cf. Ճգնական.
Նոյն ընդ Ճգնական. եւ ճգնաւորական.
austere or ascetic life, austerity;
penitence, mortification, maceration;
fatigue, labour, trouble, effort;
combat, resistance;
danger, risk;
— մահու, death-struggle, pangs, agony;
օր ճգնութեան դատաստանին, the momentous day of the Last Judgment;
ամենայն ճգնութեամբ, with the utmost care or diligence.
κίνδυνος periculum, discrimen praelii ἁγών certamen (stadii) ἅσκησις exercitatio եւ այլն. Ճիգն. ճգունք. նեղութիւն. վիշտ. տագնապ. կիրք. չարչարանք. քիրտն. վաստակ. երկ, եւ երկունք. կամաւոր ճնշումն. մրցանք. նահատակութիւն. կրթութիւն. ջան. ժուժկալութիւն միանձանց, մարտիրոսաց, եւ ամենայն առաքինի համբերողաց՝ հանգոյն մրցողաց ի ստադին կամ ի մարտի. լծ. թ. t
walk, turn, turning;
— առնուլ, զբօսնուլ ի —, cf. Ճիմ, cf. Ճեմիմ;
— զ—ի, in taking a walk, walking;
գնալ — զ—ի, to walk with a measured, haughty step;
cf. Սանձ.
Դիտեմ դիտանոց՝ դէմ հարաւոյ ճեմ, ճեմ պատմուճանի բոսորայնոյ գոյն։
walk, covered walk;
terrace, corridor, gallery;
walk, gait;
ծառատունկ —, avenue, broad walk or alley, vista, boulevard.
Յայտ յանդիման մարմնոյն ճեմելեօքն ցուցանեն զհպարտութիւն. (Ոսկ. ես.։)
to walk, to take a walk, to walk out.
Արբեալն հոգւով սիրոյն աստուծոյ՝ ընդ սուր խաղայ, ի հուր ճեմի. (Լմբ. սղ.։)
to hasten, to urge on, to forward, to quicken, to hurry, to despatch;
— զընթացս, to accelerate, redouble or increase one's pace.
Ստիպագոյնս եւ անհանգիստ ի նոյն խորհուրդս ճեպեցուցանէր զամենեսեան. (Փարպ.։)
effort, endeavour, attempt, study;
labour, work, pains, suffering, hardship, toil, fatigue;
danger, hazard, jeopardy;
crisis;
conflict, contest, combat, fight;
cf. Ճգնութիւն;
— ի —, close or hard by, one after the other, without intervals;
ամենայն ճգամբք, with all one's strength or ability;
ճգունք մարտի, the toils of war;
տանել մեծամեծ ճգանց, to bear or sustain great hardships;
զամենայն յանձին ունել, թափել, ի մեջ առնուլ, բազում ճգունս առնել, to strive or struggle hard, to do one's best or utmost, to redouble one's endeavours, to make superhuman efforts;
— դնել, to make an effort, to strive, to endeavour;
— դնել զյետին —, յետին ճըգամբք գուն գործել, to make a last effort, or final efforts.
Ո՛րչափ եւ պատիւն մեծ է, նոյնպէս եւ ճգունքն մեծամեծք. որ ի քահանայութեանն աշտիճանին իցէ։ Ճգունս յանձն առնուլ. (Ոսկ. տիտ.։)
ἁγών, ἁγωνία, ἅθλησις , ἅσκησις angor, certamen, periculum, discrimen, exercitatio եւ այլն. Արմատ Ճգնութեան. նոյն ընդ նմա. որպէս Նեղութիւն. վշտակրութիւն կամաւոր. տագնապ. ջանք. երկք. երկունք. մրցանք. նահատակութիւն. (լծ. հյ. ձիգ. եւ թ. սըգը)
cf. Ճիւղ.
Իբրեւ զխնձոր զուարճացեալ ի վերայ բարձրաբերձ գալարագեղ ծագի ճղանց ծառոյն. (Վրք. ոսկ.։)
Առ ժամայն ոչ խոնարհեալ ճղոյն. եւ նաի վայր քարշելով յանդգնաբար՝ բեկեալ եղեւ. (Եպիփ. ծն.։)
cry, shrill cry, shriek, screech, scream;
squalling, wailing, outcry;
աղիողորմ —, piteous cry;
— առնուլ, բառնալ, ղճչի հարկանիլ, to cry, to make a loud outcry, to shriek, to scream, to screech, to squall, to howl, to yelp, to whine;
— բարձեալ աղաղակել, to utter piercing screams.
