philosophical;
intellectual;
sensible;
sophistical.
ԻՄԱՍՏԱԿԱՆ որ եւ ԻՄԱՍՏՆԱԿԱՆ. որ կայցէ ինչ վայելչական իմաստնոց կամ իմաստասիրաց եւ իմաստութեան.
իմաստական արիականգործովք վաճառականապէս ընդ միոյն զհարիւրապատիկսն փոխանորդէ օգուտ. (Պիտ.։)
հայեա՛ց ընդ իմաստական անձն. (Ոսկ. ի քանանացին.։)
Իմաստական բան, կամ հանճար. (Պիտ.։ Երզն. ոտ.։)
կամ որպէս Իմաստական. σοφιστικός.
Տեսակք հաւաքմանցն ... եթէ առաւել է սուտն քան զճշմարիտն, լինի իմաստական. (Անյաղթ վերլծ. Արիստ.։)
sophism, sophistry, pedantry, cavil, chicanery, quibble, paralogism, paralogy.
իմաստակն գոլ. իմաստակելն. անհիմն կամ պատիր իմաստութիւն.
իմաստակութեան գործ է՝ բանագիւտ լինել. իսկ իմաստութեան զիւրաքանչիւրսն քննել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
SOphistically, pedantically.
cf. Իմաստնանամ.
Իմաստնասցի ամենայն գիտութեամբ աստուծոյ. (Վրք. հց. ձ։)
Զիմաստացեալն ի հաւատս. (Գանձ.։)
philosophical.
φιλοσοφικός philosophicus. Սեպհական մաստասիրաց, եւ իմաստասիրութեան ըստ ամենայն առման. փիլիսոփայական, իմաստական, եւ առաքինական.
Ոչ գոլովամենեւին հմուտ իմաստասիրական բանից. (Սահմ. ՟Զ։)
Իմաստասիրականին եւեթ պարապեալ տեսութեանց բանի. (Պետ.։)
ամենայն իմաստասիրական ձայն հնգիւքս այսքւք գտանի յարդարեալս. (Անյաղթ պորփ.։)
իմաստասիրական զգայութիւնք են (տեսանելիք եւ լսելիք), ի ձեռն որոց ստացեալ լինի ի մեզ բարի կեալն. (Փիլ. բագն.։)
Զորոց սղբութիւն իմաստասիրական հեզութեամբ տանէր սոսթենէս. (Ոսկ. գծ.։)
Հմտանալ յամենայն իմաստասիրականս (այսինքն յիրս իմաստասիրութեան) բառից եւ ոլորոկաց, եւ ապա համարձակել ի թարգմանութիւն. (Շ. բարձր.։)
Գօտեաւպնդել ըզմէջսն մերձ է յիմաստասիրականն (հանճար), կազմ ի գործ, եւ անարգել յընթեցս. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)
to be philosophioal;
to be virtuous.
φιλοσοφέω philosophor. Իմաստասեր եւ առաքինի լիել, գտանիլ.
Յորժամ դու թշնամանես զնա եւ անարգես, եւ նա լռութեամբ համբերէ, դու խայտառակիս, եւ նա իմաստնասիրանա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
philosophy;
wisdom.
φιλοσοφία philosophia, amor vel studium sapientiae. Սէր իմաստութեան. փոյթ իմաստից եւ գիտութեան. ուսումն փիլիսոփայութեան ըստ ամենայն մասանց.
Սահման իմաստասիրութեան ի ստուգաբանութեան, որ ասեն. իմաստասիրութիւն գիտութիւն գոյիցն՝ ըստ որում աստուածայնոց եւ մարդկայնոց իրողութեանց. (Սահմ. ստէպ։)
ԻՄԱՍՏԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ. Իմաստասիրելն, իմաստուն վարդապետութիւն. իմաստութիւն. իմաստ. հանճար. խրատ.
Մի ի բազմաց նորա իմաստասիրութեանց առաջի ահա եդեալ. (Պիտ.։)
Սարսելի է մահ, այլ ոչ առ այնոսիկ որք զվերին իմաստասիրութիւն վերնական եւ անկոխելի. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Վարկանել զաղքատութիւն իմաստասիրութիւն, եւ զչարչարանսն հանգիստ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Քաղցուցանէ հաւատոց քոց զիմանալեացն իմաստասիրութիւն. (Լմբ. սղ.։)
ԻՄԱՍՏԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ. Առաքինի խորհուրդ եւ քաղաքաւարութիւն. իմաստութիւն գործնական, եւ հոգեւոր.
բե՛ր զաստուածնյին հանդէս իմաստութեան զգեցցուք։ Իմաստասիրութիւն է խոկումն մահու. (Սահմ. ՟Ա. ՟Ը։)
Զճշմարիտ հարստութիւն ախորժեսցուք, եւ զհաւատի իմաստասիրութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 22։)
wisely, learnedly, skilfully, sensibly, prudently, judiciously, ingeniously;
discreetly;
sentimentally.
σοφῶς sapienter. որ եւ ԻՄԱՍՏՆԱՊԷՍ. Իմաստնաբար. իմաստութեամբ.
Իմաստաբար եւ բարւոք հոդ տանի էիցս. (Նիւս. բն.։)
Զիա՞րդ վայել է իմանալ զպօղոսի ձայնիւ իմաստնաբար ասացեալսն. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ.) (ա՛յլ ձ. իմաստաբար. տպ. իմաստասիրաբար)։
cf. Իմաստախոհ.
to grow wise, to learn, to know, to be instructed;
to understand, to comprehend.
σοφίζομαι, σοφοῦμαι sapiens efficior Իմաստուն լինել. ստանալզիմաստութիւն. խելացի ըլլալ, խելք սորվիլ.
Իմաստնացաւ սողոմոն քան զամենայն մարդիկ. եւ իմաստնացաւ քան զգեթան եւ այլն։ Եւ ընդէ՞ր իմաստնացայ։ Յորս իմաստնացաընդ արեամբ։ Ասացի բա իմաստնացայ. եւ այլն։
Եթէ իմաստնութիւն զինքն գոլ ասէ որդի, զիա՞րդ իմաստնանայր. եւ թէ պատահեաց նմա իմաստնանալն, եղիցի երբէք՝ զի ոչ այսպիսի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ուստի. կարեն իմաստնանալ, որք ոչի դպրոցսցասիրացն դեգերին. (Պիտ.։)
Ի լուր համբաւոյ նորա իմաստնացան տըգետք. (Եղիշ. ՟Է։)
Երանելի առաքեալքն իմաստնացան, եւ իմաստնացուցին զլսողսն այսմ բանի. (Համամ առակ.։)
Կամ φρονέω sapio, sentio εἱδός εἱμι novi. Խելամուտ լինել. ի միտ առնուլ. իմանալ.
Որ ասեն ցկիւրոս իմաստնաջի՛ր, եւ զամենայն կամս իմ արասցես. (Ես. ՟Խ՟Դ. 29։)
հեթանոսք.. որք վասն յարութեան ոչինչ իմանան, գործեն որ ինչ վայել է իմաստնացելոց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
Կամ φιλοσοφέω philosophor Իմաստասիրանալ. զգօնանալ. առաքինանալ.
Հանդիսանան պահել զպատուիրանս նորա, եւ իմասնանան ի բարիս. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։)
Զո՞ր թողութիւն ունիցիմք մեք, որ յաղագս երկիւղին աստուծոյ ոչ կարեմք իմաստնանալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
Զանմտութիւնս զայս ի բաց ընկեսցուք ի բաց ընկեսցուք, եւ իմաստնասցուք ի բարւոք կեանս մեր։ Զճշմարիտիմաստութիւն իմաստնասցուք ի կեանս մեր։ Որ զերկիւղն աստուծոյ ունի, զշնորհացն աստուծոյ իմաստութիւն իմաստնանայ. (Սարգ.։)
cf. Իմաստնաբար.
Հնչէր նովաւ զերգ սաղմոսին՝ իմաստնապէս ի տասնաղին. (Յիսուս որդի.։)
the seat of wisdom;
intellect, sense.
Ընդունարան իմաստութեան. խելքի տեղ, գլուխ.
Հոսեալի յերկնուստ զգոյիւ գագաթանս իմաստնարանի բազմակիս. (Նար. կ.) (կայ եւ ձ. իմաստարան. )
instructive.
σοφοποιός sapientem reddens. Իմաստնագործ. իմաստարար. իմաստնացուցիչ. այն ինչ՝ որով ոք իմաստուն գտանի.
Եթէ զաստուած պատճառ չարեաց կամիցին ասել, անկանին յիմաստնարար խորհրդոց. (Եզնիկ.։)
to render wise, to improve in wisdom;
to free from infatuation, to disabuse, to undeceive.
σοφίζω sapientem reddo. Տալ իմաստնանալ. իմաստուն առնել. խելք սորվեցնել, խելացի ընել.
Զանգէտսն իմաստնացուցանէ. (Յճխ.։)
Իմաստնացուցեր վերստին դարձեալ՝ հոգեւորական հանճարովդ. (Նար. ՟Զ՟Բ։)
Իմաստութիւնըդ հօր վերին, իմաստնացո՛ զիս յերկոսին. յարդիւնարար գործականին, եւ ի յիմաստ տեսականին. (Յիսուս որդի.։)
Կամ Զգօնացուցանել. զդաստացուցանել.
Միթէ յայնժամ առ չիմանա՞լ ինչ պնդեցաք, եւ այսօր նեղութիւնս ինչ զմեզ իմաստնացոյց. (Եղիշ. է։)
cf. Իմաստնարար.
Որ իմաստնացուցանէ, կամ իմաստուն առնէ.
Զաւակին իւրոյ դնել օրինակ իմաստնացուցիչ եւ ուսուցիչ խորհեցաւ նա։ Նշան իմաստացուցիչ եդ նմա. (Եփր. ծն.։)
Նայել ընդ իմաստնացուցիչ խորհուրդս աստուծոյ. (Համամ առակ.։)
Իմաստնացուցիչ հաղորդութեամբն առլցեալս զնոսա նշանակէ. (Շ. հրեշտ.։)
Իմաստացուցիչ է ամենաբաւական հոգին աստուծոյ. (Լմբ. իմ.։)
Կամ Զօգնացուցիչ.
Զայս կրեն մանկունք ի վարդապետաց, եւ անզգամք յիմաստնացուցչաց. (Փիլ. լին.։)
Իմաստնացուցիչ խրատն Լաստ. (՟Ժ՟Ա։)
intelligent;
knowing, learned.
Իմաստուն. հանճարաւոր. իմաստաւոր. խելացի.
Զսոկրատէս եւ հարց ոմն իմաստնաւոր. (Պիտ.։)
Մարդ իմաստնաւոր. (Ոսկ. ես.։)
wisdem, sense, reason;
understanding, knowledge;
philosophy;
skill, science;
գերաբուն —, sovereign wisdom;
իմաստութեամբ, wisely, sensibly, judiciously;
prudently, discreetly.
հանապազ յիմաստութեան դեգերին դպրոցս. (Պիտ.։)
σοφία sapientia. Բարձրագոյն իմաստ եւ գիտութիւն. ծանօթութիւն աստուածային եւ մարդկային իրաց. գերագոյն հմտութիւն. եւ լայնաբար՝ Ուսումն իմաստասիրութեան կամ փիլիսոփայութեան, մանաւանդ ատուածաբանութեան.
Իմաստութիւն ստուգաբանի իմացումն՝ կա՛մ անցելոց իրացն, կամ առաջիկայիցն, յորս կարէ հասանել տեսողական մտացս հանճար։ Իմաստութիւն ստուգաբանի իմացութիւն. եւ այս ծերոցն ի դէպ է՝ քան մանկանցն՝ վասն հնութեան ժամանակին. (Լմբ. սղ.։)
Զանուսումնութիւն՝ որ առ ինքեան իցէ, կարծելնիմաստութիւն գոլ՝ եղեւ ամենեցուն. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ՝ յաստուած է Ծայրագոյն միտք աստուածեղէն, կամ ծնունդ մնաց հօր՝ որդին, որ պարզապէս իմաստութիւն կոչի. որպէս եւ բաշխումն ի մեզ՝ պարգեւ ասի հոգւոյն.
Իմասնութիւն աստուծոյ ասաց, առաքեցից ի նոսա մարգարէս եւ առաքեալս։ Ո՛վ խորք մեծութեան եւ իմաստութեան եւ դիտութեան աստուծոյ։ Քրիստոս աստուծոյզօրութիւն, եւ աստուծոյ իմաստութիւն։ Որ եղեւ մեզ յաստուծոյ իմաստութիւն։ Հոգի աստուծոյ, հոգի իմաստութեան եւ գիտութեան։ Ոչ կարէին զդեմ ունել իմաստութեանն եւ զհոգւոյն, որով խօսէր։ Սուրբ հոգին իմաստութեան։ Մարդասէր հոգին իմաստութեան.եւ այլն։
Իմաստութիւն հօր յիսուս, տու՛ր ինձ իմաստութիւն։ Իմաստութիւն երկնային իջեալ ի վերուստ. (Ժմ.։ Շար.։)
Իմաստութիւնն իմաստնանայր, որ իմաստնոց զիմաստըն տայր. (Յիսուս որդի.։)
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ՝ ի մարդիկ, է՛ որ պարգեւ է աստուծոյ, է՛ որ ուսմամբ ստացեալ, եւ է՛ որ պատրանք խաբեութեան. վասն որոյ է՛ զի գովի, եւ է՛ պարսաւի.
Եկն ի ծագաց երկրի լսել զիաստութիւն սողոմոնի։ Վարժեցաւ մովսէս ամենայն իմաստութեամբ եգիպտացւոցն։ Հեթանոսք զիմաստութիւն խնդրեն։ Կորուսից զիմաստութիւն իմաստնոց։ յիմարեցոյց աստուած զիմաստութիւն աշխարհիս այսորիկ։ Ահա աստուած պաշտութիւն է իմաստութիւն.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ ἑπιστήμη scientia մակացութիւն, որպէս գիտութիւն, հանճար, խելամտութիւն. իլմ.
Ոչ գոյ ի նոսա իմաստութւն։ իմաստութեամբ նորա տարածեալ է համատարած։ Լուռ եղէ, երկուցեալ պատմել զանձին իմոյ զիմաստութիւն։ Հոգվուեսցեն զձեզ իմաստութեամբ։ Բազմութեամբ իմաստութեան քոյ եւ վաճառաց։ Ի վերայ գեղոյ իմաստութեան քոյ։ Խորհրդակից է աստուծոյ իմաստութեանն։ Զճանապարհս իմաստութեան ոչ ծանեան.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. σύνεσις, σοφία intelligentia, sapientia Հանճար. ուշիմութիւն. Ճարտարութիւն. խելք.
ի սիրտ ամենայն իմաստոյ ետու զիմաստութիւն, եւ արասցեն զխորանն վկայութեան եւ այլն։ Իմաստութիւն ի դաւիթ ... Զի ոչգոլ պի նոսա իմաստութիւն։ կրտսեր իմաստութեան (կամ իմաստութեամբ)։ Զարմանային ընդ իմաստութիւն եւ ընդ պատասխանիս նորա։ Ճարտարապետն իմաստութեամբ կազմեաց։ Կանայք մանէին իաստութեամբ։ Խօսեցաւ կինն իմաստութեամբ իւրով.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. φρόνησις prundentia. հանճար եւ խոհականութիւն.
Աստուած ուսոյց ինձ իմաստութիւն։ Զմտաւ ածել զնմանէ կատարեալ իմաստութիւն է։ Տեսին՝ թէ իմաստութիւն աստուծոյ էի նմա առնել իրաւունս։ Դարձուցանել զանհաւանս յիմաստութիւն արդարոց։ Ալիք իմաստութիւն մարդոյ են (յն. ալիք իսկ է մարդկան՝ իմաստութիւն).
Իմաստութիւն զխոհականութիւնն ասէ, որում եւ այլ առաքինութիւնք հետեւին. (Նախ. իմաստ.։)
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. αἵσθησις sensus. Զգօնութիւն. հանճար. խորհուրդ.
Անմիտք ատեցին զիմաստութիւն։ Զիմաստութիւն շրթանց իմոց պատուիրեմ քեզ։ Իմաստութիւն արդարոց յաջողեալ է։ որ սիրէ զխրատ՝ սիրէ զիմաստութիւն։ Խորագէտք զօրանան իմաստութեամբ։ Սէրն ձեր եւս քան զեւս առաւել լիցի ի գիտութեան եւ ամենայն իմաստութեան.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. ἕννοια cogitatio. Խորհուրդ. մտածութիւն.
