to muddy, to disturb, to make turbid, to mix, to mingle;
to thicken;
to disturb, to discompose, to cause trouble, to perplex, to confound, to perturb.
Հաներ ի ցով զերեսիվարս քո՝ պղտորել զջուրս բազումս։ Առ սմբակ պղտորէիր զջուրսն։ Զջուրսն յմտակի ըմպէիք, եւ զմնացեալն առ ոտն պղտորէիք։ Զջուրսն պղտորեալ ի կճռակաց ձերոց ըմպէին. (Ամբ. ՟Գ.. 15։ Եզեկ. ՟Լ՟Բ. 2։ ՟Լ՟Դ. 18. 19։)
Ընդէ՞ր զբաղմունք ձանձրութեան պղտորեն զխորհուրդս քո. (Փարպ.։)
turbidness, muddiness;
trouble, broil, agitation, disorder, confusion.
Յորժամ բարձրանան մոլարքն ի վերին անշարժութիւն մերձ, առնին պղտորումք եւ կայծակունք. (Ոսկիփոր.։)
descending to the heels;
toga, long gown or robe.
Զպճղնաւոր պատմուճանն ի բեհեզոյ։ (Ի) պճղնաւոր հանդերձին էր ամենայն զարդն։ Պատմուճան պճղնաւոր. (Ել. ՟Ի՟Ը. 39։ ՟Ժ՟Ը. 24։ Յայտ. ՟Ա. 13։)
to embellish, to bedeck, to adorn, to beautify, to set off, to trim studiously, to bedizen, to trick out.
(Զխաչն) թագաւորք քարամբք պճնեցին պատուականօք. (Անյաղթ բարձր.։)
Պճնէ զձորս իւր, եւ լնու զպորտ իւր. (Եւագր. ՟Ժ՟Գ։)
Յորժամ տեսանեմք օտար կամ աղքատ, զյօնսն ի վեր պճնեմք (յն. ի վեր ձգեմք), եւ պատնսխանոյ անգամ չվարականիմք զնոսա արժանի. (Ոսկ. հռ.։)
to bedizen oneself with coquetry and too great attention to effect, with studied neatness.
Ընդ անզարդութեան երկաթոյս սեւութեան գունոյս, պղինձ պճնելի՝ ցոյցք առաքինութեան՝ հրաշեկ լիբանանու , իմա պղինձ փայլուն. որ եւ Ծխեալ ասի. ըստ յն. լիբանանապղինձ, կամ կնդրկապղինձ։
coquettish, foppish, spruce, dandy;
cf. Պճնասէր.
Էր պճնող առ հանդերձս, եւ ձիասէր. (Խոր. ՟Գ. 31։)
ornamental.
Զամենայն պճնողական հանդերձ մի զգեցցիս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
cf. Պճնումն.
Զայն ձեւն փոխեցին ի պճնումն աբեղայից. (Վանակ. հց.։)
ornament, dress, embellishment;
cf. Պճնանք.
Զայն ձեւն փոխեցին ի պճնումն աբեղայից. (Վանակ. հց.։)
firmly, tightly, strongly;
steadily, steadfastly;
constantly, earnestly, diligently;
— չարախօսէին զինէն, they stood and vehemently accused me.
Բազում անգամ պինդ գտեալ, եւ առաւել եւս այժմ պնդագոյն՝ մեծաւ յուսով ի ձեզ. (՟Բ. Կոր. ՟Ը. 22։)
estafet, express, courier.
Հրովարտակս գրէր, պնդադեսպանս արձակէր յամենայն կողմանս տէրութեան իւրոյ. (Եղիշ. ՟Ա։ եւ Արծր. ՟Գ. 1։)
strong, robust;
brave, daring, gallant, courageous, manful;
hard, firm, solid, steady.
Զիա՞րդ կարասցուք մեք սակաւաձեռն՝ մարտնչել ընդ այնչափ պնդակազմ գնդի. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 17։)
Բայց թէ յայլմէ վարեսցուք (իՓորձութիւն), կալ պնդակազմ եւ առաքինի. (Շ. մտթ.։)
to give heart, to encourage, to fortify;
to consolidate, to strengthen.
Պնդակազմեալ զեղբարսն որ ի հռովմ էին՝ ի ձեռն թղթոյ. (Ճ. ՟Գ.։)
Հոգին սուրբ առաքի առ ձեզ, եւ պնդակազմէ ի ճշմարտութիւն. (Տօնակ.։)
առաւել պնդակազմեաց զձեզ ի գութ սիրոյ նորա. (Ոսկ. ի մելիտ.։)
strongly tied or bound, firm, steady.
