to grow wrinkled, to shrink, to shrivel up;
— հանդերձից, to fold, to plait, to crease.
roast-meat.
ԽՈՐՈՎԱԾ ὁπτός assus, coctus. որ եւ ԽՈՐՈՎՈՅՔ. Միս կամ ձուկն խորովեալ ի վերայ կայծականց հրոյ. խորված.
Զմասն ինչ ձկանց խորովածին. (Շ. խոստով.։)
to roast, to toast, to brown;
to grill, to broil, to fry.
ὁπτάω asso, torreo. Հրով կամ ի վերայ կայծականց հրոյ եփել զմիս, կամ զձուկն. խորվել.
Կերիցեն զմիս խորովեալ հրով։ Ո պախ եփեալ ջրով, այլ խորովեալ հրով։ Խորովեսցես, եւ կերիցես ի տեղւոջն։ Զձուկն խորովեցին։ Ձկան խորովելոյ մասն.եւ այլն։
Հոգի՝ որ ոչ հրով փորձութեան խորովի, ոչ լինի անօթ հոգւոյն շնորհի. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
to suffer, to be afflicted;
to sympathise, to have pity or compassion on;
to entreat earnestly;
to be roasted.
Մեք որ չարքս եմք, թէպէտեւ թշնամանիցեն որդիքն, խորովիմք զնոքօք։ Կարի խորովիմ ձեօք (կամ զձեօք). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։ ՟Բ. 4։)
Զհետ ընթանայր (կինն քանանացի), եւ խորովէր եւ ընդեղձանէր. լոկ, աղաչէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
roasting;
ի —վս արկանել, to roast, to fry.
Արկին ի խորովս (ձկունս), բազմեցան եւ մատեան յուտել. (Բուզ. ՟Դ. 6։)
cf. Խորովումն.
Արկին ի խորովս (ձկունս), բազմեցան եւ մատեան յուտել. (Բուզ. ՟Դ. 6։)
depth, profoundity.
βάθος, βάθησμα, βαθέα profunditas. Խոր գոլն. տարածութիւն ի բարձրութենէ ի վայր. խորունկութիւն.
Ի խորութեան կամ ի բարձրութեան։ Զխորութիւն խորոց ո՞վ կարասցէ գիտել։ Ոչ բարձրութիւն, եւ ոչ խորութիւն. (Ես. ՟Է. 1։ Ժղ. ՟Է. 25։ Հռ. ՟Ը. 39։)
Զտէդ նիզակի իւրոյ նստուցանէր հարուստ խորութեամբ յարձանի միում. (Յհ. կթ.։)
Եւ երկրաափական թանձրութիւն մարմնոյ.
ԽՈՐՈՒԹԻՒՆ. Նմանութեամբ, Խորութիւն. թաքնութիւն. խորք. մթութիւն. առաւելութիւն. թանձրութիւն.
Վասն թանձրութեան, խորութեան բանիցդ. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 26։)
Մատիցէ այրի խորութիւն սրտի իւրոյ, եւ բարձր եղիցի ատուած. (Սղ. ՟Կ՟Գ. 8։)
Խորութիւն սրտի մարդոյ ոչ գտանի. (Յուդիթ. ՟Ը. 13։ եւ Խոր. ՟Ա. 28։ Նար. յովէդ.։ Նանայ.։ Գանձ.։)
Ի խորութիւն ողորմութեանդ ձգեա՛ զանյուսութիւն հոգւոյս իմոյ. (Բրս. ճշ.։)
fracture, break, crack;
rout, defeat.
cook;
chop-house keeper.
Զդստերս ձեր առցէ յիւղագործս եւ ի խորտկարարս. (՟Ա. Թագ. ՟Ը. 13։)
to wound, to pierce, to stab;
to prick, to smite;
to pierce or cut to the heart.
Համբառնայր յերկինս իշխանաբարմարմնովն խոցելով. (Շ. բարձր.։)
Գիտէր՝ թէ առաւել այս բան խոցէ զնոսա։ Զի՞ խոցիս դու վասն ընկերացն բարութեան։ Սոքա խոցեցան, ընդէ՞ր, զի ի հաւասարութիւն բարաց ընդ ընկերս ի համարձակութիւն մտանէին. (Ոսկ. յհ. 8։)
to wound severely, to cover with wounds;
to prick the conscience.
