cf. Յետին;
behind, hinder.
Եւ յետի նաքարակիտն խնդրեսցի. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)
behind, backward;
walking backwards;
— — չոգան, they fell back;
— ընդդէմ, backward;
in an opposite sense, in the contrary directions, against the grain, in a wrong sense or way, contrariwise;
contrary, against, opposite, inverse;
ձախողակի — ընդէմքն պատահեաց նմա, every thing went wrong with him;
fortune was against him;
— or — ընդդէմ դառնալ, to turn back, to retrace one's steps, to return, to go or come back;
կապել զձեռս —, to tie the hands behind one;
cf. Ձեռն;
— կալ, կասել, to cease, to stop;
to abandon, to leave;
— կացուցանել, to hinder, to deter, to divert from;
— հարկանել, to reject, to refuse, to confute, to disprove;
— ընկենուլ, to reject, to contemn, to despise;
— տանել, to abandon, to leave;
— ունել, to hinder, to impede, to divert from;
ձեռս —, with the hands tied behind.
Անհնազանդ եւ յետս ընդդէմ գնացիւք. (Յճխ. ՟Դ։)
resolute, constant, firm;
obstinate.
Սէր երկայնամիտ է, յեցամիտ, եւ անդորրամիտ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
memory, archives, annals;
sepulchre, monument;
album;
— մատենից, գրոց, brief epilogue.
Անխափան կացցէ մեծ յիշատակարանս այս (պահոց) ընդ աստուածային անանց տօնին։ Գրեցաւ յիշատակարանս այս վասն նորա (չարին Վասակայ՝) առ ի կշտամբութիւն յանդիմանութեան մեղաց նորա. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Է։)
keepsake, souvenir, memento, love-token;
mass-dues.
Զլաւսն մանաւանդ յիշելի է. եւ զոր յիշելն սուրբ է եւ օգտակար։ Յիշելի է զԱստուած առաւել՝ քան թէ զշունչ կլանելի. եւ թէ է կարողութիւն ասել, ոչինչ այլ քան զայս գործելի. (Ածաբ. ի կիպր.։ Առ որս. ՟Ա։)
improper and offensive words, abuse names, insult, contumely.
Մի՛ ընդ անմիտըս տըղայոց, փոխան վիճմանցն ըզչար յիշոց։ Եւ որք յերդմունըս յանդըգնին, եւ ի յիշոցըս զազրալին։ Բանիցն գարշութիւն, թշնամանելով եւ անարգելով զընկերսն զանազան եւ պէսպէս հայհոյութեամբ, որ ըստ գեղջկացն բարբառոյ իշոցք (կամ յիշոցք) անուանի, եւ ըստ գրոց սովորութեանն՝ անէծք եւ թշնամանք, եւ որ այսպիսի են անուանք. (Շ. այբուբ. եւ Յիսուս որդի. եւ ընդհանր. յորմէ եւ Երզն. խրատ.։)
fiftieth;
period of fifty days;
Pentecost;
jubilee.
Ունել զաւանդութիւն պահոց յիսներեկին. յարութիւնն է կատարումն պահոցն յիսներեկի աւուրց. եւ անտի սկսանին զատկի պենդէկոստէք յիսներեակ աւուրսն։ Առաքինիք եւ պարկեշտք (միանձունք) զերիս յիսներեակսն եւ զերիս երեսներեակսն ի տարւոջ, եւ զերիս աւուրս ի շաբաթու անսխալ պահեն. Խոսրովիկ. այսինքն միայնակեացք պահեն ի տարւոջն զաւուրս 291. եւ միայն ուտիք է նոցա 74 օր։
justly, deservedly;
in truth, truly, surely, certainly, and indeed, in fact, yes.
Վերջին կարգաւորութեան հանդիպելով, եւ յիրաւի՛. (Սհմ. ՟Զ։)
to attach, to connect, to unite;
to stretch or hold out;
to fix.
