստաւորեալ յարմարութեանց. (Պիտ.։)
Անատոլիոս եպիսկոպոս լաւոդիկեայ, սա արուեստաւորեաց իննեւտասներեկաւ տովմար յունաց եւ ասորւոց. (Տօմար.։)
Օդ ոտիցն կօշկաձեւ արուեստաւորեալ. (Արծր. ՟Գ. 2։)
Քար ի տեռանէ արհեստաւորեալ (պետրոս վէմն). (Ճ. ՟Ա.։)
Եւ ըստ ՟Բ նշ.
Յանակնկալն ժամու արուեստաւորեսցես փրկութիւն։ Որք զմահացուցանելն միշտ արուեստաւորեն. (Նար. ՟Հ՟Դ. եւ ՟Ծ՟Ա։)
Մի՛ ինչ արուեստաւորեսցես հակառակ քո փրկութեանդ. (Ածաբ. մկրտ.։)
cf. Արուեստակեմ.
ԱՐՈՒԵՍՏԵՄ կամ ԱՐՀԵՍՏԵՄ. τεχνιτεύω artificiose fabrico Արուեստագործել. արուեստաւորել. ճարտարել. Հնարել.
Զամենայն ինչ արուեստգլով զբնութիւնն. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
Ես առաւել եւս արուեստեցից վասն ամենեցուն կենաց. (ՃՃ.։)
Չափ տաղի առեալ եղեւ (ի բանից պառաւոյ առ երիտասարդն), եւ այնպէս արհեստեցաւ ընտրութիւն տաղից. (Նոննոս.։)
Դահեկան յերկուց արհեստեալ (պետր. եւ պօղ) (Ճ. ՟Ա.։)
Զերկաթ եւ զպատուական քարինոս, զոր ընկալեալ արուեստեալ ձեռաց՝ զարդարեն զթագաւորս. (Փարպ.։)
hermaphrodite, androgyne.
ἁρρενοθηλύς heraphroditus Այն՝ որ իցէ միանգամայն արու եւ էգ. cf. ԱՅՐԱԿԻՆ. (Առ որս. ՟Զ։)
mortahty of cattle.
Կոտորած մահու անկեալ յարջառս.
Ընդ արջառամահս վհատին. (Մանդ. ՟Դ։)
skin or hide of an ox.
Մորթ արջառոյ. եզան կաշի.
Արկին զսուրբն յարջառամորթս դալարս, եւ ընկեցին ի լիճն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Բ.։)
pizzle;
whip.
νεῦρον nervus ջիլ արջառոյ. անդամ ցլու՝ չորացեալ խստապինդ, որ է գործի սաստիկ գանից.
Հարուածեսցին մտրակօք արջառաջալաց. (Յհ. կթ.։)
Հարկանել արջառաջլօք. (ՃՃ. ստէպ։ եւ Վրք. հց. ՟Ը։)
Եւ ա. իբր Արջառաջալային.
Արջառաջիլ տանջանարանք (կամ հարուածք). (Ոսկ. լուս.։)
cf. Արջնատես.
truffle.
(իբրու Սեաւ արմատ, կամ սիրելի արջոյ) κυκλάμηνος cyclamen, arthannita, tuber terrae իտ. pan porcino Անուն խոտոյ եւ ծաղկի, եւ պտղոյ նորա՝ որ է որպէս գետնախնձոր. որ յայլ լեզուս կոչի խոզի հաց, նկան գետնոյ, եւ այլն. ... Բժշկարան. ուր կոչի նաեւ որպէս ռմկ. տռնղուզ աղիրշաղի, եւ մեկնի, թանձր փուշ, որով լուանան զբուրդ։
to utter, to pronounce.
ἑκφέρω effero, educo, praebeo, produco Արտաքս բերել. վերածել. ի դուրս հանել. յառաջ բերել. ընծայել. արտադրել. տալ.
Զնախաստեղծն արտաբերեաց ի դժխոց. (Զքր. կթ.։)
Զգոչումն արտաբերելով. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Ի սահեցմանէ հոսանուտ բնութես արտաբերելով ի նպատակ վեհագունիցն. (Աթ. ի ստեփ.։)
Յանքոյթն արտաբերելաց խաղաղութիւն։ Յանակնկնալս կենաց վհէ արտաբերել ի լոյս անձկալի։ Մի՛ արտաբերե զէութիւն պաղոյն. (Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Ի՟Ը. ՟Հ՟Ը։)
Զչարութեան օրինակս արտաբերել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 31։)
Ոչ եթէ ամենայն հոգւոյ յԱստուծոյ ուրախութիւն արտաբերի, այլ որ բազում անգամ զմեղս իւր լացեալ է զօրութեամբ. (Մաշկ.։)
ԱՐՏԱԲԵՐԵԼ. Յինքեան բերել.
Արտաբերեցեր զյաւիտենական արդարութիւն. (Թէոդոր. խչ.։)
Միայն ի շառաչմանէ քարի զի վայրս իւրս արտաբերէ վախճան (գողիադ). (Պիտ.։)
ԱՐՏԱԲԵՐԵԼ. Ընդարձակել. տարածել.
