creeping, crawling, cringing;
windig, tortuous, sinuous;
flexible, supple;
ընդ —, hurriedly, hastily, in haste;
ընդ — անցանել, to insinuate, to worm oneself in, to enter cautiously but hastily, to creep or steal in swiftly.
· Calfa
«ճեպով, շուտ, արագ». մէկ ան-գամ գործածուած է Եղիշ. գ. էջ 57. «Ընդ ճապուկ՝ անդր անցանէ ի վերայ գնդին Պար-սից»։ Նոյնը պիտի լինի նաև Նար. տաղ. էջ 423՝ «Այն ճորտն ճոխ էր և ճապուկ» (իմա «շոյտ, աշխոյժ»)։ Նոր գրականում կայ ճա-պուկ «դիւրաթեք, ճկուն», որի հնագոյն գոր-ծածութիւնն էլ գտնում եմ Յայսմ. օգոստ. 2. «Եւ ի ճօճել ճապուկ նիզակացն»։ Այս նը-շանակութիւնը իբր միջին օղակ՝ վերինի հետ է միացնում նաև ճապուկ «ծռմռկող, գալար-ւող, մանիճ մանիճ եկող» Նար. կթ. էջ 117 (որդերի համար է ասուած. և այսպէ՛ս է մեկնում Լծ. նար.), որից ճապկիլ «ծռուիլ, թեքուիլ» Անան. գիտ. 5 (լուսնի մահիկի հա-մար ասուած), «յօրանջելով երկննալ, ձըգ-ուիլ» ԱԲ. սաստկականը ճապկտիլ «ստէպ յօրանջելով ձգձգուիլ» Վստկ. 212. Ախտարք (բուն նշ. «ծռմռուիլ»), որ և ռմկ. ճպլկտիլ Վրդն. առակ. 78 (Ասի ի բան առակաւոր, Թէ խեցգետինն ի հետ օձին ճպլկտեցաւ Նայ կտրեցաւ. այլ ձ. ձգտեցաւ)։-Բառ. երեմ. էջ 196 ունի ճապուկ և մեկնում է «նազլու կամ մանիչ ճախարակեայ» (անշուշտ մա-նիճը մանիչ կարդալով)։
= Պհլ. ❇ջ *cāpūk ձևից, որից պրս. [arabic word] čāpuk «արագ, շուտ, փոյթ, թեթև-ոտն»։ Պարսկերէնից փոխառեալ են նաև թրք. čabuk (գւռ. čapuk, čapək, ռմկ. չա-պուխ) «արագ, շուտ», [arabic word] čgvīk «ժիր, շոյտ, աշխոյժ», քրդ. čäpek «թեթևաշարժ, դիւրաթեք, ճկուն», վրաց. չաուքի «ժիր, ա-րագ», ჭაბუკი ճաբուկի «երիտասարդ» (բառիս իմաստը որոշ չէ. հասկանում են նաև «loyal serviteur, héros exercé dans les combats». տե՛ս M. Riabinin MSL 10, 18)։ Պհլ. բառը աւանդուած է čapuk ձևով և «կենսունակ, աշխոյժ, ժիր» նշանակու-թյամբ։ Ենթադրում է իրան. *cāpu-ka-՝ կազ-մուած -ka-մասնիկով՝ *čapu-արմատից, որից հյ. ճեպ և հապճեպ (տե՛ս Nyberg, Hilfsb. 1, 60 և 2, 42)։-Հիւբշ. 188։
ՆՀԲ հանում է ճապատիլ բայից. լծ. հյ. ճապաղ, ճեպ, վրաց. ճապուկի, որ-պէս և թրք. չէվիք «աշխոյժ» և չաբուգ «շուտ»։ ԱԲ ջնջել է ճապուկ «շուտ» բա-ռը և գիտէ միայն ճապուկ «ծռմռկող»։ Müller SWAW 42 (1863), 254 և Հիւբշ. KZ 23, 29 պրս. cābuk ձևից։
ԳՒՌ (dialectal) Ունինք միայն ճապկոտալ Տփ., ճապկտալ Ննխ., ճապկտիլ Ախց., ճապկոտ-վիլ Տփ., ճապտկվիլ Զթ. «յօրանջելով ձրգ-ձըգուիլ». նոյնը Հմշ. ճապղտիլ (Ազգ. հնդ. Զ. 148)։
Որ ճապատի. դիւրաթեք. այլայլակ ի շարժմունս իւր. վր. ճապուկի. (լծ. եւ ճապաղ. եւ ճեպ. որպէս եւ թ. շէվէք. եւ շաբուգ ).