Եղբօրորդի իմ յիրեաց (յն. առաքեաց) զձեռն իւր ընդ ծակն։ Ընդ վանդակապատսն՝ որ ընդ պատուհանսն է, ակամբն ի ներքս յիրեալ. (յն. յառեալ) (Նիւս. երգ. յորմէ եւ Վրդն. երգ.։)
Երկայնեա՛ զտոռունս քո. Ակիւղաս ասէ, յիւրեա՛ զապաւանդակս քո. (Ոսկ. ես.։)
to conceive;
to be pregnant, to be with child or young, to be in the family way.
եւ հ. συλλαμβάνω, κύω, κυέω concipio ἑν γαστρὶ ἕχω կամ λαμβάνω in utero habeo sive accipio. որ եւ ՅՂԵՆԱԼ. Յղի լինել կնոջ. սաղմն առնուլ. ըմբռնել զսերմն յարգանդի՝ իրօք կամ նմանութեամբ. ծոցւորիլ.
to get with young, to impregnate, to fecundate.
Տալ յղանալ՝ մանաւանդ կնոջ օտարի. ծոցւորցընել.
cf. Յղանամ.
Մինչդեռ նա զայս խորհէր, Որմիզդ եւ Արհմն յղեցան յարգանդի. (Եզնիկ.։)
big, pregnant, in the family way;
— լինել, to be with a child or young.
Յղի եմ ես։ Եւ էր յղի։ Եւ նա յղի է ի ծերութեան իւրում։ Երկն յղւոյ։ Յարգանդի յղւոյ։ Մխիթար լիցի յղեաց։ Յղեաց եւ ստնտուաց։ Յղին եւ ծնեալն.եւ այլն։
conception, pregnancy, the being with young;
breeding;
տօն Յղութեան, Feast of the Conception;
անարատ —, Immaculate Conception.
Լինէր ինձ մայրն իմ գերեզման, եւ արգանդ յղութեան յաւիտենից։ Յերկանց եւ յղութեանց։ Ետ նմա Տէր յղութիւն, եւ ծնաւ որդի. (Երեմ. ՟Ի. 17։ Ովս. ՟Թ. 13։ Հռութ. ՟Դ. 13։)
to gorge, to glut, to surfeit, to stuff, to cram.
Թագաւորական հանդերձանաց, որովք յղփացուցաք զեօթանասուն հազարսն Հայաստանեայց. (Թղթ. դաշ.։)
cf. Բազմաբեղուն.
Յոքնաբեղուն զարմ, կամ հանդէս, կամ լապտերք, կամ կերակուրք. (Մագ. թղթ.։)
practicable.
Եւ այլ ճանապարհք են (յառաքինութիւնս անդր՝) բազումք, եւ յոգնագնալիք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27։)
assembled in great multitudes or flocks, very numerous.
Արիստոտէլ, Պղատոն, եւ այլքն յոգնախումբ ի ճեմարանսն Աթենայ գտեալ։ Վերծանեալ զյոգնախումբ հոյլս հանդիսացելոցն։ Արի՛ իբրեւ զՅեսու քաջամարտութեամբ յոգնախումբ ճակատամարտս հրաշից. (Մագ. ՟Ե. ՟Է. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Բազմահռչակ.
Մեծաւ հռչակաւ. մեծահանդէս.
Եւ անդ աւուրս երիս յոքնահռչակ կատարէին զյիշատակ սրբոյն. (Ճ. ՟Գ.։)
devouring, voracious.
παντοδαπός omnia consumens, et omnifarius, multiplex, varius. Զբազում ինչ ճարակօղ, եւ ընդ բազում տեղիս ճարակեալ. բազմածախ. բազմապատիկ. բազմադիմի. ըստ հոմաձայնութեան յն. բանդօտաբօ՛ս.
polytheism.
Մակեդոնացին Աղեքսանդր բազմաբիւր յոքնաստուածութեամբն տիեզերակալեաց. (Ճ. ՟Բ.։)
in several ways or fashions.
Հայցեմք ի ճաշակողացդ յայսմ սեղանոյ յոքնօրէն եւ ախորժահամ հանդերձելոյ. (Նար. յիշ.։)
much, great, much of, a great deal of;
—ք, many, several;
—ք ի մարդկանէ, most men, most people, the generality of mankind;
— անգամ, many a time, often.