Ձեռնարկութիւն այնոցիկ ըստ այսմ օրինակի արտաբերի։ Եւ այսոքիկ յանբաւս արտաբերին։ Նմանապէս եւ այս յանհունս արտաբերի. (Պիտ.։)
ԱՐՏԱԲԵՐԵԼ ԶԲԱՆ. ἑκφέρω, προφέρω pronuncio, profero Բարբառել լեզուաւ, խօսել. ասել. ճառել. հնչել.
Որ արտաբերեալ լինի բանս (ի չափահասից)։ Երկար տառիւք արտաբերիցի, որպիսի՝ մովսէս՛. (Փիլ. լին. ՟Դ. 108։ Թր. քեր.։)
Ոմն ամենիմաստուն արտաբերեաց բանիւ, զհաւատարիմ բարեկամս դեղ ասելով կենաց։ Արտաբերելով զօրաւորագոյն խրատ։ Արտաբերեալ յայտնեաց։ Վասն զպատշաճն արտաբերելոյ զամբաստանութեանցն բամբասանս. (Պիտ.։)
Զմեկնութիւն այսպիսեաց իւրոց տանջանաց ինքն ի պատասխանիսն արտաբերէ. (Սարկ. լուս.։)
produced;
—ն, product
to produce;
to express.
ἑκτίθημι expono Որպէս Բացադրել, եւ բացատրել. առաջի դնել, ճառել, մեկնել. վճռել. յայտ առնել.
Արտադրել զքահանայապետութեան որոշմունս, կամ զաստուածաբանական տպաւորութիւնս. (Դիոն.։)
Զպատուական եւ տիեզերական հաւատոյս մեր արտադրեցին սահման. (Կիւրղ. հանգ.։)
Եւ նախ զայս արտադրեսցուք, թէ զիա՞րդ շինեցաւ եկեղեցի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զորոյ պախարականս ոչ կարեմ ըստ արժանւոյն արտադրել. (Պիտ.։)
Զայս արտադրեցին ի ժողովն հռոմայ. (Կանոն.։)
Զորոց եւ առաքեալ նախախնամաբար, յաղագս իւրոցն հոգւով սրբով արտադրեաց. (Սարկ. հանգ.։)
Գեղեցկապէս Մովսէս զարարչագործութիւն արտադրեալ։ Զնախ եղելոց իրաց ինչ պատմութեան արտադրել. (Նիւս. բն.։ Նանայ.։)
Փախչելն արարածոց ո՛չըթէ զյոչէութիւն դառնալն, այլ զեւս պայծառանալն նոցին արտադրէ մեզ. (Լմբ. յայտն.։)
Եւ որպէս ἑκδίδωμι trado, reddo. Մատնել, տնլ. եւ Թարգմանել.
Կենացաղականացս՝ փութովարտադրեմք զանձինս, եւ մշտանջենաւորապէս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 58։)
Թողութիւն նմա արտադրի յԱստուածոյ. (Մաշկ.։)
Զհեբրայական բարբառն փոխանակ կուսի երիտասարդուհի արտադրեցին. (Բրս. ծն. (ա՛յլ ձ. արտագրեցին)։)
ԱՐՏԱԴՐԵԼ. որպէս Դնել արտաքոյ (պատճառին). ի դուրս տալ. ծնանել. առնել. կր. Լինել.
Զմի եւ զնոյն վհատութեան ծնունդս արտադրեն։ Մայր, զի զհարուստ դարուց ամբարեալսն ի քթթել ական արտադրէ. (Նար. ՟Ժ. եւ Նար. մծբ.։)
Զշնչական ստորին խաբէութիւնս փոխանակ ի նմա արտադրել. (Սարկ. լուս.։)
Ծնօղ մեր ըստ աւետարանին, եւ նախահայր աստանօր արտադրելով. (Յհ. կթ.։)
ԱՐՏԱԴՐԵԼ. Ի դուրս ձգել. ընկենուլ.
Ծնեալ զմանուկն՝ ի լեառն արտագրեաց. (Նոննոս.։)
driven out, banished, exiled.
to drive out, to banish, to exile.
ἑξείργω excludo, extermino Արտաքսել հալածելով. արտահալածել. ի դուրս հանել. ի բաց վարել. տարագրել.
Զառաջնորդս սոցա արտալածել ի գաւառէն։ Արտալածեն եւ զսա ի քաղաքէն։ Ամս երիս արտալածիլ. (Պղատ. օրին. ՟Թ. ՟Ժ։)
Մեծ միջոցաւ արտալածեալ ի բարեացն։ Զոմանս միանգամայն արտալածեալ արտաքոյ իւրեանցն վարէին սահմաինաց. (Պիտ.։)
Արտալածեալ արտաքսէր ի տաճարէն զանվայելուչ վաճառս. (Անան. եկեղ։)
Յիշեա՛ զհայրենի փափկութիւն, ուստի արտալածեցար. (Մաշկ.։)
Արտալածէ զամենայն ընդդիմամարտս. (Նչ. եզեկ.։)
Արտաքոյ ի քաղաքէն արտալածիւր։ Արտալածէր զբնակութիւն սանդարամետական դասուն. եւ այլն. (Մագ. ՟Ա. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Ե. ՟Ի՟Զ։)
cover, veil;
cf. Արտախոյր.
