nature, native, origin, spring, root;
stock, stalk, trunk, set, stake, stem;
baggage;
camp, army;
ancestor;
chief;
own, natural, real, original, radical, true, principal;
— աշտանակի, socket;
— սեան, shaft of a column;
ի —, ց—, մինչեւ ի —, մինչեւ ց-, ի բնի, to the end, entirely;
զգիշերն ի —, all the night;
—, ի բնէ, naturally, by origin;
— ի ներս մտանել, to enter precisely, exactly;
ի — իսկ ուսանել, to learn thoroughly;
դոք որ — անարդ էք, you who are by nature vile;
ի քաղաքն ի — նոցա, in their own capital;
ի — իսկ յերկինս, in the heaven itself;
ի բնին իսկ ի զտակի, in the same day of Easter;
— բարեկենդան, quin-quagesima Sunday;
— բարեկամ, intimate friend;
cf. Յարմատոյ.
պրս. պիւն. στέλεχος truncus, stipes, καυλός caulis, scapus Հաստարան տնկոց եւ բուսոց՝ ի ներքին արմատոյ կամ ի կոճեղէ մինչեւ զբաժանումն ոստոց. հաստադիտակ ծառոյն որպէս ձող կամ սիւնակ. ծղօտ կամ եղէգն բուսոց. կոճղ, եւ ստեղն.
Բուն նորա ի հոտոյ ջրոյ ծաղկեսցի. (Յոբ. ՟Ժ՟Դ. 8։)
Ծառ յորժամ կտրի ի բնէն։ Ոչ արմատաքի խլեալ, այլ ի բնէ հատեալ։ Ոմանք ասեն, ի մի արմատոյ եւ ի բնի երկուք էին ծառք. (Իսիւք.։ Վանակ. յոբ.։ Վրդն. ծն.։)
Նմանութեամբ՝ Սիւնակ աշտանակի. շամտանին կոթը պատուանդանովը.
Ճախարակեայ գործեսցես զաշտանակն, զի բունն եւ ստեղունքն անդստին ի նմանէ իցէ։ Զբունն եւ զստեղունս նորա։ Եւ այս է կազմած աշտանակին, ձոյլ ոսկի բուն նորա. (Ել. ՟Ի՟Ե. 31։ ՟Չ՟Է. 17։ Թուոց. ՟Ը. 4։)
Եւ κοντός hastile Նիզակաբուն, տիդաբուն. ձող գեղարդեան, եւ դրօշու, եւ խաչի, եւ այլն.
Բուն գեղարդեան նորա իբրեւ զստորի ոստայնանկաց. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 7։)
Բնաւ նիզակին թուլագոյն կոփահարէր զգլուխ նորա. (Մեսր. երէց.։)
Բուն խաչին. (Շ. թղթ. եւ Շ. բարձր.։)
Բունն (սեղանոյ, այսինքն խարիսխն կամ պատուանդանն) ի չորից կանգնոց, եւ ի բնէն ի վեր ցեղջիւրսն կանգուն մի, եւ բունն յերկոտասան կանգնոյ. (Եզեկ. ՟Խ՟Գ. 15. 16։)
Սանդուխ իմանամք զառաքինութեան աստիճանսն. իսկ բուն սանդխոյն (որպէս յենարար կամ կողմանքն) զոգիս մեր եւ զմարմինս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
ԲՈՒՆ. φύσις natura Բնութիւն. իսկութիւն. եւ նմանութեամբ՝ Սկիզբն, արմատ, պատճառ, հիմն, աղբիւր. ծայր. գլուխ. հին իրք. բնիկք. եւ նախնիք.