Ճչիւ (եւ) աղաղակաւ զքաղաքամէջսն լնուին։ Լուան զձայն ճչոյն. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 10։ Դան. ՟Ժ՟Գ. 26։)
small cluster of grapes.
Ծառայ (որ գողանայ զպտուղս տեառնն), ըստ ճռացն ողկուզից, եւ թուոյն թզիցն զգանս ընկալցի. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
wild, ferocious, savage, inhuman;
boorish, awkward.
Ժողովեսցեն զվայրենագոյն եւ զճիւաղաբարոյ զաշխարհաբնակն. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
monstrosity.
Այլանդակութիւն հանգոյն ճիւաղաց. վայրենութիւն.
cf. Ճղմճմճիմ.
Զպատիւս ինչ շահաւորս, կամ այլ ինչ ի նոյնպիսեաց գնել ճղմճըմճիցին, եւ զամենայն կորուսին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։)
to be very sordid or grasping, close-fisted.
Զպատիւս ինչ շահաւորս, կամ այլ ինչ ի նոյնպիսեաց գնել ճղմճըմճիցին, եւ զամենայն կորուսին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։)
worm, vermin, small worm;
insect, animalcule;
reptile.
Թունաւոր ճճիք։ Ճճեաց թոյնք։ Ճճիք վնասակարք։ Գազանաց, եւ ճճեաց անգամ։ Տանջեցեր ճըճեօք զնոսա. (Յճխ.։ Եզնիկ.։ Լմբ. իմ.։)
Դարմանեաց զնա ի բոյն իւր՝ բերելոյ նմա մանր ճճիս եւ օձ. (Պտմ. վր.։)
Եւ ոչ եղէ խիստ ըստ համին, կամ կարծրագոյն՝ ճըճեաց մտին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Ճմլեցուցանեմ.
ἑκπιέζω, ἑκθλίβω, ἁποθλίβω exprimo, opprimo, comprimo ἅγχω stangulo, constringo. Պնդագոյն սեղմել. ճնշել. տրորել. քամել. եւ Նեղել-նուաճել. կոխան առնել. խեղդել. եւ Խորովել կա տոչորել զսիրտ, եւ այլն. ճմրել, ճզմել, սըխմել, քամել, եւ սիրտը էրել.
sparrow;
— ճճուէ, ճռուողէ, the sparrow chirps, chirrups, pips.
Բոյն ճնճղկի։ Բոյնս ճնճղկաց։ Ճնճղկի միոյ թեւ։ Ճնճղկի կրծոց փետուր մի. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։ Ճ. ՟Բ.։ Վրք. հց. ձ։)
cf. Ճնշեցուցանեմ.
Ուժգնագոյն գելլով՝ զջուրն ի հանդերձէն ի բաց ճնշեալ հանեն. (Նիւս. ՟Ղ՟Գ։)
Թեթեւագոյնքն ի ծանրագունիցն ի վեր կոյս ճնշել դէպ եղեւ լինել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
cf. Ճնշումն.
Ապականութիւն զբնութիւնս մարմնոյն ընդ ճնշութեան կրթէր. (Եփր. աւետար.։)
compression, straining, pressing, squeezing;
— մարմնոյ, mortification, maceration.
Ապականութիւն զբնութիւնս մարմնոյն ընդ ճնշութեան կրթէր. (Եփր. աւետար.։)
exact, just, punctual, precise, categorical, strict, effective;
—, ճշգրտիւ, cf. Ճշդիւ;
— ասել or ասելով, properly speaking.
Տեսանես զայսոցիկ ճշգրիտ պատկերս քահանայաբար կատարեցելովքն։ Ո՞ւր է ապա ճշգրիտն՝ որ ճշմարիտ որդւոյն է բաժանելն եւ որոշելն յարարածոց. (Դիոն. եկեղ. ՟Բ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45։)
truth;
exactitude, punctuality;
correctness, precision;
likeness, naturalness.
