living, alive;
animated, lively, vivid, vivacious, sprightly;
vital, vivifying, vivificative;
animal, beast;
կենդանեաւ՝ կենգանեօք, in one's lifetime, during one's life;
— լինել, to be alive, to live;
— առնել, to give new life to, to reanimate, to vivify;
— պահել զոք, to save anothers live;
երդուաւ ի —ն յաւիտենից, he swore by the living God, by the Eternal;
— է Տէր եւ — է անձն քո եթէ, as the Lord lives, as thy soul lives...;
— է անձն քո, արքայ, թէ գիտիցեմ, as thy soul lives, o king, I cannot tell;
— է Տէր եթէ մեռանիցի, I swear by the Lord he shall not die.
Ո՛չ կենդանեօք, եւ ոչ յետ կենդանութեան ուրեք փախչել կարիցեմ. (Բ. Մակ. ՟Զ. 26։)
life, vitality;
vivacity, animation, liveliness, spright-liness;
freshness, bloom;
health;
կրել զ—, to live, to breathe, to be living;
ի կենդանութենէ արկանել, to deprive of life, to put to death, to kill;
ի կենդանութեան իւրում;
in his lifetime, during his life;
ի — ձեր, your health !
cf. Կենդանատու.
Որ է առիթ կենաց. փրկարար. առողջարար.
cf. Կենդանատու.
ζωοδότης vitae largitor, vitam praebens ζωηρός salutaris. Տուող կենաց եւ փրկութեան. կենդանատու. փրկարար. կենսապարգեւ.
salutary, wholesome.
Ուսուցիչ կենաց, հոգեշահ, փրկարար.
բան ինչ կարճառօտ եւ կենսուսոյց ասասցէ նոցա. (Վրք. հց. ՟Բ։)
earthly, terrestrial, mundane, worldly, temporal, transitory;
biography, life;
cf. Կենցաղօգուտ.
Կարգս կենցաղականս. այսինքն բարեկարգութիւնս ըստ աշխարհի. (Խոր. ՟Բ. 3։)
Առ ի յապրուստ կենցաղական կարգաց (այսինքն կեցելոյ) նորս իսրայէլի ի սովամահ կորստենէ. (Յհ. կթ.։)
useful to the world, to every one;
of public utility;
useful, interesting.
βιωφελής vitae utilis. Որ ինչ է յօգուտ կենցաղոյս. օգտակար կենաց, եւ աշխարհի.
meat, eatables, nourishment, aliment, subsistence, food, victuals;
repast;
bait, food, provender, pasture;
prey;
fuel;
ունի՞ք ինչ —, have you any thing to eat ? — եւ ըմպելի, eating & drinking;
քաղցր ի —, sweet to eat;
— վատառողջ, misdiet;
առողջարար —, wholesome food;
ազնիւ՝ քաղցրանամ՝ փափուկ —ք, exquisite, delicious, dainty meats;
թշնամիք մեր՝ — մեր են, we can eat up our enemies like bread;
մատնելոց են նոքա ի — ձեզ, they shall be your prey;
— տալ՝ արկանել, to give to eat, to feed;
առնուլ ի —, to take for nourishment;
— առնուլ, to eat, to feed, to take food;
— լինել, to be the prey of;
— սրոյ առնել, to put to the sword;
— լինել հրոյ, to be for fuel to the flames;
—ք որովայնի եւ որովայն — կրոց, meats for the belly the belly for meats;
cf. Զուգեմ.
Ցողուն եւ փայտ ի կարակուր հրոյ ժողովեն. (Սարկ. հանգ.։ անսովոր է հոլովս քերթողական.)
to eat, to mess, to nourish or feed oneself, to live, to be fed.
Մարդ որ փորձի եւ ոչ կերակրի բանիւն աստուծոյ, նա ապրել ոչ կարէ. (Մեկն. ղկ.։)
frugal fare, scarce nourishment.
Որ կերակրիկ աղքատացն հանիցեն։ Ոչ յագուրդ եւ փրկութիւն, այլ ի պէտսեւեթ է նոցա կերակրիկն։ Յամենայն աւուր մուրիկ լինին, եւ ոչ զկարեւոր կերակրիկն կարսն ժողովել. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
cf. Կերակրչութիւն.
Կերակրելն. սննդարարութիւն. դարմանատրութիւն. մանաւանդ՝ Մատակարարութիւն. տնտեսութիւն, cf. ԿԵՐԱԿՐՉՈՒԹԻՒՆ.
act of nourishing, sustentation;
stewardship, administration, management.
ԿԵՐԱԿՐՉՈՒԹԻՒՆ τροφημότης nutritio եւ διοίκησις administratio. որ եւ ԿԵՐԱԿՐՈՂՈՒԹԻՒՆ, իբր Մատակարարութիւն. տնտեսութիւն.
eating, tearing, devouring;
gnawing;
corroding;
weevil, worm;
moth.