(լծ. եւ ճապաղ. եւ ճեպ) Բոտոտք ճապուկք շարժողականք. (Նար. ՟Կ՟Թ.)
ուր (Լծ.)
Ճապուկք. որ մանիճ մանիճ լինին, կամ երկայն եւ ազգի ազգի։
Այն ճորտն ճոխ էր եւ ճապուկ. (Նար. տաղ.։)
ԸՆԴ ՃԱՊՈՒԿ. մ. Ճեպով.
Ընդ ճապուկ՝ անդր անցանէ ի վերայ գնդին պարսից. (Եղիշ. ՟Գ։)
claw, talon;
lobster's or crab's claws.
· Calfa
«մագիլ, ճիրան» Բռ. ստ. լեհ. որից ճապռաւոր «մագիլներով, ճիրանաւոր» Վրդն. ծն. Յայսմ. մրտ. 22։
Հիւնք. արաբ. ճէպիյրէ «մեծ առիւծ» բառից։ Պատահական է պրս. [arabic word] čipūr «սլաք գեղարդեան»։ Աւելի նման են հսլ. čipari, չեխ. čpar, սերբ. crpa-rogi «ճանկ, մագիլ», չեխ. čpyrati, če-pyrati, čeperati «ճանկռտել, ճանկռել», որոնց ծագումը անյայտ է՝ ըստ Ber-neker էջ 169։ Պատահական նմանու-թիւն ունին ասուր. supru, supparu, եբր. [hebrew word] sipporen, ասոր. tepra.
արաբ. [arabic word] zufur, եթովպ. sefèr «ե-ղունգ, մագիլ, ճանկ» (Gesenius1. 693)։
ԳՒՌ (dialectal) Այս արմատից են ճապռել կամ ճեպռել Ղզ. Ղրբ. «ճանկել, ճանկռտել», ճպռել Երև. «պոկել, փրցնել, ճանկելով քա-ղել», Դվ. «ծաղկի թերթերը պոկոտել», ճապռել Ալշ. Բլ. Ղզ. «պոկել, փրցնել, փե-տել», ճպռոտել Շմ. Ղրբ. «ճանկռտել», ճեպռել «թեպրել» Բառ. երեմ. էջ 118 և վեր-ջապէս ճպլել Ղրբ. «պլոկելով հանել, սկրր-դել»։ Այս բայի հին գործածութիւնը ունի Եփր. մտ. Դ. էջ 174 (մի ձեռ. միայն) ճոպ-րել ձևով (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 273)։
նման են հնչում հսլ. čobru, հ. ռուս. чу6ръ, ռուս. шeбрецъ, սերբ. cubar, չեխ. čubr, cibr, լեհ. czaber, ուկր. šcabryk, čebréc «ծոթրին», որոնք համարւում են փոխառեալ յն. գւռ. *ϑούμβρος ձևից. բայց č ձայ-նը դժուարութիւն է ներկայացնում (Ber-neker 160)։
Ագռաւն ճապռով տանէր զհաց երանելոյն. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
Իսկ ի Բժշկարանի, ճապուռն մեկնի եւ ճաղտէ. քրմանի կամ էրմանի չաման։
cf. Ճառագայթարձակ.
· Calfa
Լուսանշոյլ. պայծառափայլ.
Ճառագայթանշոյլ փեհեզատիպ զգեստուքն պճնեաց. (Նար. խչ.։)
cf. Ճառագայթափայլ.
· Calfa
Ունակ ճառագայթից. լուսափայլ. շողշողուն. բազմանշոյլ. ճաճանչաւոր.
Ունելով յինքեան աստղ ճառագայթաւոր. (Պտմ. աղեքս.։)
Անտառախիտ նիզակօք, ճառագայթաւոր սուսերօք. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Տէգք նիզակի քո ճառագայթաւորք իբրեւ զլարս արծաթոյդ արեգական. (անդ։)
Զարձան (կամ զսիւն) աղօթիցն ճառագայթաւոր գործ. (Եւագր. ՟Ժ։)
irradiation, emission of rays, radiancy, radiance;
radiation.