Վասն յոլով աստ չարչարանացն՝ առատագոյն են անդ բարութիւնքն. (Գէ. ես.։)
Այնոքիկ յոլովակի եւ յոքունց աստ հանդիպեցան. (Ոսկ. անոմ. ՟Դ։)
Ոչ միայն զիւրեանցն, այլեւ յոլո՛վս անգամ (այսինքն յոլով իսկ) զթշնամեացն զարգաւանդահողն վտարեն երկիր. (Պիտ.։)
often, frequently, many times;
much, more.
Այնոքիկ յոլովակի եւ յոքունց աստ հանդիպեցան. (Ոսկ. անոմ. ՟Դ. եւ Ոսկ. յհ. ստէպ։)
Հաւասար հաւասարի յոլովակի հնազանդի տնօրինաբար. (Կիւրղ. գանձ.։)
to increase, to augment, to grow, to multiply.
Արիստոտելէս մանաւանդ յաղագս բնաբանական մասինն իմաստութեան յոլովացեալ. (Նոննոս.։)
to cause to abound or increase, to augment, to multiply;
cf. Յոլովանամ.
Ի պաշտաման դիցն յոլովելոյ։ Զցայգ եւ զցերեկ յոլովէին ի նոյն պաշտամունս (հոգեւորս)։ Յորժամ մոռանայցեմք զերկիւղն Աստուծոյ, եւ ի չարիսն յոլովիցեմք. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
Հանդէսն յոլովի, եւ յամենայն կողմանց զճգնողաւն հոսին քրտունք։ Աճեն նմա (բարկութիւնք) յաշխարհական լիութենէս, եւ յոլովեն ի զօրութենէ աշխարհիս։ Նոցա մեծութիւնքն աճէին, եւ սորա աղքատութիւնն յոլովէր. (Իսիւք.։)
great number or quantity, multitude, abundance;
plurality, multiplicity.
Ի բազմութեան իմաստութեան՝ յոլովութիւն (կամ բազմութիւն) գիտութեան։ Եւ մնաց եւս յոլովութիւնդ այդ ... հանդերձ ամենայն յոլովութեամբ. (Ժղ. ՟Ա. 18։ ՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Ա. 10. 18։)
Փակէ զերկինս ի վերայ մեր դժնդակ երաշտութեամբ, եւ բանայ չարաչար յոլովութեամբ. (Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
to lie down negligently, to throw oneself down heedlessly, to sleep, to stretch oneself down, to repose;
to observe, to watch, to spy, to be on the watch for, to waylay, to lie in wait for, to lay snares or ambushes.
Չէ՛ պարտ վայրապար յողալ եւ պշնուլ աւելի։ Ընդ օտար գեղ կնոջ պշուցեալ յողայցես։ Արծաթասէրն իբրեւ զդժոխս՝ զբոլորս կլանէ, հասարակաց թշնամի է, սահեալ յողայ զամենայն ազգաւ մարդկան։ Քանդակս ի նկար կօշկացն հանդերձեալ յողայցէ։ Անմտաց եւ իգացեալ ոգւոյ են իրքն. յողալեաց եւ զրաջանից. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ ՟Բ. 3. 24։)
Լկտի խեղկատակութեամբ յողացաւ գերել զմիտս կնոջն։ Անագորոյն բարուք յապականութիւն համատոհմիցս յողացաւ։ Աղաւնիք հանդերձ ծննդովք յանդիման ստացողին յողան։ Դարանակալ քինու ինձ սպասելով յողայր աւերել (կամ յողանայր աւարել) զգեղեցկայարմար յօրինուածս. (Պիտ.։)
not firm, weak, tottering, unstable, unsteady;
inconstant, mutable, vacillating, wavering, versatile, fickle, volatile.
Որ ըստ հոգւոյն հիւանդքն են, եւ կամ ըստ մարմնոյ յողդողդք. (Բրս. հց.։)
fickle-minded.
Յողդողդամիտ եւ առասպելակոծ մրցանօք յածիք այսր անդր. (Կաղանկտ.։)
to become wicked or contemptible, to grow or get worse and worse, to be deteriorated;
to debase, demean, degrade or disgrace oneself, to degenerate, to fall away.
Իսկ (Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
rather wicked or bad.
