cf. Բազմագլխեան.
Գօտի ածել ընդ մէջ. քանզի տեղին այն ի մսուր համարեալ է բազմագլուխ պաճարին՝ ի մեղն ցանկութեան։ Վասն բազմագլուխ գազանին՝ ցանկութեան. (Փիլ. ել.։)
very frequented (road).
of many colours;
more, much, various.
Լինելով ընդ ձեզ Աստուած՝ բազմագոյնս զձեզ ցուցանէ նոցա. (Փարպ.։)
of a great assembly.
Զայսքանեաց բազմագումար դասուց ընտրելոց՝ ո՞ր բան զօրեսցէ ի նիւթ ներբողենի. (Նար. առաք.։)
very numerous, of many forces.
Առ ընդ իւր զբազմագունդ զօրացն հաւատոց. (Եղիշ. թաղմ.։)
of several colours or shapes, diverse, multifarious;
— ակն, succinum (yellow amber), cf. Սաթ.
Բազմագունի բարեացն՝ որ ի քէն մեզ ընձեռեցաւ, զորպիսի ընծայս նուիրեսցուք. (Երզն. լս.։)
Սեղան չորեքկուսի ականակապ՝ ի բազմագունի ականց ընդելուզեալ։ Ի սուրբ սեղանն՝ որ էր ընդելուզեալ ի բազմագունի ականց. (Փարպ.։)
of many doors.
Մի մի ի բանից անտի առաքելոյ բազմադուռն է, սակայն ոչ եթէ հարկ վտանգի է ինձ ելանել ընդ ամենայն դրունս նոցա. (Եփր. հռ.։)
great variety, diversity.
Զի մի՛ ոք բազմազանութեամբ ընդ իմանալւոյն խառնեսցի. (Նիւս. կազմ.։)
of many nations.
Ելին ընդ տիեզերս, զի տացեն զգիտութիւնս սքանչելեաց աստուածութեն՝ բազմազգետն լեզուացն առնուլ ի միտ. (Ագաթ.։)
very wrong;
perverse.
Կեցո՛ եւ զի՛ս դարձուցանելով ի չար եւ ի բազմաթիւր իմոց ընթացից. (Սարկ. աղ.։)
cf. Բազմաժամանակ.
ԲԱԶՄԱԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ որ եւ ԲԱԶՄԱԺԱՄԱՆԱԿ. πολυχρόνιος longaevus, longum tempus durans, diuturnus Որ կեայ կամ կայ տեւէ ընդ ժամանակս բազումս. երկայնակեաց, եւ յերկարատեւ. շատ տարեր, շատ ատեուան, հին, երկան ապրօղ կամ դիմացօղ.
populous, numerous;
great assembly, meeting, party;
crowd, multitude.
Զի թէ նախ միտքն եւ բանն ընդ միմեանս ոչ միաբանին, ընդ բազմաժողով խորհուրդ գոռոզին պատերազմել ոչ կարեն. (Լծ. կոչ.։)
composed of various materials.
որ եւ ԲԱԶՄԱԽԱՌՆ. Բազմօք ընդ միմեանս խաղաղեալ կամ խաղացեալ, այսինքն աղխաղխեալ, խառնեալ, զօդեալ. իբր յն. πολύζυγος եւ այլն. եւ կամ Հալեալ ի միասին եւ ձուլեալ. խառնակ ի զանազան իրաց.
Որք զայսպիսի ինչ բանս եւ զանուանս եւ զկարգս ընդ միմեանս խառնեալ չզատանիցեն ի միմեանց, բազմախաղաղ ինչ նիւթոց ընդ միմեանս խառնելոց նման են. որպէս ոք թէ զոսկին եւ զարծաթն եւ զերկաթ եւ զպղինձ եւ զկապար ընդ միմեանս խառնիցէ ... գտանիցես այնուհետեւ զբազմախաղաղ նիւթս ընդ միմեանս խառնեալ. (Սեբեր. ՟Գ։)
to grow wet, to become damp or moist.
Յամարայնի քրտնելով եւ խոնաւանալով արտաքոյ՝ հովութիւն շնորհէ ընտանի մարմնոյն. (Պղատ. տիմ.։)
humidity, damp, moisture, wet;
humour, radical moisture.
running string for drawers & trowsers.
ԽՈՆՃԱՆ կամ ԽՈՆՋԱՆ. Որպէս թէ ծայրք ղենջակի պատեալք ընդ մէջս. Կապ վարտեաց կամ անդրավարտեաց.
very rude, very coarse;
խոշորագոյնս, rudely, coarsely.
