cf. Ըմբշամարտութիւն.
· Calfa
ԸՄԲՇԱՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆ ԸՄԲՇԱՄՐՑՈՒԹԻՒՆ. որ եւ ՆԱՀԱՏԱԿՈՒԹԻՒՆ, ՇԱՀԱՏԱԿՈՒԹԻՒՆ ՅԱՍՊԱՐԻԶԻ. Մարտ եւ մրցանք եւ արուեստ ըմբշաց. գօտեմարտութիւն. բռնամարտութիւն.
deranged, frantic, delirious, frenzied, raving, mad;
— առնել, to strike with frenzy, to torment with madness;
— լինել, to be a prey to delirium, to be tormented by a diseased imagination, to be infatuated.
· Calfa
demonstrative, indicative;
— առնել, to demonstrate, to evince, to evidence, to prove, to show;
cf. Մատն;
— դերանուն, demonstrative pronoun
· Calfa
sheen, refulgence, lustre.
· Calfa
Խոյրապսակազարդ փաղփիւք ընծայաբերեմք (կամ րիմք) քեզ ի մերմէ նուաստական արուեստից. (Թէոդոր. կուս.։)
like lightning, very luminous, radiant, coruscant.
· Calfa
Սուր աստուածամուխ.. . նշան սքանչելարուեստ՝ փայլակնաձեւ փայլմամբ յեսանեալ. . . շողշողեալ. (Նար. խչ.։)
affecting, moving, touching;
amiable, dear;
offscum, offscouring, cf. Ջնջան;
— առնել, ասել, to conjure, to beseech, to entreat, to beg, to supplicate.
· Calfa
Բժշկութեան արուեստ փարելի, եւ ո՛չ փախչելի ամենեցուն լիցի. (Պիտ.։)
low-speaking.
· Calfa
Ո՛վ փոքրաբանդ ի մեծամեծս։ Զարիստոտէլի զփոքրաբան նախախնամութիւնն եւ զարուեստաւորն. (Ածաբ. յայտն.։ Առ որս. ՟Ա։)
Շնորհօք ըստ Քրիստոս, եւ ոչ ըստ պղատոնի եւ արիստոտեղեայ փոքրաբան արուեստաւորացն. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
civil, political, civic;
citizen, cf. Քաղաքավար;
politics.
· Calfa
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ. ա. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՆ գ. πολιτικός, ἠ πολιτική politica, reipublicae administratio. Քաղաքավարական, գրօղ կամ գրուած զքաղաքավարութենէ. եւ Քաղաքականութիւն, քաղաքավարութիւն. արուեստ եւ գիտութիւն բարեկարգութեան քաղաքի.
civic order, police.
· Calfa
Ի հանճարոյ, յարդար դատողութենէ, յարուեստականութենէ, ի քաղաքաշինութենէ, ի պատերազմաց յաղթութենէ. (Սկեւռ. ես.։)
sweetness, suavity;
saviour;
softening;
gentleness;
affability, meekness, amiability, benignity, amenity, urbanity;
քաղցրութեամբ, sweetly, softly, gently, mildly;
քաղցրութեամբ օձն ի ծակէն ելանէ, a smooth tongue draws (gentleness is better than force).
· Calfa
Քաղցութեան երգոցն արուեստականաց։ Ի ձայն քաղցրութեան գոհանային զԱստուածոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։ ՟Գ. Մակ. ՟Է. 11։)
cf. Կանովն.
· Calfa
Քանոն արդարութեան։ Վարդապետ քանոն հաւատոյ. Քանոն զուղիղ եւ զճշմարիտ համռօտելն կոչէ վարդապետութեամբ։ Ամենայն արուեստականաց անվրէպ քանոն։ Քանուն կարգաց եւ կրօնից գտանէր։ Մովսէս եղեւ քանոն եւ օրինակ ամենայն պահողացն. (Ոսկ. լս.։ Անյաղթ եւ Շ. բարձր.։ Արծր. ՟Ե. 11։ Ճ. ՟Ա.։ Լծ. կոչ.։)
brave, gallant, valiant, courageous, intrepid, valorous, manful, stout, bold, daring;
good, honest, worthy;
clever, excelling in, of good abilities, fit for;
noble, distinguished, eminent;
hero;
tutelar genius;
cf. Մղձաւանջ;
good, well, right, suitably, very, much, very much;
— արանց, emperor, Caesar, Augustus;
— ի բաց, very far;
very, much, much more;
կարի —, կարի իսկ —, very well, as well as can be;
— է, that will do, that is settled;
well, very well !