Սա ինքն տէր եւ իշխան էր ամենայնի, եւ այսու յոռեկաւ իւիք, եւ գծուծ եւ խոնարհ հանդերձիւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
the standing upright.
Հանդերձ յոտանաւորութեամբ առանց ծունր կրկնելոյ կատարել. (Յհ. իմ. ատ.։)
exhorted, encouraged;
prompt, ardent, diligent, eager, desirous;
copious, abundant;
andante;
exhortation;
— սրտիւ, կամաւորութեամբ, heartily, willingly, gladly;
— փութով, diligently, eagerly, promptly, readily;
— լինել, to exhort, to incite, to induce;
— երգել, to sing andante;
առ ի — վաստակոց, to inspire with the taste for labour, to incite to work.
Եթէ զձեզ յորդոր եւ յօժար (կամ յորդոր յօժարութեամբ) տեսանիցեմք դարձեալ առ աստուածութիւն անդր. (Ագաթ.։)
σπουδαῖος, σπουδάζων studiosus, pronus εὕθυμος promptus. Յորդ եւ առատ սրտիւ եռացեալ. յորդեռանդն. կարի յօժար. յօժարամիտ. փոյթ. փափաքօղ. մտադիւր. կամակար. ինքնակամ. դիւրին. դիւրապատրաստ.
Ազգասէրք, այլեւ յորդորք ամենեւին ի քաղաքաց խնամակալութիւն։ Փափագելի ցանկութեամբ յորդորս առ ինքեանս գործեսցեն զմարդիկ։ Յորդորք ի հանդիսի պատուիրանապահութեանն լինել. (Պիտ.։)
cf. Յորդորիչ.
Յորդորական հրաման տէրութեանդ քո միշտ մտրակեաց զիրաւացի հեղգ երկչոտութիւն մտաց իմոց. (Արշ.։)
cf. Յորդորիչ.
Ո՛չ է պարտ յորդորեցուցիչ լինել. (անդ. ՟Ժ։)
exhorting, persuasive;
engaging, winning;
stimulating, animating.
Ո՛չ է պարտ յորդորեցուցիչ լինել. (անդ. ՟Ժ։)
exhortation, persuasion, incitement, stimulus, spur, incentive, encouragement.
προτροπή adhortatio, exhortatio παροξυσμός exacutio, provocatio. Յորդորելն, իլն. յորդորակ. վառելն ի փոյթ. եռանդն. փոյթ.
cf. Որձ.
Կայցէ ի հօտի նորա յորձ (կամ ի հօտի նորայ՝ որձ). (Մանդ. ՟Զ. ըստ Մաղաք. ՟Ա. 13։)
current, stream, torrent;
eddy, whirlpool, vortex;
bubble, bubbling;
foaming;
eddy-water;
—ս առնուլ, to boil hard, violently or furiously.
ῤύσις, ῤεῦσις, ῤύμη , ῤεῦμα, ῤείθρα, πλημμύρα, χύσις, ἕκχυσις, χείμαρρος fluxus, profluvium, inundatio, redundatio, effusio, irruptio, torrens. (որպէս թէ Յորդանք) Յորդումն կամ յորդութիւն ջուրց՝ եռացմամբ հանդերձ որպէս զեռանդն կաթսայի. գրգանք. հոսանք. շրջանք. պտոյտք. ալիք. ուղխք. հեղեղ. զեղումն. վազք. յարձակումն. սէլ, կիրտապ.
ՅՈՐՁԱՆՔ կամ ՈՐՁԱՆՔ. ζέσις, βρασμός fervor, aestus, ardor. Եռանդն ջրոյ եռացելոյ հրով.
flowing rapidly;
impetuous, rapid;
furious, noisy, clamorous;
whirlpool;
syrtis, quick-sand, moving sands.
Մանաւանդ՝ գ. σύρτις syrtis, gurgo. որպէս Յորձանք. տեղի յորձանօք լի ի մէջ ջրոց. եւ գետ հոսանուտ.
sultry, suffocating.