Յանկարծակի յարիցեն կերիչք նորա. (Ամբ. ՟Բ. 7։)
stuffing, eating to excess, gluttony.
պահք դադարեցուցանեն զլկտութիւն, որ ի կարողութենէ եւ յարբեցութենէ յառաջագայի. (Յճխ. ՟Թ։)
sick, sickly, unhealthy, infirm;
— է, he is sick.
νοσώδης, ἑνοχλείθεις morbidus, molestatus եւ այլն. (որ ի Հին բռ. գրի եւ Հօդ, կամ Հաւդ. լծ. եւ Խոց. խէթ. խիթ. ախտ) Հիւնադ. ախտաժէտ. տկար՝ ըստ մարմնոյ կամ ըստ հոգւոյ.
Խօթ աչք զարեգակն ոչ կարէ տեսանել. (Նար. երգ. տե՛ս եւ ԽԷԹ.)
silly, simple;
stupid foolish.
որ եւ ԽՕԹԱՍԻՐՏ. Հիւանդամիտ. տկարամիտ. ծանծաղամիտ. Դանդաղ. տարտամ. հեղգասիրտ. եւ Անառողջ մտօք. միտքը բանձր, ծոյլ եւ չարամիտ.
to be sick, ill, indisposed, unwell, poorly.
ἁρρωστέω, μαλακίζομαι aegroto, langueo ἁλγέω doleo ἁποκάμνω laboro. հիւանդանալ. ախտանալ. տկարանալ. որ եւ Աշխատիլ ասի. հիւընտնալ. ... տե՛ս (՟Դ. Թագ. ՟Ա. 2։ Դան. ՟Ը. 27։ Փիլիպ. ՟Բ. 27։)
Կամ Ցաւ ինչ կրել. ցաւագնիլ. կարեւէր խոցիլ ի սիրտ.
to feign sickness.
ԽՕԹԱՊԱՏՃԱՌ ԼԻՆԵԼ. Պատճառել զխօթութիւն. հիվանդ ձեւանալ. պատճառ բերել զտկարութիւն.
արի՛ գնասցո՛ւք. (եւ նա խօթապատճառ լնէր, եւ ոչ կարէր ի տեղւոյն խաղալ. Բուզ. ՟Դ. 10։ Ճ. ՟Բ.։)
siekness, illness, indisposition, infirmity.
Սակս յոլովակի տկարանալոյն խօթութիւն՝ զոր ի բազմօրինակ մեղսն. (Պրպմ. ՟Լ՟Բ։)
cf. Խօսակից լինիմ.
Առ տէրն սկսանի վերստին խօսակցել։ Դաւիթ աստուծոյ խօսակցեցաւ զանազան կարգաւ սաղմոսացն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
speaking;
mediator.
Այլ ոմն ձիս խօսնական՝ կարծրերախ։ Ամենակալդ ձեռօք զխօսնականացս շարժողական գործի ըմբռնեալ՝ ազդեա՛ զօրութիւն ձայնի. (Նար. ՟Ի՟Բ. ՟Լ՟Ե։)
faculty of speech.
կարողութիւն կամ ներգործութիւն խօսելոյ, եւ յայտնելոյ զմիտս.
gifted with the faculty of speech;
endowed with reason, rational.
λαλητός, λογικός loquendi facultate praeditus. Ունակ խօսից, բանից. բանականութեան, եւ կարողութեան խօսելոյ. բանական. բանաւոր.
word;
speech, language, tongue;
discourse, sermon;
saying;
diction;
talk, conversation, chat;
word, promise;
report, news;
— ընդ Աստուծոյ, prayer;
— հաւու, cock-crowing;
խօսս արկանել՝ առնել, to speak, to talk;
խօսս առնել՝ դնել, to compose, to write;
ի խօսս գալ՝ մատչել, to begin to speak in one's turn;
to converse, to talk;
ի խօսս առնել, to cause to speak;
ի խօսս լինել՝ — կանաց or լեզուաց լինել, to be the public scorn, to become a bye-word;
կարճել զխօսս ուրուք, to interrupt a person, to break in upon;
—քո յայտ առնեն զգեզ, thy speech bewrayeth thee;
cf. Բան.
fold, plait;
wrinkle;
in folds, in plaits;
— առնուլ, to flow gently, to ripple, to undulate;
— ի — առնուլ, to flow loosely, to curl, to float, to wave.