Ո՛վ ճշգրտութեան մարգարէին, մանաւանդ եթէ հոգւոյն սրբոյ ամենադիտողի. (Մեկն. ղկ.։)
to spare, to be saving, to economize, to be parsimonious, stingy;
to settle, to adjust;
cf. Ճշգրտեմ.
Զճշդելն եւ զճշմարտելն՝ զայն առաջնոյն թողաք. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 29։)
Ապա թէ ճշդէք ի վերայ մեր զտեսիլն սրբոյն սահակայ. իմա՛, ճգնիք ստուգել իսպառ, կամ խստիւ մեկնէք։
cf. Ճշմարտաբան.
Ամենայն բերան ճշմարտախօս՝ դուռն է հոգւոյն ճշմարտութեան. (Տօնակ.։ եւ Երզն. խրատ.։)
cf. Ճշմարտիւ.
Զճշմարտապէս եւ զմիագոյն ասէ. (Ագաթ.։)
love of truth, veracity, sincerity, equity.
Դիտեա՛ ինձ եւ զճշմարտասիրութիւն առաքելոյն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 41։)
Վասն ճշմարտասիրութեան եւ արդար իրաւանց գալ եւ մարմին զգենուլ, եւ զսոյն արդար երեւեցուցանել, եւ մահուամբն իւր փրկել. (Լմբ. սղ.։)
seeing the truth;
having no respect for persons, severe, perspicacious.
Ճշմարտատես քննօղքի զստուգագոյնսն տեղեկասցին. (Նչ. եզեկ.։)
cf. Ճշմարտեմ.
Նոյնպէս նշանքն՝ որ եղեն ի ձեռն առաքելոցն, ճշմարտացուցին զվերանալ տեառն մերոյ, զոր առաքեալքն քարոզէին տիեզերաց. (Մեկն. ղկ.։)
Գործովք ըզնոյն ճշմարտեցո՛. (Շ. խոստ.։ Իսկ Մծբ. ՟Բ. ըստ ձ. ճշմարտեցոյց. ըստ տպ. շամրտացւոց։)
cf. Ճշմարտեցուցանեմ.
Ճշմարտել զբանն, կամ զանօրէնութիւնն բանին։ Զնոյն եւ ինքն տէրն ճշմարտէ՝ ասելով։ Որով ունիմք փշմարտել զբանս նոցա։ Արտասուքն զդառնութիւն սրտին ճշմարտէ։ Զստուերն ի լոյս ճշմարտելով. (Աթ. ՟Թ։ Յհ. իմ. երեւ.։ Անան. եկեղ.։ Իգն.։ Նար. լ։ Շար.։)
eloquent, fluent.
Ոչ երբէք զինքեանց ճոխաբանել, կամ բարձրագոյնս ինչ ճառել. (Նանայ.։)
to speak imperiously, authoritatively, presumptuously;
to abound in discourse, to amplify, to enlarge upon;
to talk high, to boast, to brag.
Ոչ երբէք զինքեանց ճոխաբանել, կամ բարձրագոյնս ինչ ճառել. (Նանայ.։)
haughtiness, arrogance;
amplification;
boasting, bragging;
elocution.
Զծայրագոյն յոքնատեսակ ճոխաբանութեա քո սիրական գովասանական բանս. (Մագ. ՟Խ՟Բ։)
to have, take or exercise high authority or great ascendency over, to prevail, to rule over;
to give oneself great airs, to lord it, to carry it like a lord, to signorise;
to be proud, puffed up;
to grow rich, to abound, to thrive, to make a fortune;
— կործանմամբ այլոց, to build one's fortune on, or to raise oneself by the ruin of another.
Հպարտս առադրէ գիտութիւն. զոր մայր ունելով՝ ի նոյն ապաստան եղեալ ճոխանան. (Լմբ. ատ.։)
power, authority, influence, sway, empire;
pride, haughtiness;
riches, opulence;
abundance, diffusion;
ճոխութեամբ, nobly, magnificently, authoritatively, imperiously, arrogantly, haughtily, ostentatiously, pompously;
քո —դ, Your Lordship.
