cf. Վաղվաղուն.
Զոր անդամ՝ վաղվաղուկ գոլով՝ ոչ պահեաց։ Ոչ վաղվաղուկ էր (յհ. մկ)։ Վասն շութափութութեան վաղվաղուկ եւ անվայելուչ յանդգնութեան։ Մի երբէք անքնին եւ վաղվաղուկ ձեռնադրութեամբ հաղորդեսցի սա մեղաց օտարաց։ Զի մի՛ վաղվաղուկ եւ անփոյթ առնելով իմ յուրուք վերայ ձեռն դնիցեմ. (Ճ. ՟Գ.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։ Բրս. հց. Մաշտ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Պետրոս սահմանեալ վաղվաղուկ, եթէ ոչ լուասցես զոտս իմ ի յաւիտեան. (Բրս. հց.։)
commerce, trade, dealings, business;
— առնել, to carry on commerce, to trade, to deal, to traffic.
Ըստ վաճառականութեան ոմանք փափաքանօք ստացուածոց նաւելով։ Նաւապետութիւնք եւ մշակութիւնք. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին. ՟Գ. 16։)
gain, lucre, profit;
cf. Շահավաճառութիւն;
կենցաղօգուտ —, benefit that commerce confers on the world.
Սիմոն մոգն եկն առ Պետրոս՝ առ վաճառաշահութիւն։ Ոչ վարձու առաք զիմաստութիւն, եթէ ի վաճառաշահութիւնս զսա ի կիր արկանիցեմք. (Լմբ. պտրգ.։ Վրք. ածաբի.։)
Դիոդորոս՝ որ զամենայն մատենադարանսն ի նմին միահամուռ վաճառաշահութիւն գումարեաց. (Եւս. քր. ՟Ա. իմա՛, իբր թանգարան յօգուտ հասարակաց։)
provost of the guilds.
Աստերիոս վաճառապետ ասաց. ի բախտ քո երդուեալ տէ՛ր իմ բդեշխ. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Վաճառանոց.
Ի վաճառափողոցս շրջին ի տուրեւառութիւն վաճառաց։ Ի վաճառափողոցս եւ ի հանդէս տօնից. (Շ. ընդհանր.։ Լմբ. իմ.։)
to sell, to debit, to sell off;
— այսքանոյ, to sell at;
քանո՞յ —ռես, how much ? what is the price ? cf. Մեծագնի;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to give up, to deliver, to betray.
Վաճառեաց զմեզ, եւ եկեր ուտելով զարծաթ մեր։ Վաճառեցին զՅովսէփ իսմայելացւոցն քսան դահեկանի։ Մարթ էր վաճառել զդա մեծագնի։ Մարթ էր զայգ իւղ վաճառել աւելի քան երեք հարիւր դահեկանի։ Վաճառէին, գնէին։ Վաճառեսուք, եւ շահեսցուք։ Վաճառեսցի ըստ գնոց իւրոց։ Վաճառեաց զնա աստուած ի ձեռս իմ։ Վաճառեցաք ի կորուստ.եւ այլն։
saleable, marketable, venal;
— լինել, to be sold, disposed of.
Վաճառիկ յեղբարցս լինիմ՝ մատնեալ ի ծառայութիւն. (Պիտ.։)
woe, cry of pain or grief, lament, wail, moans;
disaster, calamity, misfortune;
— զ—իւ աղաղակել or ճիչել, to cry bitterly, to wail, to lament aloud, to deplore, to complain;
— կարդալ անձին, to create misfortunes for oneself;
արդարեւ —ի են արժանի, they are truly unhappy.
Վայ եւ եղուկ զայնոսիկ վարկանի. իմա՛, վայի արժանի, եղկելի. (Յճխ. ՟Ժ՟Է։)
Վա՛յ, չար արար։ Վա՛յ ինձ, վա՛յ։ Վա՛յ վա՛յ վա՛յ ինձ։ Վա՛յ զիս, ո՛րդեակ ի չար գործոց իմոց. (Վրք. հց.։)
woe ! alas ! oh ! ah !
— քեզ, woe to you!
— ինձ, — զիս, — զինեւ, woe is me ! how unhappy I am !
— — քաղաքդ մեծ ! woe ! woe to the great city !.