τιάρα tiara Արտաքին զարդ խուրի. ապարօշ. վիժակ որ պատի զթագիւ որպէս պսակ. եւ խոյր.
Կապեցան պատմուճանօք, արտախուրակօք. (Դան. ՟Գ. 21։)
Առնոյր զքահանայութեան թագն՝ օծանել եւ դնել նոցա արտախուրակս. (Ագաթ.։)
ԱՐՏԱԽՈՒՐԱԿ. ἑπικάλυμμα operimentum Ծածկոյթ խորանին. ծածկելիք. էօրթիս.
Արար զարտախուրակսն ի կապուտակէ ի վերոյ կողմանէ. (Ել. ՟Լ՟Զ. 19։ ՟Ե. 17։ Թուոց. ՟Գ. 26։)
to crown.
Սուրբ եպիսկոպոսն արտախուրեցաւ Քրիստոսեան պսակաւն (մարտիրոսութեան). (Յհ. կթ.։)
cf. Արտալածեմ.
որ եւ ԱՐՏԱԼԱԾ. Հալածական.
Ո՞չ իբրեւ զգռեհիկ մի արտահալած խուճապէր (պօղոս զսատանայ). (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
Զթիւրութեանն արտահալած առնելով զաւանդիչս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Արտահալած առնէր զնոսա ի վայելչական տնկոց դրախտին. (Զքր. կթ.։)
Զանկարգ ճամարտակելն արտահալած արարեալ. (Յհ. կթ.։)
Զդիւացն բազմութիւն արտահալածս արարեալ. (Անան. եկեղ։)
Նոյն ընդ վ.
Զթշնամիսն արտահալածել։ Զչարութեան արտահալածէ զօրինակն. (Խոր. ՟Ա. 23։ ՃՃ.։)
Անհնազանդութեամբն արտահալածեաց յինքենէ զհոգին սուրբ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
Արտահալածի ի տենչալի կենացն. (Զքր. կթ.։)
Երկու ի հարկէ ամս արտահալածեալ լինիցի՝ տանջելով զիւրն ցասումն. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
evident, clear;
evidently.
ἕκδηλος manifestus Քաջայայտ. երեւելի. յայտնի.
Արեգական ծագեցելոյ՝ աներեւոյթք այլոց աստեղացն փայլմունք են, եւ մտեցելոյ արտայայտք. (Փիլ. այլաբ.։)
Արտայայտ զնոցայն բերել ուսմունս. (Պիտ.։)
to declare, to express, to utter.
παρίστημι exhibeo, in medium profero, φράζω explico Յայտնի կացուցանել կամ առնել. ծանուցանել. զեկուցանել. մեկնաբանել. ցոցանել. նշանակել.
Որ յայտնի աղաղակէր եւ արտայայտէր զճշմարիտ թագաւորութիւնն։ Արտայայտեցաք զշրջանաց դիրս։ Զջուրս աւազանին արտայայտեաց, զորս տարածելոց էր ի վերայ հեթանոսաց. (Զքր. կթ.։)
Ընդ աղօտ արտայայտեցին զթայոմն եւ զյարութիւն փրկչին. (Անան. նին.։)
Զոր քննութեամբ արտայայտել հաւանիմք. (Մագ. ՟Է։)
Կշռակի չափովք արտայայտեալ բոլորեցուն ընձեռեաց վայելչական վարդապետութիւնս. (Պիտ.։)
Առաջնոց ստեղծուածոյն երկրպագելով՝ սատանայի երկրպագես, որպէս բանդ արտայայտեաց. (Աթ. ՟Ը։)
Արտայայտեալ ոմանք զնօս քաղաք, եւ ոմանք զնօս լեառն. (Արիստ. աշխ.։)
ԱՐՏԱՅԱՅՏԵԼ ԲՈՅՍՍ. Բուսուցանել։ Պիտ.։
cf. Ատրաշէկ.
(իբր ատրաշէկ, կամ քաջ շէկ). որ եւ ԱՐՏԱՇԻԿԱՑԵԱԼ. διάπυρος ignitus Հրաշէկ. հրագոյն շանթացեալ.
Զոր ջեռուցեալ, եւ յոյժ արտաշէկ արարեալ՝ ասէ պսակեմ զքեզ մերուժան. (Խոր. ՟Գ. 37։)
that causes, produces tears, that weeps.
Որ բերէ յինքեան զարտասուս.
Զպաղատանս արտասուաբերս. (Ագաթ.։)
that cries while weeping.
Ուրիցէ գոչումն հանդերձ արտասուօք.
Արտասուագոչ պաղատանք, կամ բարբառ, կամ երգ. (Վրք. հց. ժ՟Դ։ Ճ. ՟Ա.։ Հ. կիլիկ.։)
Արտասուօք գոչելով. ի ձայն արտասուագին.