— լեր ! courage ! be of good cheer ! cf. Կարի;
cf. Վաղ.
· Calfa
Ամենեւին քաջ ի բաց քան զնոցա անասնութիւնսն գնաս գնացս։ Այն արուեստ մեկուսի է յարուեստականաց, քաջ ի բաց ի ծառայից սանգամ։ Ի հոգեւոր պատերազմունս քաջ ի բաց զմեօք առնեն ելեւել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. ՟Գ։ Եփես. ՟Ժ՟Է. եւ ՟Ժ՟Գ։)
life, habits, manners, conduct, behaviour, morals;
use, employment;
անարատութիւն վարուց, morality;
ընտիր, բարեկիր —, good morals;
անարատ, անբիծ —, pure morals;
գեղեցիկ վարովք վարեցան, they led a good life;
որք գերաշխարհիկք են վարուք, who show themselves pure of heart;
է երբեք զի եւ անբարիք ծնանին օրէնս բարիս, good laws are often produced by evil customs.
· Calfa
Անօթս ըստ արուեստից կազմեսցէ առ ի պէտս վարուց աշխարհիս. (Յճխ. ՟Դ։)
to sit upon, to take rest, to repose.
· Calfa
Որ ի քառակերպեանս վերահանգչի յանարուեստ աթոռ։ Որ ընդ հօր եւ սուրբ հոգւոյն յաթոռս քառակերպիցն վերահանգչի. (Զքր. կթ. ծն. եւ Զքր. կթ. արմաւ.։)
reader;
lecturer.
· Calfa
Զքերթողացն արուեստ տապալեն, եւ զոյնս վերծանողացն ծիծաղելիս յարկացոցեն. (Թր. քեր.։)
cf. Վիճեմ.
· Calfa
Ոչինչ ի մէնջ արուեստախօսեալ՝ մերոցն կարծեօք վիճաբանելով։ Վիճաբանելով մարանչին ընդ այլազգ քրիստոնեայս։ Որ ոք ունիցի ագարակ իւր, եւ ցանկայ զդրացւոյն ի նոյն յաւելուլ՝ վիճաբանելով. (Կորիւն.։ Խոսր.։ Շ. յկ. ՟Խ՟Ը։)
cf. Վիճեմ.
· Calfa
Ոչինչ ի մէնջ արուեստախօսեալ՝ մերոցն կարծեօք վիճաբանելով։ Վիճաբանելով մարանչին ընդ այլազգ քրիստոնեայս։ Որ ոք ունիցի ագարակ իւր, եւ ցանկայ զդրացւոյն ի նոյն յաւելուլ՝ վիճաբանելով. (Կորիւն.։ Խոսր.։ Շ. յկ. ՟Խ՟Ը։)
philosophical.
· Calfa
Մեծն Սահակ՝ տեղեկացեալ փիլիոսփայական արուեստիցն ցուցանիւր. (Փարպ.։)
Սողոմոն կաթուղիկոս՝ վարժեալ եւս էր ի փիլիսոփայական արուեստս։ Ի վարդապետս փիլիոսփայական արհեստիցն։ Պորփիւրի՝ յառաջին փիլիսոփայական պատմութենէն. (Յհ. կթ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Եւս. քր.։)
perpendicular, plumb line.
· Calfa
Զբարձրութիւն շինուածոցն տրամալարիւ ուղղեն արուեստաւորք. (Ոսկիփոր. ըստ Լեհ.։)
cf. Տրոփումն.
· Calfa
Դիւաց արուեստ են կաքաւ, նոցին գործ եւ տրոփիւնք։ Ի ծափս ձեռին, ի տրոփումն կայթելոյ կաքաւման ոտին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։ Նար. խչ.։)
erecting, building a house;
cf. Տնարար.
· Calfa
Զիմաստուն ճարտարապետս ո՛չ զտնաշէն արուեստաւորս ասէ. (Գէ. ես.։)
house-building, construction;
cf. Տնարարութիւն.
· Calfa
οἱκοδομία aedificatio. Շինելն զտուն որպէս արուեստաւոր.
cf. Տնտեսեմ;
to dispose;
to dispense with, to exempt from;
— բարւօք զկեանս, to lead a more regular life;
cf. Մարդանամ.