Յորձանուտ. յորձնեռանդն. տապագին ջերմութեամբ.
supinely, with one's face upward, lying on one's back;
backwards;
— զարկուցանել, to hurl or throw backwards, to overthrow, to upset, to throw down on the back, to stretch on the earth;
— կալ, խաղալ, to lie down prone, flat on the face, to stretch at one's whole length;
to fall backwards;
— կալ, լինել, to be idle, negligent, neglectful, to stand with folded arms;
պրկել ի —, to throw down and hind strongly;
— անկանիլ, to fall on one's back, backwards;
— կացի ի դալարւոջ, I stretched myself on the grass;
յինքն —եալ անկանիլ, to recede, to flow back;
մինչեւ յե՞րբ —եալ կաս ոʼվ վատ, how long wilt thou sleep, o sluggard ?
ՅՈՐՍԱՅՍ ՅՈՐՍԱՅՍԵԱԼ (լծ. Երես. թ. եիւզ ). ὔπτιος supinus. Յերեսս ի վեր. ի վերայ թիկանց. տապաստ անկեալ՝ երես ի վեր. գետնատարած՝ ի վեր հայելով. պրկեալ կաշկանդեալ, անշարժ. անհոգ. յուլութեամբ. երեսն ի վեր՝ կռնըկի վրայ պառկած.
Ո՞վ էր գեղջուկն այն, որ կայր անդ յորսայս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Ծովն ընդ աւազուտ դրունսն ոչ անցանէ, այլ անդրէն յինքն որսայսեալ անկանի. (Պիսիդ. (յն. յորսայս վերընթանայ)։)
to throw to the ground, backwards, to overturn, to knock down, to fell or strike to the earth.
Ոչ ի կնքելն զշիրմին փականս՝ անդրէն յորսայսեալս զնոսին յանդունդս երկրի սուզեցեր. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
jewish, judaical.
Անարգին խոտին ամենայն ազգն հանդերձ յուդայեան ազգաւն։ Եկին ժողովեցան ծերակոյտ յուդայեանց. (Եփր. թագ.։)
Jewish;
—ք, the tribes of Israel.
Անարգին խոտին ամենայն ազգն հանդերձ յուդայեան ազգաւն։ Եկին ժողովեցան ծերակոյտ յուդայեանց. (Եփր. թագ.։)
cf. Խուզարկու;
inventor, author;
inciter, agitator, instigator;
seditious;
— ալիք, agitated sea, heavy billows.
Յանդիմանեալ ամենայն ուստեք, յուզակք չարեաց լինին. (Աթ. ՟Ե։)
to seek, search or inquire after, to make search for, to ferret out, to hunt after;
to examine, to discuss;
to agitate, to move, to trouble;
to excite, to incite, to provoke, to stir up, to move sedition;
— զծով եւ զցամաք, to seek everywhere for, to ransack;
— խնդիրս, to breed disputes, to excite quarrels.
Յուզէր զջուրսն ... ջուրքն յուզիցին։ Յուզեցաւ խնամք իմ։ Աղաղակէին յուզեալք ի քահանայապետիցն։ Ծովն ի սաստիկ հողմոյ շնչելոյ յուզէր։ Յոյժ յուզեաց զսրտմտութիւն բարկութեան Անտիոքայ ի վերայ անօրէն Շիմոնի։ Յուզեն հանապազ զժողով նոցա։ Որ մանաւանդ խնդիրս յուզեն.եւ այլն։
idly, lazily, slowly, carelessly.
ῤᾳθύμως remisse, segniter, oscitanter. Իբրեւ յոյլ շարժելով. յուլութեամբ. դանդաղանօք.
to be idle, to grow lazy, indolent;
to neglect, not to care for.
ἁμελέω supersedeo, curae non habeo, negligo ὐπερείδω, ὐπεροράω despicio, contemno χαυνοῦμαι laxor, mollior, resolvor, langueo. որ եւ ՅՈՒՂԱՆԱԼ. Յոյլ եւ թոյլ եւ յոյր լինել. յողն կալ. յուլն յենուլ. յողալ. ծուլանալ՝ թուլանալ. դանդաղիլ. անհոգ լինել. անփոյթ՝ անտես առնել. թուլնալ, ծուլնալ.
զօրութեամբ եւ յաղթանդամութեամբ յուղացեալք. (Եւս. քր. ՟Ա։)