Իսկ նոքա արտասուագոչ ողորմ ողորմ զձեռս համբարձեալ յերկինս. (Ագաթ.։)
lachrymal, that sheds tears.
Որ ինչ լինի թորելով կամ ծորելով կամ հոսելով արտասուս. արտասուահոս. արտասուակաթ. արտօսրաուխ.
Արտասուաթոր կականումն, կամ պաղատանք. (Յհ. կթ.։) (Խոսր.։)
cf. Արտասուալիր.
Արտասուալից աղօթք, կամ հառաչումն, կամ ողբք. (ՅՃԽ. ՟Ժ՟Բ։ Նար. ՟Լ՟Գ։ եղիշ. ՟Ա։)
Արտասուալից զձեռս յերկինս համբառնային։ Եւ ողբային արտասուալից. (Ագաթ.։ Շար.։)
Արտասուալից աղօթք, կամ հառաչումն, կամ ողբք. (ՅՃԽ. ՟Ժ՟Բ։ Նար. ՟Լ՟Գ։ եղիշ. ՟Ա։)
Արտասուալից զձեռս յերկինս համբառնային։ Եւ ողբային արտասուալից. (Ագաթ.։ Շար.։)
cf. Արտասուակից.
Յորժամ տեսցես յաղագս ապաշաւանաց զեղբայրն սգացեալ արտասուակից լեր նմա. (Բրս. յուդիտ.։)
ազգակիցքն ելանէին գաղտուկ արտասուակցորդ (կամ արտասուաց կցորդ) լինել. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 10։)
melting in tears, weeping.
Արտասուայեղձ պաղատանք. (ՃՃ.։)
to weep, to shed tears;
to lament, to groan, to complain;
to deplore.
δακρύω lacrymor Արտասուս կամ արտօսր հեղուլ. լալ. աւաղել. արցունք թափել.
Արտասուեաց յոյժ ի վերայ սրբութեան եւ բազում իմաստութեան առն։ Մի՛ արտասուեսցեն ի վերայ այդորիկ։ եւ արտասուեաց Յիսուս. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 37։ Միք. ՟Բ. ՟Բ. 6։ Յհ. ՟Ժ՟Ա. 35։)
Արտասուեաց եւ ըզղազար եւ զքաղաքն. (Ոսկ. մտթ.։)
Մի՛ լիցի ինձ ողբալ, եւ ոչ արտասուել. (Նար. ՟Բ։)
Բնական է մեզ ի խնդութենէ անտի արտասուել. (Լմբ. սղ.։)
lamentable, deplorable.
Արժանի արտասուաց կամ լալոյ. աւաղելի.
Արտասուելիս իմն յեղանակէ։ Արտասուելի նմանութիւնա. (Նար. ՟Խ՟Ը. ՟Հ՟Գ։)
Արտասուելի (տպ. արտասուալից) պաղաիանօք հայցելի է. (Խոսր.։)
husbandman;
ground for tillage, arable land.
Ի հարաւակողմ արտավարին ցուցեալ նմա զտեղին. (ՃՃ.։)
Վարօղ զարտ. հերկօղ. երկրագործ. մշակ. իբր ἁροτήρ, γεωργής. arator, agricola. չիֆթճի, էքինճի.
Կերակուր խնդրելով յարտավարէ ումեմնէ։ Տեսին ոմանք արտավարք ի դաշտին. (Նոննոս.։ Ճ. ՟Ա.։)
ԱՐՏԱՎԱՐ. ἅρουρα. arvum եւ այլն. Արտ վարելի կամ վարեալ. արտավայրք. անդաստան. ագարակ, եւ ածու, իբր արտաչափ մի՝ արօրագրեալ վայր. չիֆթ, չիֆթլիք, թարլա, տէօնիւմ.
Ամրանալ ի տեղի ինչ, որոյ չափ բիւր արտավարի գետին էր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զառապարն արտավար գործեցին։ Զարիւն եւս անձանց տամք փոխանակ արտավարաց, եւ սակաւ ինչ շինուածոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6. 12։)
Զարտավար ձեր մի՛ սերմանիցէք խառնակ սերմանօք. զի զդստերս իւրեանց հեթանոսաց մի՛ տայցեն. (Եփր. օրին.։)
Ամենայն արտավարք՝ որ ընդ գետոյն ջրովլ վարեալ իցեն. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 7. յն. ամենայն սերմանեալն (վարուցանն)։)
Յատակ ջրոյն փոխատրեցաւ ի բնակութիւն, յանտառս, եւ յարտավարս դաշտաց։ Արտավարս եւ ագարակս եւ մարդս (յն. մի բառ, ագարակք). (Նիւս. սքանչ.։)
Են յերկիր արտավարք, որ սխալեն, եւ ոչ բուսանին. (Եփր. պհ.։)
Սահմանք արտավարաց. (յն. սահմանադրութիւն) (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
արտավարք ոռոգանեալ բուծանէին։ Բողբոջք բուսոց արտավարաց. (Յհ. կթ.։)
Զանդաստանս արտավարացն. (որ հայի եւ ի ՟Ա նշ) (Մագ ՟Ժ։)
to shine, to sparkle, to be resplendent;
to glitter.