Զօրաւոր հաւատովք, եւ ճոխութեամբ մարմնականաւ։ Երկրաւոր ճոխութիւնք։ Ոչ յապականացու ընչից, այլ յիւրոյ հոգւոյն ճոխութենէ։ Յանեզրական կենացն յանբաւ ճոխութիւնսն. (Խոր. ՟Գ. 67։ Շ. մտթ.։ Նիւս. կուս.։ Անան. եկեղ։)
cf. Հեծեծանք.
Ի հեծեծումն այլ դառնագոյն հեծումն խառնեսցի. (Մաշկ.։)
suffocated, choked, oppressed, agitated, disquieted, grievous, anxious;
suffocating, stifling;
— օդ կամ ջերմութիւն, sultry weather or heat;
— հազ, a stifling cough;
hooping cough;
— ձայնիւ, in a stifled voice;
— ի վշտացն, loaded with grief;
woe-begone;
— արտասունք, repressed tears;
— առնել, to stifle, to choke;
to smother, to suffocate;
to drown;
— լինել ի բարկութէնէ, to be half choked with rage or anger;
— լինէր սիրտ իմ, my heart was ready to break, was oppressed with grief;
cf. Հառաչանք.
Եւ ի շնչոյն նուազութեանց՝ հեղձամղձուկ անդ լինէին. (Շ. եդես.։)
cf. Հեղձանիմ.
Զոր եւ ի վերայ բոցոյ է տեսանել. յընտանի իւրմէ ծխոյն հեղձանի. (Բրս. գոհ.։)
cf. Հեղձանիմ.
Զոր եւ ի վերայ բոցոյ է տեսանել. (յընտանի իւրմէ ծխոյն հեղձանի. Բրս. գոհ.։)
cf. Հեղձանիմ.
Զոր եւ ի վերայ բոցոյ է տեսանել. (յընտանի իւրմէ ծխոյն հեղձանի. Բրս. գոհ.։)
to choke, to be suffocated, stifled, drowned.
Զոր եւ ի վերայ բոցոյ է տեսանել. յընտանի իւրմէ ծխոյն հեղձանի. (Բրս. գոհ.։)
suffocation;
choking;
pressure.
Մի կերակուր ոմանց բաղձանս բերէ եւ յօժարութիւն, եւ նոյն այլոյ ումեմն հեղձումն եւ պակումն. (Կլիմաք.։)
cf. Հեղկի.
Զխոնաւուտն (զըմպելի՝ նշանակ իմա՛) հեղկին համանգամայն եւ յամենեսեան յառաջ գալ փութացելոյն հոսման. (Դիոն. թղթ.։)
to pour, to pour out, to empty, to pour forth, to shed;
to diffuse, to scatter, to disperse, to spread;
— զանձն առաջին տեառն, to pour out one's soul before the Lord;
— զսիրտ իւր առաջի ուրուք, to open one's heart, to unbosom oneself to;
— զբարկութիւն, զսրտմտութիւն իւր ի վերայ ուրուք, to give vent to anger, to discharge one's wrath upon;
— կռոց նուէրս, to pour out libations to idols;
— արիւն բազում, արեան ճապաղիս —, to cause immense bloodshed, to shed torrents of blood;
արտօսր —, to shed tears;
— զարիւն իւր, to shed one's blood.
Առ զսրուակն իւղոյ, եւ եհեղ ի գլուխ նորա։ Առէ՛ք սափորս ջրոյ, եւ հեղէ՛ք ի վերայ ողջակիզիդ։ Հե՛ղ զարգանակն։ Գինին հեղու (այսինքն հեղանի), եւ տիկքն կորնչին։ Զրիւնն հեղցէ առ յատակաւ սեղանոյն, կամ շուրջ զսեղանովն, կամ առաջի սեղանոյն, կամ յերկիր։ Որ հեղու զարիւն մարդոյ, փոխանակ արեան նորա հեղցի արիւն նորա։ Այդ է արիւն իմ, որ ի վերայ բազմաց հեղու (այսինքն հեղանի)։ Հեղի արտասուք (կամ զարտասուս) զերեսօք իւրեանց ի վերայ նորա.եւ այլն։
Բազում արտասուս ի վերայ կորուսելոյն հեղուին։ Արտասուք բազում հեղան յեկեղեցւոջն. (Եղիշ. ՟Է. եւ ՟Ե։)
Զբարկութիւն իմ եւ զսրտմտութիւն իմ հեղից ի վերայ տեղւոյդ այդմիկ։ Հեղեալ ցասմամբ թագաւորեցից ի վերայ ձեր։ Հեղու անարգութիւն ի վերայ իշխանաց։ Հեղից ի վերայ նոցա զչարիս իւրեանց։ Հեղից յոգւոյ իմմէ (կամ իմոյ) ի վերայ ամենայն մարմնոյ։ Հեղից ի վերայ տանն դաւթի հոգի շորհաց։ Հոգւոյն սրբոյ, զոր եհեղ ի մեզ առատութեամբ.եւ այլն։
Յեղուլ զպատրանս խրատու կորստեան բարբառոյն ի լսելիս եւայի. (Զքր. կթ.։)
to be poured out, to flow, to spread;
to be shed, scattered, diffused;
to rush, to fall;
to burst;
հեղաւ ամենայն փոր նորա, all his bowels gushed out;
անկաւ հեղաւ զկնի կռոցն, he followed idols;
հեղեալ ցասմամբ, very angrily, wrathfully.