τραχύτερος asperior. Առաւել կամ կարի խոշոր՝ ըստ ամենայն առման. զոր եւ ընտրէ ի միմեանց զխոշորագոյնսն եւ զողորկսն. (Գր. հր.։)
հորդեն ճանապարհ ի խոշորագունից ընթացից ընդդիմակաց. (Շ. մտթ.։)
Խիստ է բանդ այդ։ Զի՞նչ իցէ խիստն. խոշորագոյն, ցաւագին, յոյժ դժուարութիւն ունի։ Բազումք բուռն հարկանեն զտեղւոյս զայսմանէ՝ իբրեւ զկարի իսկ խոշորագունէ, թէ ցարբեցօղն ընդ արուագիտին դնիցէ։ Երեւի պթէ խոշորագոյն եւ դժուարագոյն ինչ ասելոց էր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։ եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
coarseness, rudeness, want of politeness;
bigness.
Խտութիւն ընդ անհաւասարութեանխառնեալ՝ ցութիւն առնէ, իսկ հաւասարութիւն ընդ խտութեան՝ ողորկութիւն. (Նիւս. բն.։)
Զէշ խոշորութիւն ճանապարհին փորձէ, եւ զքաջամիտ բարեկանմ սուգ եւ տրտմւոթիւնք ընտրեն. (Պիտառ.։)
Մի ինդ խոշորութեամբ յաղագս այսոցիկ ընկալիցին զբանս. (Առ որս. ՟Ա։)
to leap or frisk about.
Ընդ խոպացողի գազանին (կիտի) կաքաւեցի, եւ ընդ ղուղակին ընթանայի։ Խոպալով (փիղն) եւ ընդվզելով եւ՛ յուղիսն եւ՛ ի զօրուն անըմբռնելի էր. (Փիլ. յովն. եւ լիւս։)
to become hollow, empty, void.
ԽՈՌՈՉԱՆԱՄ կամ ԽՈՌՈՋԱՆԱՄ. ԽՈՌՈՉԻՄ կամ ԽՈՌՈՋԻՄ. Խոռո լինել. լինել որպէս զփապար. փոս բանալ. եւ Ձայն հանել ջուրց խոխոջելոց ընդ խոռոչս.
cf. Խոռոչանամ.
ԽՈՌՈՉԱՆԱՄ կամ ԽՈՌՈՋԱՆԱՄ. ԽՈՌՈՉԻՄ կամ ԽՈՌՈՋԻՄ. Խոռո լինել. լինել որպէս զփապար. փոս բանալ. եւ Ձայն հանել ջուրց խոխոջելոց ընդ խոռոչս.
confessedly, avowedly;
in confession.
Տէր զնա ասելով եւ աստուած խոստովանաբար, փառակից ընդ հօր. (Խոսր.։)
Որպէս Հաւանելի գոլով ամենեցուն. իբրու ընդունելի՝ ստոյգ՝ աներկբայ. (ըստ յն. ոճոյ)
confessor, director of one's conscience.
Թողութեան իշխանութիւն եւ այլն ... ո՛չ օտար ոք խոստովանահայր. (Շ. ընդհ.։)
to confess, to hear confession.
Տալ խոստովանել զմեղս. լսել զխոստովանութիւն. խոստովանցընել.
cf. Խոստովանիմ.
Շնորհս խոստովանէր, եւ ասէր, ողորմութիւն մեծ արար ընդ իս տէր աղօթիւք քո. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
ԽՈՍՏՈՎԱՆԵԼ. Դաւանել զճշմարտութիւն հաւատոյ, կամ զստուգութիւն իրաց. հաստատել, ընդունել.
ԽՈՍՏՈՎԱՆԵԼ. Ստորասել, եւ հաստատել զստուգութիւն ո՛ր է եւ իրաց. յանձն առնուլ. ընդունել.
Ոչ քան զընչիցդ այլ ին ահա լեալ խոստովանի պատճառք կենդանութեանս մերոյ։ Այսքանեօք մոլեկան ախտիւք խոստովանեցաւ կատաղութիւն։ Խոստովանեցի յամենեցունց զօրաւորագոյն բնութիւն։ Այսմ նհա քաջայայտ խոստովանեցելոյիրագործութեան. (Պիտ.։)
confessor to the faith.