Որպէս գլորեալ մատեանն՝ կարգաւ զծալսն բանալով ընթերցօղն. (Նչ. եզեկ.։)
outlay, expenditure;
cost;
expense;
consumption;
waste, damage;
sale;
մանր —ք, trifling expenses;
տարապարտ՝ աւելորդ —ք, useless, superflous, exhorbitant expenses;
առանց ծախուց, gratis;
սակաւ ծախիւք, at a slight cost, cheap;
—իւք իմովք, ազգին, բարեկամին, at my, at the nation, at his friends cost or expense;
ծախս առնել, առնել —ս մեծամեծս, to expend;
to make great expenses, to spend a great deal;
to live in great stile.
Որ թէոք վաճառակից նոցա եղեալ էր, ոչ կարէր այնպէս ճշգրտել զանուն եւ ծախս նոցա. այսինքն զիրսն վաճառելիս. (Նչ. եզեկ.։)
to spend, to expend;
to eat, to use, to consume, to waste, to reduce to nothing, to exhaust;
to absorb;
to devour;
to corrode;
*to sell;
— զժամանակն, to waste, to throw away one's time;
— զինչս, to dissipate one's fortune;
զվաստակս —, to lose one's labor, to have one's labor for one's pains;
ի զուր զբանսն —, to speak to no purpose, to talk to the winds;
հրոյ —, ի հուր —, to consume by fire;
— առաւել քան զսովորականն, to exceed the ordinary expenditure.
Զծախ իւղոյն յարգէ, եւ զծախելեացն յիշատակարան պատմեն ամենայն ուրեք. (Կորիւն.) (այսնքն ծախողաց, կամ մարիամու)։
that knows secrets.
Ի ծածկագիտէն չկարեմք թաքուցանել. (Խոսր.։)
covering, cover, lid.
hiding, concealment, secret;
cover, covering;
dress;
եր զխաւար ի —իւր, he made darkness his secret place;
— թաղման, shroud;
— անկողմոյ, counterpane;
— կահուց, cover;
— կառաց, hammer-cloth;
— ձիոց, horse-cloth;
housing;
— նաւուց, awning.
կարօտ է ամենայնի, յարկաւ եւ ծածկութիւ. (Մանդ. ՟Ը։)
veil, muffler;
roof, cover, refuge, shelter.
Ծածկոյթ. ծածկարան. քօղ. եւ Հովանի.
Դիւրաւ առնոյր զծածկոց երեսաց կտակարանացն աստուծոյ. (Ուռհ.։)
to fill with holes, to bore, to pierce.
cf. Ծակոտկեան.
ԾԱԿՈՏԿԷՆ. գ. Ազգ հալուէի, որ կարծի լինել խեցեմորթ անուշահոտ, իբր Եղունգն, կամ Կնդրուկ երեւելի (այսինքն թափանցիկ) ասացեալ ի սուրբ գիրս.
adorned with flowers, flowery;
palm-sunday;
— բոլորք, garland, wreath of flowers.
ԾԱՂԿԱԶԱՐԴ. գ. Տօն արմաւենեաց՝ յաւուրս գարնանային ծաղկաւէտ վայելչութեանց. ծառզարդար. որպէս եւ Երկրորդ ծաղկազարդ ասի կիւրակէն զկնի համբարձման, զի յայնժամ ըմտ կարգի պաշտամանց լինի վերստին ընթերցուած աւետարանաց բուն ծաղկազարդի։ Շար. խորագր։ Տօնացոյց.։
to cause to flower or flourish;
to adorn with flowers.
Յիշատակարանս առանձին մատնանշան ծաղկեցուցանել. այսինքն ի լոյս ընծայել շարագրութեամբ. (Կորիւն.։)
cf. Ծաղրալից;
risibility.
ԾԱՂՐԱԿԱՆ. գ. Ծիծաղականն գոլ, կամ ունակ կարողութեան ծիծաղելոյ. եւ Ծիծաղականութիւն.
to chew;
to reflect, to ruminate.
Զի մի՛ զկոշտ հերձուածողական կարծեացն ի բերան առեալ ծամիցեմք. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։)
blunted, pointless;
cut off, mutilated, maimed, mangled;
— առնել, to blunt, to render pointless;
to cut off the extremities, to mutilate, to maim, to mangle;
to lop off;
to retrench, to curtail, to abridge.
Զապառաժս զայս եւ զկարծացեալ յիմարութիւնս փոքր մի ծայրակոտոր փշրեցի. (Կլիմաք.։)
Ծայրակոտոր իմաստք, կամ վնասկարութիւնք. (Թէոդոր. մայրագ.։ Նար. ՟Ի՟Ը։)
cf. Ծայրակոտոր.