ԱՐՏԱՓԱՅԼԵՄ ԱՐՏԱՓԱՅԼԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. φαιδρύνω, φαιδρόω splendidum vel nitidum reddo, exhilaro Ի դուրս փայլեցուցանել. պայծառ եւ երեւելի առնել.
Փայլատակունք է սաստ երկիւղին Աստուծոյ. ղայս յորժամ արտափայլէ ընդդէմ դիւացն, ցրուին. (Լմբ. սղ.։)
Զմարգարէութեանց նախագուշակումն արտափայլեալ լուսազարդեցեր. (Շար.։)
Զիւրն որակութիւն արտափայլեալ՝ զօրանայ. (Մագ. ՟Կ՟Ը։)
Աստուածայնով բարութեան գեղով զինքեանս արտափայլեցուցին. (Մաքս. եկեղ.։)
out, outwardly.
ἕξω foras, foris, extra Արմատ նախընթաց եւ հետեւորդ բառից. որպէս ծագեալ ի ձայնիցս Արտ, եւ աք. (անդք, եւ ոտք). եւ ըստ այսմ նշանակէ Յարտս, յանդս, ի դաշտ. զոր օրինակ,
Դիմեաց Յովնաթան ի սեղանց անտի արտաքս. (՟Ա. Թագ. ՟Ի. 34. յն. յագարակն. որպէս եւ ի մեզ՝ 11. դնի, յանդն։)
Այլուր՝ ըստ յն. յագարակի, ի մեզ՝ ի բացի, ի վայրի։ Կամ Արտաքս՝ ծագէ ի հյ. մասնկանէս արտ, որ ի բաղադրութիւնս ըստ յն. է էք, էքս. եւ յանգն հյ. աքս, (յորմէ եւ աքսոր) նոյնանայ ընդ յն. էքսօ, այսինքն արտաքս. ի դուրս. արտաքոյ. տրական եւ ներգոյական նշանակութեամբ. թո՛ղ զի գրիչք՝ ուր տեսանեն առ հինս դրոշմեալ ԱՐՏԱՔՈ, այսինքն արտաքոյ, ստէպ երեւին ընթերցեալ եւ գրեալ՝ ԱՐՏԱՔՍ. դո՛ւրս, դո՛ւրսը.
Արտաքս ելանել։ Ելանել արտաքս։ Ընկենուլ արտաքս Ածել արտաքս։ Հանել արտաքս.եւ այլն։
Որ ի ներքս՝ որ արտաքս։ Արտաքս ոչ երեւէին. եւ այլն։
Արտաքս ել ինքն յինքենէ, եւ ի հիացման լինելով՝ արտաքոյ կայր ինքն ինքեան. (Նիւս. երգ.։)
Այս անիրաւ գատաստան եւ ո՛չ ի կարի չար դատաւորացն արտաքս ելեալ հաստատի։ Գնալով ես արտաքս ընդ դուռն բնակութեանս (այսինքն ըստ դուռն, կամ քան զդուռն (161). (Պիտ.։)
Ելք փափաքանացն ըստ մարդկային հնարս արտաքս ելանէր. (Լմբ. համբ.։)
Արտաքս ըստ բնակութիւնա իւրեանց ելանել։ Արտաքս զիս առ ի նմանէն կորզեաց։ Արտաքս զինքն ի հնազանդութենէն բելայ բերեալ. (Յհ. կթ.։)
Ըստ սահման կշռութեան կամաց քոց արտաքս վազեցի. (Նար. ՟Ի)
Մեր յայսմանէ արտաքս գոլով։ Յորմէ սակաւուց է արտաքս լինելն. այսինքն ազատ. (Լմբ. սղ.։)
Յայսցանէ ոչինչ թողաք արտաքս. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Արտաքս գալ կամ գնալ. (իբր ի բաց կալ, հրաժարել. Լմբ. սղ.։)
Ամենեւին արտաքս սահմանեալ զինքն ի բարձրութենէ։ Յաղագս չարութեանն արտաքս սահմանեալ լինի. այսինքն արտասահմանեալ, տարագրեալ. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Ածաբ. ծն.։)
Ի կենցաղոյս իրաց զանձինս մեր արտաքս կացուսցուք. (Երզն. մտթ.։)
ԱՐՏԱՔՍ. նխ. cf. Արտաքոյ. (գուցէ երբեմն բուն գրածն էր ըստ ձ. ԱՐՏԱՔՍ).