Զայնպիսի սուրբն իւր կինն իբր իբրեւ զթշնամի՝ պնդակապ այլազգեացն ի ձեռս մատներ. (Ոսկ. հերոդ.։)
stiff-necked.
Որպէս Խստապարանոց. խստերախ. յն. անսանձ. εξήνιος effrenis. պինդ գլուխ.
well curved or arched.
Պնդապէտ քարշեալ. ձիգ.
Ի տեսանել զպնդաքարշ (աղեղունս), զկորովաձիգ նետսն. (Կաղանկտ.։ 3)
to harden, to grow tough;
to insist, to sustain, to be obstinate;
to pretend;
to run, to go quick;
cf. Զկնի;
cf. Զհետ;
ի պահս —, to be rigorous in fasting.
ՊՆԴԻԼ. Տալ զանձն ի ճգունս. հանապազորդել արիաբար. առաքինանալ.
ՊՆԴԻԼ. ԶՀԵՏ ՊՆԴԻԼ. διατρέχω discurro, percurro σπεύδω festino ἑπιπίπτω irruo διώκω, καταδιώκω insector, persequor. Ուժգին եւ փութով պնդութեան ընթանալ. յարձակիլ. վազել.
consistence, solidity, fixity, hardness, density, consolidation;
steadiness, firmness, constancy;
stiffness, severity, obstinacy;
strength, vigour;
sustained, unflagging or continued effort, endeavour, care, solicitude, diligence;
— որովայնի, constipation, costiveness;
պահք պնդութեան, rigorous fasting;
բազում, մեծաւ or փութոյ պնդութեամբ, carefully, diligently, eagerly, cordially, earnestly.
Գիտէիր զպնդութիւն մարդկանդ։ Պնդութեամբ սրտիւ եւ հաստատուն հաւատովք կամակար յարձակեսցուք. (Եղիշ. ՟Գ. եւ ՟Ի։)
to gaze, to stare, to look at fixedly, to fasten or fix one's eyes upon, to look upon attentively, to consider, to observe, to contemplate;
cf. Հայիմ.
ՊՇՆՈՒՄ ἁτενίζω, ἁτενῶς ἁναβλέπω , κατανοέω, προσνοέω intentis oculis prospicio, contueor, adverto. որ եւ ՊՇՆԵԼ. (իբր ուշ ունել՝ դիտել որպէս պուշ կամ ապուշ). Յառիլ. ձկտել զաչս. անթարթափ աչօք ակնարկել. ակնակառոյց լինել սքանչանալով կամ պակչելով. ձիգ ձիգ նայիլ, պաղած նայիլ.
ընդ որ խելացնորեալք անձանձրոյթ պշնուն (ընդ աստեղս) զբոլոր գիշերս զօրէն յիմարելոյ. (Պիտ.։)
Թանձրասրտացն՝ որ միշտ յերկիր եւեթ հայնէին, եւ ընդ գետին պշնուին. (Ոսկ. ես.։)
to cause to look at fixedly or attentively, to cause to rivet one's gaze on.
Տեսասէրք կաքաւչաց, որք ի բազմադարձ ոտսն զձեր աչս պշուցանէք. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)
gown, long robe.
Բառ յն. ποδήρος . Պճղնաւոր հանդերձ մինչեւ ցոտս.
horns.
Եւ իւր առանձինն ուլն զպոզանն շարժէր. (Փիլ. լիւս.։) (Իսկ ռմկ. պոզ, է նոյն ընդ պօյնուղ, եղջիւր)։
of the same kind or sort, equal, conformable.
ὀμοειδής ejusdem speciei, generis;
uniformis, conformis. Որ է ի նմին տեսակէ կամ տեսակի. համաձեւ. նոյնակերպ. համանման. համաբուն.
Որոշելով զիւրաքանչիւր անձնաւորութիւն ի համատեսակ անձնաւորութեանց. (Դամասկ.։)
Համատեսակօքն ընդ համատեսակացն կամեցաւ մարտնչել։ Նոխազս հաւասարս հասակաւ, եւ համատեսակս. (Պրպմ. ձ։)
Առաջնոցն էութեանց ընտանի եւ համատեսակ։ Համատեսակս ունել կամելով յանձինս ըստ առաքինութեան զանապական պատկերս. (Դիոն.։)
resembling, similar, like, conform.