· Calfa
Զլաւագոյն նոցա զօգուտն տնօրինէր։ Զփրկութիւն անձինն ի նմանէ տնօրինեալ հոգայր։ Զայս տնօրինէր բարի արուեստաւորն։ Զի թէ տնօրինեսցէ աստուած խօսել մեզ առ միմեանս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 42։ Յհ. կթ.։ Լմբ. սղ.։ Շ. թղթ.։)
tome, volume;
book;
calendar, almanac;
նորոգութիւն —ի, Reform of the Calendar;
— լեւոնի, Dogmatical Letter of Pope Leo I to the Patriarch Flavian.
· Calfa
relating to the calendar.
· Calfa
Այս է նահանջն, որով տոմարական արուեստն յառաջանայ ի ժողովումն. (Վանակ. տարեմտ.։)
cf. Տառապանք.
· Calfa
Բազում այն են՝ որ առ այսպիսի աղէտս տարակուսի ի վաճառականութեան արուեստս տուայտանաց անկանել յօժարեն. (Ագաթ.։)
typography, impression, printing;
edition, impression.
· Calfa
Յայտնի է՝ որ գտաւ ի յետին դարս արուեստն տպագրութեան գրեանց. τυπογραφία typographia.
aspect;
appearance, look, sight, view;
air, mien, visage, image;
spectacle, representation;
vision, apparition, phantom, spectre, dream;
phenomenon;
contemplation;
theory, idea;
գեղեցիկ —, — գեղոյ, beauty, loveliness;
գեղեցիկ տեսլեամբ, handsome, beautiful, charming;
երկնային —, celestial vision;
— դիմաց, figure, physiognomy;
ի — ածել, to represent, to perform, to put upon the stage;
— լինել աշխարհի, to be made a spectacle unto the world;
— տեսանել, to have a vision;
արար տօն տեսլեան, խաղու, he held a festival with public games;
ի — ամենեցուն, before all men, or all eyes;
եղեւ բան տեառն առ աբրամ ի տեսլեան, God spoke in a dream to Abram;
տեսլեամբ բնութեան պարապեալ, given to the contemplation of nature;
— աչացն է հաւատարիմ եւ ոչ լուր ականջացն, hearing is believing but seeing has no fellow.
· Calfa
Սքանչելի տեսլիւք եւ ահագին արուեստիւք։ Ահագին տեսլեօք. (Եփր. աւետար.։)
s. mus. finger-board, keys.
· Calfa
Ձեռն արուեստապէս բազում անգամ շարժի առ տեղեկադիրսն, որք զկանդոցն ածեն. (Նիւս. բն. ՟Ե։)
very erudite, well versed, skilful, very learned;
bachelor;
— գիտունեանց, bachelor of sciences;
— լինել իմիք, to be well acquainted with, to be a connoisseur in, to know thoroughly.
· Calfa
Քաջահմուտ կամեցեալ լինել ընթերցողաց (այսինքն կամիմք՝ զի լինիցին)։ Չլինելն քաջահմուտ արքայութեան երկնից եւ յարութեան։ Յարուեստական եւ քաջահմուտ բժշկի դեղոց ողջացայք. (Խոր. ՟Բ. 65։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։ Երզն. լուս.։)
powerful or agreeable voice;
euphony, harmony.
· Calfa
Քաջաձայնութեամբ ծածկէ զմիտս՝ զուարճացուցանելով զլսելիս։ Հարկաւորապէս արուեստս զքաջաձայնութիւն խնդրէ ... Նուրբքն (ի տառից) առաւել օգնեն քաջաձայնութեան. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Երզն. քեր.։)
cf. Քարակոփ.
· Calfa
Որպէս քարադրօշիցն է տեսանել. քանզի առաջի կայ արուեստագիտին՝ կենդանւոյ ուրումն տեսիլ ի քարի ցուցա նել. (Նիւս. կազմ.։)
magian, magician, wizard.
· Calfa
Ոչ գիտացին քաղդէացիքն զծածուկ խորհուրդն Աստուածոյ ... Ոչ յայտնեցաւ քեզ վախճան քո արուեստագիտութեամբ քաւդէիցդ քոց. (Գէ. ես.։)
s. mar. rudder, helm, tiller;
— կառաց, pole, carriage-pole, shaft.
· Calfa
Կազմել առագաստս, եւ քեղիս եւ ղեկս։ Որ պիտանացու արուեստիւն զքեղիսն վարէր։ Առանց քեղեաց, առագաստից, եւ կամ այլոց։ Ոչ նաւաստի թողցէ զքեղիսն, թէպէտեւ յաջողակ հողմով վարիցինաւն, այլ ուղղեսցէ։ Թողեալ նաւաստոյն զքեղիսն. (Փիլ.։)
leather, Morocco leather.