Անսացե՛ք ստանալ զիմաստութիւն.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒԹԵԱՄԲ. իբր մ. σοφῶς sapienter συνετῶς intelligenter φρονίμως prudenter. Իմաստնապէս. իմաստնաբար. հանճարով. ճարտարութեամբ. իբրեւ զխոհական. խելքով.
Մի՛թէ ասիցէ արարածն զարարիչն՝ թէ ոչ իմաստութեամբ արարեր զիս։ Իմաստութեամբ հնարս խնդրէ՝ զիա՛րդ կանգնեսցէ զնա. (Ես. ՟Ի՟Թ. 16։ ՟Խ. 20։)
Գովեաց տէրն զտնտեսն անիրաւութեան, զի իմաստութեամբ արար. (Ղկ. ՟Ժ՟Զ. 8։)
wise, learned;
intelligent;
prudent, judicious, discreet, sensible;
skilful;
sentimental;
philosopher;
— առնել, cf. Իմաստնացուցանեմ;
—, —ս, cf. Իմաստութիւն
σοφός sapiens. ունօղ իմաստութեան. մտաւոր. գիտուն. խելացի. ... որպիսի լինի միայն իմացական եւ բանական արարած, յետ աստուծոյ աղբերն իմաստութեան.
Մի իբրեւ անիմաստք, այլ իբրեւ իմաստունք։ Իմաստնոց եւ անմտից պարտապան եմ։ Ծածկեցեր զայս յիմաստնոց եւ ի գիտնոց, եւյայտնեցար տղայոց։ Ոչ գոյ ոք իմաստուն ի ձեզ եւ այլն։ Միայնոյ իմաստնոյն աստուծոյ. (Հռ. ՟Ժ՟Զ. 27։)
Առնել զբանաւոր զիմաստուն եւ զխօսուն արարածն ի մէջ անբան անխօս անիմաստ արարածն. (Ագաթ.։)
Այս օձիցն եւ կարճացն է բարք. եւ արդ մի՛ նմանիր նոցա դու, որ բանաւոր ես եւ իմաստուն։ Ո՛չ իբրեւ զանասունս ստեղծ զմեզ աստուած, այլ հոգեւորս եւ իմաստունս. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. σοφός sapiens երեւելի իմաստութեամբ եւ հանճարով յոր եւ է կարգի.
Առաքեաց կոչեաց զամենայն իմաստունս եգիպտոսի։ Եւ դու խօսեսցիս ընդ ամենայն իմաստունս մտօք։ Կանայք իմաստունք իշխանաց նորա։ Եւ տէր իմ իմաստուն է ըստ իմաստութեան հիշատակի աստուծոյ։ Որ հասանէ իմաստունք։ Այր իմաստուն՝ որ գիտիցէ քանդակալ զքանդակս ընդ իմաստունս իմ։ Ու՞ր իմաստուն, ու՞ր դպիր.եւ այլն։
Ոչ երկինք շրջին, զորմէ ասեն արտաքին իմաստունքն՝ թէ մերթ ի ծածկեն զլուսաւորսն, եւ մերթ յայտնեն. (Եզնիկ.։)
Յիմաստնոց եպիկուրոս եւ մալիտինոս. (Մագ. ՟Ժ՟Գ։)
Քան զիմաստունսն եւ քան զբանիբունսն զօրագոյն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. νοήμων intelligens. Խելամուտ. խորհրդական. հանճարեղ. ուշիմ. խելացի, բան հասկըցօղ, խելք բանեցընօղ.
Որդի խրատեալ իմաստուն իլցի. ապրեցաւ ի խորշակէ որդի իմաստուն։ Ծառայ իմաստուն տիրեսցէ տերանց անմտանց. եւ այլն։
Ի սիրտ ամենայն իմաստիոց ետու զիմաստութիւն, եւ արասցեն զխորանն, եւ այլն։ Կին իմաստուն եւ բարեպաշտօն օրհնեսցի։ Իշխանք տայանու իմաստունք խորհրդականք թագաւորի։ Ո՞վ է այր իմաստուն՝ եւ ի միտ առցէ զայս։ Սերգեայ պօղոսի առն իմաստնոյ։ Կորուսից զիմաստութիւն իմստնոց։ Յաւուրս զաքարիայ իմաստնոյ։ Ամենայն ղեւտացի՝ որ ոք էր իմաստուն նուագարանօք երդոցն։ Որ իմաստունն է՝ ի ժամանակին յայնմիկ լռեսցէ։ ամենայն ինչ ուղիղ է իմաստնոց.եւ այլն։
Խնդրեա՛ այր մի իմաստուն եւ խորհրդական։ Ետու քեզ սիրտ իմաստուն եւ հանճարեղ քան զամենայն իմաստնոց եգիպտոսի։ Որ ետ որդի իմաստուն դաւթի։ Դարձուցանէ զիմաստունս յետս։ Մի՛ լինիր իմաստուն յաչս անձին քո։ Այր իմաստուն զլռութիւն սիրէ։ ծԾառայեսցէ անմիտն իմաստնոյն։ Խնդրեսցեն զհանճար առ յիմաստնոց դիւրաւ.եւ այլն։
Կապուտակ եւ ծիրանի հանդերձ նոցա՝ գործ իմաստնոյ ամենայն. (Երեմ. ՟Ժ. 9։)
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. σοφός, συνίων եւ այլն. Ըստ աստուծոյ եւ ճշմարիտ իմաստուն կոչի եւ է արդարն, առաքինին, աստուածապաշտն.
Կեանք իմաստնոց մակագրի գիրք Փիլոնի վասն նահապետաց սրբոց։
Իմաստունք ծագեսցեն իբրեւ զլուսաւորութիւն ի հաստատութեան։ Անօրինեսցին անօրէնք, եւ ոչ առնուցուն ի միտ ամպարիշտք. եւ իմաստունք իմասցին. (Դան. ՟Ժ՟Բ. 3. 10։)
Յայլ աշխարհ գնան, ուր անդ զանազանի պատիւ իմաստնոյն յանզգամին պատուհասէն. (Լմբ. ժղ.։)
ԻՄԱՍՏՈՒՆՆ. սապհականեալ անուն Սողոմոնի. որպէս եւ գիրք իմաստութեան նորա համարեալ, եւ է ի բերանոյ նորա.
Խրատ տայ իմաստունն, մի՛ օր ի յօր առներ դառնալ առ տէր. (Խոսր.։)
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. որպէս Իմաստնական, խոհական, իմաստաւոր.
Երեսք առն հանճարեղի իմաստունք։ Ոսկի խնձոր ընդ սարդիոն յեռեալ, որպէս է խօսել զբանս իմաստունս. (Առակ. ՟Ժ՟Է. 24։ ՟Ի՟Ե. 11։)
Իմաստուն տենչումն, կամ աջողութիւն, խորհուրդ, կորովութիւն, հարցուած. (Սահմ.։ Փարպ.։ Պիտ.։ Յհ. կթ. Սարգ.։)
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. մ. σοφῶς sapienter. Իմաստնապէս. իմաստութեամբ.
Զայս գործ ոչ իմաստուն գործեցեր. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ուղիղք իմաստունս խորհեցան. իմա, իմաստուն բանս կամ իրս.
Իմաստուն առնէ զտղայս։ Զծերս նոցա իմաստուն արասցէ։ Որք կարօղ են իմաստուն առնել զքեզ։ Իմաստուն արարից զքեզ, եւ խելամուտ ի ճանապարհ յոր եւ գնասցես։ Ի ճանապարհս արդարութեանց քոց իմաստուն արա զիս. եւ այլն։ որպէս եւ կր. Իմաստուն լինել՝ նոյն ընդ Իմաստնանալ։
intellective, intellectual;
intelligent;
spiritual;
the mind, the intellect, the understanding;
—ք, the spirits of light, the Angels.
νοητός intelligibilis. Իմանալի. որ մտօք է տեսանելի, եւ ոչ աչօք. Եւ այս է յոյժ սքանելի եւ իմացական տեսութիւնք. Եղիշ. խաչել.։
Իմացական ի վեր քան զբան՝ աստուածախաչ, որ է գործի կենաց. (Անյաղթ բարձր.։)
Իմացական որ մտաց իմանի, այսինքն աստուածախաչ եղեալ գործի սպանման, եւ նոյն գործի կենաց. (Շ. բարձր.։)
Իմացական մաքուրնուիրօք, եւ մտաւորն պատարագօք. (Նար. խչ.։)
Չէ անտեղի զայս իմանալ՝ թէ կարգեցան, զարդ իմ պայծառ, ունել զխորհուրդ իմացական. (Շ. իմ. եղակ.։)
ԻՄԱՑԱԿԱՆ. νοητικός intelligendi vi praeditus, intellectualis Իմացօղ. իմացուն. որ իմանայ.
իմանալտայ՝ որոց միտս ունին իմացական. (Խոսր.։)
Ստեղծանէ իմացականս միտք զիս յաթոռ առաջնորդութեան. (Լմբ. սղ.։)
ԻՄԱՑԱԿԱՆՆ. գ. Միտք. իմացօղ զօրութիւն. Հաւատքն իմացականին է ներգործութիւն։ Հաւատամք իմացականիս գիտութեամբ. (Լմբ. էր ընդ եղբ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
ԻՄԱՑԱԿԱՆՔ. Հրեշտակք. Հոգերէնք.
Այս են հրաշք զարմանալիք ի վեր քան զմիտս իմացականաց. (Անան. եկեղ։)
Իմացականքն անայլայլելիք են ըստ էութեանն. (Նիւս. բն.։)
ինն են աստուածային դասք իմացականացն. (Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Իմացութիւն.
Իմացական գոլն. իմացողութիւն. իմացումն.
Ասաց՝ ըստ իմացութեան լուսափայլել նոցա. (Մաքս. ի դիոն.։)
Երեսքն՝ որ իբրեւ զարեգակն՝ յայտ առնէ զառաւելութիւն նորա իմացականութեանն տեսութեամբ՝ զաստուածային իմաստութիւն. (Լմբ. յայտն.։)
cf. Իմացութիւն.
Իմացումն. իմանալն. հասողութիւն. եւ Ըմբռնումն, կամ ըմբռնողութիւն. իմացական կարողութիւն. Վերածելն զմիտս ամենեցուն առ իմացողութիւն լուսոյն։ տեսին զաստուած դասք քահանայիցս իմանալի հայեցողութեամբ ձեռօք. (Լմբ. պտրգ.։)
Ոչ է իմացութիւն իմացողութիւն, եւ ոչ իմանալի. այլ իմացողութիւն է յառաջ եկեալ իմաստքն, եւ իմացողութիւն է զգայութիւն յորում կայ իմացութիւն. (Եւագր. ՟Ի՟Ը։)
intelligence;
intellect, understanding, comprehension, perception;
sentiment, opinion;
thought, design, project;
—ք, the celestial intelligences, the angels.
νόησις, διανόημα intellectus, intellectio, cogitatio. իմացումն. իմացողութիւն. ըմբռնումն, եւ խոկումն.
Սիրտ հաստատեալ յիմացողութիւն խորհրդոյն. (Սիր. ՟Ի՟Բ. 29։)
Իմացութիւն զանազանապէս ասի. զի ա՛յլ է հաւանել իմանալոյն. (Լմբ. սղ.։)
Ուղիղ իմացութիւն բանիցն պատրաստէ մտացն ի բարձր տեսութիւնս ելանեալ. (Ոսկ. յհ.։)
Եթէ կամեցիս, փոքր ինչ ասացից իմացութեան օրինակաւ. (Կլիմաք.։)
ԻՄԱՑՈՒԹԻՒՆ. νόημα sensus. Իմաստ. իմացուած. միտք բանին.
Լակոնացիքն բազում իմացութեամբ, եւ ոչ բազում բանիւք վարէին. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Բարձրագոյն իմացութիւն է այսմ խոնարհ բանին։ Որ խոնարհագոյն թուի, ունի ի ծածուկ զբարձրագոյնն։ զի՛նչ ի գիրս իմացութիւնք են՝ իմանալ եւ ի միտ առնուլ. (Ոսկ. յհ.։)
Ըստ կարի խուզողութեամբ եւս փեռեկել առաջի այնոցիկ, որք խնդրեն զիմացութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
Միտքս կրօղ եղեալ աստուածային իմացութեան. այսինքն իմաստից, կամ տեսութեան մտաց. (Լմբ. ժղ.։)
ԻՄԱՑՈՒԹԻՒՆ. νόημα, νόος, νοῦς intellectus, mens, ingenium Իմացական զօրութիւն. միտք. Ոչ չափին բանիւք կամ իմացութեամբք շնորհեալքն ի նոցանէն զնոյն տկարութիւն իմացութեան նոցա. (Նար. երգ.։)
Կայք ամենայն եւ շարժութիւն իմացութեանցն եւ անձանց՝ (աստուծոյ հոգւոց) եւ մարմնոց. (Դիոն. ածայ.։)
Կամ յոքն. իմացութիւնք, իբր Հրեշտականք, որ միտք են բոլորովին. իմանալիք. հոգեզէնք.
Զգալեօք պատկերօք զերկնայինսն դրեաց իմացութւնսն։ Յերկնայնոցն իմացութեանց քահանայապետութիւնս, որպէս կարող եմք, ի վեր հայեսցուք. (Դիոն. երկն.։)
իմացութիւնս կոչեն եւ յունաց իմաստունքն զիմանալիս եւ զհրեշտակականս զօրութիւն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Պարք վերնական իմացութեանց հպագոյնք առ աստուած հանդիմանելով. (Անան. եկեղ։)
ԻՄԱՑՈՒԹԻՒՆ. αἵσθησις sensus Ազդումն. ըմբռնումն ի ձեռն զգայարանաց. զգայութիւն.
Այն որ ի մէնջ տեսանի՝ (կամ տեսութիւն՝) հաւատարիմ է քան զայլ իմացութիւնս. (Ոսկ. յհ. 25։)
Մի՛ թողուր զիս ի զգայարանականս իմացութիւն. (Լմբ. սղ.)
Մերկացի՛ր զիմացութիւն (այսինքն զքո խելս կամ զզգայութիւն), ուրացի՛ր զմարմին. (Կլիմաք.։)
cf. Իմացութիւն.
νόημα, νόησις intellectio, intelligentia, cogitatio, sensus եւ այլն. իմանալն եւ իմանիլն. իմացութիւն. ըմբռնումն՝ մտօք. գուշակութիւն մտաց. հասկըցողութիւն, հասկընալը.
Որքան փոքրկութիւն մտաց մերոց կարէ ձգիլ յիմացումն. (Խոսր.։)
Իմացականացն ի ձեռն մտացն լինի իմացումն. (Նիւս. բն.։)
Ոչ գիտացին զտեսիլն (զաքարիայի), այլ միայն իմացմամբ նկատեցին՝ նշանս եւ զօրութիւնս ինչ լինել ի տեղւոջ սրբութեան։ հրեայքն եւ այլքն մարմնաւորօքն (աչօք) ըստ մարմնի իմացմանցն տեսանէին ... եւ դուք իմացմամբ տեսանէք առաւել յետ չարչարանացն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Կամ խոկումն. մտածութիւն.
Զիմաստալի հոգին միշտ յիմացումն աստուծոյ, աւ ի յայս հադերձեալ կենացն կրթէ։ Իմացումն մտաց ելանէ յերկիրս, ընթանայ ի ծագս աշխարհի, յիշէ զանցեալսն. (Լմբ. սղ.։)
Խորհուրդ յղութիւն է մտաց, եւ բան՝ ծնունդ է իմացմանց. (Արծր.։)
ԻՄԱՑՈՒՄՆ. մանաւանդ՝ ԻՄԱՑՄՈՒՆՔ. խորհուրդք. հնարք դատումն. միտք կամ իմացւած թիւր.
Խորհեալ չարաչար իմացմունս առնն ի միտս իւր։ Զայս ամենայն չար իմացմունսիմացեալ սինոյ սեպհին. (Փարպ.։)
Ետուն տանել զթուղթն լի թունիւք սատանայական իմացմամբ. (Արծր. ՟Գ. 61։)
ԻՄԱՑՈՒՄՆ. Իմացական կարողութիւն. միտք.
