cf. Դիցամոլ.
Մոլեալ ի դիս. կռամոլ.
Տեղի զոհարանաց դիւցամոլ կռապաշտիցն. (Կաղանկտ.։)
cf. Դիւցընկէց՞՞՞բարձունք.
to discontinue, to cease.
ԴԼԱՄ կամ ԴՂԱՄ. Դուլ եւ դադար առնուլ. հանդարտիլ. դադար կենալ, դադրիլ.
Ամենեւին ոչ տային դլալ (կամ դղալ), եւ դադարել նոցա. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 2։)
Հա՛պա մի՛ դլար, եւ մի՛ դադարեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Դելփին.
cf. Դելբին։
cf. Դելփին.
• տե՛ս Դելփին։
tripod;
trivet.
cf. Դկուղ.
free-footed.
worthy or becoming to the nation.
sensible;
sensitive.
Զգալի. երեւելի.
Ազդելի եւ սահմանելի տարերցս։ Ազդելի աշխարհ. (Վեցօր. ՟Ա. ՟Բ։)
Ի մարմինս ազդելիս։ Շնչաւորս եւ ազդելիս. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։ Վեցօր. ՟Գ։)
the senses.
vicar;
vice-president;
successor.
διάδοχος successor Որ կալեալ ունի զաթոռ իշխանութեան նախորդին իւրոյ. աթոռաժառանգ. գահակալ. յաջորդ. նոյն աթոռը անցնօղ, տեղը բռնօղ. եէրինէ կէչէն, խալէֆ. առաւել սեպհական կաթուղիկոսաց.
Խնդրեցին ի Վռամայ ա՛յլ աթոռակալ։ Կանայք աթոռակալացն սրբոց։ Այս աթոռակալ խնդրելի՝ այսմ վեհագունի։ Ժառանգք եւ աթոռակալք։ Աթոռակալն եւ արեանառուն մեծի Լուսաւորչին. (Խոր. ՟Գ. 64։ Յհ. կթ.։ Նար. մծբ.։ Շ. ատ. եւ Շ. ընդհ.։)
Ոչ պակասեցին աթոռակալք եւ գահակալք մինչեւ ցՀերովդէս այլազգի. (Տօնակ.։)
Լինել աթոռակալ աթոռոյ քաղաքին. (Հ=Յ.։)
ըստ յետին դարուց առաւել, որպէս Փոխանորդ. երկրորդն. տեղակալ. վէքիլ, վէզիր. լտ. վիգարիուս.
Ասէ ցնա աթոռակալ թագաւորին... պատրիկն. (Ճ. ՟Ա.։)
vicarship, vicarage;
possession of a chair, succession to a dignity.
Ունելն զիշխանութիւն իրիք աթոռոյ. գահակալութիւն. եւ Յաջորդութիւն, կամ փոխանորդութիւն.
Յաղագս աթոռակալութեանն Սահակայ։ Յեօթներորդում ամի աթոռակալութեան սորա. (Խոր. ՟Գ. 32։ Յհ. կթ.։)
Հանդերձեալ էք զանուանակցութիւնդ եւ զաթոռակալութիւնդ (ճշմարտին Էմմանուէլի) ոչ միայն օրինակաւ կոչել, այլ եւ արդեամբք եւ ճշմարտութեամբ. (Շ. թղթ.։ ՟Յոքն. Աթոռակալք, գահակալք.)
Աթոռակալութեանց նախագահից. (այս ինքն պատրիարգաց). (Նար. ՟Գ։)
cf. Ալի.
• , յգ. ալք «ծննդկաններին թշնամի՝ այլանդակ կերպարանքով մի չար ոգի» Տա-թև. ամ. 574. հարց. 150. Ախտարք. որ և ալի Ադամ. 37 (դևք, սատանայ, քաջք և ա-լին),
• =պրս.❇ al «ախտ ինչ սատակիչ, որ պատահի կնոջ, որ նորոգ ծնեալ իցէ զմանուկ իւր. և այս դիպի նմա յօրէ ծննդեան մինչև ցօրն եօթներորդ». մեր մէջ, թերևս և պար-սից մէջ, չար ախտը անձնաւորուած է իբրև չար ոգի. հմմտ. փարսի al «այլանդակ կանացի կերպարանքով առասպելական մի հրեշ»։-Հիւբշ. 262։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Պատկ. Maтep. II 4։ Աւիշան, Հին հաւ. 222 ալք «անդունդ» բառից, որ կցում է գոթ. hell «դժոխք» ռառին։ Սագրզեան, ՀԱ 1909, 335 սու-մեր. alal «մի չար ոգի»։
• ԳՒՌ.-Շատ տեղ պահուած է ալք ձևով. տե՛ս Բիւր. 1898, 296-7 և 1899, 70 Աբե-ղեան, Arm. Volksgl. 118, Աճառ. Գւռ. բառ. 53։ Ագլ. օլ. Ննխ. ալէհար ըլալ «յանկարծա-կան մի բանից սաստիկ վախենալ» (հաղոր-դեց Ա. Զամինեան, նամակ 1927 յունիս 13). բառը ցոյց է տալիս, որ արմատն է ալ և ո՛չ ալք։ Նոյն արմատից են նաև ալոց-գալոց Մշ. «փորձանք, պատահար», ալոց-գալոց լինել «յանկարծ կորչիլ, անհետանալ. 2. յանկար-ծական մի փորձանքի ժամանակ գլուխը կոր-ցընել», ալոց աշխարհ (կամ երկիր) Սեբ. «հեռավոր անծանօթ երկիր»։
• ՓՈԽ.-Կպդվկ. յն. ἅλης «ծննդկան կանանց և նորածին մանուկներին վնասող մի չար ոգի», ἀλοῦς «մութ գիշերները թափառող և մասռկանց վնասող մի չար ոգի» (Karoli-des KA, συγϰρ, 136-8), ուտ. հալ «ալք. քաջք», հալբաֆտի «դիւահար»։ Քրդ. ալթ «նոյն նշ.» (Ալիշան, Հին հաւ. 226). վրաց. ալի «անտառի ոգի»։
կամ ԱԼԻ. Սեռն. լիսեռն. առանցք անուոյ, աղօրեաց. կամ ճախարակ։ (Իսկ յն. ἅλη է թափառումնս որպէս եւ ἁλέω աղալ)
Ալի հոլովելով՝ ոչ փոխէ զտեղին. ինքն յինքեան շրջելով՝ ոչ մատչի ի բաց. նոյն օրինակ եւ երկին պատի յինքեան՝ ոչ տեղափոխութեամբ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 55։)
alabaster
cf. Ալաւսունք.
• «բազմաս-տեղք, բոյլք համաստեղութիւնը» Հին բռ. Ճառընտ. Վրք. և վկ. ա. 682. -երկու ձևերից մին սխալ գրչութիւն է։
• Բառ. երեմ. էջ 7 գրում է ալասուն և մեկնում է «բազմատաղ»! Ալիշան, Հին հաւ. էջ 114 մեկնում է «Սայլն» (Մեծ արջ)։
the pleiades or pleiads;
cf. Բազմաստեղք.
• «բազմաս-տեղք, բոյլք համաստեղութիւնը» Հին բռ. Ճառընտ. Վրք. և վկ. ա. 682. -երկու ձևերից մին սխալ գրչութիւն է։
• Բառ. երեմ. էջ 7 գրում է ալասուն և մեկնում է «բազմատաղ»! Ալիշան, Հին հաւ. էջ 114 մեկնում է «Սայլն» (Մեծ արջ)։
gray-haired, gray-headed.
cf. Ալիասաստ.
farinaceous, mixed with flour, mealy.
meal-man.
cf. Ալեւորութիւն.
γήρα senectus Ալեւորութիւն. աւագոյթ ծերութեան. հալւորութիւն. գօճալըգ. փիրլիք. քեմալիյէթ.
Որ ի ծերութեան զպատշաճն գործիցէ, որ յալեւոյթն դառնայցէ (ի լաւ անդր). (Ոսկ. եբր. ՟Է։)
gray-haired;
old man.
πολιός canus Ալիս ունղ ի մօրուսն. սպիտակացեալ մօրուօք եւ հերովք. հասեալ ի խոր ծերութիւն. ծեր. հին աւուրց. հալւոր, ճերմակ մօրուք. գօճաման, ագսագալլը, իխթիյար.
Ճշմարիտն ալեւորաց՝ ո՛չ մարմնով, այլ մտօք։ Ալեւոր հերովք, ալեւոր եւ խորհրդովք։ Ալեւոր հերով։ Ալեւորք հերօք. (Փիլ. լին.։ Ածաբ. մակաբ.։ Պտմ. աղեքս.։ Յհ. կթ.։)
Գարշելի ալեւոր։ Ի մեծամեծաց եւ յալեւորաց իսկ զոք ի մէջ ածցուք։ Միթէ զերիցա՞նց պատուոյ ասիցէ. ո՛չ, այլ զալեւորաց։ Այր ալեւոր իբրեւ հին աւուրց, եւ լի իմաստութեամբ ... Ասեն՝ ո՛չ զսովորական ձայնն, թէ ահաւասիկ ես եւ մանկունք իմ, այլ թէ մեք եւ ալեւորս մեր. (Խոր. ՟Բ. 85։ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ Արշար.։)
to grow gray-haired, to grow old.
πολιοῦμαι canesco Ալեւոր լինել. ծերանալ յոյժ. հալւորնալ. գօճամագ.
Ալեւորեալ եւ լի աւուրբք։ Մինչեւ յալեւորել եւ ի ծերանալ մի՛ թողուր զիս. (Ծն. ՟Ի՟Ե. 8։ Սղ. ՟Հ. 18։)
Յոլովակի, որպէս վաթսնամենին ալեւորել. իսկ սակաւաւոր, որպէս ումեմն վաթսնամենի ո՛չ ալեւորել. (Պորփ. եւ Նիւս. բն.։)
Ծերք ձեր՝ աստուածային հանճարով ալեւորեալքն. (Ոսկ. գծ.։)
Սպիտականալ հերաց կամ մօրուաց իբրեւ զալիս փրփրեալ. աղարմագ.
Հեր գլխոյն ալեւորեալ էին, այլ մուրուքն սեաւ. (Բուզ. ՟Դ. 56։)
old age, the state of being gray-haired.
πολιότης, πολιά canities Խոր ծերութիւն ալեւորաց. հալւորութիւն. իխթիարլըգ.
Տարօքն միջավայր լինի ընդ մանկութիւն եւ ընդ ալեւորութիւն. (Մխ. բժիշկ.։)
Նմանութեամբ Կատարելութիւն. քեմալիյոթ.
Ալեւորութիւն գիտութեան. (Լմբ. սղ.։)
hallelujah.
կամ ԱԼԷԼՈՒԻԱՅ. որ եւ ԱԼԷԼՈՒ. ἁλληλοώια alleluja բառ եբր. հալելու իահ Օրհնեցէ՛ք զԱստուած, կամ գովեցէ՛ք զՏէր. երգ փառաբանութեան.
Գլուխ բանից բարբառոյն եւ վախճան եդին զալէլուիայ. (Գ. Մակ. ՟Է. 9։)
Օրհնութիւն գովութեան ... Ալէլուիա ... Ալէլուիա. (Սղ. ՟Ղ՟Դ. ՟Ճ՟Դ. եւ այլն։)
Լուայ ձայն մեծ բազմութեան յերկինս՝ ասելով, ալէլուիա։ Եւ կրկին անգամ օրհնեցին եւ ասացին, ալէլուիա. (Յայտ. ՟Ժ՟Թ։)
Ալէլուիա, որպէս նախագոյն թարգմանեցին, գովեցէ՛ք զՏէր է. եւ արդ նշանակէ ալէլու՝ գովեցէ՛ք. իսկ իա՝ զՏէր կամ զԷն. (Եպիփ. սղ.։)
gray, gray-haired.