Վայ եւ եղուկ զայնոսիկ վարկանի. իմա՛, վայի արժանի, եղկելի. (Յճխ. ՟Ժ՟Է։)
Վա՛յ, չար արար։ Վա՛յ ինձ, վա՛յ։ Վա՛յ վա՛յ վա՛յ ինձ։ Վա՛յ զիս, ո՛րդեակ ի չար գործոց իմոց. (Վրք. հց.։)
to enjoy, to taste of, to possess, to have the enjoyment of;
to relish, to taste with pleasure;
to become, to fit, to sit well on;
to be proper, suitable, meet, to beseem;
— յարգասիս քրտանց, to enjoy the fruit of one's labours;
հանդերձս այս վայելէ քեզ, this coat fits you well.
Սատանայ՝ ոչ վայելելով ի թագաւորականն դիմաց, յորմէ հրեշտակքն վայելէին։ Բացերես եւ համարձակ վայելել ի տեսութենէ աստուածութեան. (Իսիւք.։ Բրսղ. մրկ.։)
ՎԱՅԵԼ Է, են. կամ ՎԱՅԵԼԷ, լեն. (դիմազ) Վայելուչ է. վայելչական է. արժա՛ն է. պատշաճ է. ա՛նկ է. օգտէ. լաւ է. կըվայելէ, յարմար է, կինկնայ, կիյնայ.
Ոչ հաւատայ նա զոք վասն զարդուն իւրոյ, եթէ վայե՛լ է նմա։ Այլ որպէս վայելեսցէ կանանցն, որոց զաստուած պաշտութիւն յանձն առեալ իցէ. (Ոսկ. աւետար. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Որ վայելեն քեզ՝ զայն չխնդրես. եւ որ ոչ վայելէ, զայդու յաճախես. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
to cause to enjoy;
to cause to participate;
to dress well.
Զմարդն իշխանական ճոխութեամբ վայելեցուցանէ դրախտն իմ. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Զքաղաքն ժամանակեան բերիւք ի հարկաւորագունիցն օգուտ առնել եւ վայելեցուցանել։ Զմեծագոյն օգտիցն վայելեցուցին քաղաքաց բարութիւնս. (Փիլ. իմաստն.։ Պիտ.։)
enjoyment;
convenience.
Զի՛նչ աստ պակասիմք, անդ վայելուցումք. (Ոսկիփոր.։)
convenient, suitable, proper, congruous, pertinent, decent, becoming, fit;
well made or shaped, comely, elegant, prepossessing, genteel, pretty, graceful;
enjoyable, enjoying;
—ս, elegantly.
Թագաւոր եթէ ոչ ունի զիմաստութիւն աթոռակից իւր, ոչ կարէ ի վիճակին իւրում վայելուչ գոլ. (Եղիշ. ՟Բ։)
to be distinguished, to render oneself illustrious, to be remarked;
to enjoy.
Նովիմբ քաջանուն պարծանօք վայելչացան յաշխարհի. (Պիտ.։)
դիմազ. ՎԱՅԵԼՉԱՆԱՅ ( դիմազ. ) Վայե՛լ է. վայելէ. կըվայլէ.
cf. Վայելչաբար.
Վայելչապէս ասել, կամ պատմել, իմանալ. բուռն հարկանել. կատարել. որոշել. (Փիլ.։ Լմբ. պտրգ.։ Մաքս. եկեղ.։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ատեն.։ Ճ. ՟Բ.։ Բրս. հց.։)
suitableness, proportion, propriety, decency, conveniency;
decorum, dignity, nobleness;
comeliness, elegance, grace, beauty, splendour;
enjoyment, use;
delight, pleasure, advantage;
— երեսաց, comeliness, loveliness, attractiveness.
Եթէ յերեւելի տարերսս էր վայելեալ, բարի էր վայելչութիւն իբրեւ զբարւոյ արարածս։ Քիմք զկերակուրս ճաշակեն առ ի վայելչութիւն իւր. (Իսիւք.։)
to empty, to pour out;
to spread, to diffuse, to cause to flow or fall.
Որք ի վատ գործս վայթեալք, եւ ոչ ուսուցանել թողացուցանէ. (Կլիմաք.։)
cf. Ընդունայնաբան.