Այս են խոստովանօղքն հայոց կատարեալք. որ զխեղութիւնս եւ զչարչարանս խնդութեամբ ընկալան. (Եղիշ. ՟Ը։)
confession, avowal, acknowledgment, declaration;
երթալ ի —, to go to confession.
Առաջին դաւանութեան հաւատն, որ է խոստովանութիւն ի սուրբ երորդութիւնն. (Շ. ընդհանր.։)
ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹԻՒՆ. Հաւանութիւն. ընդունելութիւն. ստորասութիւն.
promise, engagement, obligation;
word, word of honour, good faith;
offer, tender;
protestation, declaration;
profession;
— տալ, to give one's word, to promise;
պահել զ—, կալ ի խոստման, to keep one's word or promise;
չպատել զ—, չկալ ի խոստմանն, to break one's promise, to fail to keep one's word;
մեծամեծ խոստմունս առնել, to promise mountains of gold, wonders;
սնոտի խոստմունք, vain or empty promises, fair words only;
սնոտի խոստմամբք պարարել, to nourish with vain promises
Որ թուին թէ զնոյն ընտանութիւն ունիցի, եւ զնոյն խոստումն աստուած պաշտութեան. (Սեբեր. ՟Գ։)
an Armenian note.
Կամ թերեւս նողն ընդ պ. խուսրեւանի, որ է թագաւորական, եւ ազնիւ. եւս եւ անուն երաժշտական եղանակի.
fed on grass;
living on herbs.
Խոտաբուտ կենօք իբրեւ զվայրենիս ընդունէին զկերակուրս։ Ի Խոտաբուտ կեանս եւ այլն. (Եղիշ. ՟Ը։ Յհ. կթ.։)
abject, vile, base, mean, worthless, despicable;
—աւ, meanly, basely, shamefully;
in excess;
— առնել, cf. Խոտեմ.
Արծաթ խոտան կոչեցէ՛ք զնոսա, զի խոտեաց զնոսա տէր։ Որ ինչ ի նոցանէ անպիտան եւ խոտան էր։ Այլ ուրեմն խոտան են բարք ճշմարտ։ Ժողովեցին զբարի բարին յամանս, եւ զխոտանն ի բաց ընկեցին։ Ամենայն արարածք աստուծոյ բարի են, եւ չիք ինչ ի նոսա խոտան.եւ այլն։
Իբր ոչ եթէ որպէս խոտան եւ ի բաց ընկենլի (յն. մի բառ՝) ի վերջէ թողաւ. (Նիւս. կազմ.։)
Խոտանք էաք, եւ ընկեցեալք յերեսաց աստուծոյ. (Ի գիրս խոսր.։)
grassy;
made of grass;
herbage, vegetables.
Ոչ ումեք ոք անկողնարկ լինէր, քանզի չճանաչէին իսկ զխոտեղէնսն ընտրել ի միմեանց։
to despise, to contemn, to scorn, to slight, to disdain;
to undervalue, to depreciate.
ἁποδοκιμάζω, ἁποβάλλω reprobo, abjicio φαυλίζω contemno, vilipendo ἁκυρόω irritum facio եւ այլն. որ եւ խոտանել. ԽՔոտան առնել. մերժել. ընկենուլերեսաց. անարգել. արհամարհել. ի դերեւ հանել իբր անպիտան ինչ. ընդ վայր հարկանել. (լծորդ երեւի եւ յն. օթէ՛օ, որ եւ թ. եօթէ էթմէք ). մեկդի ընել, երեսէ ձգել, վայր ձգել, քամահրե, վար զարնել.
oblique, crooked;
deluded;
strayed, erroneous, wrong.
Զխոտոր վարդապետութիւննոցա ի ձէնջ ՛ն բա՛ց հալածեցէք։ Արարին նոքա խոտորնակ ընդ այնորիկ. Եղեւ նոցա խոտոր վասն այնորիկ. (Եփր. ՟գ. կոր. եւ Եփր. համաբ.։)
Ամենայն ինչ խոտոր ընթանայ. (ՃՃ.։)
to turn aside, to mislead, to lead astray;
to divert, to distract;
to twist, to contort, to bend, to make awry;
to lead astray, to cause to err, to delude, to unsettle.
ԽՈՏՈՐԵՄ ԽՈՏՈՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑκκλίνω, ἁποκλίνω declino, incino πλαγιάζω obliquo, diverto διαστρέφω, ἑκστρέφω perverto, everto πλανάω seduco. Հանել արտաքոյ ուղւոյ. իմի կողմն տանել. դարձուցանել. շեղել. մէկ դի տանիլ, քաշիլ, դարձընիլ.