Ոյր մօրուքն խառն են ալեօք կամ սպիտակութեամբ. գըռ սագալլը.
Սուրբն Մարկոս էր ալէխառն։ Յերրորդ մասն հասակի խառնին ալիք, եւ լինի մարդն ալէխառն. (Հ=Յ.։ ՃՃ.։ Ոսկիփոր.։)
subject to tempests, tempest-beaten, floating, agitated, troubled;
— առնեմ cf. Ալէկոծեմ;
— լինիմ, cf. Ալէկոծիմ.
to beat to and fro;
to agitate violently, to trouble.
Կոծեալ՝ ծփեալ՝ բախեալ յալեաց. խռովեալ. ուր իցեն յոյզք ինչ եւ ծփանք. չալգանըճը. մուղդարիպ.
Մինչդեռ ալէկոծն ծովածուփ իցէ ի մէջ բազում փորձութեանց։ Նմանեալ իսկ էր ծովածուփ ալէկոծն խռովութեանց։ Ակնկալցեն ամենայն հոսանաց, եւ ալէկոծ ծփանաց։ Հեղձեալ ի ծով աշխարհիս ալէկոծ կենօք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։ Եղիշ. ՟Բ։ Մաշկ.։ Երզն. մտթ.։)
Բռնութիւնք հողմոյն ամբոխեալ զծովն՝ ալէկոծս առնիցեն զեզերսն. (Վեցօր. ՟Ը։)
Տարի ողջ հանդերձեալ էր (տապանն) ալէկոծ լինել։ Ընդ ծով անցանել, եւ ալէկոծ լինել. (Փիլ. լին.։)
Յամենայն կողմանց ալէկոծ լինէին միտք նոցա. (Եղիշ. ՟Ը։)
κυμαίνω fluctuo Կոծել ալեօք. ալէկոծ առնել. ծփել. տատանել. եւ նմանութեամբ՝ խռովել. տակնուվրայ ընել. չալգաթմագ. ալթիւսթ էթմէք.
Ալեաց սաստումն ալէկոծէ զնա անհաստատուն։ Ալիք յանցանաց զիս ալէկոծեն. (Նեղոս.։ Շար.։)
Ալէկոծեն զմիտս եւ զզգայութիւնս։ Որ ալէկոծէ զմիտսն։ Մի՛ խռովեցուցաներ զամբոխեալս, մի՛ ալէկոծեր զբքացեալս. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։ Լմբ. սղ.։ Նար. ՟Ժ՟Է։)
to float, to chafe, to grow troubled or agitated.
Ալէկոծ լինել. ծփիլ. տատանիլ. խռովիլ. չալգանմագ. մուղդարիպ օլմագ.
Ալէկոծիմ հողմով անօրէնութեան իմոյ։ Ալէկոծի անհնարին ծփանօք. (Շար.։ Պիտ.։)
Մի՛ նաւ հոգւոյս ալէկոծեալ (լիցի)։ Մի՛ ընկղմեսցի նաւ հաւատոց մերոց ի մէջ ալէկոծեալ մեղաց ծովու։ Զանքոյթ կայանսն ի մրրկաց եւ ալէկոծեալ խռովութեանց. (Նար. ՟Ձ՟Է։ Եղիշ. ՟Ը։ Պիտ.։)
agitation of the sea, storm, tempest;
trouble, agitation.
κύμανσις fluctuatio, κλύδων, χειμών tempestas, aestus Կոծումն ալեօք. ծփումն. տատանումն. եւ Ծուփք. խռովութիւն. յոյզք. փորձանք. արկածք. թէմէվվիւճ. ֆուռթունա. հարեքէթ.
Նաւապետես, զնաւդ զերծո՛ յալէկոծութենէ։ Զծովային մրրկացն ալէկոծութիւն լուծանել ... Յաշխարհականս ալէկոծութենէ ... Ալէկոծութեամբ սահուն եղեալ կենցաղս։ Ալէկոծութիւն ծփանացս։ Պատմեաց զնեղչացն դաւաճանութիւն, եւ զազգի ազգի ալէկոծութիւնն։ Համօրէն աշխարհի ալէկոծութիւնն (յերեսաց ջրհեղեղի). (Մանդ. ՟Գ։ Պիտ.։ Նար. ՟Լ՟Բ։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Շ. մտթ.։)
cf. Ալէկոծութիւն.
Ալէկոծիլն. ալէկոծութիւն. ամբոխումն.
Զալէկոծումն իւրոց խորհրդոց նիւթեալ մրրկէ. (Լմբ. սղ.։)
floating, swelling, rough.
Ալեօք տանջօղ, ալիս յարուցանօղ. ամբոխիչ, եւ ամբոխեալ.
Ի ծուփս բազմավտանգս ալէտանջ հողմոց։ Յալէտանջ նոցին (կանանցն) ծփմանց զերծեալ. (Նար. ՟Ծ՟Դ։ Լմբ. առակ.։)
ԱԼԷՏԱՆՋ ԼԻՆԵԼ. Ալեօք տանջիլ. ալէկոծիլ.
Ծով միշտ հանապազ ի ծուփ է, եւ յալէտանջ լինել. (Լմբ. սղ.։)
axle;
millstone;
pulley;
phantom.
• «առանցք, երկանաքար կամ ճախա-րակ». մէկ անգամ գործածուած է Փիլ. ել 509. «Ալի հոլովելով՝ ոչ փոխէ զտեղին. ինքն յինքեան շրջելով՝ ոչ մատչի ի բաց. նոյն օ-իինակ և երկին պատի յինքեան, ոչ տեղա-փոխութեամբ»։
• Այս վկայութեան մէջ ալի անշուշտ ուղ-ղական է. բայց ՆՀԲ կարծում է, որ կա-րող է նաև սեռական լինել, ուստի և նշանակում է ալ, սեռ. ալի, կամ ալի, սեռ. ալւոյ։ ՋԲ ունի միայն ալի ձևը։ Պէտք է կարծել, թէ ՆՀԲ-ի ենթադրած ալ ձևը ճիշտ չէ։-Բառիս մեկնութեան հա-մար ՆՀԲ յիշում է յն. ἀλη «թափա-ռումն» և αλέω «աղալ»։
Պիտակ եզականն բառիս Ալիք. տալղա.
Յեզերս՝ սպիտակացեալ ալի ցուցանել։ Զծովու զահադին ալի։ Ես եզէց ալի;
եւ հեղձուցանեմ զնա։ Վերանայր ալի առ ալի։ Գնաց լուանալ ի ծովն, եւ հարեալ ալոյն՝ առ զսկին ի ձեռանէ ծառային. (Պիտ։ Մագ. Ե։ Եփր. յհ. մկր։ Ճ. Ա։ Վրք հց։)
Իբրու թէ ալի ինչ ի ներքոյ եզերացն բեկեալ տարածեցաւ. (Բրս. բարկ։)
Եւ իբր ալիք մօրուաց. ագ սագալ.
Ալի ծովու, եւ ալի մարդոյ. (Երզն. քեր.)
Զերիտասարդսն իբրեւ յալւոյ ծերս զգաստագոյնս ցուցցուք. (Ոսկ. մ. բ. 24։)
having large waves, swelling, stormy;
subject to tempests.
Ուր իցէ սաստ կամ սաստկութիւն ալեաց. ալէկոծ. ալէտանջ. ֆուրթուալը. տալղալը.
Աշխարհս է ծով ալիասաստ. (Կրպտ.։)
meal, flour;
ցանել զ— ի վերայ, to powder or whiten with flour.
• , հնագոյն ձևն է ալևր «ալիւր» ՍԳր. (հետևում է ր հոլովման. բայց կայնաև սեռ. ալևրոյ Եփր. թգ. 434, ալիւրոյ 435. յետնա-բար եղել է ո հլ.). ընդհանրացմամբ «որևէ նուրբ փոշի». ինչ. ալիւր գործելւոյ «ածուխի բարակ փոշի» Տաթև. ամ. 231. այս բառից ալիւրադիւթ «ալիւրով հմայող» Մխ. Երեմ. Վահր. յայտ. գարէալիւր Վստկ.։
• = բնիկ հայ բառ՝ հնխ. al «աղալ» արմա-տից. ամենամօտիկ ձևն է յն. ἅλευρον «ա-լիւր»։ Հարց է թէհայբառը փոխառութի՞ւն է յունարէնից, թէ նրա հետ միասին պատկա-նում է հնխ. al=հյ. աղալ արմատին, որի վրայ մանրամասն տե՛ս առանձին։ Lag. Ur-gasch. Arm. 904, Arm. stud. § 28, Bugge KZ 32, 40 և Meillet (անձնական) համարում ևն թէ հայ բառը փոխառութիւն է. հին հայոց ծանօթ չէր ալիւրը. նրանք գործածում էին կորկոտ կամ ձաւար, այսինքն ցորենը պար-զապէս սանդի մէջ ծեծում և այնպէս խոշոր խոշոր եփելով ուտում էին. աղած ալիւրը ա-ռաջին անգամ յոյներից անցաւ մեզ՝ Պոն-տոսի վրայով։ Ընդհակառակը Pictet 1, 277 և Հիւբշ. չեն ընդունում, որ այսպիսի հասա-րակ ու սովորական մի բան փոխառութիւն լինի։ Վերջին կարծիքին ի նպաստ կարելի է յիշել բնիկ հայ. աղալ, աղօրիք, երկան ևն բառերը, որոնք ցույց են տալիս, թե ջաղաց-պանութեան արհեստը սկզբից ծանօթ էր հա-յոց։-Հիւբշ. 414։
• ԳՒՌ.-Ակն. Ասլ. Գոր. Մկ. ալիւր, Մրղ. Շմ. Սլմ. Վն. mլիւր, Ագլ. m՛լլիւր, Ալշ. Ախց. Կր. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. ալուր, Երև. Խրբ. ալիր, Տիգ. mլիր, Ղրբ. ա՛լ-յէր, ա՛լլէր, Կալաջուղ (Մարաղա) mլէօր, Հճ. էլիյ, Զթ. էլէյ, էլէր, Ոզմ. յէլօր, Ռում. լուր (վերջինը տե՛ս Պ.քհ. Մամիկոնեան, Ռու-մանահայոց ներկան և ապագան, էջ 81)։ Նոր բառեր են ալրտուն, ալրմաղ, ալրոտ, ալիւր-սրբի, ալրաթաթախ, ալրաշաղախ, ալրբերք, ալրահամ, ալրեճաշ, ալրմաղել, ալրքաշ ևն։
ԱԼԻՒՐ կամ ԱԼԵՒՐ ἅλευρον farina Աղացեալ փոշի ցորենոյ եւ այլոց արմտեաց. ալուր ուն.
Առ ալիւր, թրեաց։ Ա՛ռ երկան, աղա՛ ալիւր։ Զտասներորդ գրուի ալիւր (կամ ալեր) գարեղէն։ Արդու մի ալիւր բաղարջ։ Սափոր ալերն մի՛ պակասեսցի։ Ցորեան եւ գարի եւ ալեւր եւ փոխինդ։ Ի գրիւս երիս ալեր։ Յալեր երից գրուաց. եւ այլն։
Զեղաւ շտեմարան նորա ալեւրովն եւ եւղովն։ Եգիտ լցեալ զտունն ցորենով, եւ զանօթ ալերոյն՝ ալերով։ Տարեալ զալիւրս իւր ի փռան՝ արար հացս. (Լմբ. առակ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Զ։)
Խմորն՝ եթէ զբաղարջ ալիւրն ո՛չ փոփոխէ յաճումն, չէ՛ խմոր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6։)
wave, billow, surge, swell of the sea;
gray hairs, old age;
ծաղկիլ ալեաց, խոնարհիլ յալիս, to grow gray-haired, to get old;
ալիս յարուցանել, to agitate the waves;
հերձանել՝ պատառել գալիս, to cleave the waves.
cf. Ալի.