Ի բուն իսկ իրացն իջեալ՝ դնէ օրէնս, եւ տայ վճիռ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։)
Բուն ադամայ հող է յերկրէ։ Դարձաւ անդրէն ի հող ի բուն իւր առաջին. (Մծբ. ՟Թ։)
Որոյ հայհոյութիւնն ի բունն իսկ գնայ. (Եզնիկ.։)
Որոյ հայհոյութիւնն ի բունն իսկ գնայ. (Եզնիկ.։)
Նոքա, եւ որ բունքն հաստատուն կացեալ էին ի տեղւոջն. (Եղիշ. ՟Ե։)
(Ենովք) ասաց, բունքն մեր չեղեն հաճոյ Աստուծոյ. (Վրդն. ծն.։)
Ըստ նախանձայոյզ լինելոյ վասն բնոյն (այսինքն հին օրինաց) հալածեալ է իմ զաւետարանիչս օրինաց) հալածեալ է իմ զաւետարանիչս նորոյն. (Եփր. փիլիպ.։)
Ի ԲՈՒՆ. ՑԲՈՒՆ. իբր Ն գլուխ, կամ ցաւարտ. ի ծայր. ի սպառ. ցվախճան. (լծ. լտ. ֆինիս)
Զմիւս այլ շաբաթն ի բուն կատարէր աղօթս չորս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Զի անշուշտ մինչեւ ի բուն զհաւատարիմ սէրն ի մէջ թագաւորութեանցն պահեսցեն. (Ագաթ.։)
Իշխանութիւնն հաստատուն եկաց ի բուն. (Ոսկ. ես.։)
Ուսաւ ի բուն իսկ զամենայն իմաստասիրական հանճարն. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ի՟Է.։)
Ոչ նոյնպիսի կայր ցբուն։ Զնոյն ունիցիմք մինչեւ ցբուն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 6. եւ 7։)
Առնել եւ նոցա անօթս ինչ, այլ ոչ եթէ յոչնչէ. եւ զոր առնենն ոչ եթէ զնոյն ցբուն պարհել կարիցեն, եւ ոչ սակաւ ինչ. (Ոսկ. ես.։)
Ոչ զի սկիզբն միայն առնիցեմք, այլ մինչեւ ցբունն գնայցեմք. (Ոսկ. եփես.։)
Ի ԲՆԷ. ἑκ φύσεως, φύσει, ἕκπαλαι, ἑκ μακροῦ, ἁρχῆθεν jam, jamdudum, ab initio, antiquitus, olim այսինքն Անդստին ի բնութենէ. ի բնուստ. յարմատոյ. ի հիմանէ. ի սկզբանէ անտի. յառաջնմէ իսկ. ի վաղուց.
Որ ի բնէ անթլպատութիւնն է։ Որ ոչ էին ի բնէ աստուածք։ Որոց դատաստանն ի բնէ ոչ դատարկանայ. (Հռ. ՟Բ. 27։ Գղ. ՟Դ. 8։ ՟Բ. Պետ. ՟Բ. 3։)
Անդստին ի բնէ ամենեւին բառնայցեն կարծիքն. (Ոսկ. մտթ.։)
Ի բնէ մինչեւ ի կատարած։ Սիրէր եւս ի բնէ զվարս միանձնութեան. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 8։ ՟Զ. 9։)
Առաքեալք եւ աշակերտք ի բնէ աւանդեցին։ Որպէս եւ էր իսկ ի բնէ. (Եւս. քր.։)
Հրէայքն ի բնէ եւ այսր հպարտութեամբ վարին. (Ոսկ. հռ.։)
Ի բնէ չար, կամ հակառակորդ. (Ագաթ.։ Նար.։ Բուզ.։)
Ի բնէ ունել. (Եզնիկ.։ Եղիշ.։)
Լսել ի նմանէ զամենայն ի բնէ զմերոց իրաց աճումն. (Փարպ.։)
Որ էրն իսկ ի բնէ անբաժ։ Անդստին իսկ ի բնէ եւ ի սկզբանէ. (Նար.։)
Թերեւս ի բնէ իսկ այնպէս կոչէր անուն տեղւոյն. (Կիւրղ. թագ.։)
Մեք ի բնէ մերմէ երկիր եմք բարիոք. (Եփր. համաբ.։)
Ի ԲՆՄԷ. Ի ԲՆՈՋԷ. Նոյն ընդ վ.
Եւ զբան փչմանն յայտնեցից. վասն զի ի բնմէն իսկ եւ զսորա յոյս յարութեան ստորագրէ. (Ոսկ. յադամ.։)
Հայր ի բնոջէ ոչ խոստովանելով զնա (մոլորեալքն), ասիցեն, թէ Աստուած էր ի բնոջէ, բայց չեւ եւս հայր. (Կիւրղ. գանձ.։)
ԲՈՒՆ. որպէս Բանակ կամ բնակութիւն. եւ գունդ եւ աղխ բանակի.
Յանձն առնէին նոցա ցկահ եւ զգրաստ, եւ զամենայն ինչս՝ որ մնացեալ էր ի բնի իւրեանց. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 35. (յն. զկահն զբազում)։ Տե՛ս եւ ԲՆԱԴԻՐ։)
Առեալ զամենայն զօրս իւր բնիւ, աղխիւ. (Բուզ. ՟Գ. 21։)
Եւ լիկիանէ առեալ զբունն՝ որ ընդ իւր ձեռամբն էր, փութայր հասանէր ի տեղի պատերազմին. (Ագաթ.։)
φυσικός, ὀ κατὰ φύσιν, γνήσιος, αὑτός naturalis, gnuinus, ipse, idipsum , ἔτερος socius, familiaris, καίριος tempestivus, opportunus Բնիկ. բնաւոր. բնական. որ ինչ է ի բնէ՝ ի բնութենէ՝ ի ծնէ՝ ի բուսոյ բարուց. հին. վաղեմի. իսկ. իսկական. էական. հարազատ. ընտանի. ճշմարիտ. ճշգրիտ. դիպօղ. նոյն իսկ ինքն.