Խոտորացոյց զնա յովաբ ի կողմանց դրանն խօսել ընդ նմա։ Խոտորեցոյցզտապանակն ի տունաբեդդարայ. (՟Բ. Թագ. ՟Գ. 18. ՟Զ. 14։)
Մանաւանդ Մոլորեցուցանել. մոլորցընել
Եթէ ոք խոտորէ զօրէնսն զմարգարէսն. ընթերցի՛ր ըստ յն. խոտէ։
cf. Խոտորեմ.
ԽՈՏՈՐԵՄ ԽՈՏՈՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑκκλίνω, ἁποκλίνω declino, incino πλαγιάζω obliquo, diverto διαστρέφω, ἑκστρέφω perverto, everto πλανάω seduco. Հանել արտաքոյ ուղւոյ. իմի կողմն տանել. դարձուցանել. շեղել. մէկ դի տանիլ, քաշիլ, դարձընիլ.
Խոտորացոյց զնա յովաբ ի կողմանց դրանն խօսել ընդ նմա։ Խոտորեցոյցզտապանակն ի տունաբեդդարայ. (՟Բ. Թագ. ՟Գ. 18. ՟Զ. 14։)
Մանաւանդ Մոլորեցուցանել. մոլորցընել
Եթէ ոք խոտորէ զօրէնսն զմարգարէսն. ընթերցի՛ր ըստ յն. խոտէ։
to turn aside, to deviate, to swerve;
to go astray, to lose the way;
to decline, to shrink from;
to slope, to slant;
to go astray, to err, to be perverted, to abandon oneself to;
to avoid, to shun.
ἑκκλίνω, ἁποκλίνω, ἑκνεύω declino, diverto διαστρέφομαι pervertor πλανῶμαι erro, vagor. Զարտուղիլ. շեղիլ յուղւոյ. դառնալ եւ գնալ կամ գալ ընդ այլ կողմն. մերձենալ. մէկ դի ծռիլ, դառնալ, մօտիլ.
Պատանին ի բանս թագաւորին ոչ խոտորեցաւ։ Ոչ խոտորիցիք զկնի մտաց եւ աչաց ձերոց։ Ազգ թիւր եւ խոտորեալ։ Սիրտ խոտորեալ նիւթէ զչարիս։ Շաւիղք նոցա ընդ որ գնան, խոտորեալք են։ Դարձուսցէ զմեզ առ ի չխոտորելոյ սրտից մերոց ի նմանէ։ Ամենեքին խոտորեցան ի միասին։ Խոտորեցան ի պատուիրանաց քոց.եւ այլն։
oblique, crooked, aslant, aslope, athwart, across, transverse;
out of the way, indirect;
ill-turned, ill-made;
bad, perverse, wicked, froward;
cross beam, traverse;
—, —ս, obliquely, crossly, transversely.
Հետք խոտորնակ։ Խոտորնակ ճանապարհ եւ մոլար։ Ընդ խոտորնակն որպէս ընդ ուղիղ ընթանայ. (Նար. ՟Ժ՟Զ։ Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
ԽՈՏՈՐՆԱԿ. մ. ԽՈՏՈՐՆԱԿՍ. πλαγίως ex obliquo, ex tranversio τ’ἁπαντία contrarie, -ia որ եւ ԽՈՏՈՐՆԱԿԻ. Խոտորմամբ. թիւրութեամբ. կամակորութեամբ. ընդ հակառակն. ոչ ուղղութեամբ. ծուռ ծուռ.
Եթէ տակաւինգնայցէք դուք խոտորնակս ... գնացից եւ ես ընդ ձեզ բարկութեամբ խոտորնակս. (Ղեւտ. ՟Ի՟Զ. 21. 23. 24. 40. 41։)
Արարին նոքա խոտորնակ ընդ այնորիկ, եղեւ նոցա խոտոր վասն այնորիկ. (Եփր. համաբ.։)
obliquely, transversely;
at random;
confusedly.
Ոչ գնացեր բարկութեամբ խոտորնակ՝ խոտորնակի ընդ քեզ հետեւօղս. (Նար. ՟Ե։)
Թէ գնայք ընդ իս խոտորնակ, գնացից եւ ես ընդ ձեզ խոտորնակի խոտորնակ. (Լմբ. սղ.։ Տօնակ.։)
cf. Խոտորութիւն.