ὀμοτύποτος ejusdem formae. Որ ունի զնոյն տիպ կամ զկերպարան. համաձեւ. նման. համանման.
Համատիպ կերպարանօք ձեւացոյց. (Դիոն. երկն.։)
cf. Համատոհմիկ.
Աղաղակէին ի ձայն մեծ ի լուր համատոհմիցն (հրէից). (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
of the same blood, consanguineous, related.
σύναιμος, -ων consanguineus. Արենակից. արեանառու. եղբայր, քոյր. մերձաւոր ազգական.
having the same trade or calling;
fellow-craftsman.
Բնաւորեալ է ախտ նախանձու առ պատուակիցս եւ համարուեստս միշտ բուսանել. (Սկեւռ. լմբ.։)
of the same race or family;
homogeneous.
ՀԱՄԱՑԵՂ ὀμόφυλος contribulis, gentilis որ եւ ՀՈՄԱՑԵՂ. Որ է ի նմին ցեղէ. համատոհմ. համազգի. ազգակից՝ մերձաւոր կամ հեռաւոր յամենայն կարգի.
Թէ զհայրն քո ատեցին, եւ զքեզ ընդ նմա, ո՞վ անսասցէ մեզ համացեղիցիս (ի մէջ մարդկան)։ Զի՞նչ. թէ՝ եւ ի համացեղիցն (մերձաւորաց թշնամանեալ լինիմք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30. 32։)
of equal glory or honour.
Ի ձեռն համափառն որդւոյ։ Զհոգին համափառ. (Լմբ. պտրգ.։)
little child, boy;
lad;
apprentice, novice, beginner;
scholar, disciple;
new, raw, inexperienced;
ignorant;
— կրպակաց, shop-boy;
— կապեղացի, pot-boy;
— նաւաստւոյ, cabin-boy.
Ո՛վ մանուկ, համբակ ես. յառաջելով ժամանակս արասցէ զքսզ բազում ինչ յայժմիկ թուեցելոցդ քեզ փոփոխեալ, եւ առ ներհակսն դարձեալ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
to rise up, to ascend, to mount, to go up;
to raise oneself, to rise, to get up;
— մտօք առ աստուած, to raise the heart to God;
հակառակ, ընդդէմ —, to revolt, to rise, to rise against, to rebel;
ի մտաց —, to grow proud;
դատախազ —, to accuse of, to charge with, to arraign, to impeach.
ՀԱՄԲԱՌՆԱՄ αἵρω, ἑξαίρω եւ այլն. extollo, elevo. որ եւ ԱՄԲԱՌՆԱԼ. Համայն բառնալ ի վեր կոյս. վերացուցանել. բարձրացուցանել. վեր վերցընել.
Համբառնալ զաչս, զգլուխ, զպարանոց, զաջ, զձեռս, զոտս, զանձն, ի վեր, ի բարձունս, շուրջ, յերկինս, ի լերինս, առ աստուած, եւ այլն։ Համբարձ զձեռն իւր ի վերայ արքայի դաւթի։ Համբա՛րձ զձեռն քո ի վերայ ամբարտաւանութեան նոցա։ Համբաձէ՛ք իշխանք զդրունս ձեր ի վեր.եւ այլն։
Զեղջիւրդ ի յամպս համբարձէր. (Շ. եդես.։)
ՀԱՄԲԱՌՆԱՄ, բարձայ, ձի՛ր, ձեալ. կ.չ. ἁναβαίνω ascendo եւ այլն. Վերանալ. բարձրանալ. ի վերա ելանել. ի վեր երեւիլ. վեր ելլալ.
Համբարձաւ աստուած օրհնութեամբ։ Համբարձցին դրունք յաւիտենից։ Համբարձաւ յերկինս։ Երթայի համբարձեալ՝ ի դիմել հոգւոյն իմոյ։ Որ շինէ յերկինս զհամբառնալ իւր (այսինքն զվերելս)։ Յաւուրս ժամանակացն այնոցիկ համբարձաւ մատաթի։ Համբարձաւ յուդա մակաբէ։ Համբարձաւ յովնաթան փոխանակ յուդայի.եւ այլն։
Ի կամարն երկնից համբարձան։ Հակառակ քո համբարձելոյն։ Անձին իմում դժնեայ դատախազ համբարձայ։ Եւ ոչ նաւ համբառնայ հանդէպ առանց ուղղչի. (Նար.։)
warehouse, storehouse, granary, loft;
larder, pantry;
provisions, furnishing, supplying, victualing;
— զօրաց, magazine;
stores, ammunition;
— անասնոց, fodder, provender;
forage.