Գայցեն անթլփատքն, եւ խոցոտելոցն։ Նետիւք խոցոտեսցի։ Զնաւսն այրեցին, եւ որ ի նոսա ապաստան եղեն՝ անդէա խոցոտեցին։ Ողջանդամք աւ առանց խոցոտելոյ ի պատերազմէ ելանէին։ Անկցին զնոսա։ Որդիք աղջկանց խոցոտեցին զնոսա։ Որպէսպատիցի մեղու ... եւ խոցոտեցին զձեզ։ Զբազումս տապաստարկեալ է նորա խոցոտելով։ Սկսաւ տէր խոցոտել զիս, բայց իսպառ մի՛ սպանցէ զիս։ Խոցոտեցէ զնա աղեղն պղնձի. (Յհ. կթ.։)
wounding, biting, cutting;
poignant, tart.
cf. Խոցուած.
Տի՛ նա աւանիկ եւ տեղիք իսկ բեւեռացն, եւ խոցումն տիգին ոչ կցեալ. (Անյաղթ բարձր.։)
searching, scrutinizing;
— լինել, to search, to examine, to explore, to rummage.
Խուզակ լինել, եւ փորձին կալ մնալ հրամայէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
to search, to inquire, to seek diligently, to hunt after, to pry into;
to shear, to shave;
to cut off;
to strip off.
Մերձեսցի տնկօղն խուզել զխնդրելին. (Նար. Թ։)
Խուզելի է զբոլոր առաջիկային խորհուրդ։ Զոր յաղագս հօր եւ որդւոյ խուզեսցուք բան։ նշանք եւ արուեստք աստուծոյ հաւատով զօրանան, եւ ոչ խուզին բանիւք։ Ասասցեն մեզ դառն խուզօղքն. (Կիւրղ. գանձ.։ Պրպմ. ձ։)
Մանգաղաւ կամացդ հուպ առ արմատ խուզեալ հնձեսցես. (Նար. ԼԵ։)
cf. Խուզողութիւն.
Քննութիւն խուզմամբ կորուսեալ իրի կամեսցի առնել, առ որում իցէ, մերկ եւ կամ ի ձորձոյ ինչ զգենլով առանց գոտւոյ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Խուժ.
Հայհոյիչ խուժադուժ հեթանոսաց։ Արամբ միով, որ խուժադուժ եւս էր տեսանելով քան զմտօքն թանձրութեան. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 4։ եւ ՟Դ. 40։)
multitude, populace, the vulgar, crowd;
throng, press;
hurly burly, confusion, noise, clatter;
— աւերանաց զաշխարհաւ զեղուլ՝ ածել, to devastate, to lay waste.
ἑπισύστασις conspiratio, seditio στήριγμα , (որ է ամրութիւն) vulgus. Բազմութիւն՝ որ խուժէ. խաժամուժ ամբոխ՝ մանաւանդ յուզեալ ի համախոհութիւն. Աղմսուկ խառնիճաղանջից. խուռն բազմութիւն, եւ շփոթ նոցա կամ յարձակումն.
Զխուժանն եւ զվայրենիս (զնինուէացիս) դարձոյց. յն. մի բառ, զբարբարոս։
to invade, to rush on, to fall impetuously on, to flock, to resort in numbers to.
εἱσβάλλω irruo, irrumpo. Բազմութեամբ ի վերայ յարձակիլ. խուռն դիմել ամբոխիւ.
alarm, eagerness, haste, precipitation, flight.
Էր դարձեալ յիւր աշխարհն վասն խուճապանաց յեղուզակին. (Խոր. ՟Բ. 14։)
to be startled, alarmed, terrified;
to waver, to be in suspense;
to be hasty, precipitate;
to flee precipitately.