Զխորին խոզի արտաքս մարմնոցյն իւրոյ ի բաց ընկենոյր. (Ագաթ.։)
Արտաքս խորանին՝ կալով. (Լմբ. պտրգ.։)
Արտաքս ելաւ չարութեան սահմանին։ Արտաքս է տանն իւրոյ. (Լմբ. սղ.։)
Եւ ես անպարտ եւ արտաքս մեղադրութեան գնացից. (Յհ. կթ.։)
Սա ամենայն օրինաց՝ որ մտացն է, արտաքս գնացեալ, պարտական է. (Լմբ. տնտես.) լինի նխ. եւ մ։
Զի մի՛ առաքեսցէ զնոսա արտաքս քան զաշխարհն. (Մրկ. ՟Ե. 10։)
Ելանել տայք արտաքս քան զերուսաղէս։ Թողուլ արտաքս քան զդուռն. (Փարպ.։)
Չի՛ք արարած բանաւոր արտաքս քան զայս երիս ջոկս. (Եզնիկ.։)
Եւ այս ոչ արտաքս քան զնախախնամութիւն հոգւոյն սրբոյ լինէր. (Եղիշ. թաղմ.։)
Արտաքս քան զսահմանն իմաստութեանն. (Պիտ.։)
Յաճախութեամբն արտաքս ելանեն քան զսահման համարոյ. (Լմբ. սղ.։)
Ի տանն րախաբու կեանք ժամանակեան, եւ արտաքս քան զնա մահ ժամանակեան. Իսկ յեկեղեցւոջ գոն կեանք յաւիտենից, եւ արտաքս քան զնա դարձեալ մահն յաւիտենից. (Եփր. յես.։)
Ոչ մտանէ ի ներքս ասացեալք յականջսն, այլ իբր ի բաց եւ յարտաքս հեղեալ լինի. (Փիլ. լին. ՟Դ. 104։)
Զամպրոպ չարութեանն առժամայն յարտաքս տրոհեալ. (Յհ. կթ.։)
ԱՐՏԱՔՍ ԵԼԱՆԵԼՆ. ἕκκρισις depulsio excrementorum, excretio Երթալն յարտաքնոցն ի թափել զաւելորդս. եղկղումն. դուրս ելլալն.
Խարտեաշն մաղձ առ ի յամոքումն կատարէ, եւ շարժէ զարտաքս ելանելն։ Փայծաղն զարտաքս ելանելն յակելուածոյն տոկացուցանէ. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Է։)
ԱՐՏԱՔՍ ԱՌԱՔՈՒՄՆ, կամ ԱՐՏԱՔՍ ԳՆԱԼՆ. որպէս յն. ἑκπόρευσις processio Ելումն, բղխումն, ասի ստէպ վասն հոգւոյն սրբոյ. (Առ որս. ՟Զ։)
to put out, to drive out, to exclude.
ἑκβάλλω, ἑξωθέω ejicio, expello Արտաքս հանել. ի դուրս ձգել. ի բաց վարել. հալածել. դուրս ընել, վռընտել.
Զքաղդէացին ամբարձեալ գոռոզ ի ճարակաւորացն արտաքսեաց. (խումբս։ Զնա դատապարտեալ արտաքսէր ի տարտարոսացէնն խաւար. Խոր. հռիփս.։)
Զխենեշութիւն մտացս արտաքսեցից. (Պիտ.։)
Արտաքսել զսա օրինօքն առանց թաղման. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Արտաքսելով ի մէնջ զանիծաբերն մեռելութիւն. (Մագ. ՟Հ՟Ե։)
Յեպիսկոպոսութենէ արտաքսել, կամ արտաքսիլ. (Կանոն.։)
Եւ որպէս περιορίζω in exilium mitto Աքսորել. արտասահմանել. քշել.
Առ յովհաննէս աստուածաբան առաքեալ եւ աւետարանիչ արտաքսեալ ի պատմոս կղզի։ Որ անիրաւելն զմեղ եւ արտաքսել համարին. (Դիոն. թղթ.։)
Եւ որպէս ἁφαιρέω adimo Ի դուրս կորզել. յանդորր հանել. խալըսել
Իջուցեր զծառայ քո յունան յանդունդս, եւ արտաքսեցեր զնա ի դուրս. (Ագաթ.։)
Որ զՅովնան ի կիտէն կորզեալ արտաքսեցեր. (Շար.։)
Արտաքսեա՛ (զիս) յերկմտութեանցս. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Միայն ի չարեացդ արտաքսեա՛ց (կամ արտաքսեա՛). այսինքն ե՛լ ի դուրս. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
field, country.
ԱՐՏՈՐԱՅ ԱՐՏՈՐԵԱՅ. գրի եւ ԱՐՏՕՐԱՅ, օրեայ, այք. առաւել յոգնակի վարի, մանաւանդ ի սուրբ գիրս. τὰ σπόριμα sata, segetes Արտ, արտք. անդ. անդք. անդասան (թերեւս օրայից), կամ անդաստանք. ցանք. արտորէք, վարուցան, արտեր. Տե՛ս (Մտթ. ՟Ժ՟Բ. 1։ Մրկ. ՟Բ. 23։ Ղկ. ՟Զ. 1։)
Զարտորայս նոցա՝ որ մերձ էր ի հունձս, տարաժամ զայն հնձեալ. (Յհ. կթ.։)
Հնձօղք արտորայոցն շուրջ զտեղօքն գործէին. (Փարպ.։)
Այրեաց զայլոց արտօրեայս։ Զամենայն հօտ նորա եւ զարտօրեայս սպառեաց. (Մխ. դտ.։ Ճ. ՟Ա.։)
Զգնայր Յիսուս ընդ արտօրայն։ Տեսէ՛ք զարտորեայն։ Արտորայ, եւ հունձքն։ Արտորեայ սպիտակացեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14. 22։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 33։)
Սերմանեցից հա՛յր, զարտորայն իմ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Երաշտ եղեւ, եւ արտօրեայք իմ չորացն։ Բրէին արտօրեայս։ Արտօրայքդ քո արասցեն ցորեան. (Հ=Յ. փետր. ՟Ե.։ Հ=Յ. մարտ. ՟Ե.։)
tear;
cf. Արտասուք.