Զապառաժս զայս եւ զկարծացեալ յիմարութիւնս փոքր մի ծայրակոտոր փշրեցի. (Կլիմաք.։)
Ծայրակոտոր իմաստք, կամ վնասկարութիւնք. (Թէոդոր. մայրագ.։ Նար. ՟Ի՟Ը։)
heavy, weighty;
massive, voluminous, great;
difficult, bard, onerous, laborious;
disagreeable, troublesome, importunate;
grievous, serious, preponderating;
sluggish, tardy, dull;
hard (of hearing);
strong, rank;
grave;
— քուն, deep sleep;
— կերակուր, indigestible food;
— շունչ, bad breath;
— հարուած, violent blow;
— կին, woman with child;
ծանունս սխալել, to be greatly mistaken;
ծանունս լսել, to give no ear, to pretend not to hear;
— թուիլ, to take ill, to be displeased, angry, enraged;
մի ինչ — թուեսցի քեզ, do not take it ill, do not be displeased;
— է քեզ բանգ այդ, the thing is above your ability;
— է ինձ, that is a heavy sacrifice for me;
թողէք զ— օրինացն, yon have omitted the weightier matters of the law;
heavily;
grievously;
deeply;
vigorously;
seriously;
painfully.
Ի վերայ արկանեմք զկարծրագոյն զդեղն, եւ ծանր ըմպելին. (Ճ. ՟Ա.։)
Ոմանք ի շանց ոչ կարացեալ զօրութեամբ մարմնոց կռուել՝ մեծամեծս եւ ծանունս հաջեն. (Պտմ. աղեքս.։)
to oppress, to overload.
Մի՛ ծանրաբեռնեսցուք առաւել քան զոր կարեմս բերել. (Ածաբ. մկրտ.։)
additional burden, surcharge.
Իսկ ի տրտմականսն՝ ծանրաբեռնութեանն ի ներքոյ դնանիլ տկար բնութեանս. (Յհ. իմ. ատ.։)
stupid;
peevish, obstinate.
Ուսուցիչ, որ զծանրամիտս վարժել կարասցէ. (Կլիմաք.։)
to weigh, to be heavy, to grow dull;
to increase, to grow heavier;
to grow worse, to become more grievous;
to be angry, enraged;
— աչաց, to be oppressed by sleep;
to become purblind, to lose one's sight;
— ականջաց, to become hard of hearing;
— կնոջ, to be with child;
— ումեք, to be a burden or a charge to, to molest;
ծանրացեալ ի հոգոց, loaded with anxieties;
careworn;
ծանրացեալ ալեօք, bowed down by the weight of years;
ծանրացեալ էր հասավաւ, he was very old;
ծանրասցի գործ նոցա, let more work be laid on them;
ծանրացաւ պատերազմն ի վերայ նորա, the battle went sore against him.
Որպէս բեռն ծանր ծանրացան ի վերայ իմ։ Փոքրել զհերս իւր. զի կարի ծանրանայր ի վերայ նորա։ Ծանրացան ձեռն յովսեփայ ի վերայ ամուրհացւոցն, կամ պատերազմն ի վերայ սաւուղայ։ Ծանրասցի անձն իմ ի վերայ նոցա։ Իբրեւ ետես փարաւոն, ծանրացաւ սիրտ նորա։ Գուցէ ծանրանայցեն սիրտք ձեր շուայտութեամբ։ Ոչինչ ծանրացայ ձեզ։ Գործէաքվասն չծանրանալոյ ումեք։ Մի՛ ծանրասցի եկեղեցւոցն. եւ այլն։
baggage;
furniture;
household goods, chattels;
wealth, possessions;
weight.
Ծանրութիւն զարդուց եւ սպասուց. կահ կարասի. աղխ.
man-servant, domestic, waiter, boy, valet, footman;
slave;
vassal, dependent, subject;
ազնիւ, հաւատարիմ —, good, faithful servant;
վարձ —ի, wages, hire;
գրատ or նշամազգեստ —ի, livery;
— առնուլ, to hire or engage a servant;
արձակել զ—, to discharge or dismiss a servant;
ի բաց արձակել զամենայն զ—ս, to clear the house;
նորոգել զամենայն զ—ս, to engage new servants.
ԾԱՌԱՅ. ա. Իբր Ծառայական, կամ որ ի կարգի ծառյութեան.
cf. Ծառայազուն.
Ծնունդ ծառայի կամ աղախնոյ. ի կարգէ ծառայազանց. ստրկածին.
fellow-servant, helpmate;
colleague, fellow-member, fellow-professor.
(Յովնան) ի ձեռաց ծովուն եւ ի ծառայակցէն իւրմէ ոչ կարաց փախչել. ծովն գտեալ զծառայակիցն իւր, եւ այլն. (Ոսկ. ապաշխ.։)
masticatory;
—ք, teeth.
Որ կարէ ծասքել. գործիք ծասկելոյ. ատամունք.
mastication.
Անչափ ծարաւովն՝ որ առ քրիստոս. այսինքն կարօտով. (Նար. երգ.։)