Κύμα, ϰλύδων. Unda, fluctus. Կոհակք. մրրկեալ եւ փրփրեալ ջուր ծովու կամ գետոց. տալղա, գում, թալաս, մէվճ.
Որ խռովեմ զծով, եւ գոչեցուցանեմ զալիս նորա։ Ընդ ամեհի ալի կամիցի ճանապարհորդել։ Անսաստ ալիք ծովու։ Իբրեւ զծով ալեօք կուտակեալ։ Այդրէն ի քեզ խորտակեսցին ալիք քո։ Այն ինչ կամէր ի վերայ ալեաց ծովու սաստել. եւ այլն։
Ցնդմամբ ալեացն՝ ծովն զձուկն արտաքս ընկենլով։ Բարկացայտ ալիքն կուտակին։ Ոչ լուծական ալեօք կոծեցեալ։ Զալեաց ծովու բերէր զնմանութիւն։ (Յհ. կթ։ Ագաթ։ նար մծբ։ Լաստ. Ժ)
Զաւելորդ ալիսն ցանկութեան կուտեալ ի բնուիս՝ արգելուլ. (Սրգ. Ա. պ. Է։)
Πολιἁ. Canities. Πολιαί, Cani capilli. Սպիտակացեալ հերք ծնօտի արանց. մօրուք փրփրացեալ իբրեւ զալիս ծովու. ճերմակ կամ ճերմկած մօրուք. աղարմըզ՝ ագ սագալ.
Փառք ծերոց ալիք։ Ալիք՝ իմաստութիւն մարդոյ են. (այս ինքն բուն ալիք մարդոյ՝ իմաստութիւն իւր է)։ Մի՛ խորշեսցուք ի բազմաժամանակեայ ալեաց ծերոյն։ Ծաղկեցին ալիք նորա, եւ նա ոչ զգաց։ Յառաջ քան զժամանակն ածեն ալիս հոգք։ (Առակ։ Իմ։ Ովս։ Սիր. լ. 26։)
Բան իմաստնոյն, որ ալիս զիմաստութիւնն կոչէ. (Յիզատ. ի շմբ։)
Անդէն իսկ ի հացին քարշեն զալիսն արգամայ։ Ծաղկեալ ալեօք մօրուսն։ Խայտայր ալեօքն ծերունին. (Խոր. Բ. 48։ Յհ. կթ։ Շար։)
Ոչ զուր տարապարտուց եկին ալիքս իմ. (Եւս. պ. Բ. 24։)
Եւ Սպիտակ հերք զլխոյ կանանց. ճերմկած մազեր. ազարմըշ սաշ.
Դուսար քաղգէացւոց՝ ընկեա՛ զքօղ քո, քարշեա՛ զալիս քո. (Ես. Խե. 2։)
Զստինսն ցուցանէր, եւ առաջի կարկառէր զալիսն։ Եբաց զգլուխ իւր տեկուսա, եցոյց զալիսն։ Առեալ ի պարկեշտ պառաւուն ալեացն մասն ինչ. (Ածաբ. մակաբ. Հ = Յ։ ՃՃ։)
Նմանութեամբ՝ ծերութիւն. ալեւորութիւն. իխթիյարշըգ. եւ որպէս թանձրացեալ՝ Ծերք. ալեւորք.
Ոչ իջուսցես զալիս նորա խաղաղութեամբ ի դժոխս։ Իբրեւ զի գեղեցիկ է ալեաց՝ առնել դատ. (Գ. թգ. Բ. 6։ Սիր. ԻԵ. 6։)
Այր հասակաւ խոնարհեալ յալիս։ Եթէ իցես ծեր եւ ծոյլ, ալիքն զքեզ ոչ շահեցուցանեն. (Լաստ. ԺԸ։ Սրգ. Բ. պ. Գ։)
Ուսումն՝ ալեաց արժանի. (Փիլ. իմաստն։)
Բարեկեցութիւն... տարաժամ ալիս ածէ. (Ոսկ. Մ. Բ. 19։)
Առաջի ալեաց յարիցես։ Տանէին զբազմութիւն ծերակոյտ ալեացն հնացելոց. (Ղեւտ. ԺԹ. 37. Գ. մկ. Դ. 5։)
cf. Ալի.
a small medlar.
• (որ և ալուճ) «մի տեսակ վայրի պտուղ է ֆր. azerole» Վստկ. 155, որից ալոճի «նոյնի ծառը. ֆր. azεrolier» Բժ»։
• = արևել. թրք. ❇ aluǰ, թրք. haləǰ նոյն նշ.-Հիւբշ. 261։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ։ Մեր բառը ԳԴ համեմատում է պրս. [arabic word] aluča «սալոր» բառի հետ, որ սակայն այս-տեղ կապ չունի և ծագում է պրս. [arabic word] álū «սալոր» բառից՝ ča նուազականով։ Բայց կարելի է որ վերի թրք. alul ձևը ծագած լինի նոյն պրս. բառից։ Bötticher, Arica 94 և 199 և Lag. Ges. Abhd. 44 պրս. alu «սալոր» բա-ռից։ Lag. Arm. stud. էջ 188 թրք. [other alphabet]
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. ալօճ, Ռ. Սեբ. ալօջ, Մշ. ալուճ, Ասլ. ալէօչ, Խրբ. Հճ. Տիգ. ալուջ, Ոզմ. ալըչ, որից ալոչիկ, Սս. «լեռնային ա-լոճ»։
small medlar-tree.
she-kid.
• «էգ ուլ» Ղևտ. դ. 28, 29, Թուոց ժե. 27. նորագիւտ Մնաց. բ. լե. 7-8։
• Հիւնք. որոջ հոմանիշից։ Lidén, Stud. 25 լտ. alo, հհիւս. ala, գոթ. alan, հիռլ. alim «սնուցանել» բառերի հետ, իբր բը-նիկ հայ, հնխ. al արմատից (տե՛ս Ա-լիկ), կազմուած -ոջ մասնիկով։ Karst, Յուշարձ. 406 ուլ բառի հետ միասին կցում է սումեր. lu «գառն» ձևին։
• ԳՒՌ.-Մշ. ալոջ, Մկ. ալիւչ, Ոզմ. ա՛լուչ «երկու տարեկան էգ ուլ»։
χίμαιρα capra, capella Ուլ էգ. էգ այծ մատաղ. չէփիճ. չէփիւղ.
Ալոջ անարատ։ Էգ յօդեաց որոջ, կամ ալոջ մի յայծեաց։ Ալոջ մի տարեւոր. (Ղեւտ. ՟Դ. 28։ ՟Ե. 6։ Թուոց. ՟Ժ՟Ե. 27։)
Իսկ ըստ Երզն. քեր. Ալոջ ասի լինել չէզոք, կամ հասարակ արուի եւ իգի։
hollow, cavity, inside;
hollow, interior, deep.
μυχός penetrale Ալք. ներքսագոյն վայր. խորշք. խորք. խոր. գունճ, խորունկ տեղ. ուճուպուճագ.
Օդ ի վերուստ ձգտեալ մինչեւ ի ստորինս երկրի ի բուն յալուցս ... Այնք՝ որք ի ներքին յալուցսն են, անտեսանելիք են։ Ոչ էր հնար յալցի ուրեք կալ թագուցեալ. (Փիլ. քհ. ՟Բ։ Փիլ. ել. ՟Բ։)
Յալուցս ծովուց եւ գետաց. (Արշ. ՟Դ։)
Եզինն ձմերանի ընդ ալուց կողմն նստելոյ, եւ մօտ ի գարունն ընդ դրաց կողմնն դառնալոյ. (Եզնիկ.։)
alphabet.
կամ ԱՂՓԱՓԵՏՔ. Այբուբենք. այբ եւ բենք. յն. ալֆա վիտա կամ պիդա. եբր. եւ ար. ալէֆ պէթ կամ էլիֆպէ.
Առանց ալփափետաց ուսուցանէ։ Նշանագիրս աղփաբետաց հայերէն լեզուին։ Աղփափետացն զառաջինն եւ զանուանսն անգամ զգրոյն չհամարձակի երկրորդել։ Ըստ գծագրացն գումարութեան, որ յալփափետաց անտի վերաթուի։ Մեսրովպ եգիտ նշանագիր դպրութեան հայերէն լեզուին՝ վարելոյ ալփափետացն հանգամանս։ Զի՞նչ ինչ թեթեւ քան զալփափետսն ուսանել կայցէ.(յն զտառս στοιχεῖα) (Մամբր.։ Կորիւն.։ Մանդ. ՟Բ։ Նար. ՟Ղ՟Գ։ Եզնիկ երէց.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
Որպէս եւ գիրն ալփափետաց յուսումն դպրութեանն։ Լուծանիլ ի տղայական ալփափետացն, եւ կապել ընդ Հոգւոյն Սրբոյ. (Տօնակ.։)
cf. Ալփաբետք.
cf. Ալուց.
• -«խորք, խորունկ տեղ, անդունդ, ան-տակը» Փիլ. Սարկ. աղ. 62. Երզն. մտթ. 486, 491. որից ալուց «աւելի ներսը, խորը» Եզն. (Եզինն ձմերանի ընդ ալոց կողմն նստելոյ). սրանից է կազմուած նաև Պետրոս Դուրեա-նի անալի «անյատակ» բառը՝ որ գործա-ծուած է մի անգամ իր հռչակաւոր «Տրտունջ, քի» հետևեալ գեղեցիկ տողերի մէջ.
• Որ ժպրհի ձգտիլ՝ սուզիլ խորն երկնի, Ելնել աստղերու սանդուխքն անալի... Հիւնք. ալիք բառից։ Ալիշան, Հին հաւ. 222 ռեոմ. գոթ. hell «դժոխք», հհիւս. Հէլ «դժոխոց դիցուհին», Karst, Յուշ. 417 տճկ. alčaq «ցած», alt «տակը»։
μυχός, ἅδυτον penetrale, intimus locus, recessus, adytm, profundum Ներքին եւ խորագոյն վայրք անմատչելիք. խորք. խորշք. խոր տեղ. տէրին եէր, էնտէրուն, քեօշէ պուճագ.
Զերկրի ներքին ալսն. որ մինչ յանդունդս եւ ի ներքին ալս ոգւոցն։ Յաղագս անմարմնոցն խօսելով նշանակօք, յորժամ ըստ ներքին ալիցն զտապանակն աստուածաբանէր։ Թունաբերքն (ճճիք) եւ ի նոյն ինքն յալս տաճարաց դարանամուտք են. (Փիլ.։)
Ձգէ զտկարութիւն հոգւոյ իմոյ յալս խաւարի եւ ի մահ մշտնջենական. (Սարկ. աղ.։)
Նուրբ է եւ թափանցիկ, մինչ զի ի ներքին ալս մտանել զօրէ։ Իբր գոռոզն այն դնէր զաթոռն յամպս, անկաւ ի ներքին ալս որպէս փայլակն. (Երզն. մտթ.։)
alchemy.
• «տարրաբանութիւն կամ բնա-յուծութիւն», մանաւանդ «ոսկի շինելու ա-րուեստը» Առաք. 243. այժմ գործածական է միայն քիմիա՝ առաջին իմաստով։
cf. ՔԻՄԻԱ. (որ են նոր եւ այլազգական բառք)
Ոչ միայն սէրն է ոսկի, այլ եւ ալքիմիա, որ զայլս ոսկի առնէ. (Առաք. 243։)
full of pleasure, agreeable.
Ախորժալից ձայնիւ. (Ճ. ՟Ա.։)
who grants;
accords, listens willingly;
pleasurable to the ear, gratifying.
Ընկալեալ ի յախորժալուր ի տըւչէն զգիւտ խնդրոյ իւրոյ. (Փարպ.։)
desirable, pleasing, agreeable.