cf. ԱՐՏԱՍՈՒՔ. δάκρυ lacryma ռմկ. արցունք. cf. (Ես. ՟Ի՟Ե. 8։ Յայտ. ՟Է. 17։ ՟Ի՟Ա. 4։)
Յարտօսր կականման։ Ի դառն արտօսր զարթուցանէր. (Յհ. կթ.։)
Սակաւ մի արտօսր զարթուածոց աչաց։ Յստակ արտօսր աղբերց երգողին. (Նար. ՟Է. ՟Կ՟Ա։)
Ո՞րքան ի ներքս բերցուք տրտօսր, զի հաւասարեսցէ աղբերն մկրտութեան. (Ածաբ. մկրտ.։)
Զելսն աչացն բռնութեամբ մերժողն եւ հալողն հուր յանկածակի եւ ջուր, զոր արտօսր կոչեմք, անդուստ հեղլով. (Պղատ. տիմ.։)
Յաչսն արտաքս մղեալ յարձակի ի ձեռն կաթլոց գիջութիւն. եւ կաթիլն արտօ՛սր ասի. (Նիւս. կազմ.։)
Գոլոշիք ջերմութեան ի գլուխն ամբարձեալ՝ ընդ աչսն ցնդին, որոյ անուն արտօսր մակագրեմք. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Դ։)
Արտօսր ի վերայ բանիցն արկանել. (Մամբր.։)
Ամենեքեան զմի արտօսր կաթեցուցանէին. (Վրք. ածաբ.։)
Սակաւ մի մարմնովն արտօսր ի վերայ թորեցուցեալ՝ արագ արագ ի վեր յարեաւ ի մեռելոյն. (Փիլ. իմաստն.։)
ԱՐՏՕՍՐ ՏՆԿՈՑ. ὁπός succus, lacryma arboris Աւիշկ կամ հիւթ իբրու կաթիլ, կամ մածուցիկ կաթն ծորեալ ի ծառոց. ծառի արցունք.
(Տունկք օգտակարք են) ոմանք յարմատսն, եւ ի ծաղիկսն, եւ ի տերեւսն, եւ ի պտուղսն, եւ ի կաթն՝ որ կոչի արտօսր, եւ կամ ի կեղեւսն. (Բրս. հց.։)
that sighs and weeps.
Ուր իցէ հառաչանք հանդերձ արտասուօք.
Կանայք տղայովք հանդերձ արտօսրահառաչ ձայնիւ գերեալ լինէին. (Կականտ։)
Արտօսրահառաչ կականելով. (Պիտ.։)
cf. Արտասուաթոր.
Ուր իցէ հոսումն արտասուաց. արտօսրաբուղխ.
Արտօսրահոս ողորմելի գեղձմամբք։ Արտօսրահոս տրտմութիւնք. (Պիտ.։)
sun and moon.
ԱՐՓ կամ ԱՐՓԱ. cf. ԱՐՓԻ, եւ ի բարդութիւնս։
Ունօղ զգեղ արփւոյ, կամ զերկնային գեղեցկութիւն. լուսաւորք երկնից, մանաւանդ արեգակն, եւ լուսին.
Զի՞նչ է շրջան մի. ամք ՟Շ՟Լ՟Բ. զի արփադեղքն շարադրեալ միական ընթացիւք երթալ ընդ չափողին գիշերոյն պարառութիւն, եւ այլն. (Տօմար.։)
to fly in the air.
ԱՐՓԱԹԵՒԵԼ. Թեւապարել ընդ արփի. խաղալ ընդ եթերս թեւարկել զերկնաւ.
Մինչդեռ արեգակն յերրորդ ժամուն արփաթեւէր զկամարն երկնի. (Արծր. ՟Ե. 8։)
near the sun.
Մերձ արփւոյ. մօտ յեթեր, կամ ի կամար արեգական.
Նորոգէ զօդայինն արփամերձ ըղձալի տեղիս. (Պիտ.։)
sun, luminary;
heaven, ether;
light, brightness, splendour.
Ոչ արեգական պայծառութիւն, եւ ոչ արփինն վերին համեմատին պայծառութեան այնր պսակաց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
որ եւ ԱՐՓ, փի, փից. αἱθήρ aether գրի եւ ԱՐՓԱՅ (ի բարդութիւնս), եւ ԱՐՓԻՆ. ըստ յն. եթեր. որպէս թէ կիզող. որ է լծ. ընդ պ. ատր, ազէր, այսինքն հուր. ըստ հյ. որպէս թէ Արեւի, կամ արեւային, արեւամերձ վայր. այն է Եթեր լուսաւոր ի վեր քան զօդս մինչեւ ի հրեղէն երկինս. պարունակ արեգական. վայրք լուսաւորաց կամ մոլորակաց. լոյս. եւ Հրեղէն կամար, հուր տարրական. օդ վերին. երկինք ստորին կամ միջին կամ վերին.