Երանի՛ թէ իմաստուն էաք, եւ ոչ վայրաբանք (կամ ընդվայրաբանք). (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
cf. Վայրապար.
Կերակրոց եւ հանդերձից պէտս ունիմք, այլ եւ բնակութեան ոչ վայրաբար՝ վասն ի գազանաց խոյս տալոյ. (Նիւս. բն. ՟Ա։)
drawing or inclining downwards, descending;
mundane;
sensual.
Ծանունքն եւ վարաբերք մարմնոցն՝ երկիր եւ ջուր։ Ծանր իմն է եւ վայրաբեր՝ մեղացն միտումն։ Դառնամաղձոտքն եւ վայրաբերք. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. բն.։)
living in the open air;
wild, savage;
deserted, uncultivated;
լինել խորանաւ ի —ս, to dwell in tents.
Զմեծիմաստութեամբն աստուծոյ զանց արարին ամենայն վայրաբնակք, ընթացեալ զկնի յաւիտենիս այսորիկ. (Համամ առակ.։)
Որ վայրաբնակի ուրուք (այսինքն իմիք) մրգաց հանդիպի՝ ճաշակելով. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
to become savage, wild or rude, to grow fierce, worse.
Եւ մեք անբնակ իմն վայրագացեալ (զրկեալ ի հայրապետանոցէ). (Յհ. կթ.։)
rudeness, ferocity, wildness.
Տնապանութիւնն ընդ ընտանութեան՝ դիմադրութիւն վայրագութեան է։ Յընտանութենէ ի վայրագութիւն մոլորեցուցանէ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 165։ Յճխ. ՟Դ։)
sloping, inclining downwards.
Ոչ զխոնարհահակ եւ զ՝ի վայրաձիգ ծանրութիւն յայտ առնեն. (Վեցօր. ՟Գ.) յն. զդիմակալուին. ἁντέρεισις renixus, obluctatio.
in vain, uselessly, vainly, to no purpose;
vain, useless, futile, insignificant, common.
Մի՛ մերձենայք՝ ի սեղան իմ վայրապար։ Մի՛ մտցեն վայրապար տեսանել զսրբութիւն սրբութեանցն։ Զի որ ի հրոյն ոչ ապականէր, վայրապար ի դոյզն ճառագայթից արեգականն ջեռեալ հալէր. (Մաղ. ՟Ա. 10։ Թուոց. ՟Դ. 20։ Իմ. ՟Ժ՟Զ. 27։)
Ոչ անդէպ եւ վայրապար. յն. արտաքոյ նպատակի. (Փիլ. իմաստն.։)
ՎԱՅՐԱՊԱՐ, ի, աց. ա. (յն. պէսպէս բացատրեալ). Նանիր. սնոտի, ունայն, չնչին. ումպէտ, հասարակ. անպատճառ. անխորհուրդ. անիմաստ. աննշան. ընդունայն եւ ընդվայրայածու. փուճ. պօշ, ավարա, պալպօշ.
circumscribed, bounded, limited, encircled, enclosed, surrounded, shut in on all sides.
Վայրօք իմն փակեալ, կամ ի վայր կոյս շրջափակեալ. որպէս արեւմտեան կողմն՝ ուր ծածկի արեգակն.
of savage nature or character, churlish, clownish, intractable, unsociable, rustic, coarse, rude.
Ի վայրենաբարոյ օտարութենէն յիմաստութիւն երկնաւոր գազանք գիշատեցին զմարմին իմ. (Ճ. ՟Ա.։)
wild;
barbarous.
Վայրենական կատաղութիւն մտաց իմոց։ Վայրենական գայլոյն. (Բենիկ.։)
fierce, wild, savage, brutal, barbarous, ferocious, cruel.
Վայրենի մտօք. վայրագիմաստ. վայրենաբարոյ. գազանամիտ. բարբարոսական. կատաղի, բիրտ, կոպիտ.
a moment, a little time, an instant;
եւ ոչ —, not a single instant, not one moment.
Վայրիկ մի եւս՝ եւ շահեալ էր իմ զքո կործանումն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
minute, moment, instant, point;
—, — մի, a moment, a little time;
ի — ժամանակի, ի միում վայրկենի, in a moment, at that moment, instantly;
directly, incontinently, instantaneously;
cf. Ժամ.