Սոքա ամենեքին իմացմամբ ըմբռնին, եւ ոչ զգայարանօք. (Լմբ. ժող.։)
ԻՄԱՑՈՒՄՆ. αἵσθησις, νόησις sensatio, sensus, perceptio. Զգալն յանձին. ըմբռնումն մտօք եւ զգայութեամբ. Եթէ ունկնդիր լալ (բանից մերոց) եւ ի ձեռն գործոց ցուցումն ընձեռէք, իմացումն ոչ առցուք քրտանց եւ աշխատութեան մերում. (Ոսկ. յհ. ՟ա. 21։)
Ոչ տագնապի եւ աղօթելոյ. (Աթ. ՟Դ։)
to inform, to apprize, to acquaint.
συνίημι, συμβιβάζω, συνετίζω, ὐποδιδάσκω intelligentem facio, instruo, instituo, subdoceo. Տալ իմանալ. խելամուտ առնել. ուսուցանել. իմացնել, հասկըցնել.
Իմացուցանեմ դոցա զհրամանսն աստուծոյ. (Ել. ՟Ժ՟Ը. 16։)
Իմացուցանել իսրայէլի զամենայն օրէնս. (Ղեւտ. ՟Ժ. 11։)
Իմացուցանէին (զօրէնսն) ժողովրդեանն. (Նեեմ. ՟Զ. 8։)
Իմացո՛ նմա զտեսիլդ. (Դան. ՟Ը. 16։)
եւ իմացուցեալ՝ ածին զնոսա առաջի իշխանացն. (՟Բ. Եզր. ՟Ե. 17.) (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ)։
Կամ ὐποδείκνυμι ostendo, demonstro. Ցուցանել, որպէս ազդ առնել. ծանուցանել. զեկուցել.
Իմացուցանէր թագաւորին վասն իմ զդիակունս թաղելոյ. (Տոբ. ՟Ա. 22։)
Որպէս չարախոսացն մերոց իմացեալ ձեզ զմէջ. (Փարպ.։)
Կամ Ցուցանել՝ որպէս Ի դեմս բերել, եւ յայտ առնել.
Բան առ բան ելոյծ, եւ իմացոյց ձեզ։ Իմացոյց ձեզ զօրէնս ձեր. (Եղիշ. ՟Բ։)
Յորժամ ընդ ումէք ասիցէ, ի հարկէ երկուս իմացուցանէ. (Պրպմ. ՟Խ՟Ե։)
baldness, smoothness, nakedness.
Լերկ գոլն.
Լերկութիւն սորա մերկութիւն է. (Փիլ. այլաբ.։)
leviathan.
• (սեռ. այ կամ ի-ա հլ.) «ծո-վային վիշապ, մեծ գազան կամ կէտ» Սարկ. քհ. (Սոփերք հտ. Գ. էջ 49), Անան. թրգ. 5-ճ. Լմբ. ժբ. մրգ. էջ 142 (ամբակ. ա. 14), Նար. Մխ. առակ. Վրդն. ծն. և սղ. պտմ. էջ 4 (գրծ. լևիաթանաւ). գրուած է նաև ղևիաթան Նար. մծբ. 446,
• = Եբր. [hebrew word] livyalān «առասպելական էակ. օձ կամ կոկորդիլոս, ծովային մեծ գա-զան». ծագում է lvh «հիւսել, ոլորել, գալա-րել» արմատից (օձի գալարների համար այսպէս կոչուած)։ Ս. Գոքի թարգմանու-թեամբ անցած է այլևայլ լեզուների. ինչ. յն. λευιαϑάν, լտ. ֆրանս. անգլ. leviathan ևն։
• Ըստ ՆՀԲ բառ եբր։
Բառ եբր. որ ըստ յն. եւ հյ. թարգմանի Վիշապ. տե՛ս (Յոբ. ՟Խ. 20։ Սղ. ՟Հ՟Գ. 14։ ՟Ճ՟Գ. 28։ Ես. ՟Ի՟Է. 1։ կամ Յոբ. ՟Գ. 8։) ըստ յն. կէտ մեծ. եւ հյ. վիշապ մեծ։ Այն է Գազան ծովու մեծ քան զամնայն կէտս եւ զվիշապ ձկունս, օրինակ սադայէլի.
Են լուղակք ի ծովու ահագինք՝ գլխւորին սաստկութեամբ լեւիաթանն՝ որոց ի ծովու գլուխ է նա գազանացն, եւ բեհմովթ ի ցամաքի թագաւոր սողնոց. (Լմբ. ամբ.։)
Յետ կարգելոյզիշխանս ի ջուրսն՝ լեւիաթան արքայ ասեն. (Մխ. առակ.։)
Յահագին գազանէն լեւիթանայ. Լեւիաթան մեծն խաղայ նովաւ. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. սղ.։)
cf. Լեգէոն.
open-mouthed, greedy, zager;
greedily, eagerly.
Լի բերանով. լեցուն բերանով.
Եկեր լիբերանպատառ մի խորսխոյ. (Եփր. ՟ա. թագ.։)
Լիաբերան գոհութեամբ աստուծոյ կամացն հաւատայր տալ զգիւտկենաց. (Յհ. կթ.։)
with full hands;
bountifully, plentifully, generously;
cf. Բռնալիր.
Բռնալիր. լի բռամբ կամափով. ափը լիք.
Դնէր լիաբուռն խրձունս որայից. (Վրդն. լս.։)
Հնձեմ լիաբուռն զամբարշտութեան տոյժս. (Պիտ.։)
Առատ է ձեռն քո, եւ լիաբուռն տաս կարօտելոց. (Վանակ. յոբ.։)
perfect knowledge.
full, abundant, very copious, in the highest perfection.
full moon;
at full moon;
by moon-light.
cf. Լրականութիւն.
Լիութիւն. առատութիւն.
Եւ երախտեաց բարձրելոյն ամենատուր լիակատարութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
full of wisdom, sensible, prudent;
ingenious, skilful.
Լի հանճարով բազմահանճար. իմաստուն.
Թողլով իւր որդի բազմահարուստ եւ լիահանճար յիրս եւ ի բանս. (Յհ. կթ.։)
with a bountiful hand, liberal, generous.
Լի ձեռօք. առատաձեռն. լիաբուռն.
Լիաձեռն զխայրեացն հատուցումն պտղաբերելոյն. (Պիտ.։)
to be full, to abound;
to be filled with, to be satiated.
πληροῦμαι impleor, repleor. Լի լինել. ճոխանալ, յագենալ. եւ Լրանալ. լեցուիլ.
Լցան լիացան երանեցան։ Լցեալ լիացեալ եւ ուղերձեալ. (Նար. առաք. եւ Նար. խչ.։)
Եւ նա սովեալ՝ կարօտի ի նոցանէ լիանալ. (Լմբ. ժղ.։)
extensive, spacious, vast.
Ընդարձակ սահմանաւ. որ իցէ շարունակեալ անընդհատ.
Ընդարձակ եւ մակագաւիթ կանոնաւ սփիռ տարածէր լիասահման եւ անխտրոց. (Նար. յիշ.։)
full of anger, angry.
to fill up, to fill with;
to satiate, to fill to overflowing, to load with;
to satisfy;
to perfect, to finish, to ultimate.
Լի առնել. լնուլ. լցուցանել. առատացուցանել.
Սերմանել զերկիր, եւ զհասարակաց պէտս լիացուցանէ. (Խոսր.։)
Լիացուցանել զագահութեանն իւրոյ ինեւ ջանայր զուսումնասիրութիւն. (Յհ. իմ. ատ.) (որ հայի եւ ի ՟Բ նշ)։
Կամ Լիով յագեցուցանել. շատացուցանել.
ԶԶօրութիւն հացի բառնայ, որ ոչ լիացուցանէր բանիւք զլսօղսն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26։)
Եւ Լրացուցանել. կատարելագործել.
Ոչ թերացոյց, քան թէ լինցոյց. (Նար. խչ.։)
Anti-Libanon.
frank-incense;
cf. Կնդրուկ.
• «մի տեսակ կնդրուկ՝ որ յեռա-նոս ծառի խէժն է». Նէեմ. ժգ. 5, 9. եռևուսն էլ եզ. հյց. (տային զմաննայն և զլիբանոն), զրուած է նաև լէբանան, լիբանօն, լիբանան Վրք. և վկ. Ա. 657։
• = Յն.. λίβανον ձևից տառադարձուած, որ եզ. հայցականն է λίβανος հոմանիշի. այս բառն էլ փոխառեալ է եբր. [hebrew word] ləbōna «խունկ» բառից. հմմտ. արաբ. [arabic word] lu-bān «խունկ», ասոր. [syriac word] lbūnta, ասուր. lubānu, (սեմական արմատն է lbn «սպիտակ»)։-Հիւբշ. 352։
• ՀՀԲ և ՆՀԲ դրին եբր։
λίβανον, -νός thus. Եբր. լիպօնա. Խիժ լիբանոս ծառոյ. այն է կնդրուկ.
Տային զամեննայն եւ զլիբանոն. (Նեեմ. ՟Ժ՟Գ. 5. 9։)
to lick;
to lap;
to devour, to consume;
to destroy, to annihilate.
Արդ լիզանէ ժողովուրդս զամենայն՝ որ շուրջ զմեօք են, որպէս լիզանէ արջառ զդեղ դալար ի դաշտի. (Թուոց. ՟Ի՟Բ. 4։)
to lick up, to devour, to exterminate.
ԼԻԶԱՋԻՆՋ ԱՌՆԵԼ. Լիզելով կամ լափելով իմն ջնջել. բնաջինջ առնել. ծախել՝ վատնել. իսպառ կորուսանել՝ սատակել.
Սովովն եւ ախտիւն լիզաջլնջ արար զամենայն ազգս մարդկան. (Եւս. պտմ. 8։)
Տարածեցաւ մահ, եւ լիզաջինջ արար զասքանազեան ազն Նկանակն գեդէոնի հոլովեալ ի բանակս այլազգեացն, եւ լիզաջինջ զնոսա արարեալ. (Յհ. կթ.։)
Եկն սաղմանասար, եւ լիզաջինջ արար զտասն ցեղս. (Գէ. ես.։)
wash-hand basin.
• , սեռ. լկան. անստոյգ ձևով բառ, որ սեռ. լկան ձևով մէկ անգամ գործածում է Ոսկ. ես. 264 «Տեսանե՞ս զի բոլորակ իմն է երկիր... մի՛ ըստ արտաքնոց փիլիսոփայից առասպելացն պատրիցիմք, որք գառագղի և կարկնի և սկտեղ և լկան և այլ ինչ այսպի-սեաց սովոր են նմանեցուցանել զերկիր»։ Թուի նշանակել «մանր դրամ, իբր մասն լումայի» և այս իմաստով իբր նորագիւտ բառ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Վրք. հց. Ա. 706 «Հայրն Դանիէլ հիւանդա-ցաւ և պէտք եղեն նմա իրս ինչ լկան միոյ լումայից. և վասն զի ոչ ուստեք կայր զի գնեսցէ...» (այլ խմբ. Հարկ եղև նմա պէտւ ինչ և ոչ ունէր զի գնեսցե)։
• ՆՀԲ ուղղականը ենթադրում է լիկն «լակա՞ն». իսկ ՋԲ կցելով վերի լիկ «լիճ» բառի հետ՝ իբրև սրա երկրորդ նշանա-կութիւնը, դնում է «կոնք»։
Բառ անյայտ. գուցէ Լական.
Գառագղի, եւ կտրկնի, եւ սկտեղ եւ լկան նմանեցուցանել զերկիր. (Ոսկ. ես.։)
lemon, citron;
օշարակ —ի, or —աջուր, lemonade.
• «լիմոն» Բժշ. Վստկ. գրուած է նաև լիմաւն, լեմոն (ըստ Բառ. երեմ. յաւել. 567 լէիմօն). որից լիմոնի «ծառը» Վստկ, 42, 154. այժմ աւելի ընտիր ձև է համարւում (գոնէ արևմտեան գրականում) լեմոն, լեմո-նի. նոր բառեր են, լեմոնաջուր, լեմոնագոյն։
• = Յն. λιμόνι, λιμόνιον, λεμόνι, որ տո-րածուած է բազմաթիւ լեզուների մէջ. ինչ-պէս՝ ֆրանս. սպան. limon, գերմ. իտալ. limone. անգլ. lemon, ռուս. лимопъ. հունո. lémonya, պորտ. limāo, վրաց. ლიმონი լի-մոնի, թրք. limon, ilimon, թուշ. լիմո, քրդ. lmō, մինչև անգամ չին. [other alphabet] nin-mou. բոլորի աղբիւրն է պրս. ❇ līmun և արաբ. laimūn (Berneker 722, Klu-ge 306)։-Հիւբշ. 352։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. լիմոն, Ախց. Երև. Կր. Ննխ. լիմօն, Ոզմ. լիմուն, Գոր. լէ՛մուն, Ղրբ. լէ՛մուն, լի՛մօն, Տիգ. լէյմուն, Պլ. Ռ. իլիմօն, Ասլ. իլիմ.ր ևն։
Պտուղ մշտադալար տնկոյ՝ ձուաձեւ, դեղին, թթու ախորժ, որոյ խոշորն կոչի կիտր կամ կիտրոն. իլիմոն, լիմուն. յն. լտ. լիմօնիօն, լիմօնիում։ (Բժշկարան.։ Վստկ.։)
lemon-tree.
lyncurium, tourmalin.
• «մի տեսակ պատուական քար, սաթ կամ եղնգնաքար». գրուած է շատ բազ-մազան ձևերով. այսպէս՝ ղինգիրոն, ղիւնգի-րոն, լինգրիոն, լիգիրիոն, լիգիրոն, լիգրիոն, լիւգրիոն Զենոբ, էջ 33. Տօնակ. Վրդն. ել. Նչ. եզեկ. լիւգիրոն Մխ. այրիվ. էջ 5. «սուտակ որ է լիգրոնն» Տաթև. հարց. 348։
• = Յն. λνγϰούριον, λυγγούριον, λιγϰούριον λιγγούριον, λιγύοιον, որից լտ. lyncyrlum. նոյն քարն է. բուն նշանակում է «յովազի մէզ» և ծագում է λόγί «յովազ» և ούρέω «միզել» բառերից։-Հիւբշ. 352։
• Ուրիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ.
ԼԻՆԳԻՐՈՆ կամ ՂԻՆԳԻՐՈՆ, որ եւ ԼԻԳԻՐՈՆ, ԼԻԳՐՈՆ, ԼԻԳՐԻՈՆ, ԼԻՒԳՐԻՈՆ. λυγκούριον, λιγγούριον lyncurium;
electrum, quod e lyncis urina concrescit. Բառ յն. լինգուրիօն (որպէս թէ մէզ կամ ագի լինգս կենդանւոյ, կամ յովազի). Քար ինչ պատուական որպէս ազգ սաթի. նոյն կամ նման ընդ եղնգնաքարի.
Յերրորդ կարգն՝ առաջին ակն լինգիրոն։ Ղիւնգիրոն, որ է եղենգնաքար. զսորա գիւտն ոչ ուրեք ի պատմագրաց ուսաք. յայտ է թէ յակունթն է սա։ Թարգմանի ղիգորոսն անասուն ղիգիրոն կոչեցեալ, եւ սեաւ երնջոյ. իսկ ագի սորա փոքրիկ գոլով՝ ունի սակաւ կորկոտիճս դեղնագոյն. վասն որոյ եւ ղինգուրոս կոչի, որ եղին ագի. եւ է քարս այս եղընգան (կամ եղեգան) գունով. (Տօնակ.։)
Եդ ի ներքս ի տապանին զմի ակն պատուական, զոր եբեր ի կեսարիայէ, որ էր լինգիրոն. (Զենոբ.։)
Ակատ՝ լիգրիոն, զորոյ զգիւտն ոչ ոք գիտէ. (Վրդն. ել.։)
Սուտակ՝ լիգիոն ասի, զորոյ զգիւտն ոչ ոք գիտէ, նման կապուտակ աւազոյ. եւ բերի յամազունուց ի կանանց աշխարհէ. (Նչ. եզեկ.։)
gum;
ցաւել լնդաց, to have sore gumes.
οὕλον gingiva. գրի եւ ԼԻՆՏ. Միսն՝ որ յարմատս եւ ըստ մէջ ատամանց. լինտ.
Ջարդեցին զմսուր բերանոյ լնդաց նորա։ Փքոցոյց լնդօք. (Ագաթ.։)
Զլինտս ատամանցն վնասեն. (Համամ առակ.։)
Ատամանց ըստ կարգի դասեալք՝ բուսանելովի լինդսն։ Զի մի՛ քանցեսցի քերեալ խստաւ կերակրովն լնդացն փափկութիւն. (Նիւս. երգ. եւ Նիւս. կազմ.։)
Անճաշակ անկիրթն լնդաց ծասքողական մանրեալ ատամամբք խուզման. (Սկեւռ. լմբ.։)
genesis, genealogy.