· Calfa
Որպէս Ծագումն.
Որ զփառացն աստուծոյ անշիջանելի լուսոյ ճառագայթումն յինքն նկարէր. (Յհ. կթ.։)
commencement of a discourse or treatise, chapter.
· Calfa
Յորո՛ւմ ճառագլխի կամիցիս գիտել։ Զո՛ր ճառագլուխ եւ ունիցիս. (Եւս. նախ. աւետ.։)
իբր κεφάλιον capitulum. ... Գլուխ ճառի. սկիզբն բանից.
declamation.
· Calfa
Ասացուած ճառի. ճառ. բան.
Ոչ կարեն կալ ի վերայ իրացն ճառասացութեան. (Սոկր.։)
Դրունք ճառասացութեանց բանին, գետք հոսին, միտք սրանան. (Եօթնագր.։)
chess, game of -;
— խաղալ, to play at chess.
· Calfa
ՃԱՏՐԱԿ ՃԱՏՐԿՈՒՑ. ռմկ. սաթրանջ, սէթրէնճ. Խաղ նարտի պատերազմական ձեւով.
Ո՞ւր ջընարք երգարանին, կամ խաղացողքըն ճատրակին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Ճատրկուց խաղացեա՞լ ես. (ասէ, այո՛. Վրդն. պտմ.։)
pasturing, feeding.
· Calfa
Ուր էին հաւք բազումք ճարակաւորք. (Պտմ. աղեքս.։)
Անբաւութիւն ձկանց, եւ զանազան հաւուց ճարակաւորաց։ Իբրեւ զճարակաւորս եւ զանասունս. (Ոսկ. եփես.։)
Նաեւ քան զճարակաւորսն անարգագոյնք են որդիքն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
Ի ճարակաւորացն արտաքսեաց խումբն (զնաբուգոդոնոսոր). (Խոր. հռիփս.։)
νεμόμενος qui pascitur βόσκημα pecus եւ այլն. Խոտաճարակ. խոտաբուտ. որպէս անասուն արօտական. պաճար, եւ հաւ՝ որ ճարակին ի դաշտս.
to feed, to pasture, to give to eat.
· Calfa
Զառողջ եւ զանվնաս բանիցն ճարակեցուցանել դալարիս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ոչ եւս խոտով ճարակեցուցանէ, որ է անասնացեալ մարդոց կերակուր. (Նար. երգ.։)
pasture, pasturage;
dilatation, extension.
· Calfa
Զսատակիչ սրոյ զճարակումն. (Յհ. կթ.։)
Զի մի՛ ճարակումն բոցոյն (ցանկութեան) եւ զձեզ կերիցէ. (Շ. յուդ. ՟Ժ՟Գ։)
Միայն զխանձողսն տեսանեմք ի ճարակմանէ հրոյն մնացեալ։ Ոչ միայն զարմատն, այլեւ զճարակումն չար ախտիս չար ախտիս տեսեալ. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
crackling, creaking, crepitation, crick-crack, crash, burst.
· Calfa
ՃԱՐՃԱՏԻՒՆ ՃԱՐՃԱՏՈՒՄՆ. Ճարճատելն. չաթրտոց, չթրտոց.
Կապեցին զոտսն եւ զձեռսն, եւ մեծաւ ուժով պրկեցին, մինչեւ ճարճատիւն հատաւ ամենայն ջղացն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Պաղէր ջուրքն ... ճարճատիւն (կամ ճարճատումն) ոսկերաց առնէր. (Սիսիան.։)
Զորոտման ճարճատիւն, կամ զփայլատակմանց ճարճատիւնս. (Պտմ. աղեքս.։)
Ճարճատումն օդոյ ի բաց մերժեաց զհակառակորդսն. (Մաշտ. ջահկ.։)
Եղեւ ճարճատումն որպէս ի տապակէ, եւ անկան որպէս կեղեւանք յանձնէն. (Հ=Յ. յնվր. ՟Բ.։)
fat, greasy, full of grease, adipose.