Ի միում վայրկենի պատուական ազգն նոցա սատակէր։ Եցոյց նմա զամենայն թագաւորութիւնս աշխարհի ի վայրըեան (իմա՛ ըստ յն. ի վայրկենի) ժամանակի. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 12։ Ղկ. ՟Դ. 5։)
cenobite, monk;
prior, superior, abbot;
conventual, claustral, monastical, cenobitical.
Վանական վարդապետ. այսինքն յովհաննէս վարդապետ տաւուշեցի՝ հիմնադիր եւ առաջնորդ գետկայ վանից. (Վրդն.։ Կիր.։ Մաղաք.։)
Գրիգորի Նարեկայ վանից վանականի։ Եղբօր իմոյ ընտրելոյ Յովհաննէս կոչեցելոյ՝ Նարեկայ մեծափառ եւ բարձրապատիւ ուխտի վանականի. (Նար. յիշ.։)
hawk's bill turtle.
ՎԱՆԱԿՐԵԱՅ կամ ՎԱՀԱՆԱԿՐԻԱՅ. Վիշապ ձուկն մեծ՝ որ որպէս կղզի իմն երեւի.
to grate, to bar, to trellis, to lattice;
— զբեռինս, to cord a bale, to bind up as with netting;
— զգունդս, to levy, to assemble, to muster soldiers.
ՎԱՆԴԱԿԵԼ. Վանդակաւ իմն պատել. ըստ յն. լոկ, կապել. տէնկ կապել, կապոց ընել.
crystal.
Ի վերնայարկն քերոբիմք ... միջնայարկքն վանեայք. (Տաղ.։)
cf. Վանորեայ.
Արդարեւ տուն սգոյ է վանորայն։ Վանորայովն իբրեւ պարսպօք եւ աշտարակօք ամրացեալ էին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։ Վրք. հց. ձ։)
convent, monastery, cloister, friary;
lodging, dwelling, home, habitation, abode;
house, mansion;
hotel;
inn, hostelry;
cabin, hut;
— կուսանաց, nunnery, convent;
վանս ունել, to stay, to lodge, to take up one's lodgings, to dwell, to stop;
փակել ի վանս, to cloister, to shut up in a convent.
Եմուտ (աննա) ի վանս իւր, եւ կերաւ ընդ առն իւրում։ Տարաւ զնոսա (Սամուէլ) ի վանս իւր։ Վանք հովուաց։ Ի վանուց հօտից։ Զզէն նորա եդ ի վանս իւրում։ Ու՞ր են վանքն իմ, յորում զպասեքն ուտիցեմ աշակերտօքս հանդերձ։ Ելին՝ ուր վանքն իսկ էին։ Ի վանացն կայիափայ։ Առ որում վանս ունելոց էաք։ Եկին ի վանսն առ նա։ Պատրաստեսջի՛ր ինձ վանս.եւ այլն։
usury, illegal interest;
—իւ, ի —ու, with usury, upon usury.
Եթէ ոտնահար եղէ ի վերայ գլորման թշնամւոյ իմոյ, եւ ասացի ի սրտի իմում, թէ վա՛շ։ Իբրեւ փող հարկանի, նա վա՛շ վա՛շ կարդայ. (Յոբ. ՟Լ՟Ա. 29։ ՟Լ՟Թ. 25։ տե՛ս՝ Սղ. ՟Լ՟Դ. 25։ ՟Լ՟Թ. 16։ կթ. 4։ Եզեկ. ՟Զ. 11։ ՟Ի՟Զ. 2։ ՟Լ՟Զ. 2։)
Առաքինի մայրն ձայնէր, վա՛շ լիցի ո՛վ մանկունք. վա՛շ քա՛ջքդ ինձ, վա՛շ անմարմինքդ գրեթէ ի մարմնի, վա՛շ վերակացուք օրինացն, եւ իմոյ ալեացս. (Ածաբ. մակաբ.։)
Վա՛շ է միմեանց վաճառին. ել գողն (ի դրախտէ), եւ փոխանակ ի ներքս եմուտ գողն. մին յանցանօք, եւ միւս զղջմամբ. (Ճ. ՟Բ.։)
Զօրաւորն զտկարն այպանելով՝ ասէ, վա՛շ քեզ, վա՛շ զիմ կռուակիցս. (Լմբ. սղ.։)
Կրօնաւոր աստուածասէր ի փողոյ աղօթից նշանակելն՝ վա՛շ վա՛շ ասէ. (իսկ ծոյլն՝ վա՛յ վա՛յ. Կլիմաք.։)
bravery.