Ատուծոյ դատաստանաւն խուճապին։ Սողնոցն շչմամբ խուճապեալք եւ դողացեալք սատակէին։ Յիւրեանս այսր անդր խուճապեցան։ Աենայն ճանապարհն լի է հանդերձիւ եւ կահիւ, զոր ընկեցին ասորիքն ի խուճապելն իւրեանց. (Իմ. ՟Ժ՟Զ։)
party, band, troop, detachment, company, regiment, brigade, division, cohort, legion;
— կղզեաց, group of islands, archipelago;
— առնուլ, to assemble, to flock together;
— կազմել զօրաց, to muster, to form into a regiment, to embody, to enlist, to enrol, to collect together;
ի խմբէ իմաստնոցն էր, he was one of the seven wise men.
տեսի խումբ մեծ։ Պատահէ խմբի մեծի։ Զխումբն պտուտեալ ի փախուստ դարձուցանէ։ Խումբ զօրաց զինուք. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 29։ Խոր. ՟Գ. 37։ Յհ. կթ.։)
sweet calamus.
Ոչ դնեցէր ինձ խունկս արծաթոյ, իսկ այլք խունկեղէգն ասեն. (Ոսկ. ես.։)
crowd, concourse, multitude, throng of people;
affluence, great quantity;
noise, tumult, confusion;
thick, close, dense, crowded;
many, numerous;
in crowds, in throngs;
— առ —, — ի —, in a huddle, pell-mell, disorderly, hurriedly;
ի խռան, among the crowd;
ի խռան մարտին, in the thickest of the fight;
— բազմութիւն, a numerous crowd, a throng;
— բազմութեամբ մտանել, ելանել, to crowd in;
to crowd out;
— բազմութիւն ժողովրդեան, immense concourse of people;
— հասանեն աստ օտարականք, strangers flock here.
Ի մէջ անցեալ արունահեղ խռանն՝ այնչափ բանիւ համարձակի. (Ոսկ. գծ.։)
Զաջոյ ձեռամբ խռան մեծ խմբին. (Ասող. ՟Գ. 41։)
Ի խուռն քարանց ձգելոց. (Ճ. ՟Բ.)
Խուռն ի վերայ դիմեալ ի մեծ հրապարակին։ Ահեղ թնդիւք եւ բախմունք խուռն յարձակելոյ. (Արծր. ՟Գ. 4. 15։)
to escape, to flee, to take to flight, to steal away;
to retreat, to retire, to disappear;
to shuffle, to elude, to tergiversate.
Տեսեալ զիս իշոյդ՝ խուսափեաց յինքէն։ Նոքա առ վատասրտել իւրեանց՝ այսր անդր խուսափէին։ Խուսափէին։ Խուսափեցէք յօրինաց իմոց, եւ ոչ պահեցէք զնոսա։ Խուսափեալք չլսել ձայնի նորա. (Թուոց. ՟Ի՟Բ. 33. ՟Բ. Մակ. ՟Ը. 13։ Մաղաք. ՟Գ. 7։ Բար. ՟Ա. 19։)
"cf. Խոյս տամ."
Խուսափեաց էշն ի ճանապարհէն։ Ոչ գոյր խուսել յաջ կամ յահեակ։ Խուսեալ մնացորդացն՝ փախեան։ Մի՛ խուսիցէք յերեսեաց առանձինն ի տեղի անապատ. (Թուոց. ՟Ի՟Բ. 23. 26։ Դտ. ՟Ի։ 47։ Օր. ՟Ի. 3։ Ղկ. ՟Թ. 10։)
Առաքեաց դաւիթ հրեշտակս յանապատէն օրհնել զտէր, եւ նա խուսեաց ի նոցանէն. իմա՛, երեսս դարձոյց. (՟Ա. Թագ. 14։)
lid, cover;
cap, head.
Դարձուսցէ զխուփն կամ զտախտակն ի վերայ նշխարացն. (Մաշտ. ջահկ.։)
to heap, to pile;
to fill, to cram, to stuff.
Զի մի՛ գուցէ կառքն ի սովորութենէ արտաքս ընթասցին. (եւ խանգարեալ խռկեսցեն ցտեսութիւնն) (ձիընթացից). (Պիսիդ.։)
cf. Խռնդատ.
to assemble, to muster;
to collect, to gather;
to augment, to enlarge.