· Calfa
Գինեբեր, եւ հացաւէտ, եւ ճարպաւոր եղեւ։ Պարարտ ճարպաւոր լուսոյն աշխարհի. (Վրդն. երգ. եւ Վրդն. ծն.։)
(թթուուտ) sebaric, pyroleic (acid).
· Calfa
Տիրազօր ճարպաւորական իւղալից ճրագացն. (Նար. մծբ.։)
with all its fat.
· Calfa
Ճարպովն հանդերձ. ճարպովը, ճարպովնին. (ըստ յն. ճարպն որ ի վերայ, եւ որ ի ներքոյ)
Եւ զերկուս երիկամունսն ճարպովին՝ դիցես ի վերայ սեղանոյն. (Ել. ՟Ի՟Թ. 13. 22։ Ղեւտ. ՟Թ. 19։ Կանոն.։)
greasiness;
fatness, plumpness.
· Calfa
Պարարտութիւն. իւղալիցն կամ ուղղալից գիրութիւն.
Զպարարտութիւն հաց, եւ զճարպութիւն կերակրոյ. (Մեսր. երէց.։)
rhetoric, oratory, oratorical art;
eloquence, fecundity of expression, fluency of speech, richness of style.
· Calfa
Քերականութեան եւ ճարտասանութեան, եւ այլոց հանճարոյ խրատու տեսուածք. (Փիլ. լին.։)
Ճարտասանութեան եւ քերդողութեան։ Ոմանք զիմաստասիրութիւնն ունելով, եւ այլք ճարտասանութիւն. (Պիտ.։)
Ճարտասանութիւն՝ հաւանութեան արարչական։ Ճարտասանութիւն պիտանանայ արդարոյ (իմա՛, իրիաւանց), այսինքն քաղաքականութեան. (Սահմ. ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
Ի քերականութեան վասն գրչութեան, եւ ճարտասանութեան՝ վասն դատողութեան. (Երզն. քեր.։)
Կամ Պերճախօսութիւն. ճոռոմութիւն. պաճուճանք բանից. բան ճարտար եւ շարժիչ.
Զդրուատեացն յերկարագոյնս հատուցանել զճարտասանութիւնս։ Զողբերգականացն ճոխաբանել ճարտասանութիւն. (Արծր. ՟Գ. 12։ ՟Դ. 2։)
Է որ երկրաւոր է, եւ բանաւոր. որ ճարտասանութեամբ իմանի. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
ἠ ῤητορική rhetorica, ars oratoria. որ եւ ՀՌԵՏՈՐՈՒԹԻՒՆ. Ճարտասանական արհեստ. փաստաբանութիւն. ճարտարախօսութիւն
better.
· Calfa
Ճարտարագոյն արուեստաւորաց։ Զայս առադրելով գաղափար՝ ճարտարագոյնս մովսէս քեզ թէոդորի. (Պիտ.։)
Նոքա ճարտարագոյն գիտեն զբարին քան զձեզ։ Ե՛ւս ճարտարագոյն քան յիս գիտէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։ Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։)
master workman, skilled artisan;
artificer;
artist;
well made, executed with great skill.
· Calfa
Ճարտարութեամբ գործօղ. վարպետ բանօղ.
Նոքա եղեն ճարտարագործք արուեստից. (Յճխ. ՟Ե։)
Հրամայէր կոչել առ ինքն ի ճարտարագործ հիւսանց քաղաքին. (Կաղանկտ.։)
Եւ Ճարտարութեամբ գործեալ. վարպետ բանած.
Զգերեզման սանատրկոյ ոչ կարացին բանալ վասն հաստաշինած ճարտարագործ արարածոցն. (Բուզ. ՟Ի՟Դ. 20։)
Ճարտարագործ արուեստայարմար երփնիւ. (Նար. խչ.։)
speaking well, fluency of speech, eloquence.
· Calfa
Ճարտարախօսութիւն թէ բառնայցի, չվնասի ինչ աշխարհս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Այսուհետեւ զոհեա՛, շա՛տ է քեզ ճարտարախօսութիւնդ՝ որ վասն մեր. (Ճ. ՟Գ.։)
Մոլորութեանն սպասաւոր ճարտարախօսութիւնն է. (Սեբեր. ՟Դ։)
Յղկեալք յօրինեալք ճարտարախօսութեամբ լեզուի. (Վեցօր. ՟Զ։)
εὑγλωττία facundia. Ճարտասանութիւն. եւ Ճարտարաբանութիւն. պերճախօսութիւն. քաղցրաբանութիւն.
architecture;
great skill or dexterity in art.