Առնել զգործ վաշտկաց, կամ յառաջապահ դիմադրաւ զօրաց.
to kindle, to light;
to arm or equip.
Վառեցոյց լիւսիմաքոս արս իբրեւ երիս հազարս. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 40։)
kindling, lighting;
burning, inflammation.
Մինչչեւ ուրուք ի նա փչեալ՝ վառումն նորա յայտնի իմացաւ երկիւղածացն աստուծոյ։ Ոչ շիջանի վառումն կանթեղաց ձերոց. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
fond of labour, laborious, painstaking, hard working, indefatigable, industrious, diligent.
Ղուկաս վաստակասէր եւ ուսումնասէր էր. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Զայր վաստակասէր ի փարձութիւն պահէ. (Կլիմաք.։)
Ոտք իմ վաստակասէրք։ Էր վաստակասէր մեծ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ. եւ ձ։)
fatiguing, labouring, giving oneself trouble, laborious;
meritorious, well deserving;
tired, weary;
husbandman;
— այր, a man of merit, a deserving man.
κοπιῶν, ὀ ἑν κόποις laborans եւ ἑννοοῦν benevolus. Որ վաստակի. աշխատաւոր. աշխատասէր. արդիւնաշատ. արդիւնարար. միամիտ եւ հաւատարիմ. եւ Վաստակեալ. խոնջեալ.
Տրիփոնեայ եւ տրիփոսեայ վաստակաւոր ի տէր։ Փրկութիւն եղիցի մեզ, եւ վաստակաւորաց պարսկաց (առ պարսիկս)։ Տնանկ եւ վաստակաւոր եմ ես ի մանկութենէ իմմէ. (Հռ. ՟Ժ՟Զ. 12։ Եսթ. ՟Ժ՟Զ. 23։ Սղ. ՟Ձ՟Է. 16։)
Ես խնայեցի ի քեզ իբրեւ ի վաստակաւոր։ Ոչ խնայեցի յիմ վաստակաւոր սիրելի գրիգորիոս։ Հանգուսցէ (տէր) զամենայն վաստակաւորս իւր. (Ագաթ.։)
Վաստակաւորաց (երկրագործաց) գլուխն եւ իմաստունն. (Վստկ. ՟Ճ՟Ծ՟Ա։)
unhappy, unfortunate, unlucky, ill-starred.
Ու՞ր բողոքեմ զյանկարծադէպ պատուհասառաք բարկութիւն, զոր վատաբախտիկս անձն կատարէ ի վերայ իմ չարահնար փութով. (Պիտ.։)
cf. Վատաբախտիկ.
Առ իմէ՞ շիջուցանէք զկայծակն արծարծիչ վատաբաստիկս անձին. (Պիտ.։)
ill-starred, luckless, unfortunate;
— առնել, to render unhappy, to oppress, cf. Թշուառացուցանեմ, cf. Վատթարեմ;
to discomfit, to overcome.
(Իսկ Հին բռ. հայելով ի նախընթաց բառսդ՝ անձուկ լաշկար, շփոթ իմն գրէ.)
disagreeable.
Որք վատահաճոյքն եղեն աստուծոյ, չարադեւք (այսինքն թշուառք) են. (Փիլ. իմաստն.։)
hopeless, in despair, desperate.
Սուրբ եւ գովելի է քաջայոյսն, որպէս ընդդէմ՝ պիղծ եւ պարսաւելի է վատայոյսն։ Մի՛ լինիք վատայոյս, զի բնութեամբ ունի զամենայն բարութիւն. (Փիլ. իմաստն.։ Վրդն. սղ.։)
to be or become cowardly, pusillanimous, faint-hearted;
to grow idle or lazy, slothful.
Իմաստունք նոցա յիմարեցան, քաջք վատացան. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
worse, more wicked.
Այլեւ վատթարագունի իմն նմանեցուցանես տարացուցի։ Ոչինչ է վատթարագոյն թերեւս եւ զայն զմտաւ ածել. (Յհ. իմ. երեւ.։)