Ի բուն ոստսն ոչ խնայեաց։ Ի բուն վայրենի ձիթենւոյ։ Որ բունքն իսկ են։ Զի մեք բուն հրէայք եմք։ Ի բուն իսկ երկինս։ Ի վերայ բուն իսկ գլխոյն։ Ի բուն ճարտարապետ անդր հայի։ Կարգեցաք զքեզ ընդ բուն բարեկամս եմր։ Աղքատն եւ ի բուն բարեկամէ անտի քակի.եւ այլն։
Զբուն ժամանակս յապաղել։ Ոչ այժմ ինչ ասեմ, այլ եւ ի բնին իսկ ի զատկի. (Ոսկ. ես. եւ Եփես.։)
Այնպես իսկ էր նա ի բուն ծնէ իւրմէ։ Ի բուն քաղաքն։ Բուն իսկ նախնեաց. (Եւս. պտմ. եւ Եւս. քր.։)
Դառնալ ի կողմանցն պարսից. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 1.) քանզի էր երթեալ նա ի քաղաքն ի բուն նոցա. յն. պարսկաքաղաք, կամ բէրսէբօլիս։
Բուն բարի. (Փիլ.։ Վրդն. ծն.։)
Զհարազատ եւ զբուն՝ քան զսպիտակն եւ զօտար։ Եւ ոչ մի ինչ ոչ է ընտանի եւ բուն (այսինքն մերձաւոր) իմաստնոյ, բայց առաքինութիւնք։ Ասելի՛ է զբունսն յաղագս սորա (այսինքն զյանկաւորս). (Փիլ.։)
Ի բուն իսկ գիւղն. (Կորիւն.։)
Ի բուն բնակութիւն. (Նար.։)
Զբուն հնոց եւ զնախնեացն բանս. (Խոր.։)
Զչորս զինուորս ի բուն յաւագացն. (Եղիշ.։)
Որ բուն մերձաւորքն են։ Մեք որ բուն անարգք եմք. (Շ. բարձր.։)
ԹԷ եւ բուն տգէտ է. (Լմբ. սղ.։)
Մինչեւ ի բուն կատարումն երգոյն. (Կամրջ.) իմա՛, մինչեւ ցվերջին։
Տիրապէս. բնաւին. Մեկնի յանկենցաղ կենացն, եւ իսկապէս եւ բուն ասել, ի կործանմանէն. (Փիլ. լին.։ Բուն ի ներս մտես. Լմբ. պտրգ.։)
Ի ԲՆԷ. cf. ԲՈՒՆ.
ԲՆԷ Ի ԲՈՒՆ. ա. Բանիբուն եւ վարժ անգստին ի մանկութենէ.
Յամենայն կողմանց կարէր օգնել հօտին քրիստոսի. վասն զի էր բնէ ի բուն կորովի գրոց շնորհեաց. (Ուռհ.։)
• , ի-ա հլ. (կայ նաև սեռ. բնոյ Եփր. Փիլիպ., գրծ. բնիւ Բուզ.) «ծառի իրանը, այն է արմատից վեր՝ մինչև ճիւղերի ռաժան-մունքը եղած մասը» Յոբ. ժդ. 8. նմանու թեամբ՝ «աշտանակի հիմնական մասը, որի վրայ հաստաուած են ստեղները կամ ճրագ-նեոր» Ել. իե. 31, լէ. 17, Թուոց ը. 4. «նիզա-կի կոթ» Ա. թագ. ժէ. 7. «խաչի կոթը, եռ. կար թևը» Շնորհ. թղթ. և բարձր. «սանդու-խի երկու կողմի գերանները, որոնց վրայ ամրացած են աստիճանները. montant» Վրք. հց. «խարիսխ, հիմ» Ոսկ. զ. ճառ Ղազարու. (Զբունս սրտին շարժեալ սասանէր. յն. ἐձ βεuέλια (ոհիմունս) τῆς ϰαρδίας. áá զբոյնս, զբոց, զբոյժս. ՆՀԲ ուղղում է զբոյ-նըս. Վարդանեան ՀԱ 1911, 690 յաջող կեր-աով սրբագրում է զբուն). «բուն բանակը կամ բանակատեղին (համեմատութեամ թևերի)» Ա. մակ. թ. 35. Ագաթ. Բուզ. «մէկի կամ մի բանի ծագումը, նախապատճառը. սկիզբը» Ոսկ. մ. բ. 26. Մծբ. Եզն. Եփր. Փի-լիպ. «բնիկ, բնական, իսկական, ճիշտ ու ճիշտ» Սգր. Ոսկ. ես. և Եփես. Եւս. պտմ. և քր. Կորիւն։ Այս այլևայլ առումներից են ծա-գում ի բուն «ցվերջ, ի սպառ» Ագաթ. Ոսկ. ես. ցբուն «ցվերջ, ընդ միշտ» Ոսկ. մ. բ. 