Բան յաղագս լինելութեան, այսինքն արարչագործութեան, կամ ստեղծման, ծննդոց, սերնդոց. ազգաբանութիւն. իբր յն. γενεαλογία generis recensio.
Ընդէ՞րի լինելաբանութեան ադամայ ոչ եւս յիշեցեալ է զկային, այլ զսէթ. (Փիլ. ՟Ա. 81։)
future, coming, inevitable;
the future, time to come.
μέλλων, -οντα futurum, -ra. Ուղղականն ապառնի ընդունելութեան Լինել բային. որպէս Այն՝ Որ հանդերձեալ է լինել. ըլլալու, ըլլալիք.
Ոչ ծանեաւ զլինելոց եղեռն իւր. (Ամովս. ՟Գ. 10։)
զլինելոցս նախատեսեալ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Տեսանէ զամենայն զեղեալսն, եւ զլինելոցն, եւ զոր ենն. (Շ. ընդհանր.։)
Եւ μελλόντων, ἑσομένων futurorum. Յոքնակի սեռականն ձայնիս Լինելի. որպէս լինելիք, լինելեաց կամ լինելւոց. այսինքն Հանդերձելոց. ըլլալիքներուն.
Յառաջագէտ է ամենայն լինելոց. (Կոչ. ՟Դ։)
Այս սովորութիւն իմն է մարգարէիցն, իբրեւ զեղելոց՝ զլինելոցն պատմեն (այսինքն զլինելեաց). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Մի՛, ոչ էիցն եւ ոչ լինելոցն՝ որպէս ի ձեռն գոյիցն զվայելսն դիցես. (Բրս. հայեաց.։)
agitated, tossed about, driven here and there;
carrying or bringing merchandise;
agitation;
— բանից, messenger.
Տարաբերեալ. երթեւեկեալ. տատանեալ.
Զելեւէջս տարուբեր (կամ տարաբեր) անդադար սահանացն։ Ի տարուբեր երթեւեկութեանց նոցա կոհակաց ի կոհակս. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
ՏԱՐՈՒԲԵՐ. գ. Տարաբերութիւն. յուզումն. երթեւեկութիւն.
Իբրեւ բազում տարուբեր եւ խորհուրդ ի մէջ լինէին. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 20.) (յն. ἑπίσκεψις . դիտողութիւն կամ այցելութիւն)։
Անդ ապա դեսպանք զկնի դեսպանաց տարուբերբ առնէին. (Յհ. կթ.։)
ՏԱՐՈՒԲԵՐ. գ. Որպէս ստուգաբանութիւն անուանս Կիտացի, կամ կիպրացի, եւս եւ մակեդոնացի. որպէս նաւ վաճառաց, կամ վաճառական.
Կորեան, եւ այլ ոչ եկեսցեն յերկրէ կիտացւոցն (այսինքն) ի տանէ տարուբերին։ Որ գերեցանն ի տանէ տարուբերին։ Տուն զնաւահանգիստն կոչէ, եւ տարուբեր զնաւսն թարշշի. (Գէ. ես. ՟Ի՟Գ. 1.)
ուր եւ յաստուածաշնչի՝ որ ըստ օրինակաց գէորգեայ վարդապետի, ի բացատրութիւն ձայնիս.
Յերկրէն կիտացւոց, ի լս. դնի.
Ի տանէ տարուբերին։
cf. Տարրական;
material, corporeal.
Թէ էին տարրաւորք (հրեշտթակաք), ապա երեւելիք, եւ ոչ աներեւոյթք։ Ի մեզ գոլ տարրաւորացն (չորից հիւթոց) յաշխարհիս տեսեցելոց մասին. (Ագաթ.։ Նիւս. կազմ.։)
to cause to rain heavily, to open the windows of heaven;
to shower down, to rain abundantly;
to shower, to rain hard, to pour;
նետս — ի վերայ ուրուք, to send a shower of arrows;
տեղաց ի նոսա մանանայ, manna rained down upon them;
տեղայր մարգարիտ ի հարսնութեան սաթինկան, pearls were showered round at the nuptials of Sathinig;
նետք տեղային, arrows fell in showers;
զեւս, տեղա ի մեզ փորձութիւն, o great Jupiter, load us with evils!
կայծակունք տեղացին, thunderbolts fell.
Տեղոյր անձրեւ հրալի. (Վրդն. ծն.։)
very heavy shower, pelting or drenching rain, floods, torrents of rain;
heavy fall of snow or hail;
— լինել սպառնալեօք, to rain threats;
ետես զնետս — խաղացեալ, he saw a storm of arrows coming.
ὐετός pluvia ὅμβρος imber νιφετός nimbus, nix, stilla. որ եւ ՏԱՂԱՏԱՐԱՓ. Տեղ. տարափ. անձրեւ. ձիւն. ցօղ առատ.
Իջցէ իբրեւ զանձրեւ ի վերայ սիզոյ, եւ իբրեւ զտեղատարափ ի վերայ խոտոյ. (Օր. ՟Լ՟Բ. 1։)
Եթէ զշիթս անձրեւաց եւ զտեղատարափոյ ունիցիս ի համար ինչ։ Շիթք անձրեւաց, եւ տեղատարափ ձեան, եւ ոլոռն կթարկտի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։ ՟Բ. 1։)
Որպէս ի տեղատարափաց բռնութիւն է ի մարմնական գնացս անկեալ։ Տեսանե՞ս զհոյլս տեղատարափացս ահագին եւ սոսկալի. (Մաշկ.։)
Գայ ի վերայ ձմեռն փորձութեանցն, եւ տեղատարափ նեղութեանցն որպէս զձիւն սառնացեալ ի վերայ մտացն. (Լմբ. սղ.։)
Կամ ա.մ. որպէս Տ՝եղատարափական. իբրեւ զտեղատարափ.
Ըստ նմանութեան տեղատարափ շառաչման նետաձիգ բարկութեամբ։ Ետես նա բազմադիմի զնետս. մուխս չարին տեղատարափ խաղացեալ. (Փարպ.։ Լմբ. պտրգ.։)
Թշնամին տեղատարափ լինի սպառնալեօք. (Ոսկ. ես.։)
changing place, translocating, transferring, displacing;
transferred, displaced;
— լինել, to change place, to be translocated, to move from place to place.
ՏԵՂԱՓՈԽ ԼԻՆԵԼ. Փոխել զտեղին. փոփոխիլ տեղւոջէ ի տեղի.
Ոչ լերինք տեղափոխ լինին։ Տեղափոխ լինի յուխտէ յուխտ. (Ագաթ.։ Կանոն.։)
place, spot, site;
occasion, opportunity;
point, lieu;
հասարակ —ք, common-place topics;
հասարակաց —ք, public places, squares;
սուրբ —ք, holy place;
the Holy Land;
— ապաւինի, refuge, shelter, retreat, cover;
առ տեղեաւս, here;
ի — or ի տեղւոջ, in the room of, instead of, in lieu or place of;
ի —ս —ս, տեղեաց տեղեաց, in different places, in some or several places;
ընդ ամենայն —ս, in all places, every where;
omnipresent;
առ տեղեաւն, there, in the very place;
just then, for that time, for a short time;
ունել զ—, to supply the place of, to substitute for, to take or fill the place of, to succeed;
ունել զառաջին —, to hold or occupy the most advantageous place, to be on the side of the wall;
զ— առնուլ, ունել, to stop, to cease to go, to rest, to take repose, to halt;
անկանել ի տեղւոջ, to be left dead on the spot;
— առնել ումեք, to give the first place to a person;
— տալ ումեք, to yield, to give up, to acquiesce, to consent, to condescend, to submit;
— տալ իմիք, to expose oneself, to give hold;
— տալ յիմեքէ or յումեքէ, to evade, to avoid, to draw back, to withdraw, to retire, to depart, to go away;
շրջէր փախստական տեղւոյ ի —, as a fugitive he wandered;
բանին իմոյ չիք — ի ձեզ, my words have no place in you;
— տուր գնա՛, get thee hence ! cf. Թատր, cf. Ժահահոտ.
ՏԵՂԻ. τόπος locus στάσις statio. որ եւ ՏԵՂ, ԵՏՂ. Վայր. ուրն՝ զոր գրաւ է իւրաքանչիւր մարմին. կայան. ընդունարան. բնակարան. կողմն. սահման. ընդարձակութիւն. միջոց. տեղ, տեղը.
Գնաց մինչեւ ցտեղին, ուր էր խորան։ Ի տեղի սեղանոյն՝ զոր արար։ Տե՛ս ի տեղւոջէ յայդմանէ՝ յորում դու ես։ Ննջեաց ի տեղւոջն յայնմ։ Տեղի արծաթոյ, ուստի լինի, եւ տտեղի ոսկւոյ՝ ուստի կղկղի։ Երթայց ի տեղիլ իմ եւ յերկիր իմ։ Թողացուցից ամենայն տեղեացն վասն նոցա։ Ըստ տեղիս իւրեանց յաշխարհս իւրեանց։ Մոլորեալ տուն ի տանէ, եւ տեղի ի տեղւոջէ։ Թագաւորն կայր ի տեղւոջն իւրում։ Կարգեցի զնոսա ի տհեղիս իւրեանց.եւ այլն։
Շրջէր փախստական տեղւոյ ի տեղի. (Եպիփ. սղ.։)
Որ առաքի, գնալով լինի տեղի ի տեղւոջէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
Այս տեղի (բանից) կրկնած եւ երկրորդութիւն է. (Կիւրղ. ծն.։)
ՏԵՂԻ. Միջոց դիպող ըստ՝ տեղւոյ եւ ժամանակի. առիթ. յարմարութիւն. թոյլտուութիւն. ներողութիւն.
Տեղի պատասխանւոյ առնուցու վասն ամբաստանութեանն. (Գծ. ՟Ի՟Ե. 16։)
Ապաշխարութեան տեղի ոչ եգիտ. (Եբր. ՟Ժ՟Բ. 17։)
Բանին իմոյ չիք տհեղի ի ձեզ. (Յհ. ՟Ը. 37։)
Գոյր նոցա տեղի ապաշխարութեան, որպէս գտհաւ տեղիլ ապաշխարութեան նինւկէացւոց. (Մծբ. ՟Գ։)
Ի նորա վարս տեղի գտանել ոչ կարացին. (Խոր. ՟Գ. 67։)
Զի մի՛ տեղի գտցէ բանսարկուն բամբասել զաստուած։ Զոմանս աղքատս արար, զի տեղի լիցի մեծատանցն բարեգործելոյ։ Թէ կամեցեալ էր երկարել զբանս, գոյր տեղի ընդարձակութեան։ Երիս եցոյց մեզ բանս զկործանմանն մերոյ տեղիս։ Օձն խաբօղ, եւ յիմարութիւնն տեղի, եւ ցանկութիւնն գող. (Լմբ. պտրգ.։ Իգն.։ Խոսր.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Մաշկ.։)
Նշանս ցուցանել ի պատշաճ տեղւոջ եւ ի ժամանակի. (Շ. մտթ.։)
Արտաքոյ տեղւոյ միտք. յն. անտեղի. (Առ որս. ՟Ա։)
նխ.գ. Ի ՏԵՂԻ, Ի ՏԵՂՒՈՋ. նխ.գ. Փոխանակ. եւ Փոխանակութիւն.
Յիւր տեղի թագաւորեցուցանել։ Եղեւ նոցա աղիւսն ի տեղի քարի, եւ կուպր ի տեղի շաղախոյ. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 16։ Ծն. ՟Ժ՟Ա. 3։)
Լե՛ր որբոց որպէս հայր, եւ յառն տեղի. (Սիր. ՟Դ. 10։)
Ի տեղի նորա կարգել։ Արձակեաց զմարզիկսն յիւրաքանչիւր տեղիս, եւ զայլս ի տեղիս նոցա փոխանակ առ իւր կոչեաց. (Խոր. ՟Գ. 51։ Եղիշ. ՟Ա։)
Թէպէտեւ չէ՛ քո ծնունդն, սակայն զտեղի հօր լնուցուս մանկանն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Անտի եդաւ անաթէմայն ի յոյն լեզու, որ է նուէր, եւ յանիծից տեղւոջ կայ. (Կիւրղ. օրին.։)
ԱՌ ՏԵՂԵԱՒՆ. մ. Առ վայր մի. առ ժամանակ մի. առ ժամն. ի նմին վայր նիւթապէս.
Հրէական զոհիցն եւ պատարագացն արիւնք առ տեղեաւն ի քաւութիւն էր ակամայից ոմանց մեղանաց։ Տխմարք յընթերցողացն՝ առ տեղեաւն միայն հայելով ի բանն՝ ոչ քննեն զպատճառն. (Շ. թղթ.։)
Ի ՏԵՂԻՍ ՏԵՂԻՍ. ՏԵՂԵԱՑ ՏԵՂԵԱՑ. այսինքն ի զանազան տեղիս.
Կողմանցդ եգիպտացւոց ի տեղիս տեղիս առ սպարապետս։ Որ տեղեաց տեղեաց պահապանքն էին. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 8։ Նեեմ. ՟Դ. 14։)
Եղբարց մերոց ի տեղիս տեղիս։ Բազում թուղթս խաղաղութեան առնէր ի տեղիս տեղիս հայոց աշխարհին։ Սովորութիւն է գրոց ի տեղիս տեղիս զկարգ իրացն միայն ասել. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Փարպ.։ Շ. մտթ.։)
Բազում ապականութիւնք գործեցան տեղիս տեղիս. (Եւս. քր. այսինքն յայլեւայլ տեղիս. յն. տեղականք։)
ՏԵՂԻ ՏԱԼ՝ իմիք կամ ումեք. δίδωμι τόπον do locum ὐπεικῶ cedo, concedo, obsequor, obtempero. Միջոց տալ. թոյլ տալ. շնորհել. ներել. անսալ. հպատակ կալ.
Առ սակաւ սակաւ դատելովն՝ տայիր տեղի ապաշխարութեան։ Մի՛ տայք տեղի սատանայի։ Մի զանձանց վրէժ խնդրէք սիրելիք, այլ տո՛ւք տեղի բարկութեան. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 10։ Եփես. ՟Դ. 27։ Հռ. ՟Ժ՟Բ. 19։)
Մի՛ տեղի տալ բազմացն հաճութեան կամաց։ Զհետ երթայ, եւ հրամանացն նոցա տեղի տայ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Արեգակն տեղի տայ խաւարին. (Եզնիկ.։)
Փառաւորութիւն եւ անարգութիւն միմեանց տեղի տալով. (Յճխ. ՟Է։)
Որ ոչ տացէ նմա տեղի ըստ կրօնից աստուածապաշտութեան վարիլ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Ոչ տամ տեղի եւ մուտ բանին։ Տեղի տային հաւանական բանիցն։ Տեղի՛ տուր ննջել ինձ առ քեզ ի սենեկին. (Յիսուս որդի.։ Լմբ. էր ընդ.։ Պտմ. աղեքս.։)
Եղբայրատեցութիւն այնուհետեւ առնէ տեղի (յն. տայ տեղի) նեռինն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
ՏԵՂԻ ՏԱԼ՝ յիմեքէ կամ յումեքէ. ἑκχωρίζω, ἑκχωρέω, ἑπιχωρέω, παραχωρέω discedo, recedo, secedo, subduco me. Խորշել. խոյս տալ. որոշիլ. հեռանալ. ի բաց մեկնիլ՝ որպէս թողլով այլում զայն տհեղի. կրզել, քաշուիլ.
Տեղի՛ տուր գնա յերկիրն հրէաստանի. (Ամովս. ՟Է. 12։)
Խորշի եւ տեղի տայ (ի մարդկանէ), եւ զմիայնութիւնն սիրէ։ Մի՛ խրոխտել ընդդէմ փորձութեանց, այլ խորշել եւ տեղի տալ. (Փիլ. իմաստն.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)
Ի ժամոյս (կամ ի ժամուս) տեղի տալ, եւ անձին զգուշանալ։ Տտեղի տան տխրութիւնք։ Փախեաւ սրացաւ տեղի ետ. (Փարպ.։ Նար. ՟Խ՟Ա. ՟Հ՟Գ։)
Զգուշացուցանէին տեղի տալ եւ զերծանել ի մահուանէ։ Ոչ տեղի ետուն, եւ ոչ ի բաց գնացին։ Յոյզք մտաց եւ սուգ տրտմութեանզ տեղի տուեալ ի բաց գնացին։ Տեղի ետուն ի սմանէ։ տեղի տալ ի խորհրդակցութենէ. (Իգն.։ Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Բ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
ԶՏԵՂԻ ԱՌՆՈՒԼ, կամ ՈՒՆԵԼ. ἰστάω, ἴσταμαι, ἑπέχω sto, substo, cesso, contineo me ἁφίστημι sustineo. Զկայ առնուլ. դադարել. հանդարտել. համբերել.