Համբարս կերակրոց։ Համբարք նուազեալ են։ Լցին համբարօք։ Բազում համբարս դնէ։ Սպառեցին զհամբարս մթերեալս։ Ի համբարոցն (կամ րացն) բազմութիւն հայէին։ Շտեմարանք քո, եւ համբարք քո։ Առին զամենայն համբարս նոցա։ Համբարս բերդին արասցէ։ Համբարս ի ներքս արասցուք։ Գանձել ի համբարս եւ այլն։ Կուտին քեզ համբարք ի տարածանելն քան ի շտեմարանելն։ Համբարք բարեաց, կամ ոչնչից, չարի, անօրէնութեանց. (Նար.։)
larder or pantry;
granary;
magazine, mart;
emporium.
ἁποθήκη repositorium θησαυρισμός cellarium. Տեղի համբարաց. շտեմարան. մթերանոց. գանձարան. ամպար.
Զհամբարանոցս համբարօք հանդերձ այրել. (Ուռպ.։)
to warehouse;
to provide, to furnish food, to victual, to revictual, to lay in a stock of, to store;
to lay by, to hold in reserve, to amass, to gather, to treasure up.
Համբարել զիմաստից պտուղս, կամ յոյս բարի առ ի հանդերձեալսն։ Իւրումն համբարէր ազգի (զմեծութիւն). (Պիտ.։)
ՀԱՄԲԱՐԵՄ ἁποτίθημι, ἑντίθημι, τίθημι repono, recondo. կր. κεῖμαι, ἁπόκειμαι situs sum եւ այլն. որ եւ ԱՄԲԱՐԵԼ. Ժողովել համբարս կամ ի համբարս. մթերել. գանձել. պատրաստել, պահել. ժողվել, դիզել.
Ոչ համբարի ի գանձ տէրունի։ Ոչ համբարեցի նշխարս պաշարաց ի յուղին անեզրական։ Համբարեալ կան անբաւութիւնք (երախտեաց). (Նար.։)
cf. Համբաւաւոր.
Զըղձակերտ գաւառ զայրարատեան զգաւառն համբաւատենչ. (Փարպ.։)
to celebrate, to sing the praises of, to praise;
to make public, to divulge, to let out, to noise or rumour abroad, to publish, to make known every where.
Սակայն զամենայն՝ ուղեղ համբաւեաց. (Պղատ. օրին.) այս ինքն ուղեղ կոչմամբ վերաձայնեաց։
to have patience, to be patient, to endure, to suffer, to support, to bear, to undergo, to sustain;
to persevere, to remain firm and constant, to persist;
to wait;
— յամուսնութէնէ, to live single;
to live continently, chastely;
որ համբերեսցէ ի սպառ՝ նա կեցցէ, he that shall endure unto the end, the same shall be saved.
ὐπομένω, ὐποφέρω sustineo, suffero, tolero եւ այլն. διακαρτερέω perduro. Բերել յանձին սիրով եւ երկայնմտութեամբ զընդդէմսն յօժարութեան. կրել զկիրս եւ զվիշտս անտրտունջ. տանել իրաց ծանունց. հանդուրժել. ժուժկալել. հանդարտել. անխռով, եւ յուսով սպասել.
Նեղութեան համբերեցէ՛ք։ Վասն քո համբերի նախատանաց։ Չարեացս ոչ համբերիցեմք։ Բարկութեան տեառն համբերից (կամ համբերեցից)։ Որպիսի հալածանաց համբերի։ Երանեալ է այր՝ որ համբերիցէ փորձանաց։ Համբերեցէք աւուրս եւս հինգ։ Ես համբերես ձեզ։ Եւ ես քեզ համբերի զօրհանապազ։ Համբե՛ր տեառն, եւ քաջալերեա՛ց։ Համբերելով համբերի տեառն։ Համբեր անձն իմ բանի քում։ Համբերից անուան քում։ Վասն անուան քո տէր համբերի։ Որ համբերեսցէ կամ համբերեացն ի սպառ, նա կեցցէ.եւ այլն։
patient, enduring.