6, z. ես. և եփես. ի ընէ «բնականից, ի սկըզ-բանէ» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. հռ. Եւս. պտմ. և քր. Ագաթ. Բուզ. Եզն. Կիւրղ. թգ. բուն կանգնել «որսալու մի ձև է. որսատեղին մարդկանցով ու շներով շրջապատելով՝ երէներին խըրտ-նեցնում էին և քշում դէպի կենտրոնը» Անան. գիտ. 25. ի բնմէ Բուզ. Ոսկ. յադամ. ի բնո-ջէ Կիւրղ.. գնձ. բնաւ, բնաւ իսկ, ոչ բնաւ-ընդ բնաւ ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. Եզն. Ագաթ. Եւս. քր. բնաւին Ոսկ. մ. ա. 4. բնաւոր Ոսկ. մտթ. և ես. բնակ «բուն, հարազատ» ՍԳր. Եւս. քր. Բուզ. «տևական, մնայուն» ՍԳր. Ոսկ. ես. բնի Ոսկ յհ. ա. 11. բնիկ Փարպ. Խոր. բնութ Տիմոթ. կուզ. էջ 178. բնութիւն ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. բնական Հռ. ա. 26, 27. Կորիւն. բնաբարձ Մծբ. Ոսկ. ես. բնադիր «բանակա-տեղի» Յուդթ. ժե. 7(բուն «բանակ» բառից). բնածին Բ. պետ. բ. 12. բանիբուն Ոսկ. Սե-բեր. Եւս. քր. անբուն Հռ. ժա. 24. նիզակա-բուն Եփր. թգ. Բուզ. միաբան Ագաթ. Կիւրղ. յես. համաբնեայ Եզն. ողորմաբուն «բնապէս ողորմած» Մ. Մաշտ. 226բ ևն ևն։ Նոր բա-ռեր են՝ բնաձիր, բնապաշտ, բնատուր, բնա-կանոն, բնածուխ, բնագէտ, բնագիտութիւն, բնոյթ, բնութագիր, բնութագրութիւն ևն։
• = Պհլ. պազենդ. սչ bun «հիմ, արմատ, ծագում, բուն, սկիզբ, ծայր, հիմնական». պրս. [arabic word] bun «յատակ, տակ ջրհորի՝ աւա-զանի և նոցին նմանեաց. 2. արմատ կամ տակ ծառոյ», [arabic word] bun-i-nēza «նիզակա-բուն, նիզակի կոթը», օսս. bjn «յատակ, տակ», բելուճ. bunā «տակը, վարը, ներքե-վը, յոտս», քրդ. [arabic word] bуn «մի բանի յատաևռ. ներքև, տակ», [arabic word] beni «տակը, մրուր, դիրտ», հինդուստ. [arabic word] bun «հիմ, արմատ». օնդ. buna «հիմ, յատակ»։ (Իրանեանից են փոխառեալ նաև գնչ. būna, bunoz «վարը, ի վայր», մանդ. [hebrew word] bunka «հիմը, հիմք»)։ Իրանեան բառերի միւս հնդևրոպա-կան ցեղակիցներն են՝ սանս. budhná-«յա-տակ, հիմ, ծառի բունը, արմատը», յն. πυϑμήν «յատակ, հիմ, արմատ, ծառի բուն] ծաւռում. սեռոնապատճառ, լեռան ստորոտր», πίνδος «ամանի լատակը կամ խուփը, սրի կոթ», լտ. fundus, գերմ. Boden, հբգ. bo-dam, հիոլ. botn, անգլոք. botm, կիմր. bon «բուն, խարիսխ, հիմ» ևն, որոնք յառա-ջանում են. հնխ. bhudhno-կամ նաև bhun-dho-ձևից (տե՛ս Walde* 325-6, Boisacq 825, Kluge 65, Horni§ 229, Pokorny 2, 190, Frnout-Meillet *385. հմմտ. նաև Berneker 245-6 Trautmann 46)։ Վերջին ձևը հայե-րէնում պիտի տար *բունդ (իբր բնիկ բառ), որ իրօք էլ պահուած է բացասական *ան-բունդ>անդունդ ձևի մէջ (տե՛ս այս բառըև։ Սրանից հետևում է, որ բուն բառը բնիկ հայ չէ, այլ, ինչպէս մի քանի խիստ մասնաւոր նշանակութեանց համաձայնութիւնը և բառի ի-ա հոլովումը (փոխանակ ո) ցոյց են տա-լիս, փոխառեալ է իրանեանից։-Հիւբշ. 123 և 430։