Զպատարագացն ծախիլն՝ ո՛չ յայնմանէ որ ի պէտսն տուեալ է մեզ հուր, այլ յայնմանէն՝ որ յարփոյն էջ ի վերուստ։ Որ յօդսդ ինչ է, եւ որ յարփին։ Բղխեաց արփի եւ երկին (զմանանայն), իբրեւ զաստեղս երկնից, բոլոր բոլորեքումբք արփեաւն փայլմունս ճառագայթից։ Օդ ընդ երկնաւ եւ ընդ արփեաւն կարգեալ. (Փիլ.։)
Ոչ արեգակն քան զպարս աստեղաց, եւ ոչ արփի (հուր) քան զերիսդ ի տարերաց։ Արփիդ զվերագոյն անցեալ կալաւ վայր հուպ ի մաքրագոյնս էիցն. (Պիտ.։)
Որ վառեցար ի յարփւոյն, եւ ոչ կիզար ըստ մորենւոյն. (Շար.։)
Անմոլար աստեղքն բերին ի վերնում գօտւոջն, եւ ամենեւին ցրտութիւն, եւ միջնորդ են արեգական եւ արփւոյ, եւ զանշէջ տոչորումն արփւոյն՝ իւրեանց բնական սաստիկ ցրտովն բարեխառնութիւնս առնելով. (Շիր.։)
Արփւոյ հեղեալ զծագումն յերկաքանչիւր գօտիսն. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Յարփին վերին ընծայեցար. (Նար. կուս.։)
Իսկ վերին արփին՝ լուսեղէն երկին։ Նախ արփին վերին՝ բնակչօքն իւրային. (Գանձ.։)
Վերոյ այսր արփոյս՝ ջուրք են. (Լմբ. սղ.։)
Զարագընթաց շարժումն արփին (այսինքն երկնի), զարեգական՝ լուսաբերին, կացոյց հանդէպ գաբաւոնին։ Փեսայն իջմամբ ցօղատարափ՝ համբուրէ զտիպըն լուսոյ արփ. (Յիսուս որդի. եւ Լմբ. յիշ. առակ.։)
Պսակ յոքնանկար՝ յարփից եօթաց փայլատակման. այսինքն լուսաւոր աստեղաց. (Նար. կուս.։)
Յերկիր խաւարային, ուր ոչ գոյ ճանապարհ արփից. (Հց. աթ. կիւրղ.։)
Ճառագայթ արփիցն յաչս տեսողացն՝ ի դժոխքն զխաւարեալսն լուսաւորէր, եւ ի գերեզմանին զաչս պահապանացն խաւարեցուցանէր. (ՃՃ.։)
Վասն արփից խորհրդոյն երջանիկ էից։ գաւազանն՝ որ տուաւ ի ձեռին սեթայ. (Տօմար.։)
Արփայ, եւ Արփի, լոյս։ Արփիտ, կամ արփիա. (ի Հին բռ.) երկինք երկնից։
ԱՐՓԻ, կամ ԱՐՓԻՆ. ա. αἱθέριος aethereus Արփային. հրային. լուսաւոր. եթերական.
Շուրջ զերկրաւս օդ յարփին տեղիս առաւելազեղու. (Բրս. ծն.։)
Ձորք ժամանակք (եղանակք) բաժանեալ մեկնեցան, ոմն ջերմոյն եւ արփւոյն՝ ամառն, աշուն, երկու. իսկ ցրտոյն երկու, ձմեռն, գարունն. (Փիլ. ել.։)
Զի մի՛ այս զգալի եւ նիւթական աշխարհս կիզեսցի յարփի ճառագայթից աննիւթ եւ անիմանալի երկնից։ Ստուեր ջրոյն զիմանալի լոյսն արփի եւ վերին երկնին փակեալ արգելեաց. (Զքր. կթ.։)
Ճառագայթ լուսոյ արփին՝ ծագեցաւ ի քէն կրկին. (Գանձ.։)
beautiful, luminous like the sun, bright, brilliant.
Գերազանց արփիագեղ ճառագայթեալ՝ քան զոր մովսեսին երեւեցաւն երբեմն ի սինէական լերինն. (Զքր. կթ.։)
Արփիագեղ տիկնոջն՝ մեծին սոփեայ. (Արծր. ՟Դ. 12։)
Արփիագեղ պատկեր, կամ լոյս. (Երզն. լուս.։)
very luminous, extremely bright, brilliant, resplendent.
Հրաշալի որպէս զարփի. լուսաճաճանչ. մեծապայրառ.
Արփիահրաշ լոյս, կամ փայլումն. (Շար.։)
cf. Արփիահրաշ.
Արփիահրատ նշան. (Թէոդոր. խչ.։)