Ճաշակ ախորժելի։ Ախորժելի ճաշակումն. (Նար.։ Յճխ.։)
Ախորժելի բարիք։ Պտուղս ախորժելիս. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։)
προσηνής jucundus, suavis Ախո՛րժ. ախորժական. հաճելի. հաճոյական. սիրելի. բաղձալի. ցանկալի. քաղցր. խօշլանաճագ, հազ էտէճէք, խօշ, մագպուլ, լէզիզ, լադիֆ.
Ջուր ցուրտ անձին ծարաւոյ ախորժելի է. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 25։)
Ախորժելի վերնոցն։ Բարեբանեալ կամաց քոց ախորժելիք։ Ախորժելի (Աստուծոյ) բնակարանք։ Յաւէտ ըղձական եւ ախորժելի խորհուրդ ցուցանի։ Ընդ անտկար կարելոյդ՝ եւ կամելդ է ախորժելի։ Յոր զկենդանութիւն շնչոյս լքանելն է ախորժելի. (Նար.։)
Ընկալարուք ախորժելի կամօք. (Շ. ընդհ.։)
ՈՉ ԱԽՈՐԺԵԼԻ. Անախորժ. անհաճոյ. խորշելի.
Ոչ ախորժելի ելք. (Պիտ.։)
Հանդիսանալ յոչ ախորժելիսն Աստուծոյ։ Զոչ ախորժելիս ստեղծչին կատարէ. (Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Խ՟Ը։)
Իմանան զախորժելին կամ զոչն ախորժելին. (Շ. թղթ.։)
full of diseases, ill;
vicious, bad, passionate.
Կամ խորհեսցիս զախտալի՝ զազիր եւ զպիղծ գործս. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Լցեալ ախտիւք մեղաց։ cf. ԱԽՏԱԼԻ.
Յախտալից սրտէ աղօթքն խոտան երեւին. (Նար. խր.։)
Լցեալ ախտիւք մարմնոյ եւ հոգւոյ. լի կարեօք եւ կրիւք. ցաւալից. վշտալից.
Ախտալից կեանք։ Ձանձրացեալ իցէ ելանել յախտալից մարմնոյս։ Առ ախտալից մարմնոյս մաքրութիւն։ Մի՛ երկարս ինձ զվէր մեղացս ի յախտալից մարմնիս ծածկեսցես. (Խոսր.։ Եղիշ. ՟Ը։ Նար. ՟Լ՟Ե. ՟Խ՟Ը։)
Զկտաւս ախտալից զգեցեալ եմք։ Յերկիր օտար, այսինքն յախտալից արարեածս. (Կլիմաք.։)
that drives away or cures diseases.
Հալածիչ եւ փարատիչ ախտից ցաւոց. բժշկարար. ըռընտցնօղ ազրըյը տէֆ էտիճի.
Ախտահալած բժշկութեամբ մերձաւորս արարեալ։ Տո՛ւք զվարձ իմ՝ զախտահալած բժշկութեանցն։ Անդ գտանին ախտահալած սպեղանիք. (Ագաթ.։) (Տօնակ.։) (Յհ. տար.։ Փարպ.։)
to fatten, to grow fat;
to stuff on gorge oneself;
to live in effeminacy, idleness or debauchery, to wallow in voluptuousness, to pamper oneself;
to become haughty, to enact the stately personage, to play the swell;
— սիգաքայլ, to stalk, to walk proudly, to look big;
— ի խաղս, ի զբօսանս, to pass the whole day in pleasure or amusement.
ἑμπίμπλημαι impleor στρηνιάω luxuriose vivo, turgesco եւ ἑναβρύνομαι mihi valde placeo, jacto me χαυνόω laxor եւ այլն. (լծ. յօրան. յոյր. զօրանալ. յոռանալ. յուռթանալ. ուռճանալ) Պարարիլ. գիրանալ. առաւելուլ եւ զեղխիլ յորդութեամբ բարեաց մարմնոյ, եւս եւ հոգւոյ. յղփանալ. լիանալ. յագիլ. եւ Սոնքանալ. ճոխանալ. պանծանալ. տկռիլ.
Վաճառականք երկրի ի նորա զօրութեանն յօրանալոյ մեծացան. (Յայտ. ՟Ժ՟Ը. 3։)
Յղփացեալք յօրանան։ Յաշխարհի յօրանան։ Բարութեամբք յօրանան։ Գիտութեանցն յօրանայր հմտութեամբ գեր զմարդիկ։ Հոմերոս՝ որ այնչափ իմն յօրացեալ գիտութեամբ։ Անկարօտ յօրասցի ի կենցաղումնս բարեբաստութեամբ։ Ի յաւար յափշտակողացն առձեռն պատրաստ յօրանայ։ Բարեփառութիւնք յար աճեցեալ յօրանան ի միակամ սիրոյն կապանաց. (Պիտ.։)
Եթէ ոք վասն բաթրոնի պայծառանալ համարիցի, եւ ոչ վասն զի մարդն է՝ յօրանալ։ Կարի իմն յօրացեալ էին (իբրու յարեալ էին պարծանօք) մարդիկն յայնժամ ի Յովհաննէս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։ ՟Բ. 12։)
Յօրացեալ եւ ապաստանեալ ի յոյժ բազկի եւ ի յաղթանդամութիւն հասակի. (Արծր. ՟Ա. 2։)
Ի փառս մարմնականս յօրանայք։ Յանձնապաստան եղեալ յօրանային. (Խոսր.։)
Սիգաքայլ երիվարօք յօրանալ. (Շ. ընդհ.։)
Արք՝ որք գեղեցկութեամբ զմիւռնայ յօրանայք։ Միշտ մահուամբ սիրելի որդւոց ձերոց յօրանային դեւք. (Ճ. ՟Ա.։)
Յօրացեալք եւ յղփացեալք ստութեամբ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Յօրանայ իմաստասիրութեամբ՝ վիրօքն (Յովբ)։ Աստուածպաշտութեամբ յօրացեալ է. (Լմբ. յայտն.։)
Nazarean;
Nazarene;
— գոլ ի գինւոյ, to abstain from vine.
Եթէ սրամտութիւն վիշապաց գինին է, պա՛րտ է նազարացիս գոլ ի գինւոյ եւ ի ցասմանէ նմանապէս. այսինքն հրաժարել ըստ օրինի ուխտաւորացն աստուծոյ. (Եւագր. ՟Լ՟Բ։)
Մեծարեալ պատուէին զոսկերսդ նածրացւոց։ Զի մի՛ մոլորիցին զկնի նածարացւոց աղանդին. (Եղիշ. ՟Ը։)
"cf. Յառաջագահ;
— արքեպիսկոպոս, primate;
— նստել, բազմել, լինել, to preside, to be the president, to hold the first place;
—ք, cf. Նախաթոռք."
πρόεδρος praeses, praesul, antistes. եւ բայիւ. προεδρεύω, προκαθίζομαι praesideo, praesum. Որ ունի զառաջին գահ, զաթոռ, զիշխանութիւն, զպատիւ. գահերէց. եւ Նախապատիւ. նախագահական. մեծագահ. գլխաւոր. արքայանիստ.
Մին իշխէ, եւ նախագահ նստի. եւ մինն ածեալ լինի (այսինքն առաջնորդի) եւ ուղղի. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Աթոռակալութեանց նախագահից՝ սրբանուէր տեսողութեանց. (Նար. ՟Գ։)
Ի դատաստանի՝ նախագահիցն ո՛չ երդմամբ ասել ինչ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Նախագահս (գահուն) ի տէրունեան իսկ է բարգաւաճեալ մատենից. (Պիտ.։)
Նախագահք լիցին ի կերակուրս։ Նախագահ լինիցի ի խաւարին։ Կամին ի չարիսն նախագահ լինել. պիտի՝ գահակից լինել, իբր կցորդիլ. յն. բռօսէտրէւօ. զոր ընթեռնոյր թարգմանն՝ բռօէտրէւօ.
Հասեալ յաշխարհն վրաց ի մծխիթա ի նոցա քաղաք նախագահ։ Երթալ ի նախագահն քաղաք առ կայսր. (Խոր. ՟Բ. 83։ ՟Գ. 14։)
Պատրաստեալ նոցա զնախագահ աթոռսն. (Տաղ.։)
Զնախագահ նախարարացն հայոց մի՛ կարասցեն փոփոխել. (Խոր. ՟Գ. 65։)
set over, put above, promoted, preferred, superior;
— առնել, համարել, to prefer.
προτασσόμενος praepositus, ante collocatus. Նախ դասեալ, եւ դասելի. նախակարգեալ. նախապատիւ.
Նախադա՛ս է, եւ պատուական ամենայնիւ անձն բանական քան զմարմինն։ Զնախադասսն ինքեան՝ սիրոյն ջերմութեամբ առաւել զօրացուցանէ ի բնաւորսն ունականութիւնս. (Գր. հր.։)
spontaneous, ready, willing;
prompt;
the first to volunteer;
— լինել ի կռիւ, to commence the attack, to begin the fight;
— լինել, cf. Նախաձեռնել.
Նախաձեռն հարկանել զզօրս պարսից. (Կաղանկտ.։)
Իւրաքանչիւր ոք երեւէր առ յոյժ ջերմեռանդն կամաց եւ քաջապինդ տրտմութեան նախաձեռն ի խառնումն մարտին առնել. (Պիտ.։)
Ծաղր անվայելուչ, ձայն աղմկեալ, բարկութիւն նախաձեռն. (Մեկն. ղեւտ.։)
preferable, better, preferred, most esteemed;
— առնել, ընտրել, համարել, to prefer, to like better, cf. Նախամեծարեմ.
Կամ մ. Նախամեծարելով. որպէս առաւել ընտրելով.
πρότιμος praelatus. բայիւ προτιμάω, προκρίνω , προτάσσω praefero, praehonoro, antepono եւ այլն. Մեծարեալ կամ մեծարելի յառաջ քան զայլս. նախապատիւ. պատուականագոյն. յարգի. յարգոյ. նախադաս. լաւագոյն.
Թէպէտեւ շուն իցես, նախամեծար քան զյոյլ որդին լինիցիս։ որք քան զնա նախամեծարք են. (Ոսկ. ՟Ա. 22։ ՟Գ. 3։)
Աշոտ պատրիկ՝ այր երեւելի եւ նախամեծար ի մէջ նախարարացն հայոց. (Ղեւոնդ.։)
Մի՛ ինչ նախամեծար քան զնա եւ զնորա օրհնութիւնս համարեսցուք։ Զպտուղ փայտին ճաշակել՝ նախամեծար քան զաստուածականն համարեցաք. (Խոսր.։)
Սկզբնաթիւըն եւ նախամեծար՝ վէմն հաստատեալ (պետրոս կեփաս). (Նար. առաք.։)
ՆԱԽԱՄԵԾԱՐ ԱՌՆԵՄ. ՆԱԽԱՄԵԾԱՐԵՄ, եցի. ա. προτιμάω praefero եւ այլն. որ եւ ասի ՆԱԽԱՄԵԾԱՐ ԸՆՏՐԵԼ կամ ՀԱՄԱՐԵԼ. Նախապատուել. նախադասել. պատուասիրել. ի վեր հրաւիրել.
Նախամեծար առնելով զբանս վրիպական թշնամւոյն պատրողի՝ քան զքո աստուածադիր օրինադրութիւնդ. (Ճշ.։ Մաշտ.։)
Եթէ զքո իսկ ոգիդ նախամեծար քան զիմ սէրն առնիցես, չես ինչ մօտելոց յիմ աշակերտութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)
Ի յայսքան տագնապի նախամեծար զքեզ արարեալ, աշակերտին սիրեցելոյ՝ սպասաւորել (քեզ) հրամանատրեալ. (Սկեւռ. աղ.։)
Ի դասս հայրապետաց նախամեծարեցար. (Ոսկ. լուս.։)
the first to attack, skirmisher, sharpshooter;
— լինել, to attack the first, to begin or engage the battle, to open the skirmish.
Որ ինչ լինի առաջին կամ յանդուգն յարձակմամբ.