• Klaproth, Asia polygl. էջ 298 մանչու. funku և էջ 105 սլ. pen, էրզ. bun։ Առարին անզամ ուղիղ մեկնեց ԳԴ, որ մեր բառը համեմատում է պրս. պիւն և պում ձևերի հետ։ ՆՀԲ պրս. պիւն, բայց ի բուն, ցբուն բառի մօտ նաև լծ. լտ. finis «վերջ»։ Պրս. bun ձևի հետ են եռում նաև Bötticher, Lagarde, Mül-ler, Justi։-Spiegel, Comm. 2, 421 հյ. բնութիւն բառի հետ դնում է պրս. buna, ինչպէս որ Windisch. 22 հյ. համաբնութիւն ձևին իբր համապա-տասխան դրած է սանս. samabhava։-Երկուսն էլ սխալ։-Առաջին անգամ Muller SWAW 38, 578, 593 և 39, 404 աւելացնում է սանս. budhna, իսկ Justi, Zendsp. 215 նաև զնդ. buna։-Bugge KZ 32, 5 հիոլ. bun «արմատ, տակը» և bunad «ծազում, հիմ» բառերի հետ. բայց IF1, 455 փոխելով այս փունջ բառի հետ *bunyo-ձևից։ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 31 մերժում է կցել պրս. bun-պհլ, van<զնդ. vanā-«ծառ» բառի հետ, որ պիտի տար հյ. *վան։ Նոյնը Arm. Gram. վճռական մի որոշում չի կարո-ղանում տալ՝ էջ 123 դնելով իբր իրա-նեան փոխառութիւն, իսկ էջ 431 դնե-լով իբր բնիկ հայ։ Karst, Յուշարձան, էջ 400 ասուր. būnu «մանչ, սերումն, կազմութիւն», bunānu «սերունդ», իսկ էջ 406 հյ. պինդ և սումեր. pin «հիմ-
• նարկութիւն»։ Մառ ЗВО 22, 78 ելամ pun-kite «ի վերջ», վրաց. փուձնո «հիմնել» ձևերի հետ՝ իբր յաբեթական բառ։
• ԳՒՌ.-Տփ. բուն (ծառի), Երև. բ'ուն «ծա-ռի բուն և մի բանի հիմքը. ինչ. աթարի դէ-զի բունը, թոնրի բունը կապել՝ վառելու հա-մար», Սչ. բ'ուն «բնիկ, իսկական», Շիր-ունն ու բ'ունը= Երև. հունք ու բ'ունք «մի բանի էութիւնը, բոլոր մանրամասները», Մրղ. պնավրին «բնաւ», Մշ. բ'նութ, Տփ. բնութկ, Մկ. պնիւթք, Պլ. փունութք, փու-նուրթք, Երև. Սեբ. Սչ. բ'նություն, Ալշ. բ'նու-թեն, Ախց. բ'նութէն, Պլ. փունութին, Շմ. պունութուն։
• ՓՈԽ.-Մեր զանազան առումներից կազ-մուած ձևեր են՝ վրաց. ბუნი բունի «ար-մատ. բուն, բնիկ, կոթ», ბუნაური ռունառι-րի «տուն, բնակարան», ბუნება բունեբա «բնութիւն, նկարագիր, յատկութիւն, մարդ-կային բնութիւն, ցեղ, սեռ», ბუნებით բու-նեբիթ «բնականաբար», ბუნებითი բունե-բիթի «բնական», ბუნთურკი բունթուրքի «բուն թուրք» (Մառ Иппoл. 62), ბუნიკი բու-նիկի «դաշոյնի կոթ» (Մառ ЗВО 22, 79), թուշ. ბუნებ բունեբ «բնութիւն», կիւրին. փուն «արմատ, հիմ»։-Իսկ արաբ. [arabic word] bunk «բունը, սկիզբը», [arabic word] tabannuk «բնակիլ, հաստատուիլ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 76) ուղղակի իրանեանից են։-Պա-տահական նմանութիւն ունի չեչէն. bun «վրան»։