· Calfa
Ճարտարապետութեամբ գործել զոսկիկն եւ զարծաթն. (Ել. ՟Լ՟Ե. 32։)
Ճարտարապետութեամբ առաքելոցն խինել յիւր վերայ. (Լմբ. սղ.։)
Որ միայն աստուծոյ ճարտարապետութեանն պատշաճի. (Զքր. կթ.։)
Զերկիր երկինս արար, որ աստուծոյ ճարտարապետութեանն միայն է կարելի. (Խոսր. պտրգ.։)
ἁρχιτεκτονία fabricatio. Արհեստ եւ գործ ճարտարապետի. յօրինուած ճարտար. ճարտարութիւն.
insidious, artful, crafty.
· Calfa
Իբր Ճարտարահնար, հնարիմաց, ուր իցէ ճարտարել հնարել՝ առ ի սուզանելոյ եւ ծածկելոյ զիրսն.
Սկսաւ (ագովնիա) սայթաքել՝ ճարտարասոյզ բանիւքն խօսել ընդ յովաբու (առ որսալոյ զնա). (Եփր. թագ.։)
to render skilful, dexterous.
· Calfa
Ճարտար կացուցանել. աջողակ առնել.
Հրահոսան ճառագայթիւ ճարտարացուսցէ զտեսութիւն հոգւոյ իմոյ՝ որպէս զբեսելիէլ. (Մխ. այրիվ.։)
acuteness, perspicacity, penetration;
dexterity, address, cleverness;
sophistry, cavilling, pettifogging, sophism, subtlety, quirk.
· Calfa
Կողոպտիցէ ճարտարմտութեամբ, եւ սնոտի խաբէութեաբ։ Ճարտարմտութեամբ խաբէութեան. (Կող. ՟Բ. 8։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
իբր յն. փիլիսոփայութիւն. φιλοσοφία . Իմաստասիրութիւ, եւ իմաստակութիւն.
art, skill, ability, dexterity, address;
cunning, subtlety, artifice, prank, feint, policy, sharpness;
penetration, sagacity, presence of mind;
knowledge, erudition;
genius, bent;
ճարտարութեամբ, dexterously, cleverly, adroitly, artfully, craftily, cunningly;
ձեռագործ, մշակական, տուր եւառիկ —, manufacturing, agricultural, commercial industry;
լար ճարտարութեան, lead plummet.
· Calfa
Գործ ճարտարութեան ակնագործաց, կամ նկարակերտաց. (Ել. ՟Ի՟Ը. 11։ ՟Լ՟Ե. 35։)
Արար յերուսաղէմ մենքենայս արուեստից ճարտարութեան լինել ի վերայ պարսպաց. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 15։)
Որ ի ճարտարութենէ եւ ի մտաց մարկան քանդակեալ իցէ. (Գծ. ՟Ժ՟Է. 29։)
Յամենայնի կարօղ ես փրկել, թէպէտեւ առանց ճարտարութեան ելանիցէ ոք ի վերայ. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 4։)
Շինուածն առանց մարմնական արհեստից ճարտարութեան բարձրանայր. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Զչար ճարտարութեան ի ձեռն առեալ. այսինքն ճարտարապետութեան. (Արծր. ՟Ե. 8։)
Որպէս ոք եթէ ճարտարութիւն իրաց ինչ գիտիցէ, եթէ՛ զնուագածութեան, եւ եթէ զբժշկութեան, եթէ զհիւսնութեան, եւ արդեամբք զճարտարութիւնն չցուցանիցէ. (Եզնիկ.։)
Գեղեցկութիւն դիմաց, եւ ճարտարութիւն խօսից. (Եղիշ. ՟Բ։)
Բժշկական ճարտարութեանց մտադիր լինէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Քերեաց ճարտարութեամբ։ Ո՛չ ճարտարութեամբ բանից. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 11։ ՟Ա. Կոր. ՟Ա. 17։ ՟Բ. 13։)
Ի քաղդէից ճարտարութիւն իմաստութեան պատմէր։ Յունաց ճարտարութիւն։ Ճարտարութիւնք փիլիսոփայից։ Ուռուցեալդ յանճահ ճարտարութենէ. (Եւս. քր.։ Ոսկ. յհ.։ Սեբեր. ՟Է։)
Զրկօղն ապաստանեալ ի ճարտարութիւնն՝ ջանայ ճարտարութեամբ բանիցն զթագաւորն հաւանեցուցանել. զի է իմաստուն ի չարն եւ ճարտար. (Լմբ. սղ.։)
τέχνη ars ἁρχιτεκτονία fabricatio μηχάνευμα machinatio. Ճարտար գոլն, եւ գործ ճարտարութեան. արուեստ. գիւտ. հնարք. հայթայթանք. աջողակութիւն. արհեստ, վարպետութիւն.