Նախապատիւ եւս քան զայր յաստուածականին լինել կնոջն նախայարձակ ճաշակմամբն. (Արծր. ՟Ա. 1։)
dying with envy, full of envy, envious, jealous;
— առնել, to move to envy, to provoke to jealousy, cf. Նախանձեցուցանեմ.
βάσκανος invidus. Նախանձու բեկեալ՝ մաշեալ. մախացող.
ՆԱԽԱՆՁԱԲԵԿ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. ζηλόω, παραζηλόω, -ομαι ad aemulationem provoco, aemulor, invideo. Նախանձեցուցանել, նախանձիլ. նախանձու մաշել, իլ.
Ջանայր զվրէժ խնդրել մեծաւ քինու նախանձաբեկ լինելով. (Ագաթ.։)
Բանսարկուն նախանձաբեկ լինէր ի տեսանել զերանելին յայնպիսի հանդէս բարեպաշտութեան. (Ճ. ՟Բ.։)
Զորմէ նախանձաբեկ եղելոյ մարգարէն ասէր, այլ նոքա կամէին՝ թէ հրոյ ճարակ լեալ էին. (Ոսկ. ես.։)
Նախանձաբեկ գոլով նոցին՝ առ փրկութեան հեթանոսին. (Յիսուս որդի.։)
zealous, full of zeal, desirous, ardent, fervent;
emulous;
zealot, emulator, rival, competitor;
envious, jealous;
— լինել, to be zealous;
to bear envy, to be envious of;
to vie with.
ζηλωτής zelotes, aemulator եւ բայիւ ζηλόω, -ομαι zelo prosequor, aemulor, imitor. Ունող զնախանձ բարի. փոյթ ի նմանել, ի պահել, եւ այլն. նախանձասէր. նախանձայոյզ. նախանձախնդիր.
Նախանձաւոր օրինացն են։ Նախանձաւոր գործոց բարութեան։ Նախանձաւո՛րք լերուք շնորհացն, որ լաւն են։ Նախանձաւո՛ր լերուք հոգեւորացն։ Զի նոցա նախանձաւորք լինիցիք. (բայց լաւ է նախանձաւոր լինել ի բարիս յամենայն ժամ. եւ այլն։)
Նախանձաւոր եւ հետեւօղ հայրենի առաքինութեանցն լեալ. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Նախանձաւորք ճգնութեան մեծ նահատակին յովբայ արդարոյ՝ հոյլք ճգնաւորաց. (Շար.։)
Այնպէս լաւութիւն է առաքինութեան, զի եւ ի նոցանէ իսկ՝ որ լինիցին նախանձաւորք նորա, զարմանալի երեւին. (Ոսկ. եբր.։)
Այնչափ առաւելութիւն էր յովբայ ի վերայ նախանձաւոր պատերազմողին. (Իսիւք.։)
emulating, vying;
jealous, rival, emulous, full of emulation;
with emulation, wying with each other;
— ջանք, emulation, rivalry;
— կիրք, jealousy;
— լինել, գալ, to emulate, to vie with.
ἁντίζηλος aemulus, zelotypus. իտ. geloso. եւ ընդ բայի. ζηλοτύπως ἕχω per aemulationem facio, invideo. Ունօղ զնախանձ ընդդէմ այլոց. Նախանձայոյզ դէմ ընդդէմ. նախանձակից գոլով՝ դիմամարտութեամբ ընդ այլում.
Նախանձընդդէմ ամենեցուն խորհեցան եւ զայլ սրբասնեալ կուսանս չարաչար քարշել. (Ճ. ՟Ա. (իբրու նախանձընդդիմութեամբ)։)
worthy of the greatest honours, of greater consequence, first in dignity, most esteemed, honoured, preferred;
— լինել ումեք, to be preferred to another, to obtain the preference.
πρότιμος praeferendus, praeponendus, pluris aestimandus προέχων antecellens, egregius, major, superior. որ եւ ՆԱԽԱՄԵԾԱՐ, ՆԱԽԱՊԱՏՈՒԵԼԻ. աւելի պատուով, եւ պիտուական.
Միասնական կեանք քան զմիայնութիւն է նախապատիւ։ Աստուածասէրն ո՛չ զաստէն, եւ ո՛չ զհանդերձեալ փառացն խնամ տանիցի, այլ առ աստուած զսէրն՝ ամենեցուն նախապատիւ համարեսցի. (Բրս. հց.։)
Նախապատիւ առնել զսէրն քան զշահս. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Գիրք ելիցս նախապատիւ գոլ ասի առ հրէայսն քան զամենայն գիրս. (Նախ. ել.։)
ՆԱԽԱՊԱՏԻՒ. Առաւել պատուաւոր ոք. աւագագոյն. գերապատիւ.
Առն կռապաշտի, որ էր նախապատուով առաջին ի քաղաքին. (Հ. կիլիկ.։)
Ընդունելութեան եւ նախապատուի արժանի եղեն. (Փիլ. իմաստն.։)
loaded with insult, shame or abuse, insulted, affronted;
— առնել, to load with abuse, to insult, to affront;
— լինել, to be covered with opprobrium, loaded with abuse.
Կոծեալ նախատանօք. խայտառակեալ.
Մերկացեալ նախահայրն ի փառացն՝ նախատակոծ ամաչեաց. (Զքր. կթ.։)
foreseeing, prescient;
— լինել, to be provident.
Լինիջիք իբրեւ զաստուած նախատես՝ գիտել զբարի եւ զչար. (Զքր. կթ.։)
Զօր իմ, զխաչէն ասաց, նախատես եղեալ (յն. նախատպաւորեալ) առ իսահակ ի պատարագ խոյին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
Զգաստ առ մերձաւորս, նախատես առ հանդերձեալսն. (Բրս. հց.։)
Որպէս ասէ նախատեսն Դանիէլ. (Ճ. ՟Գ.։)
Նախատեսացն գուշակեալ մայր եւ կոյս. (Շար.։)
wrong, affront, injury, offence, outrage;
blame, reproach, censure;
shame, dishonour, opprobrium, infamy, ignominy;
—նս դնել, գործել ումեք, to affront, to wrong, to insult, to disgrace, to dishonour, cf. Նախատեմ;
լինել — ազգաց, to become the scorn of nations;
բառնալ զ—նս, to wipe off the ignominy;
ի —նս քո, for thy shame.
որ եւ ՆԱԽԱՏԱՆՔ (յորմէ է եւ հոլովն). ὅνειδος, ὁνειδισμός , ὁνείδισμα opprobrium, probrum, vituperatio, convicium, ignominia. Նախատելն, մանաւանդ նախատիլն, եւ առարկայ կամ նիւթ նախատանաց. անարգանք. թշնամանք. պարսաւ. լուտանք. անարգութիւն. անպատուութիւն. ամօթահարութիւն. խայտառակութիւն.
Նախատինք նախատչաց քոց։ Բառնալ զնախատիսն իմ ի մարդկանէ։ Մի՛ երկնչիք ի նախատանաց մարդկան։ Դարձո՛ ի քէն զբանս նախատանաց։ Նախահանաց համբեր սիրտ իմ։ Եհան յինէն աստուած զնախատինս իմ։ Ոչ կարեմք առնել զայդ բան, քանզի նախատինք են մեզ։ Եդից նախատինս ի վերայ ամենայն Իսրայէլի։ Նախատինս դնէ մեզ զյանցանս օրինացն։ Նախատինս անզգամաց արարեր զիս։ Նախատինս ոչ առնու։ Եղեւ ինձ բան տեառն ի նախատինս եւ ի կատականս։ Լցցի նախատանօք.եւ այլն։
cf. Ընտրելագոյն.
Ընտրելագոյն. քաջընտիր. ընտրական.
pagan oracle;
—կս բարբառել, to forebode, to presage.
Հնազա՛նդ լերուք ամենայնի, զոր ինչ իղձքն ձեզ հրաման տացեն. եւ հեղիացւոցն այսպիսի ինչ նախիղձիկս բարբառեալ. թէ հեղիացիք եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա.) յն. προαγορεύω praenuncio, denuncio.
slaughter, carnage, blood;
great loss, prejudice, waste;
—րս արեան գործել, to slaughter;
—րս գործեցին դժնդակս ընդդեմ թշնամեաց, they made a dreadful slaughter of the enemy.
Կոտորած սաստիկ յորսս կենդանեաց, եւ ի պատերազմի մարդկան. վնաս. զեան. ոճիր. հարուած. պրս. նախջիր, որ եւ շիքեար, որ է որս. եւ նախշ, վնաս, հարուած. (որպէս եւ նօգսան, լտ. նօ՛քսա, վնաս).
Մեծ ինչ նախճիրս որսաց կոտորել. (Բուզ.)
Իսկ կորովին վարդան իւրովք քաջ նիզակակցօքն ոչ սակաւ նախճիրս գործէր ի տեղւոջն։ Յանխնայ կոտորելով՝ նախճիրս արեան գործէին. (Եղիշ. ՟Զ. ՟Է։)
Բազում նախճիր ի տեղւոջն գործեալ. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
letter-writer;
— լինել, to write a letter.
διαβάλλων, ἑνδεκτής deferens, delator, proditor. եւ այլն. Ամբաստանօղ գրով. գրօղ զնամակ ամբաստանութեան. բանսարկու. մատնիչ, գուշակ.
Ամբաստանօղ նամակագիրն։ Որ գանձին եւ գաւառին նամակագիր էր։ Նամակագիր եղեն զերկուց կանանց վասն զորդիս իւրեանց թլփատելոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 11։ ՟Դ. 1։ ՟Զ. 10։)
letter, epistles;
— առնել, to write letters.
Հրամայէր նամականի առնել ... եւ կնքել նամականին իւրաքանչիւր մատանեաւ ... եւ տուեալ ցնոսա զամենայն նամականին։ Զքաջն վարդան եւ զընկերակիցս նորա խաբեցեր նամականիւ առ կայսր եւ առ նորին սպարապետն. (Փարպ.։)
shipwrecked;
— նաւաստի, ծովագնացք, the shipwrecked mariners or people, the survivors from a wreck;
— լինել, to be shipwrecked, cast away.
ναυαγός naufragus. Ոյր նաւն է բեկեալ խորտակեալ. կրօղն զնաւաբեկութիւն.
Փրկեա՛ ի վտանգէ զնաւաբեկս ի յալեաց ծովէ (կամ ծովու). (Շար.։)
ՆԱՒԱԲԵԿ ԼԻՆԻՄ. ՆԱՒԱԲԵԿԻՄ, ացայ. ναυαγέω, -έομαι naufragor, naufragium patior, vel facio. Կրել զխորտակումն նաւու. վտանգիլ կամ կորնչիլ ի ծով յերեսաց խորտակման նաւին (իրօք կամ նմանութեամբ.
Ի ներքոյ կալով նաւելն մեզ, հետեւի նաւաբեկ լինել՝ կամ ոչ. (Նիւս. բն.։)
Նաւաբեկեցայց եւ ի յուսոյ։ Նաւաբեկեցելումն տու՛ր ձեռն. (Ածաբ. Առ որս. ՟Ը. եւ Ածաբ. աղք.։)
Մի՛ քրէիքուր վարուց չարութեամբ նաւաբեկեալք ապաշաւեսջիք. (Յհ. կթ.։)
cf. Նաւագործ;
— լինել, cf. Նաւակառեմ;
to navigate;
to steer.
Սակաւ թերեւս (նիւթ) գտցէ ոք, որով վարիլ նաւակառուցացն հարկաւոր է. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Որպէս նաւակառոյց ոմն զնաւ կառուցանելոյն սկիզբն արկանելով. (անդ. ՟Է։)
Նաւակառոյցք բիւրաբեր կառուցանելով նաւ. (Բրս. սղ.։)
Զնոյն ինքն զնաւակառուցէն (զնոյէ), եւ զայլոց նահապետաց։ Նաւակառոյցն քսիսութրէս (նոյ). (Խոր. ՟Ա. 3։ Մագ. ՟Հ՟Դ։)
ՆԱՒԱԿԱՌՈՅՑ ԼԻՆԵԼ. Նաւ գործել. եւ Վարել զնաւ.