Զտեղի առ յիսուս։ Ի տեղւոջն՝ յորում զտեղի առնոյր ամպն։ Աւելորդքն զտեղի առին։ Երթա՞յց ի պատերազմ, թէ զտեղի կալայց.եւ այլն։
Որ առաւել ցանկայ, նա ոչ երբէք կարէ զ տեղի առնուլ իլ ցանկանալոյ։ Այսուկարծեօք զտեղի առնոյր քարոզութիւնն։ Ոչ այսու լուծումն կարծեացս զտեղի առնու. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27. եւ 17։ Էր ընդ եղբ.։)
Յորժամ արար զնշանսն, ոչ անդէն (կամ անդրէն) առ զտեղի. (Երզն. մտթ.։)
Տեսեալ զայս ամենայն ... զ՝տեղի կալաւ. (Իգն.։)
Ի պակասել ցանկալեացն՝ ոչ կաթրեմք զտեղի ունել եւ համբերել։ Չկթարես զտեղի ունել ի լուր այսպիսի բարբառոյ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
species;
sort, kind, race;
fashion, manner, way;
form, figure, appearance, look;
sight, countenance, aspect, air;
image, idea;
dress, costume;
form, species;
visible;
հաղորդել կրկին —աւ, to receive the Communion in both kinds;
սեռ՝ կենդանի, — մարդ, եւ տարբերութիւն՝ բանական, genus animal, species man, whose distinctive characteristic is the faculty of reason.
εἷδος species, forma, facies, status. Տեսիլ կերպարանաց. երեւոյթ եւ հանգամանք իրական առարկայի. տեսք, կերպարանք.
Տեսակ (կամ տեսիլ) նորա իբրեւ լիբանան ընտրեալ։ Երգ. (՟Ե. 15։)
Ոչ ասաց, եթէ տեսակ ունի, եւ ոչ է տեսանելի։ Եթէ տեսակ մարմնոյն այնպէս է, ո՞րչափ եւս առաւել հոգւոյն։ Տգեղ տեսակաւ։ Գեղեցիկ գոլով տեսակաւ. (Ոսկ. ՟Ա. 39։ ՟Բ. 2։ Նոննոս.։)
Բերան ի բերան խօսեցայց ընդ նմա տեսակաւ, եւ ոչ առակաւ. (Բրս. թղթ.։)
ՏԵՍԱԿ. Նմանութիւն իսկական. ճշմարիտ կերպարան
Բանն աստուած առեալ յարգանդէ կուսին զամենայն զտեսակս մարդոյ կազմութեան յինքեան՝ եղեւ մարդ. (Աթ. ՟Դ։)
Որդի (ըստ աստուածութեան՝) ձայն եւ տեսակ եւ բան հօր. իսկ թէ տեսակ է, յայտ է թէ եւ պատկեր եւ նկարագիր էութեանն ծնողին։ Տեսակ աստուծոյ զի՞նչ իցէ այլ, եթէ ոչ ամենայն իրօք որ համարձակութեամբ գոչէր, թէ որ ետես զիս՝ ետես զհայր. (Կիւրղ. գանձ.։)
ՏԵՍԱԿ. որպէս Նմանութիւն ըստ իմիք կամ այլաբանական. տեսիլ. երեւոյթ.
Մարմնական տեսակաւ, այսինքն որպէս աղաւնի երեւեցաւ հոգին սուրբ. (Աթ. ՟Ա։)
Արուսեկին տեսակաւ տեսար. (Նար. կուս.։)
Արժանի տեսակ հրեշտակացն գնդին (տեսարան նահատակութեանս). (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Կրօնաւորք, ելով, եւ սգաւոր տեսակաւ. (Լմբ. սղ.։)
Ընդէ՞ր զգեցեալ եմցք զտեսակս նոցա (հրեշտակաց)։ Զհին մարդոյն տեսակս բերին. (եւ այլն. Վրք. հց.։)
ՏԵՍԱԿ. τρόπος, γένος modus, genus. Տարազ բանից եւ իրաց. օրինակ. եղանակ. կերպ. ազգ ինչ իրաց, եւ հանգամանք գործոյ. թարզ, թէօրէ.
Այպն եղեւ ի դիւրաց այսու տեսակաւ։ Այնու տեսակաւ պատմեաց։ Բազմադիմի տեսակաւ ողորմութեան կամեցար ձգել առ քեզ։ Յամենայն տեսակս ընդարձակ վարուց։ Տեսակ յանցանաց ... Զտեսակ որմոցն խնդրէ ուսանել։ Զնոյն տեսակ բանից վերստին կրկնելով. (Վրք. հց. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։ Սարկ. աղ.։ Շ. ընդհ.։ Լմբ. պտրգ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։)
ՏԵՍԱԿ. εἷδος species. ազգ ազգ համանման էակաց անկելոց ընդ նովին սեռիւ, եւ որոշելոյ յիրերաց իւիք էական տարբերըութեամբ, ունելով միայն զանհաստ նմանիս, այն է Տրամաբանական տեսակ.
Սեռ. ո՛րգոն. կենդանին. եւ տեսակ, հի՛կէն, մարդ. եւ տարբերութիւն. ո՛րպակ, բանական։ Սպիտակն՝ գունոյ տեսակ, եւ եռանգիւնին՝ ձեւոյ տեսակ։ Տեսակ է դասեալ ընդ սեռիւ. տեսակ է, որում սեռն ստորոգի։ Տեսակ է զյոլովիցն եւ զտարբերացն թուով՝ ի ներում զինչ էն ստորոգեալ. (Պորփ.։)
Ընդ միմեամբք տեսակ ասի, որ եւ տեսակ կարող գոյ գոլ եւ՛ սեռ. (զոր օրինակ թռչուն է տեսակ կենդանւոյ, եւ սեռ ամենայն թեւաւորըաց կամ հաւըուց). (Անյաղթ պորփ.։)
Մարմնական եւ անմարմին տեսակաց։ Առանձնաւորեալքն ի տեսակին՝ դէմ անուանի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Կէտք եւ ամենայն կայտառք. (եւ) որ տեսակդ էք բանաւոր հօտի (մարդիկ՝ զկնի հրեշտակաց). (Շար.)
Զանզան կենդանեաց տեսակօք զարդարեալ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ե։)
ՏԵՍԱԿ. μορφή forma. Կերպ կամ կերպարան բնականաբար՝ որոշիչ եւ կատարիչ նիւթոյ. որ ի քանակս ձեւ ասի. շէքլ.
Նիւթ եւ տեսակ գոյացուցիչք են բնականաց։ Տեսակ ասի եւ կերպարան. (Անյաղթ արիստ. եւ Անյաղթ պորփ.։)
Զնիւթն եւ զտեսակն ի ներքս ածեն իբրեւ զանեղս. (Առ որս. ՟Գ։)
(Նիւթն առաջին) անտես ինչ տեսակ եւ անկերպարան՝ ամենայնի ընդունակ. (Պղատ. տիմ.։)
Կէսք ի հիւղէ, զոր առեալ (ասեն) աստուծոյ՝ արկ ի վերայ նոր ձեւ եւ գոյն եւ տեսակ. (Վրդն. ծն.։)
Աննիւթն եւ անիմանալին անեզր է եւ անսահման, տեսակաւ ոչ չափի, եւ տեղեաւ ոչ բովանդակի. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
ՏԵՍԱԿ. ἱδέα idea. Գաղափար ըմբռնեալ կամ յօրինեալ ի միտս. ռմկ. ըստ յն. իդէա.
Վանեա՛ ինձ զպղատոնի տեսակսն. (Առ որս. ՟Ա։)
Տեսակ մտացն զտեսակ զգայութեանցն ոչ գործէր։ Զգալի ի տեսակս եւ ոչինչ է։ Անմարմին զօրութեամբ, որոց ճշմարիտ եւ ստուգաբան անուն է տեսակք, ի վար արկ առ իւրաքանչիւր ազգ ծննդոյ յարմարելի առնուլ կերպարան. (Փիլ.։)
ՏԵՍԱԿ՝ ըստ քերականաց. εἷδος species. Ազգ հետեւանաց անուան եւ բայի՝ իբր նախագաղափար եւ ածանցական.
Անուան տեսակք են երկու. նախագաղափար, երկիր. եւ ածանցական, երկրային։ Բայի՝ տեսակք երկու. նախագաղափար՝ ոռոգեմ եւ ածանցական՝ ոռոգանեմ. (Թր. քեր. (այս ըստ յն. իսկ ի մեզ ածանցականն բայի սեպհական՝ է անցողականն. որ պակասի ի յն. եւ լտ)։)
ՏԵՍԱԿ. ա. Տեսանելի. երեւելի.
Արարիչ երկնի եւ երկրի, տեսակաց եւ անտեսից. (Փարպ.։)
cf. Սեւեռապինդ.
Զօդեալ հեղուսիւք, երկաթագամ. պնդակապ.
Սեւեռակապ եւ խստապինդ բնութեամբ բեւեռեաց. (Նար. խչ.։)
black flock;
cf. Սեւագունդ.
cf. Սեւագունդ. ա.գ.
Եւ այլքն հմայելով՝ հաւականաց սեւերամին (կամ սեւ երամին). (Մագ. ոտ. մանուչ.։)
love;
affection, fondness, tenderness;
inclination, delight, liking, taste, fancy;
love, passion, flame, salacity, love-suit;
charity, supernatural love, christian charity;
agape, love-feasts;
kiss;
— կանանց, hymen, vulva;
the quiver of love;
— վաղանցուկ, amour, intrigue, love affair;
յօդակապք, ոլորք սիրոյ, ties, bonds of love;
հանգոյց, տոմսակ, գաղտնիք, երգ, վէպք, ընծայ սիրոյ, love-knot, love-letter, love-secret, love-song, love-tale, love-toy;
— առ աստուած, առ ընկերն, ազատութեան, հայրենեաց, արուեստից, փառաց, առաքինութեան, love of God;
of our neighbours or fellow-creatures;
of liberty;
of our country;
of arts;
of glory;
of virtue;
ամուսնական, մայրական or մայրենի, հայրական, որդիական —, connubial or conjugal, maternal, paternal, filial love or affection;
— անձնական, self-love, egoism, solipsism;
— աստուածային, երկնային, մաքուր or սուրբ, նորաբողբոջ, փոխադարձ, համեստ, օրինաւոր, եռանդուն, սաստիկ, բուռն, անչափ, հաստատուն, հաւատարիմ, յաւիտենական, divine, celestial, pure, rising, reciprocal or mutual, honest, lawful, ardent, lively, violent, extreme, constant, faithful, eternal love;
մոլենախանձ —, jealousy;
— երկրային, յողդողդ, անցաւոր, զգայական, մարմնական, անկարգ, պիղծ, յանցաւոր, եղեռնաւոր, earthly, inconstant, fleeting or transitory, sensual, carnal, illicit, lustful, culpable, criminal love;
վայելել սիրով, to make love to, to fall in love with, to court, to woo;
հալիլ մաշիլ սիրով, to burn, to languish with love, to be love-sick;
հատուցանել ընդ սիրոյ, to give love for love, to re-love;
— ազդել, to inspire with a passion;
դիւթել, բորբոքել զ—ն, to philter, to charm;
— ցուցանել, to show or demonstrate love for;
առնել —, to be courteous, amiable, friendly;
to do or confer favours;
ուտել զ—, to eat together, to make love-feasts;
դնել — ի բերան, to kiss, to embrace;
սիրով, lovingly, tenderly, affectionately, with pleasure, willingly;
ի — աստուծոյ, for God's sake;
ի — իմ, for me, for my sake;
արա ինձ —, do me the kindness or the pleasure to;
ամենայն սիրով, very willingly;
— իմ ! my love ! my dear ! cf. Խառնեմ;
cf. Հարկանիմ.
ἁγάπη (որ եւ ագապ). charitas, amor ἁγάπησις dilectio φιλία amicitia ἕρως amor. (յորմէ Սիրել. սիրտ. սերտ). Բերումն ոդւոյ առ ցանկալին. վառումն եւ տենչ սրտի առ կարծեցեալ կամ իրական բարին. ցանկութիւն. յօժարութիւն. հաճութիւն. յարումն. բարեկամութիւն. շնորհ. բարերարութիւն. գութ. զգուանք. տարփումն, եւ առփանք,
Սէր յաստուծոյ է։ Աստուած սէր է, եւ որ կայ ի սէրն, բնակեալ է յաստուած, եւ աստուած ի նմա բնակէ։ Երկիւղ ոչ գոյ ի սէր, այլ սէրն կատարեալ ի բաց մերժէ զերկիւղն։ Այս է սէրն աստուծոյ (այսինքն աստուածասիրութիւն), եթէ զպատուիրանս նորա պահեսցուք։ Յայսմ երեւեցաւ սէրն աստուծոյ (այսինքն մարդասիրութիւն նորա) ի մեզ . եւ այլն։ Առ սէր քո (այսինքն վասն սիրելոյս զքեզ)։ Առնել սէր (այսինքն բարեկամութիւն)։ Վայելեսցուք սիրով (այսինքն ցանկութեամբ)։ Սէր կանանց. եւ այլն։
Առ սէրն քրիստոսի յոյժ խնդութեամբ ընդունէին զամենայն չարչարանս։ Առ սէր քոյոյ տէրութեանդ ոչինչ ընդդիմացաք։ Սիրով տանէին զամենայն յափշտակութիւն ընչից իւրեանց։ խօսէր ընդ նոսա սիրով ըստ առաջին սովորութեանն. (Եղիշ.։)
Արա սէր. այսինքն շնորհ կամ ողորմութիւն. (Վրք. հց.։)
Ուտէին եղբարքն սէր. այսինքն ագապ. կերակուր ընդունելութեանք. որ եւ վր. սէրի. (Վրք. հց.)
ամենայն յօգաւորութիւնք եւ սէրք եւ կցորդութիւնք։ Եկայք արասցուք սէրս եւ միաբանութիւնս ընդ զօրապետսն. (Դիոն. ածայ.։ Ուռհ.։)
Զի՞նչ է սէր, ինչ մի՝ որ ամենեցուն պիտոյ է, եւ ոչ է ի միջի. (Պիտառ.։)
ՍԷՐ. հյց. խնդ. որպէս Սիրելութիւն. սիրողութիւն. սիրելն.
Չիք սէր բարձրագոյն քան զքրիստոսի սէրն զիւր հաւատացեալս։ Այլքան օրինակօք զսիրելոյն իւրոյ զնոսա յաճախաբար պատմեաց. (Նանայ.։)
cf. Սթափեցուցանեմ.
եւ ձ. ՍԹԱՓԵԼ. cf. Թափել՝ ըստ ամենայն առման.
Զբաժակն սրտմտութեան զոր արբերն, եւ սթափեցեր (կամ թափեցեր). (Ես. ՟Ծ՟Ա. 17.) (յն. դատարկեցեր, կամ ունայնացուցեր)։
Աստուած սթափեալ զինքն մարդ եղեւ։ կամաւ ըսթափեաց զինքն, եւ մարդացաւ. այսինքն ունայնացոյց, կամ խոնարհեցոյց զանձն. (Դամասկ.։)
Սթափեա (կամ թափեա) զինչն քո ի գանձանակն քրիստոսի. (Վրք. ոսկ.։)
Մակ յերկինն հայելով (մանկանց յըմպելն՝) ստորիջեալ ջուրն սթափի յէլիսնն։ Յորդեն յիշատակ տանջանացն. վասն զի ոչ յոք սթափին խորհուրդք անձիս։ բանն մինչ մարմնացաւ, ոչ սթափեցաւ ի բնական իւրն մեծութենէ. (Մագ. լ։ Իսիւք.։ Դամասկ.։)
ՍԹԱՓԵՄ, եցի. ն. ՍԹԱՓԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Թափել զթմրութիւն. զգաստացուցանել. զարթուցանել. զուարթացուցանել. արծարծանել զոգի. սփոփել.