Խռնեցան՝ վաղվաղակի ձեռն ի գործ առնէին։ Մինչ գալ խռնել զնովաւ, զի մերձեսցին առ նա։ Երթայր դարձեալ խռնեալ ժողովուրդն առ նա։ Եկն միաբան բազմւթիւնն, եւ խռնեցաւ։ Երկիր քո խռնեսցի ի բնակութիւն. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 4։ Մրկ. ՟Գ. 10. ՟Ժ. 1։ Գծ. ՟Բ. 6։ Ես. ՟Կ՟Բ. 4։)
to emit a gurgling sound;
— շանց, to howl.
Խոշոր ձայն հանել ընդ խռչափողն. խռխռալ.
to trouble, to put into disorder, to agitate;
to perplex, to disconcert, to disquiet, to disturb;
to upset, to unsettle, to distract;
to alarm, to rouse;
to stir up, to excite to insurrection;
— զմիտս, to dispirit, to unhinge;
— զսիրտ, to dishearten, to unnerve.
Խռովեաց տէր զբանակն եգիպտացւոց։ Վասն օրինացն իսկ իւրեանց՝ յորում խռովեցաք զնոսա, բարկացան նոքա ի մեջ։ Որ յանդուգն է շրթմամբ, խռովէ զանձն։ Ամբոխ արարեալ խռովեցին զքաղաքն։ Խռովեցին զժողովուրդն եւ զերիցունսն եւ դպիրսն. եւ այլն։ Զսիրտ սառեալ (կամ գրգռեալ) մի խռովեր. (Սիր. ՟Դ. 3։)
Կր. կամ ձ. Կր. կամ ձ. θροέω, θορυβέω, ταράσσομαι, σαλεύομαι, συγχύομαι, συγχύνομαι turbor, tumultuor, commoveor, confundor. Վրդովիլ. այլայլիլ. շարժիլ սրտի. ալեկոծիլ. շփոթիլ.
Խռովեցաւ յովսէփ, եւ գալարէին աղիք նորա։ Խռովեցաւ արքայ, եւ ելաց. Խռովեցաւ յոգի իւր իբրեւ զայրացեալ։ Խռովեալ էր բանակն։ Յերկիւղէ նոցա մի՛ երկնչիցիք, եւ մի՛ խռովեսջիք։ Ծովն առաւել եւս խռովեալ էր։ Զի էր ճողովն նոցա խռովեալ։ Խռովեալ է ամենայն երուսաղէմ։ Մի վաղվաղակի խռովել ձեզ ի մտաց. եւ այլն։
cf. Խռովեմ.
Ցնորք անհնարին երազոց խռովեցուցանէին զնա։ Արքս այս խռովեցուցանեն զքաղաքս մեր։ Որք աշխարհս խռովեցուցին, սոքա եւ այսր հասին։ Երանի թէ մօտակտուր իսկ լինէրն որ զձեզն խռովեցուցանեն։ Բան ահեղ խռովեցուցանէ զսիրտ առն արդարոյ։ Սրամտութեամբ իւրով խռովեցուսցանէ զնոսա։ Ո խռովեցուցանէ զզմեծութիւն ծովու.եւ այլն։
perturber;
disturbing, seditious, factious.
Հրձիգ արար զխռովիչսն ժողովրդեան իւրոյ։ Ժողովեցան առ նա ամենայն խռովիչք ժողովրդեանն։ Բարբաբբա՝ կապեալ ընդ խռովիչսն։ Ապականիչ եւ խռովիչ ամենայն հրէից. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 5։ ՟Է. 22։ Մրկ. ՟Ժ՟Ե. 7։ Գծ. ՟Ի՟Դ. 5։)
bustle;
perturbation, confusion, agitation, trouble;
tumult, disorder, turbulence, insurrection, sedition, revolt, revolution, mutiny, rebellion;
—ս յուզել, to foment troubles;
ի խռովութեան են Արեւմուտք, affairs are becoming very serious in the East.
Խռովութիւնք նեղութեան փորձութեանց. (Ագաթ.։)
to dry up, to fade, to wither;
to grow old, to become extenuated;
խռուացեաւ հերք, bristling hair;
dishevelled hair.
Լինել իբրեւ զխռիւ. չորանալ. ցամաքիլ բուսոց. եւ Անպիտանանալ. ծերանալ. տգեղանալ. անշքանալ անձին. եւ Թաղկիլ հերաց.
cf. Խռչափող.