ՃԱՐՏԱՐՈՒԹԻՒՆ. εὑμάθεια peritia σοφία, φιλοσοφία, σόφισμα sapientia, philosophia, sophisma. Ուշիմութիւն. հանճար. իմաստութիւն. իմաստասիրութիւն. իմաստակութիւն. պատրանք.
cf. Ճարտրուկ.
· Calfa
ՃԱՐՏԱՐՈՒԿ կամ ՃԱՐՏՐՈՒԿ. Անուն խոտոյ, որ պէսպէս գրի ի յն. եւ հյ.։ (Գաղիան.։)
s. bot. wild parsley.
· Calfa
ՃԱՐՏԱՐՈՒԿ կամ ՃԱՐՏՐՈՒԿ. Անուն խոտոյ, որ պէսպէս գրի ի յն. եւ հյ.։ (Գաղիան.։)
piebald, dapple-grey;
— ձի, — horse;
— ճանճկէն, roan, rubican.
· Calfa
«ոծաւոր սպիտակ գոյնով, որ է ճանճկէն» Բուզ. գ. 20 (երկիցս) և Գնձ. ու-րիշ վկայութիւն չկայ։
= Պհլ. *čartuk հոմանիշից, որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] čarda կամ [arabic word] čar-ta «սևի զարնող գոյն, կարմրաւուն ձի» (Vullers), «գոյն, երանգ, բայց մանաւանդ այն երանգ, որ ասի թրք. եաղըզ, այսինքն սեաւ գոյն՝ որ ի շառն (վարդագոյն) հար-կանէ» (ԳԴ), [arabic word] čarad (կարդա čard) «կարմիրի զարնող գոյն, մութ շաշանակա-գոյն» (Vullers), «է այն կարմիր երանգն, որ յատուկ է ձիոյ և ջորւոյ» (ԳԴ), čard «թուխ» (ԳԴ), [arabic word] ǰarda (կարդա՛ čar-da) «դեղնակարմիր գոյնով ձի» (Vullers) «է երիվարն այն որոյ հայրն իցէ արէպի և մայրն է յայլմէ ազգէ» (ԳԴ)։-Հիւբշ. 189։
Նախ Պատկ. Maтep. I. II և յետոյ Հիւնք. պրս. čard, čarda։
ԳՒՌ (dialectal) Հիւբշ. 189 և Տաշեան, Ուսումն դաս. հայ. 616 սրանից են դնում ըստ Ա. Խաչատրեանի ճարտուքար «մի տեսակ կար-ծըր քար՝ սպիտակ գոյնով ու կարմիր և կա-պոյտ երանգներով, որ կամնի տակ են գա-մում, էրկանաքար են շինում ևն»։ Կենդանի է այս բառը Մշ. ճարդուքար, Բլ. ճըրդուքառ ձևով, որի հետ նոյն է ճարտի քար Տաղ. «ճարտի քար չեմ, երկաթ՝ որ դիմանամ ես» (Տաղ. հրտր. Չօպանեան, Հայ էջեր, էջ 27)։ = (Նոյնը Գրոց բրոց, էջ 151 գրուած է ջար-դուքար, որով ուզում է հանել ջարդել բա-ռից. սակայն Բլ. և Մշ. ունին նախաձայն ճ, որով այս ենթադրութիւնը վերանում է)։
Ազգ ճերմակ ձիոյ՝ խառն ընդ մոխրագունի եւ պիսակոտ ճանճկենի. աշխէտ.