Սթափեաց վաղվաղակի զտրտմեալ միտսն, եւ մխիթարեաց։ Սթափել կամէր զմիտս նոցա ի տրտմութենէ. (Ոսկ. եփես. եւ Ոսկ. փիլիպ.։)
Եւ եթէ տրտմէր, թագաւորդ ողոքէր, մինչեւ սթափեցուսցէ զնա. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 31։)
Սթափեցո զխելս մտաց քոց, եւ լու՛ր ինձ. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ի՟Է.։)
to wake up, to be lively, renewed, to recover, to come to oneself again;
to brighten up, to be cheerful, to divert or amuse oneself;
— ի գինւոյ, to grow sober again, to get sober;
— ի քնոյ, to shake off sleep.
ἑκνήφω, ἁνανήφω, ἁφυπνίμαι , ψυχαγώγεσθαι sobrius fio, evigilo, resipisco, refocillor. Թափել յանձնէ եւ փարատիլ զթմրութիւն. յինքն գալ. անձին զգալ. զգաստանալ. զարթնուլ. զւարթանալ. խելաբերիլ. ուշաբերիլ. զբօսնուլ. սփոփիլ. ոգի առնուլ.
Սթափեցաւ նոյ ի գինւոյ անտի իւրմէ։ Արի՛ կե՛ր հաց, եւ սթափեա՛ց (յն. անձինդ լեր)։ Սթափեսցին յորդայթից սատանայի. (Ծն. ՟Թ. 24։ ՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 7։ ՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 26։ Տե՛ս եւ Յովէլ. ՟Ա. 5։ Ամբ. ՟Բ. 19։ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ե. 37։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Է. 34։)
Սթափեա՛ ո՛վ մարդ ի տրտմութենէդ. (Ոսկ. ննջ.։)
Սթափեցի՛ր ի քնոյ քումմէ գոնէ սակաւ ինչ անագան. (Եփր. դատաստ.։)
Սթափեցի՛ր յանզգայ մոլորութենէդ, եւ ե՛կ ի քեզ. (Եփր. խոստ.։ եւ Մանդ. ՟Ա։)
Փոքր ինչ սթափեցաւ ի դառն սգոյ. (ՃՃ.։)
Եղեւ շարժումն, զի սթափեցին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 30։)
Թէ կամիցիս սթափիլ, Ե՛րթ ի բուրաստանս ուրեք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
Հարցանէր առ ի սթափելոյ՝ ամբարապետն զխուժիկն յաղագս գեղջն նորա եւ ծնողացն. (Փարպ.։)
decoration, distinction of honour;
seal;
cf. Սինկղ.
Շինդղ՝ զարդ պատուոյ. եւ որպէս լտ. սիճիլլում. Կնիք։ Մարթին. ստէպ։ Եւ որպէս Սինկղ. շուն ծովային, եւ այլն.
Սիգղն երեքգլխի շուն է ի ծով. (Սիւն. առ պտր. անտիոք.։)
amiable, dear, beloved, well-beloved;
affectionate, benign, kind;
favourite, darling, lover;
—դ իմ, my dear;
— ընծայել, to render amiable;
— է ինձ, I prefer;
— է քեզ գեղեցիկն, the beautiful affects you;
— է ինձ կարծել, I should think;
— է ինձ տեսանել ի քեզ, I am very happy to see in you;
— էր ինձ բարերարել, I had placed all my happiness in doing good.
ἁγπητός, ἁγαπώμενος, ἡγαπώμενος carus, charus, amabilis, dilectus, amatus. Արժանի սիրոյ. սիրեցեալ. բարեկամ. որ կըսիրուի, սիրածը.
Մին սիրելի, եւ միւսն ատելի։ Մի իշխեսցէ անդրանկացուցանել զորդի սիրելոյն։ Սաւուղ եւ յովնաթան սիրելիք։ Առ դու զորդիդ քո սիրելի, զոր սիրեցեր՝ զիստհակ։ Ոչ խնայեցեր յորդիդ քո սիրելի վասն իմ։ Դա է որդի իմ սիրելի, ընդ որ հաճեցայ։ Բայց ձեզ ասեմ սիրելեաց իմոց։ Ողջոյն տան քեզ սիրելիք։ Ողջոյն տաջիր սիրելեաց մերոց իւաքանչիւր յանուանէ.եւ այլն։
Ով սիրելի. իրբ ով բարեկամ. ըստ յն. ասի նաեւ, ով հիւր. ω ξένε hospes. (Պղատ. ստէպ։)
Ով սիրելիք. ὧ ξενοί hospites. անդ.
Իսկ (Փիլ. իմաստն.)
հասարակք եւ միաբանք՝ ըստ առակեցելումն (ըստ առածին բիովնի՝) սիրելեացքն. իմա, իրք սիրելեց կամ բարեկամաց. τὰ τῶν φίλων amicorum omnia.
ՍԻՐԵԼԻ, լիք. ἁγαπών amans, diligens φίλος amicus. Սիրօղ. սիրիչ. որ սիրէն՝ կամ սիրեաց.
Ատելեաց իմոց, սիրելեաց իմոց։ Սիրելեաց իւրոց։ Սիրել զատելիս քո, եւ ատել զսիրելիս քո։ Սիրելիք անուան քոյ։ Զոր խոստացաւ սիրելեաց իւրոց։ Ողջոյն տուր սիրելեաց մերոց հաւատովք (յն. ողջունեա զսիրողսն մեր).եւ այլն։
to love, to be fond of, to have an affection or a liking for, to cherish, to like, to be pleased, to take pleasure or delight in, to delight in;
— զմիմեանս, to love one another, to be fond of each other;
ըստ անձին —, to love as oneself;
— իբրեւ զբիր ական, to love as the apple of one's eye;
— մինչեւ զշունչ վախճանին, to love to one's last breath;
խանդակաթ, տարփանօք, սաստիկ, բոլորով սրտիւ or յամենայն սրտէ, ոգւով չափ, ի վեր քեան զամենայն, անկեղծ սիրով —, to love tenderly, passionately or dotingly, to distraction, with all one's heart, with all one's soul, above all, sincerely;
զմի սէր —, to love with equal affection.
Սիրեսցուք զնա, զի սիրեսցէ զմեզ. (Եփր. պհ.։ Սիրեցին զարարիչն, եւ սիրեցան ի նմանէ. Յճխ. ՟Բ։)
ἁγαπάω, φιλέω . (որ եւ համբուրել). στέργω amo, diligo. Սիրով բերիլ առ ոք կամ առ իմն. ախորժել. հաճիլ. բարեկամանալ. յարիլ. ընտրել. սէր ցուցանել. գգուել. գթասիրել.
Սիրեսցես զտէր աստուած քո յամենայն սրտէ եւ յամենայն աճնէ քումմէ։ Սիրեսցես զընկեր քո իբրեւ զանձն քո սիրեցից զքեզ տէր։ Նախ նա սիրեաց զմեզ։ Որ սիրեաց զիս։ Ինքն իսկ հայր սիրէ զձեզ, զի դուք զիս սիրեցիք։ Սիրեսջիք զմիմեանս, որպէս եւ ես զձեզ սիրեցի.եւ այլն։
Աստուած առաւել եւս սիրէ զմեզ՝ քան թէ մեք զանձինս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 21։)
Դու ինքնին ասացեր՝ զքեզ սիրողին սիրիլ ի հօրէն եւ ի քէն։ Սիրելն զառաքինութիւն՝ զանձն է սիրել (իսկապէս). (Խոսր.։)
Քանզի ինքն կարի յոյժ սիրեաց զմեզ, նոյնպէս կամի եւ ինքն ի մէնջ սիրել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)
Զի եթէ ոք ի թագաւորէն սիրեսցի քան զամենեսին՝ երանելի է, որ յաստուծոյն սի սիրեսցի սերտ սէր (այսինքն սիրով), ի՞մ ինիք արժանի լինիցի. (Ոսկ. եբր.։)
Սէրն՝ (այսինքն որով) սիրեցեր զիս, ի նոսա իցէ, եւ ես ի նոսա. (Յհ. ՟Ժ՟Է. 26։)
Մի հաւատք էր ամենեցուն, զմի սէր սիրէին զքրիստոս։ Քորքն երկոքեան զմի սէր սիրէին զտէրն, եւ զմի գիտութիւն արբին երկոքեանն. (Մամբր.։)
Սիրէին լսել զուսումն՝ զոր ոչ գիտէին. (Տօնակ.։)
Տալ զաստեացս (իրս) ատել հոգւով, զանտեացն սիրել. (Տաղ.։)
Ամենայն մեղք վասն յոյժ անձին իւրոյ բարեկամութեան լինիցի. զի կուրացեալ իցէ առ սիրեցեալն սիրողն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Կոչեալ զեղբարսն՝ սիրեաց զնոսա, եւ կերակրեաց. այսինքն սէր արար. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ընդէ՞ր սիրի ախտն՝ ախտ ելով. (պատիրն տեսակաւ պարտեալ. Անյաղթ հց. իմ.։)
loving, fond of;
amateur, lover;
— նկարուց, amateur of pictures;
— երաժշտութեան, dilettante;
— գեղարուեստից, virtuoso;
— ազատութեան, փառաց, lover of liberty, of glory;
չես դու — մարդահաճութեան, you do not like flattery;
— է նա գրենոց, books are his passion;
— եմ ես տնկաբանութեան, I have a great taste for botany.
ՍԻՐԻՉ ՍԻՐՈՂ. ἁγαπών . Որ սիրէն. սիրօղ. որ ասի եւ Սիրելի.
Զքեզ սիրիչ եւ որդեակն մեր հռիփսիմէ. (Ագաթ.։)
Ըստ իրաւունս սիրողաց անուան քում. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Ը. 132։)
cf. Հինգտերեւեան.
ՍԻՒՐԱԼԱԽՈՒՐ կամ ՍԻՐԱԼԱԽՈՒՐ. Որպէս թէ՝ Լախուր սիւրոյ, այսինքն քերեվիզ երկրին ասորոց. որ եւ պենդափիւղսն, ըստ յն. πεντάφυλλον quinque folium. ի բառս Գաղիանոսի։ Որոյ թարգմանութիւն դնի ի Բժշկարանի ՝ հինգտերեւան, հինգտերեւէն, հինգմատնէ. ... Այլ է եւ Ձիալախուր։
wrong, mistaken, faulty;
less;
fault, error, mistake;
միով — ամս քառասուն, years wanting one.
σφάλμα error, lapsus. Վրիպումն. սխալանք. խորոտումն յուղղութենէ. պակասութիւն. գթումն. յանցանք. զառանցանք.
Սխալ եւս լինէր նաւելոյն. (Գծ. ՟Ի՟Է. 9։)
Ոչ երբէք սխալ լինէր մեծամեծ իրացն արքունի. (Եղիշ. ՟Գ։)
ՍԽԱԼ. ἑπισφαλής, σφαλερός erroneus, fragilis, caducus, lubricus, periculosus եւ δέον deficiens. ... Վրիպական. սխալոտ. անհաստատ. դիւրասահ. գայթոտ, պակաս. յետնեալ, նուազեալ.
Իշխանութիւն ամենայն սխալ է եւ վրիպակ, բազումս ունելով զդարանամուտ սպասեակսն. (Փիլ. իմաստն.։)
Յետ ունելոյ սիզուայ միով սխալ յայլ ամէ զիշխանութիւնն։ Յետ նորա աղբաս՝ միով սխալ՝ ամս ՟Խ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Սխալական.
Զհետ յոռեացն եւ անպիտանեաց եւ սխալաւորաց եւ վրիպելեաց ընթանայցեմք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
cf. Սխալական.
cf. Սխալական.
Ընդ սխալոտ մարմնով կապեալ եմք։ Սխալոտ եւ դիւրայանց հասակիս (մանկութեան)։ Տկար եւ սղալոտ եմք մարդիկ։ Զընկերն այպանէ ստութեամբ գոլով եւ ինքն սխալոտ բնութիւն։ Ոչ է մարթ չգալ գայթագղութեան՝ վասն սխալոտ եւ նիւթական բնութեանս. (Ի գիրս խոսր.։ Սարկ. աղ.։ վանակ. յուրախացիրն։ Լմբ. առակ.։ Երզն. մտթ.։)
Մեղանչական եւ սխալոտ բնութիւն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Սկսումն.
ἁρχή principium, origo. Սկսումն. սկիզբն. ծագումն. ծագ առաջին.
Յայսմ սկսուածոյ՝ որ ունի կատարումն։ Սկիզբն ճանապարհի ոչ ճանապարհ է, եւ ոչ սկսուած տանն՝ տուն։ (Վեցօր. ՟Ա։)
Րէն տառ չէ բանի սկըսուած, այլ ակամայ բռնազբօսած. (Շ. այբուբ.։)
cf. Սղացուցանեմ.
ՍՂԱՑՈՒՑԱՆԵՄ որ եւ ՍՂԵԼ. ἑλαττόω diminuo λεπτόω attenuo. Տալ սղանալ. նուազեցուցանել. տկարացուցանել. կարճել.
Ի տալն բազմանայ քան ի սղացուցանելն. (Տօնակ.։)
Վտանգ ոչ սակաւ՝ զճշմարտութիւն սըղցուցանել. (Բրս. գորդ.։)
Յորժամ կամի սղացուցանել ըստ այսմ օրինակի զվանկն ձայնաւորի ... փոխէ զբնութիւն՝ սղացուցանելով. (Երզն. քեր.։)
Զամենեսեան սղացուցանել, վայիւ եւ աշխարով լցեալ զաշխարհս. (Կիր. պտմ.։)
cf. Սղանամ.
cf. Սղանամ։
to creep, to crawl on the belly, to wriggle;
— ընդ երկիր, to crawl along on the ground;
to drag or draw oneself along.
ἔρπω, διέρπω repo, repo, repto ἁπολισθαίνω delabor, defluor σύρομαι trahor. Սողոլ. զեռալ. սահիլ՝ քարշիլ՝ խաղալ ընդ երկիր կամ մօտ ի գետին ըստ օրինակի անոտն կամ կարճոտն զեռնոց. եւ Լուղիչ թռչնոց յօդս, կայառիլ լողակաց ի ջուրս, եւ այլն. եւ Սպրդիլ, սողոսկիլ ի բարձրութենէ ի վայր.
Ամենայն սողոց՝ որ սողին ի վերայ երկրի։ Ամենայն սողուն՝ որ սողի ի վերայ երկրի։ Լիզեսցեն զլող իբրեւ օձք որ սողին ի վերայ երկրի.եւ այլն։
Ի պորտ քո սողեսջիր զամենայն աւուրս կենաց քոց. (Սեբեր. ՟Ժ՟Գ. կամ Սեբեր. ի ղկ.։)
Որպէս սողունք ՟Ը երկիր եւ ընդ ջուրս սողին, նոյնպէս թռչունք ՟Ը օդս. (Վրդն. սղ.։)
Զմոլորականացն աստեղաց շարժութիւնս ի թիւ ժամանակի սողեալս. (Մաքս. ի դիոն.։)
Սողելով մեղմագնաց քայլիւք մերձեցան ի պարիսպն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ընդէ՞ր դիպեցայ ծնդաց սողելոյ. (Իսիւք.։)
քահանայքն անկանէին սողէին. (յն. մի բառ προπίπτω procido ) աղաչէին զաստուած. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 10։)
Յայնպիսի խորխորատ սողեցաւ եւ էջ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 27։)
body, mass or puddle of water, plash, pool;
reach;
— ստորին, down or lower watercourse;
— վերին, upper water-course.
ՋՐԱԿՈՅՏ ա. Ուր կուտեալ իցեն ջուրք.
Ի վերայ ջրակուտաց նոցա։ ի ջրհորոց եւ ի ջրակուտաց. (Ել. ՟Է. 19։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 46։)
Ցամաքեցուցանել զշիղջս ջրակոյտս բազմակոհակս. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
Եւ որ ինչ կուտեալ իցէ ի ջուրս.
drowned;
— առմել, to drown;
— լինել (ակամայ), to be drowned;
(կամաւոր) to drown oneself.
ՋՐԱՀԵՂՁ ՋՐԱՀԵՂՁԻԿ ՋՐԱՀԵՂՁՈՅՑ. Ջրով կամ ի ջուր հեղձեալ , հեղձուցեալ, եւ հեղձուցիչ. որպէս եւ բայիւ՝ է ջրով հեղձուցանել կամ հեղձնուլ. ջրի մեջ խղդել՝ խղդուիլ.