Գիտեմ եւ ես, զի բարի է նաւակառոյց լինել. (Լմբ. սղ.։)
Որ ոչ է հմուտ նաւակառոյց լինել (տպ. նաւավարել), թողուլ (ունի) ի տեղեկագոյնսն, որ դիտեն ընդդէմ կալ ալեացն. (Իգն.։)
Նաւակառոյցք լեալք սրավար թիակօք իբր ի տապանի ինչ. (Յհ. կթ.։)
port, haven, harbour, sea-port;
the port of salvation;
cf. Նաւակայք;
ընդարձակ, անքոյթ, գեղեցիկ —, a spacious, safe, fine harbour or port;
— գետոյ, wharf, quay;
հրամանատար — գստից, harbour-master;
դիւրամերձենալի —, port accessible at any time of the tide;
դժուարամուտ —, harbour with a bar;
մտանել, հասանել, իջանել ի —, to harbour;
(նաւ) to sail into or enter harbour;
(շոգենաւ) to steam into harbour;
հասանել ողջամբ ի —, to get safe into port;
to arrive safe;
նաւաբեկ լինել ի —գստեան, to be wrecked in port.
λιμήν portus. Հանգիստ նաւուց. ծոց կամ խորշ ծովու ի հանգիստ նաւաց, (իրօք կամ նմանութեամբ). իլման, լիման (ի յն. լիմին) իսքէլէ, (ի լտ. սքա՛լա ). պէնտէր, պէտէրկեահ.
Առաջնորդեաց նոցա ի նաւահանգիստ կամաց։ Ի տեղի ինչ՝ որ կոչէր գեղեցիկ նաւահանգիստ։ Ձմերել ի նաւահանգստին կրետացւոց, եւ այլն։ Նաւահանգիստք արդեօք ե՞ն առ սովաւ, եթէ ամենեւին առանց նաւահանգստի. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Ի նաւահանգստէն ի բաց գնացեալք։ Իբր ի նաւահանգստաց համբարձեալք. (Փիլ.։)
Ի վերայ նաւահանգստացն բնակեալ նստէր նա. (Եփր. օրին.։)
Ի նաւահանգիստն կենաց՝ օթեւանս պատրաստեաց նոցա։ Խռովելոց հանգիստ, աշխատելոց նաւահանգիստ։ Հասցուք ի նաւահանգիստ կամաց քոց. (Ագաթ.։)
Զնաւահանգստաց եւ զվաճառաց պատմէ։ Ի նաւահանգստեանն նաւաբեկ լինիցիս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1. 16։)
fighting at sea;
naval fight;
— լինել, to fight a battle at sea;
— տորմիղ նաւաց, fleet, army.
Նաւամարտիկ լինէին ընդ նմա։ Տորմիղ նաւամարտիկ նաւաց. կամ նաւամարտիկ տորմիղ նաւաց։ Յաղթել ի նաւամարտիկ կռուին։ Նաւամարտիկ պատերազմաւ. (Եւս. քր. ՟Ա. ՟Բ։)
Նաւամարտիկ ընթացս կազմեալ. (Արծր. ՟Դ. 11։)
embarked;
cf. Նաւավար;
— լինել, to embark.
ἑπιβάτης (իբր վերելեակ). epibata, ascensor եւ vector. Մտեալն ի նաւ. նաւորդ. եւ Թիավար նաւու.
cf. Նաւատորմիլ.
Նաւի զօրագլխականի՝ նաւատորմին զարդու։ Զնաւատորմիլն տեսեալ՝ խոստովանէ զնաւաստին. (Փիլ. ել. ՟Բ. 44։ եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Նաւատորմիլն պատերազմիկ նաւն է. (Լծ. փիլ.։)
Հերակլեայ ա՛յլ յունական նաւատորմիղս տանել ընդ իւր. (Եւս. քր.։)
Արգիացւոց նաւատորմիղքն, իմա՛ նաւարկութիւն արգոնեան նաւու ուղեկցութեամբ այլոց նաւաց։
Նաւատորմիղ նաւօք անցանել. իմա՛ ածակ. իբր տորմիղական։
Մերթ որպէս Նաւատոռն. պարան նաւու. հալաթ. տե՛ս եւ ՄԱԼՈՒԽ.
Զուղտն՝ մալուխ կոչէ արաբացին (այսինքն կամալ, ճամալ, կիմմէլ). եւ այլք զնաւատորմիլ նաւու ասեն մալուխ. (Երզն. մտթ.։)
Իսկ յասելն Հին բռ.
Նաւատորմիլ. ձիակ, կամ ձիական նաւ. երեւի իմանալ նաւ որպէս տրմուղ։
(cf. ՏՈՐՄԻՂ. որ է լծ. ընդ հյ. Տող, թել. ընդ յն. սդօլօս. եւ ընդ լտ. դու՛րմա, որ է ամբոխ)։
cf. Նաւատորմիլ.
Նաւի զօրագլխականի՝ նաւատորմին զարդու։ Զնաւատորմիլն տեսեալ՝ խոստովանէ զնաւաստին. (Փիլ. ել. ՟Բ. 44։ եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Նաւատորմիլն պատերազմիկ նաւն է. (Լծ. փիլ.։)
Հերակլեայ ա՛յլ յունական նաւատորմիղս տանել ընդ իւր. (Եւս. քր.։)
Արգիացւոց նաւատորմիղքն, իմա՛ նաւարկութիւն արգոնեան նաւու ուղեկցութեամբ այլոց նաւաց։
Նաւատորմիղ նաւօք անցանել. իմա՛ ածակ. իբր տորմիղական։
Մերթ որպէս Նաւատոռն. պարան նաւու. հալաթ. տե՛ս եւ ՄԱԼՈՒԽ.
Զուղտն՝ մալուխ կոչէ արաբացին (այսինքն կամալ, ճամալ, կիմմէլ). եւ այլք զնաւատորմիլ նաւու ասեն մալուխ (Երզն. մտթ.։)
Իսկ յասելն (Հին բռ.)
Նաւատորմիլ. ձիակ, կամ ձիական նաւ. երեւի իմանալ նաւ որպէս տրմուղ։ (cf. ՏՈՐՄԻՂ. որ է լծ. ընդ հյ. Տող, թել. ընդ յն. սդօլօս. եւ ընդ լտ. դու՛րմա, որ է ամբոխ)։
ship;
forest-tree;
cf. Լաստենի.
Փայտեայ նաւ. լաստափայտ. ըստ յն. նաւ բարձօղ զինքն.
sure, safe, secure, out of danger, assured;
security, safety;
place of safety, shelter;
—ս լինել, to be in security, safe, sheltered;
— or —ս առնել, to assure, to secure.
Արհամարհել զանձն, եւ զընկերն ոչ դատել՝ տեղի յապահով է. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
Յապահով հանդարտութեամբ. (Փիլ. տեսական.։)
Որ ի հոգոց յապահով իցէ։ Որ զգաստանայն, յամենայն չարեաց յապահով է։ Նախ զնոսա յապահովս առնէ յերկիւղէն, եւ ապա ճառէ զյարութենէն։ Բարւոք ասաց ի Գալիլեա. զի յապահովս առնիցէ ի տագնապէս. (Ոսկ. մտթ.։)
Ելից ի վերայ յապահով (կամ ապահով) երկրին. յն. ի բաց ընկեցիկ։
to retrench, to curtail, to diminish, to cut;
to mutilate, to castrate;
to cut off, to abridge;
to suppress;
— զաւելորդ ուղէշս, to prune, to lop, to trim, to cut;
— զծառս, to detruncate;
— զթեւս, to clip a bird's wings;
— զհերս, to shear, to clip;
to shave;
— զականջս, to crop ears.
περικαθαίρω, περικείρω, κείρω , ἁπωθέω, κόπτω, ἁκροτηριάζω circumquaque purgo, circumcido, circumtondo, amputo, succido, incido, decacumino, miutrilo, trunco. Յատանել. հատանել զմասն. շուրջ կտրել. թլփատել. ի բաց մաքրել. հարթել. սրբել. փոքրել. սափրել. խուզել. յօտել, կտրել, խուզել.
Յապաւեա՛ զամենայն ծառ։ Յապաւեաց Յեսու զորդիսն Իսրայէլի. զամենեսեան թլփատեաց Յեսու։ Յապաւելոցն զերեսօք։ Զյապաւելսն առ երեսօք. (Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 10։ Յես. ՟Ե. 4։ Երեմ. ՟Թ. 26։ ՟Խ՟Թ. 31։)
Յապաւեն զծառս մշակք դարմանօք։ Զաւելորդ բոյս ի սերմանց եւ ի ծառոց յապաւել եւ խլել ... զաւելորդ ուղէշս յապաւել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Պիտ.։)
Հրաման ետ վաղվաղակի յապաւել զնա, եւ ընդ եղբարսն կարգել. (Կլիմաք.։)
to prosper, to make prosperous, to favour, to second, to facilitate;
to direct, to govern;
to do, to operate, to act;
—եաց մեզ ըստ բաղդի տեսանել, we were so fortunate as to see.
եւ չ. ՅԱՋՈՂԵՄ εὑοδόω prospero, prosperum facio κατορθόω, κατευθύνω, εὑθύνω dirigo. որ եւ ԱՋՈՂԵԼ. որպէս Աջով ուղղել, առաջնորդել, կամ յաջ կողմն՝ ի լաւ անդր ուղղել. դիւրել. յարմարել. օգնել.
Յաջողել՝ զձեռն տալն եւ զօգնական լինելն ասէ. (Խոսր.։)
Իսկ ըստ յն. ասի, ի լաւ ճանապարհ տանել, կամ ուղղել զուղին, եւ այլն.
Յաջողեա՛ առաջի իմ այսօր ... աջողեաց Տէր զճանապարհ նորա։ Եւ ինձ յաջողեաց Տէր ի տան եղբօր Տեառն իմոյ։ Որ յաջողեաց ինձ ի ճանապարհի աստ ճշմարտութեան։ Զամենայն զի՛նչ եւ առնէր, տէր յաջողէր ի ձեռս նորա։ Զարքայութիւն նորա յաջողեսցէ։ Արարին զտօն՝ յաջողելով տեառն.եւ այլն։
ՅԱՋՈՂԵԼ. ἑνεργέω efficaciter operor, ago. Ներգործել. ազդել. կարգել աջողութեամբ.
Որ յաջողէ (կամ աջողէ) զամենայն յամենայնի։ Աջողեաց ի ձեզ զզօրութիւնս։ Որ յաջողեացն Պետրոսի յառաքելութիւն թլփատութեանն, յաջողեաց եւ ինձ ի հեթանոսս։ Հաւատք սիրով աջողեալք.եւ այլն։
to prosper, to be prosperous, successful or fortunate, to have great success, to thrive, to succeed in, to contrive to, to get on prosperously, to reach or attain one's aim, to come to a good issue, to terminate propitiously;
— ի վեր քան զակնկալութիւն or զկարծիս, to succeed against all probability;
ոչ-, չ-, to be unsuccessful, to fail, to miss one's aim, to be baffled, to miscarry, to be greatly disappointed;
յաջողեսցին, յաջողեսցի քեզ, you will fully succeed;
all will be well with you.
cf. ՅԱՋՈՂԵՄ. եւ դիմազ. Յաջողութիւն գտանել ուրուք կամ իրիք. յառաջ խաղալ. ուղղիլ. ի դէպ գալ. յարմարիլ.