Էր ձին գունով ճարտուկ ճանճկէն։ Զնոյն կերպարան ճարտուկ ճանճկէն գտեալ. (Բուզ. ՟Գ։ 20։)
Ճարտուկ ճանճկէն եւ աշխետաձի. (Գանձ.։)
hermit, anchorite, solitary, recluse;
martyr;
combatant, warrior, champion, athlete;
cf. Ճգնազգեաց.
· Calfa
ուր ըստ յետին թրգ. ասի,
Ըմբիշ է մերկ՝ որ ոչ զմիջոյ ըմբռնի։
Յայտնեցաւ ճգնաւորի ումեմն։ Ո՛վ սուրբ հայր ճգնաւորաց։ Ճգնաւորօքն անապատին. (Խոր. ՟Բ. 88։ Շար.։ Յիսուս որդի.։)
ՃԳՆԱՒՈՐ. Նահատակ. մարտիրոս.
Զանյաղթելի ճգնաւորացն զյիշատակ։ Բարեխօսութեամբ եւ աղօթիւք սուրբ ճգնաւորացս։ Ճգնաւոր քրիստոսի (սուրբ ստեփանոս). (Շար.։)
Ճգնաւորք ճշմարիտք՝ վկայք քրիստոսի. (եւ այլն. Ժմ.։)
ՃԳՆԱՒՈՐ. Առաքինի՝ մրցօղ ընդդէմ սատանայի, մարմնոյ, եւ աշխարհի.
Ճգնաւորին քրիստոսի, եւ պատուական վկային (յակ. մծբ). (Շար.։)
Սուրբ ճգնաւորօքն աղաչեսցուք զտէր, որք զչարսն պարտեցին եւ այլն. (Ժմ.։)
Ճգնաւորք ասին, զի ընդդէմ սատանայի պատերազմաւ ճգնեցան. (Խոսր.։)
Զճգնաւորացն յայտնէ զգործս։ Իբր հանդիսացեալ ընդ ճգնաւորին. (Նար. ՟Ժ՟Գ. ՟Կ՟Ա։)
ՃԳՆԱՒՈՐ. Ըմբիշ. գօտեմարտիկ ագոնարար. (իրօք կամ նմանութեամբ)
Անինչ կրօնաւոր՝ ճ անըմբռնելի. (Վրք. հց. հին թրգ.)
Ոչ այնպէս զհանդիսաւորսն (յագոնի) ձիթենւոյ պտուղ առնէ, որպէս զբարեպաշտութեան ճգնաւորս՝ ողորմութիւնն. (Ոսկ.։ յհ. ՟Բ. 35։)
ՃԳՆԱՒՈՐ. ա. Ճգնաւորական. ճգնողական.
Ի ձեռն անարատ ճգնաւոր վարուց քոց. (Ճ. ՟Ա.։)
Նահատակութիւնս սուրբս, առաքինութիւնս ճգնաւորս. (Բրս. պհ.։)
ἁσκητής ascetus, monachus ἁθλητής athleta, pugil ἁγωνιστής agonista, propugnator. Ճգնօղ. որպէս միայնակեաց.
hermitical, ascetic, painful, laborious;
— կեանք, ascetic life.
· Calfa
Եկա՛յք առ իս ամենայն աշխատեալք ճգնաւորական հանդիսիւք։ Ճգնաւորական պարկեշտութեամբ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Է. ՟Ի։)
Ճգնաւորական աշխատութեանց համբերեցին սուրբ մարտիրոսք. (Շար.։)
Զսոցա ճգնաւորական մարմինս առեալ ոմն. (Ճ. ՟Բ.։)
Պատճառ ամենայն ճգնաւորական դասուցն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ՃԳՆԱՒՈՐԱԿԱՆՔ գ. որպէս Ճգնաւոր միանձունք.
Վարդապետօք, քահանայականիւք, ճգնաւորականօք, կուսանօք. (Նար. երգ.։)
Շինեցան կրօնաւորանոցք՝ ճգնաւորականաց տեղիք. (Ասող. ՟Գ. 8։)
ἁσκητικός, ἁθλητικός եւ այլն. Ճգնական. ճգնողական. որ ինչ անկ է ճգնողաց եւ ճգնութեան յամենայնի հանդիսի.
cf. Ճգնիմ.