Յետջրահեղձն լինելոյ շնչականացն. (Յհ. կթ.։)
Սահանաբաց անձրեւովքն ջրահեղձիկ սատակեաց. (Ճշ.։)
Զհեղեղամած մարդիկ ջրահեղձոյց դարին յօրինակ առեալ. (Ագաթ.։)
Ի ջրահեղձռյց ամենակործանն դարու. (Նար. ՟Ձ՟Է։)
Ջրահեղձոյց զտղայսն առնէր։ Փարաւովն ջուրց վիշապ կոչի յաղագս ջրահեղձոյց զմանկունսն առնելոյ. (Արշ.։)
Զորս ջրահեղձոյցս արար։ Ջրահեղձոյցք եղեն. (Սարգ. յկ. ՟Թ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Դ։)
Ջրահեղձոյց կորնչէր. (Կանոն.։)
plunged into water, immersed;
drowned;
— զանգակ, diving-bell;
— առնել, to plunge into water, to sink, to submerge;
— լինել, to be submerged, drowned.
Սուզեալ ընկլուզեալ ի ջուր։ Իսկ բայիւ է ընկղմել. ընկղմել.
Հրամայեաց՝ զի ջրասույզ կորուսցեան. (Մագ. ՟Ժ։)
Զոր ի նաւսն բազմութիւն՝ սրոյ ճարակ, եւ ջրասույզ առնէին. (Կաղանկտ.։)
Ջրասույզ արար զամենեսին. (Կիր. պտմ.։)
Ջրասոյզ եղեալ կործանեցան։ Ջրասույզ եղեալ՝ անյայտ լինէր. (Զենոբ.։ Վանակ. տարեմտ.։)
wet, damp, moist, humid;
cf. Ջրացան.
Ցրեալ կամ ցօղեալ ջրով. թացեալ. լոյծ. խոնաւ.
Զարկուած թմբկիս գործականութեան ջրացիր իմն գիջութեամբ անվայելուչ թուլադաշնակեալ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
water-radish;
cf. Ջրկոտեմն.
Նոյն ընդ ջրկոտիմն.
Ոմանք ջրխոտով շատանային. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
urine;
—ի աման, bladder, vesicle;
— մարմին, cf. Ջրահեղ՞՞՞անդամ.
Որպէս ջրահեղ (անդամ).
Սրեցին երկայն դղէգն, եւ արկին ի ջրհեղ ծածուկ մարմին նորա. (Հ. մարտ. ՟Ի՟Դ.։)
Թէ ջրհեղին ամանն տաք եւ չոր լինի, ջրհեղն դեղին լինի եւ մաղձախառն։ Երբ լնու, չկարէ արգելուլ զջրհեղն մարդն. (Բժշկարան.։ 3)
well;
cistern;
— արգեղեան, Artesian-well;
— ծծիչ, absorbing or draining well, bog, cesspool.
φρέαρ puteus λάκκος fovea. Հոր ջրոյ. գուբ. խորք կամ փոս. ընդունարան ջրոյ. հոր.
Ջրհոր ջրոյ կենդանւոյ։ Ի ջրհորոյն յայնմանէ արբուցանէին զխաշինս։ Նստաւ առ ջրհորի միում։ Ջուր ի ջրհորոյն բեթղահեմի։ Ի քոց ջրհորոց։ Ի ջրհորոց ձերոց.եւ այլն։
to plunge into water, to submerge, to drown;
— զնաւ, to launch.
ὐποβρυχίον ποιέω submergo περιαντλέω circumfundo, obundo, abruo. Մխել ի ջուր, ընկղմել. ընկլուզանել.
Ոչ զիջեալսն ի ջուր, այլ զնոսա՝ որ ի վերն նստիցին, եւ՛ս չար քան զնոսա՝ որ ընդ տիղմն գայցեն, ջրմխէ։ Զի մի՛ ջրմխիցի նաւ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։ Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Գ։)
cf. Ռամկօրէն.
ἱδιωτικῶς vulgari modo. Որպէս ռամիկ ոք. ըստ օրինի ռամկաց.
Բարեօք ըստ մարմնոյն ունելով, եւ ոչ ռամկապէս. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
this, that;
սոյն սա, this one, he himself;
սա է, it is he, that is to say;
սա աւասիկ, however, yet, still.
(cf. ՍՈՅՆ, սորին, սոքին, սոցին)) Դերանուն ցուցական՝ գոյական Դերանուն ցուցական՝ գոյական, յայտ արարօղ զառաւել մերձաւորն յերից առաջիկայ եղելոց. սա. ասի ասիկակ. սըիկա
Սա եկն ի վկայութիւն։ Սա է քրիստոսն։ Սոքա են զաւակք օրհնեալք յաստուծոյ.եւ այլն։
Գրի եւ ՍԱՅ, սորայ, սմայ, մանաւանդ ի վարիլն յօդիւ.
Քրիստոսն յորժամ գայցէ, միթէ աւելի ինչ նշա՞նս առնիցէ՝ քան զոր սայս առնէ. (Յհ. ՟Է. 31։)
Քանզի զերկինս յօրինէ՝ որ ի սմայն բարբառի. (Իսիւք.։)
ՍԱՅՔ, սայց. իբր սոքա, սոցա. ասոնք. ասոնց.
Սայք նոքա են, որք բարձեալ ունին զլուծ արդարութեանն ամբարտաւանութեամբ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Իւրաքանչիւր սայցն։ Սայց ոչինչ է քանակ։ Ի վերայ սայց ասացելոցն։ Զոմն ճշմարիտ, եւ զոմն սուտ սայց գոլ։ Ասացեալ է յաղագս սայց. (Արիստ. ստորոգ. եւ Արիստ. պերիարմ.։)
ՍԱ՛ ԱՒԱՍԻԿ. մ.շ. νῦν δὲ jam vero. Արդ ահաւասիկ. բայց արդ. ապաքէն.
Սա՛ աւասիկ թէ մարմնաւոր ինչ ախտս ունէաք՝ զամենայն հնարս հնարէաք առ ի բժշկելոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
ՍԱՅՔ. այսինքն Սոքա. cf. Սա։
Ի ՍՄԱՅՔ յից, յօք. ա.գ. Որ նչ ենն ի սմա, կամ յերկրի ասա. Երկրաւորք.
Երկիր իսկ միանգամայն ի սմայօքս սասանեալ առ հասարակ. (Անյաղթ բարձր.։)
հաստատեցիր զերկիր ի սմայօքս ի վեր քան զբան. (Գանձ.։)
ԱՐՏԱ՛ՍԱՅՑ. Այսինքն Ի սայց. յայսց. ի սոցունց. աստի. վասն այսոց պատճառաց. cf. ԱՐՏ՛. ԱՐՏ՛։
Ապա ուրեմն եւ արտա՛սայց տեսակն քան զսեռն յաւէտ գոյացութիւն է. (Արիստ. գոյաց.։)
Պատահի արտա՛սայց եւ ըզսոյն ստորուսել եւ բացուսել համանգամայն. (Պերիարմ.։)
paved;
— առնել, to pave, to flag.
Զսալակապ եկեղեցին լուասցեն։ Սալակապ առնել զփողոցն անտիքոյ. (Կանոն.։ Վրդն. պտմ.։)
few in number, inconsiderable, moderate, small, slender;
"somewhat, less;
—, առ —, little by little, by degrees, by little and little, insensibly;
— անգամ, — երբեք, rarely, seldom;
ոչ —, many, much, not less;
— ինչ, —ս, առ — մի, few, not very, somewhat, rather, a little, cf. Փոքր մի, cf. Փոքր ինչ, cf. Խուն մի;
առ — մի, ի — ժամանակի, յետ —ուց, shortly, in a short time, for a moment;
յետ — միոյ, shortly after;
—ուք, with few attendants;
in few words, briefly, in short;
ոչ —ք ի նոցանէ, many of them;
ճաշակեցի — մի մեղր, I ate some or a little honey;
մարթի եւ ի —էն՝ — տալ, a little may be offered even of a little;
cf. Շատանամ."
ὁλίγος, -η, -ον, μικρός, -ρά, -ρόν paucus, -a, -um ὁλιγοστός perpaucus, paucissimus ἑλάττων, -σσον, ἤττον, ἤσσον minor, minus βραχύς, -χύ brevis, -ve, parum. Որ ինչ է սակով եւ չափով. նուազ. դոյզն. դուզնաքեայ. սուղ.
Սակաւ մի ջուր կամ մեղր։ Աւորք սակաւք։ Մնասջիք թուով սակաւք։ Բաժանեսցեն ի մէջ բազմաց, եւ սակաւուց։ Ժողովեցին՝ որ շատ, եւ եւ որ սակաւ. որոյ շատն էր, ոչ յաւելաւ, եւ որոյ սակաւն էր, ոչ պակասեաց։ Սակա՞ւք իցեն (բնակիչկքն), եթէ բազումք։ Եւ յուդա ընդ առաջ նորա սակաւուք։ Եւ թէ սակաւ իցէ, յաւելից քեզ դոյնչափ։ Եւ անդ լինէր ոչ սակաւ ջան եւ վտանգ. եւ այլն։
Մարթին եւ ի սակաւէն սակաւ տալ. (Եփր. աղք.։)
Ուստի սակաւ մի կասկած ունէր, անտի աներկիւղ հաստատէր։ Փոխանակ սակաւ աշխատութեանս մեր բազմապատիկ հանգիստ ունելոց եմք։ Դադարեալ աւուրս ինչ սակաւս։ Մի ի սակաւում այսմ ժամանակի զանվախճանելի զփառսն չափեր. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Ը. Խոր. ՟Ա. 14։ Նար. ՟Հ՟Ը.)
Սակաւ ինչ են կեանք աշխարհիս առ առնչափ անվախճան յաւիտեանսն. (Ոսկ. եբր.։)
Զամենայն մատնեաց հեշտութեան սակաւի. (Բրս. արբեց.։)
ՍԱԿԱՒ. ՍԱԿԱՒ ԻՆՉ կամ ՍԱԿԱՒԻ ՄԻ. ՍԱԿԱՒՍ. ՍԱԿԱՒՈՒՔ. եւ այլն. իբր մ. ὁλίγον, -γα paullo, parum, modicum, paululum, parumper. քիչ մը
Յառաւել սիրոյն զձեզ սակաւ սիրիցեմ։ Սակաւս քան զոր մեղարն տանջեցար։ Սակաւուք գրեցի Ձեզ.եւ այլն։
Սակաւ ինչ հոգայր վասն դաւաճանութեանն։ Սակաւ ինչ հոդ տանին երկրաւորացս. (Վրք. ոսկ.։)
Այսորիկ ցայսքան ասացեալ ըստ խորհրդոյ սակաւ Մի շատէ բաւականասցի. (Տօնակ.։)
Զոր ի սակաւուց (այսինքն ի կարճոյ, կամ սակաւուք) պարզաբանեսցուք ի պէտս լսողաց. (Ճ. ՟Ա.։)
ԱՌ ՍԱԿԱՒ ՄԻ. մ. Փոքր մի. խուն մի. առ դոյզն ինչ.
Որոյ ոչ եւս առ սակաւ մի թերացեալ էր ի սիրոյն քրիստոսի. (Եղիշ. ՟Գ։)
Մի՛ զամենայն միանգամայն խնդրեր ուսանել, այլ մեղմով եւ սակաւ սակաւ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Սակաւ սակաւ ընտանեցեալ յիսուսի՝ զիրսն պատմեցին. (Երզն. մտթ.։)
Ծախեսցէ առ սակաւ սակաւ, ոչ վաղվաղակի։ Առ սակաւ սակաւ յանդիմանես. (Օր. ՟Է. 22։ Իմ. ՟Ժ՟Բ. 2։)
Պարտ եւ արժան էր առ սակաւ սակաւ մերձեցուցանել զնոսա յառաջինսն։ Առ սակաւ սակաւ ընտելասցին։ Առ սակաւ սակաւ յայտնեցին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Առ սակաւ սակաւ մեծանան զօրութիւնքն. (Իգն.։)
Թէպէտ ոչ ի բարձրագոյնսն հասանէին, սակայն առ սակաւ սակաւ յառաջադէմ լինէին. (Երզն. մտթ.։)
ԸՍՏ ՍԱԿԱՒ ՍԱԿԱՒ. Նոյն ընդ վ.
Ի ձեռն այսոցիկ ամենայնի իբր դրան բացելոյ՝ ըստ սակաւ սակաւ մտանէ ի բանն, որ վասն յարութեանն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 40։)
ՅԵՏ ՍԱԿԱՒ ՄԻՈՅ, կամ ՍԱԿԱՒՈՒ ՄԻՈՅ, եւ այլն. cf. ՅԵՏ։
Բառ ռմկ. սագատ. որպէս Ցաւագար, հիւանդ.
Վատառողջ օդն միշտ շնչելովն վնասէ զսակատն. (Ի գիրս առաքին.։ 13)
cf. Սակաւաբան;
— լինել, to speak but little, to be taciturn.
Խոնարհեցուսցէ զինքն առ ի սակաւախօս լինել, եւ ցածրախօս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
shortliving;
— լինել, to be short-lived.
ὁλιγόβιος, ὁλιγοχρόνιος brevis vitae, exiguo tempore vivens. Որ սակաւ կեայ. ոյր կեանքն է սսուղ. սակաւօրեայ. սակաւաժամանակեան. քիչ ապրող, քիչ ատենուան.
Օրհնեալ է ծնունդ կանանց սակաւակեաց։ Յոբ. (՟Ժ՟Ա. 3։ ՟Ժ՟Դ. 1։)
Յորժամ վախճանին կեանքս, շատակեացն եւ սակաւակեացն ոչ ընդհատ են ։ ի մեմեանց։ (Այնմ. որու՞մ. սակաւակեցին. Իսիւք.։)
երուանդ սակաւակեաց. (Խոր. ՟Ա. 21։ ՟Բ. 61։)
Սակաւակեաց ժամանակաւ վախճանեսցի։ Սակաւակեաց աւուրբք վճարի. (Պտմ. աղեքս.։ Վեցօր. ՟Է։)
Աստուծոյ եւ հրեշտակաց սակաւակեացն ազգակից լինիցի. (Լծ. փիլ.։)
a few, very few, almost none, almost nothing;
in a moment or instant;
— մի եւ, — միւս եւս եւ, — ինչ պիտոյ՝ եւ, little is wanting to, there was but little wanting, it would but a little.
ՍԱԿԱՒԻԿ յորմէ ՍԱԿԱՒԻԿ ԻՆՉ. մ. ՍԱԿԱՒԻԿ ՄԻ. ὁλίγος, -ον, -α paucus, paululum, in paucis, modicus, -um μικρός, -όν parvus, -um. Կարի սակաւ. դոյզն. դոյզն ինչ. խուն մի. փոքր ինչ. փոքր մի. քչիկ քչիկ մը.
Սակաւիկ ինչ էր յառաջ քան զիս, եւ աճեաց ի բազմութիւն. (Ծն. ՟Լ. 29։)
Սակաւիկ ինչ խրատեալք՝ գտցեն զմեծ բարութիւն։ Ոչ դադարեաց եւ ոչ սակաւիկ ինչ յանդիս։ Ես սակաւիկ ինչ բարկացեալ էի ի վերայ նոցա. (Իմ. ՟Գ. 5։ Հռութ. ՟Բ. 7։ Զքր. ՟Ա. 15։)
Սակաւիկ մի՝ թէ ի բաց թողացու ցանէիր զփքումն տէրութեանդ։ Սակաւիկ մի երկայնամիտ լեր։ Զի թերեւս սակաւիկ մի քաղցրասցի յանհնարին դառնութէանն։ Սակաւիկ մի հանգչէին. (Եղիշ.։)
Ի պատերազմ ժողովէին սակաւիկ սակաւիկ. (Քեր. քերթ.։)
ՍԱԿԱՒԻԿ ՄԻ ԵՒ, կամ ԵՒՍ ԵՒ, կամ ՄԻՒՍ ԵՒՍ ԵՒ. Տ ՓՈՔՐ ՄԻ ԵՒՍ՝ ԵՒ. παρ’ ὁλίγον, ἕτι μικρόν, μικροῦ καὶ ὁλίγου δεῖν pene, poene, parum vel minimum abest. քիչ մնաց որ. մազ մնաց որ. ... որ եւ ասի ՍԱԿԱՒ ԻՆՉ ՆՈՒԱԶ ԵՒ.
Սակաւիկ մի եւ գայթագղեալ էին գնացք։ Սակաւիկ միւս եւս եւ եղեալ էի՝ ի մէջ ամենայն չարեաց։ Սակաւիկ միւս եւս մտեալ էր ուրումն։ Սակաւիկ միւս եւս եւ քարկոծ առնիցեն զիս. (Սղ. ՟Հ՟Բ. 2։ Առակ. ՟Ե. 14։ Ծն. ՟Ի՟Զ. 10։ Ել. ՟Ժ՟Է. 4։)
Սակաւ ինչ նուազ եւ սարսափմամբ լնանիմ. (Ածաբ. կարկտ.։)
on account of, for, by reason of, in order to, for the sake of, with respect to, in consideration of, touching, concerning;
յայն —, that is why, for which reason, for that purpose, on that account, therefore;
յայս —, it is why, for this purpose or reason, on this account, consequently;
— է՞ր, why ? for what reason ?