· Calfa
Որպէս ի ձեղաձեւս մորթէգործք, որք արտաքոյ եւ ներքոյ քերածովք զմորթսն կազմեն, զոմանս արուեստի գրչութեան, որպէս մագարաթ, եւ քեմուխտ. (Երզն. քեր.։)
grammarian;
grammar;
*spelling-book, primer.
· Calfa
Կատարելում քերականի եւ երաժշտականի ոչ ինչ պէտք են պատուիրանի յարուեստս ... Որպէս քերականութիւն՝ քերականին, եւ երաժշտականութիւն՝ երաժշտին. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին.։)
Քերթողն քերական արուեստիւն շարակարգէր զգիրս ... քանզի զքերական կանոնսն հաստատաբար մեկնէր։ Առեալ ի նմանէ տունս քերականս, որպէս զի մեկնեսցէ զնոսա ի հռետորականս։ Երեւեցոյց գրով բանս՝ քերականս պէսպէս իմաստիւք զանազանեալ. (Սոկր.։ Վ՛րք բրս։ Վրք. ածաբ.։)
γραμματικός grammaticus, litterator, litteratus. որպէս Գրական. գիտակ արուեստի քերականութեան. ԳՐԱՄԱՏԻԿՈՍ. որ ասի եւ ՔԵՐԹՈՂ՝ ո՛չ որպէս բանաստեղծ (որ է բուն քերթողն), այլ որպէս գրագէտ. դպիր քաջուս.
ՔԵՐԱԿԱՆ ա. γραμματικός, -κή, -κόν grannaticus, -ca, -cum;
grammaticalis. իբր Քերականական, եւ քերթողական կամ բանաստեղծական, եւ ճարտար՝ կամ արուեստական ոճով.
grammar.
· Calfa
γραμματική grammatica, -ce, litteratura. Գրականութիւն. գրագիտութիւն. . անվրէպ դպրութիւն իբր քերեալ եւ հարթեալ. արուեստ ուղղախօսութեան եւ ուղղադրութեան ըստ կանոնաց բնիկ լեզուի գրոց.
to flay, to strip, to excoriate, to peel off;
to make, to compose, to write;
to versify, to poetize.
· Calfa
Դարձեալ՝ քերթեալ կոչի, որ ըստ արուեստական հնչմանն յարմարին. որպէս՝ փողք կտընդոցք, քնարք. տաւիղք, սրինգք։
poet;
philologer;
grammarian.
· Calfa
Իսովդոս մի էր ի պերճացեալ քերթողացն։ Ի քերթողացն եւ ի շարագրաց ... Զքերթողացն արուեստ տապալեն։ Մանուկն՝ որ զօրութեամբ քերթողն է. (Նոննոս.։ Թր. քեր.։ Անյաղթ պորփ.։)
Քերթողք եւ գիտունք արուեստին եդին զկարդ թուականութեան թորգոմեանս համարոյ. (Յհ. կթ.։)
prince or father of poets, of grammarians.
· Calfa
Հայր եւ գլուխ քերթողաց. առաջնորդ բանաստեղծից. ճարտար յարուեստաւ շարադրութիւնս.
cf. Քերթուած.
· Calfa
Անկատա՛ր ինքն (հոկ արուեստիւ քերթւղն), եւ քերթողութիւն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
adj. s. sectarian.
· Calfa
Քէշտակարկատքն հեթանոսաց ի բժշկական արուեստսն տեղեկացեալ, օրէնս իմն հաստատեցին. (Կանոն.։)
purse, little bag, satchel;
pack, packet;
— արծաթոյ, purse, flat-purse, money-bag, billcase, portfolio;
— հասարակաց ունել, to have the same, or a common purse.
· Calfa
Իբրեւ զհին արուեստի վարժիւք զքսակ մտաց սրտի մաքրեցին. (Նար. խչ.։)
s. bot. oxyacantha.
· Calfa
Մորենիք, եւ կանկատունք եւ քսուք առանց մշակութեան արուեստի բուսանին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
cf. Քրայական;
criminal, enormous, horrible;
— մեղք, յանցանք, high treason;
— մետաղք, mine, galleys, place of detention for criminals.
· Calfa
Յոլովք են ի նիւթս ձեւ խաչի յոստայնանկաց կա ի քրէական (այսինքն արծաթագործ) արուեստագիտաց տպաւորեալք. (Սարկ. հանգ.։)