Առ զսրուակն իւղոյ, եւ եհեղ ի գլուխ նորա։ Առէ՛ք սափորս ջրոյ, եւ հեղէ՛ք ի վերայ ողջակիզիդ։ Հե՛ղ զարգանակն։ Գինին հեղու (այսինքն հեղանի), եւ տիկքն կորնչին։ Զրիւնն հեղցէ առ յատակաւ սեղանոյն, կամ շուրջ զսեղանովն, կամ առաջի սեղանոյն, կամ յերկիր։ Որ հեղու զարիւն մարդոյ, փոխանակ արեան նորա հեղցի արիւն նորա։ Այդ է արիւն իմ, որ ի վերայ բազմաց հեղու (այսինքն հեղանի)։ Հեղի արտասուք (կամ զարտասուս) զերեսօք իւրեանց ի վերայ նորա.եւ այլն։
Բազում արտասուս ի վերայ կորուսելոյն հեղուին։ Արտասուք բազում հեղան յեկեղեցւոջն. (Եղիշ. ՟Է. եւ ՟Ե։)
Զբարկութիւն իմ եւ զսրտմտութիւն իմ հեղից ի վերայ տեղւոյդ այդմիկ։ Հեղեալ ցասմամբ թագաւորեցից ի վերայ ձեր։ Հեղու անարգութիւն ի վերայ իշխանաց։ Հեղից ի վերայ նոցա զչարիս իւրեանց։ Հեղից յոգւոյ իմմէ (կամ իմոյ) ի վերայ ամենայն մարմնոյ։ Հեղից ի վերայ տանն դաւթի հոգի շորհաց։ Հոգւոյն սրբոյ, զոր եհեղ ի մեզ առատութեամբ.եւ այլն։
Յեղուլ զպատրանս խրատու կորստեան բարբառոյն ի լսելիս եւայի. (Զքր. կթ.։)
outpouring, spreading abroad;
effusion, dispersion.
Ըստ հեղման շողոյն նրբելոյ. (Խոր. աշխարհ.։)
cottage, hut.
Յորժամ պտուղն քաղի, հեղքն անպիտանանայ։ Առաջնորդաց վերակացութիւն հեղք եւ պահապան է ի վերայ ժողովրդեան զանազան պտղոց։ Մնաց հեղք վերակացութեանն ունայն եւ թափուր ի գործոյն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Հեշտալից.
Հեշտալի պտղոյն ճաշակման. (Խոսր.։)
cf. Հեշտալից.
Հեշտալիր առ զգուշութիւնն յօրինեալ ի խորագոյնս ծովուն։ Կէին հեշտալիր խաղաղականօք։ Աստանօր ոչ հեշտալիր թուի ինձ պատմութիւն ճառիս։ Հեշտալիր զել եւ զէջն յօրինեալ. (Արծր.։)
voluptuousness, sensuality, lewdness.
Եւ մեզ պարտ է դառնալ ի հեշտասիրութենէ, եւ նմանել խաչեալ մամնոյն քրիստոսի. (Անան. ի պետր.։)
easy, commodious, agreeable;
easily.
Լաւագոյն եւ հեշտի անցուսցեն։ Դիւրաւ եւ հեշտի ի կիր առեալ վարեցան առաջինքն. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. իմաստն.։)