Ոչ եթէ որում չգտանին պիտոյքն՝ համբերօղ է, այլ որ յաննախանձելի (այսինքն յառատ) վայելչութիւնսն է, եւ չարեացն համբերէ. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
patience, suffering;
hope, expectation, confidence;
time, delay;
տանել համբերութեամբ, to be patient, to bear with patience;
կորուսանել զ—, to lose one's patience, to grow impatient;
տալ կորուսանել զ—, to put quite out of patience;
cf. Թոյլ.
Համբերութեամբ ընթասցուք ի պատերազմ։ Համբերութիւն տնանկաց մի՛ կորիցէ իսպառ։ Ի նմանէ է ինձ համբերութիւն։ Դու ես համբերութիւն իմ տէր։ Աստուած համբերութեան։ Ի համբերութիւնն քրիստոսի։ Հանդէս հաւատոցն ձերոց յօրինեալ գործ կատարեալ ունիցի։ Զհամբերութիւնն յովբայ լուարուք.եւ այլն։
Յարձակել իրաւանցն, որ պարտաւորի՝ խնդրէ համբերութիւն։ Եթէ խնդրէ համբերութիւն ամիսս չորս, եւ այլն. (Մխ. դտ. ստէպ։)
flavorous, savoury, sweet, delicious.
Ճաշակաւն քաղցր եւ համեղ. (Շ. բարձր.։)
Զճաշակ համեղ գիտութեանս ջամբել անձին. (Լմբ. համբ.։)
Տաղ համեղ. (Գանձ.։)
well flavoured, pleasant to the taste, savoury.
Համեղաճաշակ պտուղ. (Շար. Գանձ.։ Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
Համեղաճաշակ գինւոյն մատռուակ. (Գանձ.։)
to become well flavoured, sweet, appetizing;
to be agreeable to.
Ոչ համեղանայ ինձ, թէ ոչ անուանեսցի անդ յիսուս. (Ոսկիփոր.։)
proportional, analogical;
comparative.
Ի ձեռն սորա համեմատականիս գիտութեան՝ յամենեցունց պատճառն, որպէս կարող եմք, համբարձցուք. (Դիոն. ածայ.։)
comparison, confront;
proportion;
analogy, relation, conformity, correspondence, harmony, eurythmy, symmetry;
ratio, proportion;
— գրոց, collation;
բառնալ զ—ն, to disproportion;
համեմատութեամբ, proportionably, in proportion, proportionally, symmetrically;
comparatively, in or by comparison, relatively, in reference.
to season, to flavour;
to scent, to aromatize, to spice, to powder;
— աղիւ, to sprinkle with salt, to salt.
Բանն ձեր յամենայն ժամ լի շնորհօք տեառն իբրեւ աղիւ համեմեալ լիցի. (Կող. ՟Թ. 49։)
Զանհամութիւնս իմոյ անձին՝ համեմեսցես բանիւ քոյին. (Յիսուս որդի.։)
modest, decent;
reserved, moderate, temperate.
Ընդ զարդարելի ձեւով ընդ պարկեշտիւ եւ համեստիւ մտցէ։ Խօսի համեստ հայեցածոք. (Փիլ. քհ. ՟Է։ եւ Փիլ. տեսական.։)
to saddle, to harness;
հոյակապ —եալ, in superb trappings.
ἑπισάσσω , -ττω ephippia insterno. Հանդերձել կազմել զէշ կամ զգրաստ. եբր. խապաշ.
skirt of a garment.
Տեսասէրք կաքաւչաց, որք ի բազմադարձ ոտսն, եւ ի լուծեալ համտակսն զձեր աչս պշուցանէք. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)
cf. Համրիմ.
ἁποκωφόομαι obmutesco, retriceo. Համր լինել. պապանձիլ. կարկիլ. լեզուն կապուիլ.
Եղիցի ձեզ համրանալ։ Խօսեսցիս, եւ մի՛ եւս համրասցիս. (Յոբ. ՟Ժ՟Գ. 5։ Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 27։)
Համրանամ սի՛րելիք, յորժմա յանդիման ինձ նկատեմ ղլեալ իրսն հերովդի. (Բաբիղ. ի յհ. մկ.։)
Լուիցուք դարձեալ իբրեւ բանս ի համրացելոցն (յանխօս ձկանց)։ Համրացեալ անասունքն ունին փոյթ յանձին խնդրել հնարս. (Վեցօր. ՟Է։)
to make or strike dumb.
Պապանձեցուցանել. լռեցուցնել. կարկել.