Ե՛լ յռամովթ Գաղաադ, եւ յաջողեսցիս։ Ուստի ոչինչ յաջողիցիք։ Ոչ յաջողեսցի ձեզ։ Նստաւ Սողոմոն յաթոռ Դաւթի հօր իւրոյ, եւ յաջողեցաւ։ Ասացէ՛ք հա՛սկ հա՛սկ. եւ ոչ յաջողեցան խօսել այնպէս։ Յաջողեցաւ ի վերայ նորա հոգի Տեառն։ Եթէ յաջողեա՞լ իցէ արքայութեանն Աստուծոյ։ Զամենայն զոր ինչ արասցէ՝ յաջողեսցի նմա։ Ոչ յաջողեսցի մարդոյ յանօրէնութենէ.եւ այլն։
Յաջողեցաւ տէրութիւն նորա։ Որ սիրենն զԱստուած, ամենայն ինչ յաջողի նոցա ի բարութիւն։ Որ Քրիստոսի լինի տաճար, մեհեան դիւաց անդր ոչ յաջողի. (Եղիշ. ՟Ա։ Եփր. հռ.։ Խոսր.։)
success, prosperity, good luck or fortune, thriving, happy state of affairs;
efficacy, virtue;
convenience, leisure, ease;
opportunity, occasion;
—ք, achievements, exploits, heroic acts;
յաջողութեամբ, successfully, with success;
— ի դէպ գալ ումեք, to be favoured, befriended;
— ըստ բաղդի լեալ նմա, fortune befriended him, he had the fortune to;
cf. Ըմպեմ.
Յերկայնմտութենէ յաջողութիւն թագաւորի։ Խնդրել դիւրութիւն եւ յաջողութիւն մեզ եւ որդւոց մերոց։ Եկեսցէ յաջողութեամբ։ Յաջողութեամբ բազում աշխարհօք եկեսցէ.եւ այլն։
Նկատել որսալ զաջողութիւն աւուրց. (Խոր. ՟Ա. 12։)
Եւ Յաջողելն. ձեռնտուութիւն.
Եթէ բաժինք յաջողութեանց են։ Ըստ յաջողութեան զօրութեանն իւրոյ, զոր յաջողեաց ի Քրիստոս։ Յոր եւ աշխատիմ պատերազմեալ ըստ յաջողութեան (կամ աջողութեան) նորա, որ յաջողեալ (կամ աջողեալ) է յիս զօրութեամբ.եւ այլն։
cf. Յաջողութիւն;
— տալ, to ensure the success of.
Չլինէր նմա այն յաջողումն ինչ ի բարութիւնս. (Յհ. կթ.։)
Բազմաց ըստ առակիս պատահեաց պատրիլ՝ միով յաջողմամբն թագաւորել. (Մխ. առակ.։)
Աջողմամբն եւ բարեկամօքն մի՛ վստահանալ եւ բարձրամտել. (Պիտառ.։)
"cf. Յառաջ բերել;
"
to be produced;
to advance, to progress.
Եւ Յառաջոյ տանել, կրել.
προφέρω profero, produco, exhibeo. Յառաջ բերել՝ ածել. ի մէջ ածել. ի լոյս ընծայել. արտադրել. մատուցանել.
Մարգարէն յառաջաբերեալ զլինելոցս. (Ագաթ.։)
Կոյսն զբազմագին մարգարիտն յառաջաբերեաց։ Յառաջաբերեաց պատմուճանս ի տանէ փեսային անկեալս ի ջրոյ եւ հոգւոյ. (Ճ. ՟Գ. եւ Ճ. ՟Ը.։)
Զոր արարեալ սիւգնոն, եւ յառաջաբերեալ՝ յաղթեաց պատերազմացն. (Խոր. ՟Բ. 8։)
իբր Յառաջ գալ. եւ Յառաջ խաղալ.
Իսկ յասելն (Գանձ.)
to write about or treat of antecedently;
—գրեալ, predicted, foretold;
aforesaid, above mentioned.
Յառաջագոյն գրել. կանխաւ ճառել. վերագոյն յիշատակել.
Եկեալ ի յառաջագրեալ քաղաքիկն։ Յառաջագրեալ այրն հոգեւոր. (Կորիւն.։)
Յառաջագրեալն Աշուշայ։ Ըստ առաջագրելոցն կարգի. (Փարպ.։)
advancing, progressing;
improving, making proficiency;
forward;
coryphaeus;
proficient;
— է, he is advancing in his studies;
երթալ — եւ մեծանալ, to improve;
to increase in prosperity;
իրք առնն — յաջողէին, that man prospered greatly.
προκόπτων proficiens βελτίων melior. եւ բայիւ προκόπτω , προβαίνω proficio, progredior διοδεύω permeo, transeo եւ այլն. Որ յառաջ դիմէ կամ դիմեալ է. լաւագոյն լեալ. օգտեալ. զարգացեալ. յառաջ խաղացեալ յիմիք կարգի.
Արք կրօնաւորք եւ յառաջադէմք յաւետարանական սպասաւորութեանն։ Վառեալք՝ յառաջադէմք ելով։ Յառաջադէմ եղեալ՝ զաւագութեան թեկն ածէ. (Կորիւն.։ Պիտ.։ Խոր. ՟Բ. 10։)
Այս է մխիթարութիւն վարդապետին, աշակերտացն յառաջադէմն լինել։ Ընդէ՞ր դու ոչ երախտեօք եղեր յառաջադէմ. (Ոսկ. ՟բ. կոր. եւ Ոսկ. ես.։)
Ոչ յառաջադէմք լեալ ի յանդիմանութեանցն. (Վրք. ոսկ.։)
Առ սակաւ սակաւ յառաջադէմս առնել ի բարձրագոյնս. (Ածաբ. պենտեկ.։)
Ծերունական հասակ ասէ իբրեւ զյոլովագոյնս առաքինութեամբ յառաջադէմս. (Կիւրղ. յովէլ.։)
Գինի կոչէ տէրն զբանական ուրախութիւնն. զորոց յառաջադէմ միտք ոչ փոքր ինչ ունին զխնամակալութիւնն. (Բրս. յուդիտ.։)
ՅԱՌԱՋԱԴԷՄ, դէմք. գ.ա. τὸ, τὰ ἕμπροσθεν priora. Առաջք. առաջակողմն. յառաջոյ եղեալն.
Զառ ի յետոյսն մոռացեալ է, եւ ի յառաջադէմսն նկրտեալ եմ. (Փիլիպ. ՟Գ. 13։)
Սլացեալ հատուածէր երագ երագ ի յառաջադէմսն, այս է ի լեառն Աստուծոյ ի Քորէբ. (Պիտ.։)
Զմեկնութիւնս նոցա յառաջադէմ կոյս ճառիս լսելոց ես. յն. ի մօտոյ, արդ. (Վեցօր. ՟Ը։)
ՅԱՌԱՋԱԴԷՄ. մ. Յառաջ խաղալով, դիմելով. զարգացմամբ. առաւելութեամբ.
Յածել թեւոցն՝ յառաջադէմ սլանայ։ Երթայր յառաջադէմ, եւ մեծանայր։ Գամք զգամ իրք առնն յառաջադէմ աջողէին. (Իմ. ՟Ե. 11։ Ծն. ՟Ի՟Զ. 13։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը. 1։)
Արագ ի փութալիսն յառաջադէմ ժամանելով. (Պիտ.։)
premeditating, deliberating beforehand;
premeditated;
— լինել, to premeditate;
to provide.
πρόβουλος, πρόνοος providus եւ consultans, consul. Որ յառաջագոյն խորհի. նախատես. խնամածու. եւ Գլխաւոր ի խորհրդեան.
Յառաջախոհ լինի մարդ՝ որդւոյ, եւ հօտի՝ հովիւն։ Մեղու՝ իմաստուն, եւ մրջիւն՝ յառաջախոհ։ Զինուորքն ընդ դասապետսն, եւ ընդ յառաջախոհս՝ խորհօղքն. (Փիլ. նխ. ՟ա. եւ Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։)
provident, prudent, cautious;
— լինել, to foresee.
cf. ՆԱԽԱՀԱՅԵԱՑ. προβλέπων prospiciens. Յառաջահայեաց եւ իմացող մտաց դիւրին է անաշխատ ճանաչել. (Փարպ.։)
Սողովմոն յառաջահայեաց եղեւ (ի գալոցն Քրիստոս). (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
standing forward, presenting or offering oneself, eager, forward, earnest, assiduous;
competitor;
— լինել, to advance, to present or offer oneself, to be forward, eager, warm.
εἱς προκοπήν ἑρχόμενος ad progressum veniens. Յառաջ մատուցեալ. յառաջատեալ. ի յառաջադիմութիւն եկեալ.
Ճշմարիտ որդի բնաւոր, ո՛չ ի ծառայութենէ յառաջամատոյց որդեգրութեամբ, այլ ի բնութենէ անհաս ծննդեանն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
ՅԱՌԱՋԱՄԱՏՈՅՑ ԼԻՆԵԼ. προσέχω attendo. Ուշ ունել. ունկնդիր լինել.
Հնազանդելով յառաջամատոյց լինել նմա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
generous, liberal;
voluntary;
— լինել, to offer, to give freely or spontaneously;
to be full of good-will, ardour or eagerness.
ՅԱՌԱՋԱՄԻՏ ԼԻՆԵԼ. προθυμέομαι prompto sum animo. Յառաջել յօժար մտօք ի լաւ անդր. յօժարամիտ՝ դիւրապատրաստ եւ զուարթառատ գտանիլ ի տուրս.
Որ ոք յօժարիցէ մտօք լնուլ զձեռս իւր այսօր տեառն. եւ յառաջամիտք եղեն իշխանք տոհմիցն։ Եւ զուարճացաւ ժողովուրդն յաղագս յառաջամիտ լինելոյն (իշխանաց). վասն զի լի սրտիւ եղեն յառաջամիտք տեառն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Թ. 6. 9։)
in pushing forward, in advancing;
— երթալ, to open away through and advance before all.
Յառաջ մխեալ. միջամուխ.
Գունդն մուշեղեան յառաջեալ քան զայլ գունդսն՝ յառաջամուխ տագնապեալ երթային. (Բուզ. ՟Ե. 2։)
cf. Յառաջասացեալ.
ՅԱՌԱՋԱՍԱՑ ՅԱՌԱՋԱՍԱՑԵԱԼ. Նախասաց. կանխասաց. գուշակեալ. եւ գուշակօղ.
Կատարեցաւ յառաջասաց ընծայիւք մարգարէութեանցն։ Մարգարէականօքն յառաջասացելովք. (Ագաթ.։)
Եւ Փոքր մի յառաջ՝ ի վեր անդր ասացեալ.
Ասացից երկրորդելով ըստ յառաջասաց ձայնին։ Ըստ յառաջասացելումն. (Պիտ.։)
Արդ յաղագս յառաջադրելոցս սեռից բաւական են յառաջասացեալքն. (Արիստ. ստորոգ.։)
Հեռանալ յառաջասացեալ հայհոյութենէ։ Խոստովանեա՛ յառաջասացելոցն զքեզ մի ոք գոլ ի չարապաշտից. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ծառայից իւրոց յառաջասացելոց։ Յառաջասացեալ բազմութիւն. (Նար. յովէդ.։)
Դարձցո՛ւք յառաջասացեալ թագաւորս. (Լաստ. ՟Թ։)
Զյառաջասացեալսն երկրորդէ դարձեալ. (Սկեւռ. ես.։)
foreseeing;
provident;
cf. Զգուշութիւն;
— լինել, to foresee.
Տեսանողացն յառաջատես եւ նախագուշակ երգաբանութիւնք։ Զոր յառաջատես եղեալ եւ հայր սորին Սողովմոնի։ Աստուած յառաջատես է քան զստեղծուլն. (Նար. խչ. եւ Նար. երգ.։)
foregoing, preceding, previous, antecedent, precedent;
fore-runner, precursor, outrider;
antecessor, predecessor;
— լինել, to precede, to forego, to fore-run, to outride.