Խոտայցեն ընդ խոտորումն չերութեան. (Առակ. ՟Բ. 14։)
Բիւրք են ընդ կեանս մերոց ի մեղս խոտորմունք. (Նիւս. կուս.։)
Այլ եւ բազմապատիկ եւս բանիւք խոտորումն, զոր ընդ աշխարհս սերմանեցին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
mysterious, arcane;
penetrating, acute.
Ցուցցուք զնոսա հագիընկալս եւ խորախորհուրդս ի բանս իւրեանց. (Վրդն. յանթառամն.։)
deep valley;
profound, difficult, rugged, scabrous.
Ընդ այնպիսի խորաձորս արկանիցես զմիտս։ Ընդ նեղ եւ ընդ խորաձորս երթալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10. եւ Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ։)
cf. Խորամանկեմ.
Գաբաւոնացիք խորամանկեցան պաշարաւն եւ խաբեպատիր զգեստիւք։ Այն որ զգուշութեամբ սրբութեամբ տարածանել ընդ աշխարհս ամենայն հանդերձեալ էր, որդին դաւթի (սողոմոն) սիրովն բազում կանանց խորամանկեցաւ առնել զնա. (Եփր. յես. եւ Եփր. թագ.։)
cunning, artifice, craft, chicane, quibble;
cheat, deceit, fraud, base stratagem;
knavery, roguery;
malice.
Արարին նոքա խորամանկութեամբ։ Ի խորամանգութենէ չարեաց իւրեանց։ Ի բա՛ց արա զանձն իմ ի խորամանկութենէ նոցա։ Գիտաց յիսուս զխորամանգութիւնն նոցա։ Նայեցեալ ընդ խորամանկութիւն նոցաասէ։ Լի ամենայն նենգութեամբ եւ խորամանգութեամբ։ Զի մի՛ նենգեսցուք զբանն աստուծոյ։ Որպէս օձն խաբեաց զեւայ խորամանգութեամբ իւրով.եւ այլն։
pavilion, tent;
vault of heaven;
altar;
residence, habitation, dwelling;
chessboard, back-gammon board;
— վկայութեան, the Tabernacle;
— արքունի, royal palace, court;
աւագ —, high altar;
*գոգնոց —ի, frontal;
table.
Անշուշայի ընկալեալ ի թագաւորէն զմեծն պարգեւ, յարուցեալ ի խորին եւ այլն։ Թագաւորին եւ ամենեցուն որ ի խորանին էին։ Ժողովեա ամենայն աւագանի դրանն արքունի, լինէրխորան մեծ լցեալ սաստիկ որերով. (Փարպ.։)
travelling with tents, camping.
Առ ի յիշատակխորանաչու ընթացիցն՝ որ ի սինա. (Խոր. վրդվռ.։)
sunk deeply, deep;
abyss, gulf, pit;
— աչք, sunken eyes;
— առնել, to submerge, to sink to the bottom, to plunge into, to immerse;
— լինել, to dive to the bottom, to sink;
— ի ցաւս, sunk in grief;
— ի թախիծս մտաց, plunged in remorse;
to founder.
Այսու եւ լուղարկացդ ժամանեալ հասանէ բնութեան՝ ի խորասոյզն ի վեր ածել յանդնդոց։ Առ ժամայն խորասոյզ ընկղմումն ըմբռնելոցն տիրէր. (Պիտ.։)
Տեսին զնա ընկղմալ ի խորս երկրի, եւ դեռ եւս գնայր ի խորասուզի անդ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
ԽՈՐԱՍՈՅԶ ԱՌՆԵԼ. Սուզանել զորք ի խորս կամ յանդունդս. ընկղմել.
ԽՈՐԱՍՈՅԶ ԼԻՆԵԼ. Սուզանիլ ի խորս, ընկղմիլ.
Զի մի՛ կրեսցէ զխորասոյզ լինելն ընդ դադանայ. (Շ. թղթ.։)
to make deeper;
to make abstruse, obscure, unintelligible.
Զմարդիկ արագ առողջացոյց. զդեւսըն խոզիւքըն խորացոյց. (Շ. խոստ.։)
cavity, hollow, cave, cavern, excavation;
—ս հատանել, to excavate, to hollow.
Զբազումս ի վիհս եւ ի խորափիտս ընկեցեալ ծածկէին. (Յհ. կթ.։)
crane.
Թզուկք պատերազմին ընդ խորդուց հաւուց. (Խոր. աշխարհ.։)
Կէսք ընդ առաջնորդովք հնազանդեալք, այսինքն են խորդք. (Վեցօր. ՟Ը։)