ԵՒ են ձայնի գործարանք, թոքն, եւ խռչակն. (Բժշկարան.։)
wind-pipe;
larynx.
λάρηγξ guttur. որ եւ ԽՌՉԱԿ. Անցք շնչոյ ի կոկորդի, մեծ շնչափող. որ եւ գործարան ձայնի.
Գործարանք ձայնի, փողերակքն, եւ խռչափողքն։ Խռչափողն, բերանն, եւ ըռնգունք. (Նիւս. բն.։)
cf. Փսիաթ.
(առաւել ռմկ. որպէս թ. հասըր ) որ եւ յն. ձայնիւ՝ փսիաթ. ψίαθος storea, teges. Հիւսուած պրտուեղէն. պարիխ.
severe, hard (winter).
severe, harsh, rigorous.
Ոչ խստաբար յանդիմանէ զնոսա՝ բարեսէր գոլով. (Կիւրղ. գանձ.։)
Աղաչեալ զաստուած իմ խստաբար եկն ինձ յաներեւոյթս ձայն. (Վրք. հց. ձ։)
austere, severe character.
Ըստ չհլութեանն նմանութեան խստաբարոյութեան. (Ագաթ.) (այլ ձ. խըստասրտութեան. որպէս եդաւ ի կարգի գործոյս)։
to harden, to become hard;
to be obstinate, to persist;
to be severe, rigorous, austere;
— ումեք, to treat mercilessly;
— որովայնի, to constipate, to close the bowels.
Է՛ որ ի ստամոքսէ խանգարելոյ, եւ է՝ որ յորովայնէ խստանալոյ. Եզնիկ.։ Խստանան թանձրանան ստամոքք ի բազում կերակրոց։ Եթէ ոչ կազմես զպատրոյգն, խստացեալ՝ անճառագայթ լինի. (Եփր. ծն. եւ Եփր. աւետար.։)
boisterous, impetuous, high, violent (wind)
ըստ խստաշունչ օդոյ ձմերանոյն. (Խոր. ՟Գ. 30։)
ի խստաշունչ սառնամանեաց։ Մեղանչելով յաճախ՝ արարի ինձ ձմեռն խստաշունչ. (Անան. զղջ.։)
stubborn, stiff necked, pertinacious, opinionative, dogmatic.
σκληροτράχηλος rigidam cervicem habens, pertinax, pervicax. Որոյ պարանոցն է խիստ. խստավիզ. բարձրավիզ. անընկճելի. յամառ. ընդվզեալ. անսաստ. խօսք չմռօղ.
Նիկանովղր ամենայն հպարտութեամբ խստապարանոց գնացեալ. յն. բարձրավզեալ։
pertinacity, wilfulness, stubbornness.
յամառութիւն. անհնազանդւթիւն. Բարձրավզութիւն.
Դարձաւ եցոյց նա զխստապարանոցութիւն դարձուցանել զթիկունս. (Եփր. ել.։)
hard-hearted, merciless, inflexible, obdurate, insensible, relentless;
hardened, impenitent.
Ի ձեռս արանց տեղանց խստասրտաց. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 4։)
Եւ θρασυκάρδιος audax corde. Յանդուգն սրտիւ. համարձակ եւ աներկիւղ.
hardness of heart, obduracy;
pertinacity, obstinacy;
impenitency.
Թլփատեցէ՛ք խստասրտութիւն ձեր։ Որք հպարտացեալ էին խստասրտութեամբ իւրեանց. (Օր. ՟Ժ. 16։ Սիր. ՟Ժ՟Զ. 11։)
Մի՛ նախանձիր ընդ փարաւոնի խստասրտութիւնն։ Յինքնահաճոյ ամբարտաւանութենէ ծնանի խստասրտութիւն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
to harden, to make hard;
to render obstinate;
— զսիրտ, to render obdurate or callous, to harden the heart;
— զորովայն, to constipate.
Զպարանոցս ձեր մի՛ եւս խստացուցանէք. Խստացոյց տէր զսիրտն փարաւոնի. (Օր. ՟Ժ. 16։ Ել. ՟Թ. 12. եւ այլն։)
trachyte.
Քար խիստ, կամ կարծր. որպէս որձաքար.