Յովհաննէս յառաջընթացն՝ նախ քան զմկրտութիւնն՝ զխոստովանութիւն խնդրէր. (Կլիմաք.։)
Յառաջընթաց կարապետ. յն. մի բառ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։ Ագաթ.։ Շար.։ եւ այլն։)
Յառաջընթաց լինէին կեանք, զի կարկեսցի սանձեսցի մահ. (Կոչ. ՟Գ։)
to hold or stretch out or forth;
to push or drive in, to cause to enter or penetrate, to fix in;
— զաչս or զակն, to look at fixedly, to rivet one's gaze on, to gaze earnestly on, to have the eyes fastened upon;
— զգլուխն ընդ պատուհանն, to face, to come to the window, to look out, to present oneself, to appear;
— զձեռս, to stretch forth one's hand.
ἁποστέλλω mitto, porrigo. որ եւ παρακύπτω (որ թարգմանի եւ Կարկառիլ). (Ի ձայնէս Առ, կամ Յարել. լծ. եւ յեռուլ, եւ կարկառել) Մերձ կացուցանել. ձգել, ձգտել. կցել. երկայնել. ուղղել. ի վերայ բերել.
Ընդ պատուհանն զգլուխն յառեալ. (Նիւս. երգ.։)
ՅԱՌԵԼ ԶԱՉՍ կամ ԶԱԿՆ. Ձգտել զտեսութիւն. քաջ նկատել, անշարժ դիտել. ակնակառոյց լինել.
Եթէ յառեցից զաչս իմ, զքոյդ տեսից փրկութիւն։ Եթէ աչս յառեսցես, ամաչեմ։ Ոչ յառեցի զակն ոգւոյս ի գլուխն իմ կենաց Քրիստոս. (Նար. ՟Բ. ՟Ի՟Է. ՟Ծ՟Ե։)
Զիմանալի ակն ոգւոց մերոց յառեսցո՛ւք առ Տէր Աստուած մեր. (Խոսր.։)
Բացէ՛ք ղիմանալի աչս մտաց, եւ յառեցէ՛ք ի յերկինս. (Լմբ. համբ.։)
to stretch out the head to see;
to stretch, to extend, to thrust;
to fasten or stick on, to be fixed or fastened on, to heed to dwell on;
— մտօք, ի խորհուրդս, to contemplate, to speculate upon, to meditate or consider attentively, to penetrate, to examine thoroughly;
— յոք, յառեալ կալ or հայել յոք, to fix the eyes or the gate on a person;
— ի դուզնաքեայս, to be fond of trifles;
աչք իւր անքթիթ յառեալ կային ի քաջազն, his eyes were fastened on that brave man.
παρακύπτω, εἱσκύπτω prospicio, inspicio, intueor, specto. որ եւ ՅԱՌՈՒՄ. Կարկառիլ. երկայնիլ. բերիլ. ձգիլ աչօք կամ մտօք. դիտել. նկատել.
Յառեալ (կամ կարկառեալ) ընդ պատուհան։ Ընդ ճանապարհն որ հայէր ի գաբայէ յառեալ ի գայի։ Յառեալ՝ ի կատարեալ օրէնս ազատութեանն հայիցի. (Երգ. ՟Բ. 9։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 18։ Յկ. ՟Ա. 25։)
Ի ներքս յառեալ նայիցի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ի յատակս մահու յառեալ գիտեսցէ։ Ի յայս խորհուրդ խորին յառեցան. (Նար. ՟Ի՟Ը. եւ Նար. կուս.։)
Իսկ (Սարգ. ի բանն յկ. ՟Ա. 25.) կարծելով նախդիր լինել զտառդ յ, ի բառն յառեալ, հարկաւորի մեկնել որպէս առեալ, եւ վրիպակաւ ասել.
Ոմանք զառեալս փոխանակ հայելոյ մեկնեն աստանօր, որ չէ ինչ ճշմարիտ. եւ սակայն ճշմարիտն այդ է ըստ բնագրին։
to rise, to arise, to get up, to rise or stand up, to rise again;
to awake, to be roused, to wake out of sleep;
to resuscitate, to come to life again, to live again;
— ի մեռելոց, to rise from the dead;
— ի վերայ, — ընդդէմ, —ոսոխ հակառակ ուրուք, to rise against, to rebel or stand up against, to revolt, to mutiny;
անդրէն —, to rise anew, to get up again;
յարեաւ միւս եւս խնդիր, another question arose;
արի՛, arise !
;
օ՛ն արիք, get up !
արիք ընդառաջ նրան, go to meet him;
յարեաւ յաթոռոյն, he rose from his seat, he got up from his chair.
ἁνίσταμαι, ἑπανίσταμαι , ἑφίσταμαι, ἑξανίσταμαι եւ այլն. surgo, resurgo, exsurgo, assurgo եւ ἑγείρομαι, ἑξεγείρομαι excitor, erigor, expergifacior, in vitam reddor եւ այլն.
Արիաբար ի վեր ելանել. կանգնիլ. յոտն կալ. եւ Ի վեր երեւել. վե՛ր կալ. ոտք ելլալ, ելլալ կայնի՛լ. եբր. գիւմ. ար. ղո՛ւմ, ղումի. (յորմէ՝ տալիթա՛ կո՛ւմի, աղջի՛կ արի՛)
Արի՛ շրջեա՛ց ընդ երկիրդ։ Արի՛ք ելէք։ Այժմ յարեայց ասէ տէր։ Սոքա խափանեցան, եւ անկան, մեք յարեաք եւ ուղիղ եղաք։ Յարեան ամենայն կոչնականք։ Յառնէ յընթրեաց անտի.եւ այլն։
Եւ ի ձէնջ յարիցեն արք։ Բազում սուտ մարգարէք յարիցեն, եւ այլն։
Եթէ յարիցէ՞ ի նա պատուէրն, եւ ընդելանիցի՞ ընդ նմա. (Եփր.) ծն. իմա՛ ելանիցէ, եւ կամ ընթերցի՛ր՝ յարիցի։
ՅԱՌՆԵԼ. Զարթնուլ ի քնոյ. ելանել յանկողնոյ, եւ Արիանալ ժրանալ ի գործ. արթննալ ելլալ.
Յարեաւ Աբրաամ ընդ առաւօտն։ Յարուցեալ ի վաղիւ անդր։ Եւ եղեւ ի յառնելն նորա գիշերի։ Յորժամ ննջիցես, յորժամ յարիցես։ Արի՛ք եւ շինեցէ՛ք։ Այժմ յարեայց ասէ Տէր։ Արի՛ Տէր, եւ փրկեա՛ զիս Աստուած իմ (որ եւ ասի, զարթի՛ր տէր) եւ այլն։
ՅԱՌՆԵԼ.Վերստին կենդանանալ մեռելոյն. ելանել ողջ ի գերեզմանէ, եւ Նորոգիլ. արծարծիլ.
Ոչ յարեաւ մանուկն։ Բազումք ի ննջեցելոց ի հող երկրի՝ յարիցեն։ Բազում մարմինք ննջեցելոց սրբոց յարեան։ Որդի մարդոյ ի մեռելոց յարիցէ։ Յերիր աւուր յարիցէ։ Յարեաւ. չէ աստ։ Յարեաւ, որպէս ասացն։ Քրիստոս յարուցեալ է. եւ այլն։
Զիջեալն ի յերկնից հուր՝ ոչ որպէս նուաղեալ ինչ, եւ անդրէն յարուցեալ, այլ անշիջաբար մնալ. (Մեկն. ղեւտ.։)
ՅԱՌՆԵԼ Ի ՎԵՐԱՅ. Յարձակիլ ի վնասել.
Յարիցէ ազգ յազգի վերայ։ Յարեան ծառայք նորա ի վերայ նորա։ Յարեաւ կային ի վերայ Աբիլի եղբօր իւրոյ, եւ սպան զնա։ Բազումք յարեան ի վերայ իմ, եւ այլն։
bottom;
pavement;
floor;
ground, earth;
the buttocks;
— հայրենի or հայրենեաց, native land or country, birth-place, home;
— գետոց, canal, bed of a river;
— աղիւսակերտ, brick pavement;
— սալայատակ, stone pavement;
— նաւու, keel of a ship;
առ —աւ կործանել, քանդել մինչեւ ց— or —ս, to raze to the ground, to level or lay even with the ground, to demolish, to raze or pull down;
to sap, to undermine;
լի լինել գետոյն յամ —ս իւր, to be swelled very high, to rise, to swell beyond, to overflow.
(որ յոչն ունել զնախդիր ի, կամ յունելն զնախդիր զ, կարծի գրեալ ի բնէ Ատակ. լծ. ռմկ. տակ. մանաւանդ ոտից տակ. զի յա, է որպէս այագ. այսինքն ոտն, որ եւ աք ասի. նոյն է վր. իատա՛կի. լծ. եւ հյ. գետին. եւ յն. է՛տաֆօս) ἕδαφος solum, pavimentum. Ոտնատեղի. երես երկրի. հողն կոխեալ. ստորին կողմն ամենայն խորութեան. ներքոյք. խարիսխ ստորին. եւ Խորք.
Ի հողոյ անտի՝ որ իցէ առ յատակաւ խորանին։ Ցանեսցես առ յատակաւ սեղանոյն։ Ի յատակէ տանն մինչեւ ցորմսն եւ ցգերանսն։ (Պարիսպք) իջցեն մինչեւ ի յատակս։ Ի յատակացն մինչեւ ի պատուհանսն։ Յատակաց մինչեւ ի յարկսն։ Չեւ էին յատակս գրոյն հասեալ։ Հայեա՛ց ընդ յատակսդ (կամ ընդ ատակսդ), եւ տե՛ս ո՞յր է հետդ այդ։ Ի ջրոյն ցամաքութենէ, որ ի ներքոյ կայր յատակք երկրին՝ երեւէին.եւ այլն։
Զքաղաքն մինչեւ ցյատակ քանդել. (Սոկր.։)
Աւերել, եւ յատակաց բրել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
Կտրեալ զքարինսն մինչեւ յատակս (կամ ի յատակս) բլրոյն՝ հաւասար գետոյն։ Քակեաց զմեհեանս մինչեւ յատակս։ Անլուաց ոտիւք մտանել յատակս տաճարին Աստուծոյ. (Խոր. ՟Բ. 39։ ՟Գ. 33։ Փիլ. ել. ՟Ա. 2։)
Արեգակն իբրեւ ճրագ մի ի մեծի տան՝ ի մէջ ձեղուան եւ յատակի լուցեալ. այսինքն յօդս ընդ մէջ երկնի եւ երկրի. (Եզնիկ.։)
Հեշտալի՛ է եւ աշխարհս այս, եւ հայրենի յատակն. (Ածաբ. ի մակաբ.։)
of which the bottom or bed is exposed;
— բաժանել զծով, to divide the sea and lay bare its bed.
Ոյր յատակն է բացեալ. եւ Բացմամբ յատակի ջուրց.
Ծովն անդնդային բաժանեալ յատակաբաց՝ կազմէր շաւիղս ժողովրդեանն. (Նանայ.։ եւ Ճ. ՟Գ.։)
property, attribute, particular, peculiarity, peculiar character;
— լեզուի, the character or genius of a language.
Ի յատկութեանց բաղկացաւ իւրաքանչիւր (բան անհատի)։ Մարդոյն (ըստ տեսակի) յատկութիւն՝ եղիցի նոյն ի վերայ յոլովից (այսինքն ամենայն մարդոյ). (Պորփ.։)
Ընդունելութիւն բառ ընդունական բայից եւ անուանց յատկութեանց. (Թր. քեր.։)
Զծնունդս կենդանեաց, զտնկոց յատկութիւնս. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Գայր ի յատկութիւն բան գրոյն ճշմարտապէս, թէ Աստուած լոյս է. (Փարպ. (գուցէ յայտնութիւն)։)
Զայս յատկութիւնս յետ սեղանոյն յագենալոյ ասաց. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)