ի ձեր —, for you, for your sake, on your account, in respect to you;
յո՞յր —, for whose reason ? why ?
յոր or յոյր —, — որոյ, on which account, therefore;
-՝ զի, because.
ՍԱԿՍ. Ի ՍԱԿՍ. χάριν, διά, δι’ propter, ob, de. Յաղագս, վասն. (որպէս թէ սակով, պայմանաւ, ի պատճառս).
Քոյինն սակս բանի։ Քակելոյ սակս։ Ոչ դատելոյ սակս, այլ պատմելոյ աղագաւ։ Սակս որոյ։ Սակս (այնորիկ) զի իմ է, գոհանամ. (Նախ. ՟ա. մակ.։ Վրք. հց. ՟Ժ։ Խոր. ՟Գ. 57։)
ի ձեր սակս սիոն արօրադիր լիցի. (Միք. ՟Գ. 12։)
Յոլովագոյն գործառութիւն գործ է քան զայն՝ յորոյ ի սակս ասացեալ է. (Պղատ. տիմ.։)
Յաւանդի սակս տուաւ. (Փիլ. յովն.։)
Ոչ ի մեղացն սակս ընդ բնութեանս այսոքիկ չարակտապեալ եղեն. (Խոսրովիկ.։)
Ասի եւ ՅՈ՞Ր ՍԱԿՍ. ՟Ա. Յհ. ՟Գ.. 12. կամ ՍԱԿՍ Է՞Ր. Նանայ. այսինքն Յո՞յր սակս. սակս ո՞յր։ Եւ՝ ՅԱՅՆ ՍԱԿՍ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 13։ ՟Ա. Յհ. ՟Գ. 5։) կամ ՍԱԿՍ ԱՅՍ. Մագ. ՟Կ՟Է. այսինքն Վասն այնորիկ (այնու սակով). վասն այսորիկ։
ՍԱԿՍ ԶԻ. շ. Վասն զի քանզի.
Ոչ կարէր քատկել ... սակս զի բնակեալ էր անդ խաչն տէրունական. (Կաղանկտ.։ cf. Սակս։)
ՅՈ՞Ր ՍԱԿՍ. իբր յո՞յր սակս. Առ ի՞նչ. ընդէ՞ր. վասն է՞ր.
Յո՞ր սակս առնէր։ Եւ յո՞ր սակս. զի փրկեաց զմեզ, եւ այլն. (Եզնիկ.։ Խոսր.։)
cf. Սահեցուցանեմ;
cf. Սահիմ.
cf. ՍԱՀԵՑՈՒՑԱՆԵՄ, եւ cf. ՍԱՀԻՄ.
Զմադիամ երազքն սահէին (ծփանօք մտաց կամ սրտաբեկութեամբ). (Ճ. ՟Գ.։)
Ամենայն ինչ ընթացեալ սրանայ, եւ իբրեւ զջուր սահէ անցանէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Է։)
to slip, to slide, to glide;
to flow, to be flowing, to run out, to pass over, to roll or glide on;
to be agitated, to hurry along or away, to err, to wander, to yield to;
— ի վերայ սառի, to skate;
— ի մտաց, to slip from, to escape the memory;
սահեալ անցանել, to run, to elapse, to glide away;
սահեալ աստղ, shooting star;
սահեցաւ, he slipped, his foot or feet slipped.
διέρχομαι, διαπορεύομαι, περιφέρομαι , σαλεύομαι transeo, dimoveor, agitor ῤέω fluo ἑκρέω effluo. Քերել անցանել. յածիլ, թափառիլ, շարժլիլ. տարուբերիլ. տատանիլ. յուղիլ. ծփիլ. հոսիլ. յորդիլ. վազել անցնիլ.
Իբրեւ զնաւ սահեալ ի վերայ ջուրց կուտակելոց։ Սահեալ ի ներքոյ երկնից։ Սահեսցին փոփոխեսցին. (Իմ. ՟Ե. 10։ Յոբ. ՟Բ. 2։ Սղ. ՟Ճ՟Ը. 9։)
Իսկ իմ անցեալ սահեալ ի վերայ յուզակ ալեացն։ Նաւեալք՝ ի վերայ խորոցն սահեցան. (Ագաթ.։)
Եւ զեղբայրն՝ թէեւ սուղ ինչ յանցանիցէ, սահի շրջի, եւ յամենեցունց լսելիս արկանէ. (Մանդ. ՟Ժ։)
Որք յարեւմտեան կողմանսդ սահեալք նշեհութեամբ. (Շ. ընդհանր.։)
Չտեսանելով զմնացականսն, այլ զսահելիս եւ զանցաւորս. (Բրսղ. մրկ.։)
Ո՞չ յամենայն կողմանց սահէին զքեւ բարիքն։ Յամենայն կողմանց զճգնողաւմ սահին քրտունքն։ Ազբիւրք թարախոց՝ որք սահէին ի վիրաց անտի. (Իսիւք.։ 12)
cf. Սաղարթանամ.
cf. Սաղարթանալ.
Բազմուք ի ծառոց նախ քան զթզենին ծաղկին եւ սաղարթաւորին, որպէս նշին. (Տօնակ.։)
Յոքունք նախ քան զթզենին սաղարթաւորեալք. (Կիւրղ. ղկ.։)
Ծաղկէր եւ հաւատն քրիստոնէից, եւ սաղրթաւորել զուարճանայր նահատակութեամբ վկայից. (Ճ. ՟Ա.։)
Քառահոլով վտակօքն արբուցանէ զտիեզերս սաղարթաւորեալ։ Թզենի սաղարթաւորեալ. (Տօնակ.։)
cf. Սաղարթանամ.
cf. Սաղարթանալ.
Ոստք չորացեալ արմատոյն ոչ պտղաբերին, եւ ոչ սաղարթին. (Ի գիրս առաքին.։)
Բուրաստան ամենածաղիկ սաղարթեալ։ Ծառովք պտղաբերովք սաղարթեալ։ Տեսանիցէք զթզենին սաղարթեալ. (Ճ. ՟Գ.։ Արծր. ՟Է. 6։ Տօնակ.։)
Անահտական դից մատուցեալ՝ ըզդափնայինըն սաղարթեալ. (Շ. վիպ.։)
Արմատ կենդանի ծառին սաղարթեալ, արեամբ անեղին կողին բողբոջեալ (ստեփանոս). (Գանձ.։)
Նոր են ծաղկեալ նռնենիք, նոր սաղարթեալ թզենիք։ Կանաչաբոյս սաղարթեալ բողբոջախիտ վարդաթուփ. (Տաղ.։)
to slip, to stumble, to trip, to take a false step, to fall;
to falter, to waver, to be unsettled, to go astray, to err.
cf. Սայթաքեցուցանեմ.
περιτρέπομαι, περιφέρομαι, παρακίνομαι titubo, vacillo, erro ὁλισθέω labor, lapso, labefio. Գայթել աքեաց կամ աքեօք. գթել ոտիւք. դողդոջել. շարժլիլ. դրդուիլ. դեդեւիլ. տատանիլ. գայթագղիլ. սաղապիլ. խախտիլ. խոտորիլ. ցնորիլ. սահիլ, սկրդիլ, գլորտըկիլ.
Եդին ի մտի այնուհետեւ ոչ այսր անդր սայթաքել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Է. 17։)
Ոչ ինչ այնուհետեւ թոյլ տային սայթաքել խորհրդոց նորա այսր անդր. (Փարպ.։)
Զի մի ոք մի իւրք սայթաքեսցէ յաստուածագնաց ճանապարհէն. (Ագաթ.։)
Երբեմն սայթաքեն (երիվարք կառաց), երբեմն օձտեն. (Եզնիկ.) (հին տպ. սայթաքին)։
Ոչ դողդոջելով, եւ ոչ սայթաքելով։ Ոչ դեդեւի, եւ ոչ սայթաքէ, եւ ոչ դողդոջէ։ Սայթաքեցին (տպ. սացթաքեցան) ի ճշմարտութենէ անտի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1. 3։)
Սովաւ եւ ես սայթաքեալ՝ անկանելով ի վայր. (Պիտ.։)
ՍԱՅԹԱՔԵՄ, եցի. ն. ՍԱՅԹԱՔԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ὁλεσθάνω կամ ὁλοσθαίνω, παρακινέω labefacio, labefacto. Գայթեցուցանել. գթեցուցանել. տատանել. եւ Քերել անցանել, կամ զանց առանել.
Մտածութիւն չարին սայթաքեաց զմիտս. (Սիր. ՟Գ. 26։)
Կանգնեա՛ եւ զիս տէր ընդ նմին՝ ի գլորմանէ սայթաքողին. (Շար.։)
Կարացեալ սայթաքել զհրամանս չապահոյ. (Խոր. ՟Գ. 34։)
Զմիտս լսողաց առ վայր մի սայթաքեցուցանէր այսր անդր, զի զճշմարտութիւն աճեցուցանել հաստատեսցէ. (Փարպ.։)
Զինեալ պատժական զօրութեամբ՝ սայթաքեցուսցէ բարկութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։)
to bear sway, to reign over, to rule;
to become master, to seize, to conquer, to occupy, to hold, to possess, to subject;
to predominate;
to become subject, to pass under the rule or dominion of;
տիրելդ ամենեցուն, your power over all;
կամ տիրելո՞վ տիրեցես մեզ, or shall we be subject to your rule?
տիրեսցեն երկրին, they shall possess the earth;
տիրեցին նոցա առիւծքն, they were caught by lions;
յորժամ ի նիւթ ինչ տիրէ հուր, when any thing is set on fire;
ոչ տիրէին նմա տանջանքն, torture had no power over him;
դու տիրես զօրութեանց ծովու, thou rulest the proud waves;
արքայութիւն նորա ամենեցուն տիրէ, (his kingdom embraces all), all shall be subject to his kingdom.
κυριεύω, κατακυριεύω, δεσπόζω , ἅρχω, ἑξάρχω, κατάρχω, κρατέω, κατακρατεύω, δυναστεύω dominor, potior, impero, principatum gero, praevaleo, subigo. Տէր լինել. տիրանալ. տիրապետել. իշխել. ընդ ձեռամբ արկանել կամ ունել տիրաբար. նուաճել.
Առ այր քո դարձ քո, եւ նա տիրեսցէ քեզ։ Միթէ թագաւորելով թագաւորեսցե՞ս ի վերայ մեր, կամ տիրելով սիրեսցես մեզ։ Տիրէ՛ր յարոէրայ մինչեւ ցձորն առնովնայ։ Տիրեցին նոցա ատելիք իւրեանց։ Տիրեսցէ նոցա ձեռն իմ։ Նա տիրէ ի վերայ ամենայն հեթանոսաց։ Արքայութիւն նորա՝ ամենեցուն տիրէ։ Դու տիրես զօրութեանց ծովու։ Տիրեն ի վերայ ձեր կանայք ձեր, եւ այլն։ Տիրեցելոց (այսինքն տիրողաց) մերոյ աշխարհի. (Արծր. ՟Ա. 1։)
ՏԻՐԵԼ. Տեղի գտանել. յաղթահարել. զօրանալ. զայրանալ, այսինքն սաստկանալ. զօրել. ստնանել. գամագիա լինել.
Ոչ տիրեաց հուրն ի մարմինս նոցա։ Տիրեցին նոցա առիւծքն. (Դան. ՟Գ. 94։ ՟Զ. 24։)
Յորժամ կարի ցուրտն տիրիցէ. (Ոսկ. եբր.։)
Յորժամ ի նիւթ ինչ տիրէ հուր. (Մխ. երեմ.։)
Տիրեաց ի վերայ նոցա սրտմտութիւն բարկութեան նորա։ Տիրեաց ի նորա ցասումն բարկութեան. (Մծբ. ՟Գ. ՟Ժ՟Թ։)
Ջախջախէին անդամք սրբոյն. բայց սակայն ոչ տիրէին նմա տանջանքն. (Ճ. ՟Ա.։)
Աղաղակ անբաւ տիրեսցէ։ Մոռացօնք տիրեն. (Խոսր.։)
Բուռն քան զամենայն ախտս՝ յորժամ տիրէ. (Շ. մտթ.։)
Յայնժամ տիրէ նոցա սաստիկ կսկծումն։ Տիրէր մոռացումն բարեաց. (Լմբ. իմ.։)
Տիրեաց զղջումն. (Բրսղ. մրկ.։)
Այս բան համօրէն տիրել ոչ ունի, այլ միայն վասն որոյ գրեցաւ. (Իգն.։)
Անկանիլ ընդ տէրութեամբ այլոյ. լինել ընդ ձեռամբ.
Զիմանալի զիշխանն եւ զառաջնորդն եւ զնախկինն, յորմէ այլքն տիրին եւ վարին. (Փիլ. իմաստն.։)
Յորմանց խաբեցայ իբրեւ զյիմար, եւ յոմանց տիրեցայ իբրեւ զտկար. (Մաշկ.։)
Իսկ յասելն.
Տիրեցաւ սով ի քաղաքի անդ. (Եփր. թագ.) իմա՛ չէզոքաբար, զօրացաւ։
age, years, time of life;
century;
— մանկութեան, infancy, tender age, first period of life;
անլիութիւն տիոց, immaturity, unripe age;
— ծերութեան, old age;
ի տղայ տիոց, անդստին յառաջին տիոցն, from one's infancy;
from one's boyish or girlish days, from boyhood or girlhood;
ի մատաղ or ի մանուկ տիոց, from one's earliest years;
ի հասակ եւ ի տիս հասեալ, grown up;
ի կատարեալ տիս հասեալ, arrived at years of discretion;
յերեքտասանամեան տի, thirteen years old;
մանկագոյն տիովք, young, in infancy;
ի նոյն տիս հասակաց, հաւասար տիօք, of the same age, coetaneous;
cf. Մատաղ.
Համբուրեալ (մոգուց) զոտսն յիսուսի, եւ դնելով զաստուածային ոտսն ի վերայ տից եւ երեսաց իւրեանց. (Եպիփ. ծն.։)
cf. Տիկ;
cf. Գրեխ;
— առնուլ, to take a clyster.
Բառ ռմկ. այն է Տիկ, եւ որ ինչ նման է նմին. եւ որպէս ռմկ. գռեխ. հոգնա.
Ի տկճորն գեղապետական, զոր բժիշկք ներքոյ դրել առնեն վասն լուծման. (Մարթին.։)
cf. Տղայաթաղումն.
ՏՂԱՅԱԹԱՂ ՏՂԱՅԱԹԱՂՈՒՄՆ. Թաղումն մանկանց տղայոց. կարգ պաշտաման ի թաղման նոցա.
Տղայաթաղ։ Կանոն տղայաթաղի, կամ տղայաթաղման. (Մաշտ.։)
Վասն մանկանցն է կարգեալ տղայաթաղ։ Առնէք նոցա տղայաթաղ անմեղի, եւ ոչ աշխարհաթաղ, որպէս կարօտելոյ մաքրութեան. (Մխ. ապար.։)
cf. Տոհմային.
συγγενής cognatus. Համատոհմ. ազգակից. ազգական. հոմացեղ.
Ոչ յերկրէ տոհմակցաց քոց ի մարմնոյ եւ յարենէ ազգի քոյ։ Որ ազգակից եւ տոհմակից էր մեծի քահանայապետին սահակայ ... Երկու եւս այլովք տոհմակցօք։ Եղեր տոհմակից մեր։ Տոհմակից թագաւորին. (Ագաթ.։ Փարպ.։ ՃՃ.։)
Վերացոյց հան ընդ իւր զմարմինն մեր, զի եղիցի նա բարեխօս տոհմակցաց իւրոց. (Եփր. համաբ.։)
Զիւր վկայեցեալսն արար ուրախակից, զի տոհմակից մարդիկ լիցին ուրախակից տոհմակցաց իւրեանց վկայիցն. (Ագաթ.։)
Ի բնէ գազանութիւն առիւծու, որ ոչ ունի հաղորդութիւն ընդ տոհմակցի իւրոյ. (Վեցօր. ՟Թ։)
Աստուած այնոցն արանց ... որպէս տոհմակցաց իմացականիւն. (Դիոն. եկեղ.։)