· Calfa
որ եւ ՃԳՆԻԼ. Հանդիսանալ ի ճգնութիւն յո՛ր եւ է կարգի. առաքինանալ. նահատակիլ ընդդէմ. մրցիլ. կրթիլ.
Տկար մարմնով ճգնաւորեալ ազգի ազգի առաքինութեամբք։ Կուսութեամբ ճգնաւորել. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Գ։)
Զկուսութիւնն ճգնաւորիլ։ Հանապազամեռք ճգնաւորեալք. (ՃՃ.։)
hermit's or ascetic life.
· Calfa
Ճգնաւորիլն. ճգնութիւն. ժուժկալութիւն.
Ի մսոյ եւ ի գինւոյ ո՛չ վասն ճգնաւորութեան ի բաց մեկնի. (Կանոն.։)
to force, to molest, to trouble, to vex, to torment;
to endanger, to jeopard.
· Calfa
Զկէսս ի քաղց եւ ի ծարաւ ճգնեցուցանէին. (Եփր. վկ. արեւ.)
յորմէ եւ Ճ. ՟Ժ
Զկէսն ի քաղցոյ եւ ի ծարաւոյ ճգնեցուցանէին. իբր յոգիս ապաստան առնել։
cf. Ճգնական.
· Calfa
Նոյն ընդ Ճգնական. եւ ճգնաւորական.
Զխստամբեր վասր նորա ճգնողականս։ Ուղղէ զթիւրեալ սիրտն յիրաց աշխարհիս ճգնողական վարուքն. (Յհ. կթ.։ Լմբ. սղ.։)
Ճգնողական հանդիսին (յկ. (մծբ). Ճ. ՟Ա.։)
Հասեալ յանքոյթ նաւահանգիստ՝ ճգնողական վարուք եւ խիստ. (Շ. տաղ ներս.։)
austere or ascetic life, austerity;
penitence, mortification, maceration;
fatigue, labour, trouble, effort;
combat, resistance;
danger, risk;
— մահու, death-struggle, pangs, agony;
օր ճգնութեան դատաստանին, the momentous day of the Last Judgment;
ամենայն ճգնութեամբ, with the utmost care or diligence.
· Calfa
Եդ զանձն իւր ի ճգնութիւն մարտի պատերազմի։ Հայի աստուած ի ճգնութիւնս պատերազմիս մերոյ։ Առնուլ յանձն զճգնութիւն ի վերայ քաղաքին։ Որպիսի՛ ճգնութիւն ունիմ յանձին վասն ձեր։ Վասն որոյ եւ զճգնութիւնդ կրէք.եւ այլն։
Որ ի հանդէս քո ճգնութեան։ Խարազնազգեաց ճգնութեամբ։ Ընդ ճգնութիւն սրբոց վկայից։ Ճգնութեամբ սրբոց մարտիրոսաց։ Նահատակեալք ճգնութեամբ ի փորձ զանազան տանջանաց։ Ճգնութիւնք սրբոց քոց քրիստոս. եւ այլն. (Շար.։)
Մարտիրոսական ճգնութեամբ վկայեցին։ Ճգնութիւն համբերութեան։ Պահոց եւ աղօթից ճգնութեան. (Արծր.։ Յճխ.։ Մաշտ.։ Վրք. հց. եւ այլն։)
Բռնութիւն ըմբշաց մենամարտիկ ճգնութիւն։ Յաւուրն ճգնութեան դատաստանին. (Ոսկ. յհ.։)
Նշանակ ճգնութեան ընդ ախոյեանին առ նա զպսակն բերիցեն. (Եզնիկ.։)
Զոտոս նորա ունէր այտումն, եւ ճգնութիւն նեղութեան զամենայն անդամս նորա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։)
Պարապեալքն այսպիսում ճգնութեանց դիւանագիրք մատենից։ Ի սաստիկ ճգնութեան պահել (զշինօղսն պարսպաց). (Խոր. ՟Ա. 2. 15։)
κίνδυνος periculum, discrimen praelii ἁγών certamen (stadii) ἅσκησις exercitatio եւ այլն. Ճիգն. ճգունք. նեղութիւն. վիշտ. տագնապ. կիրք. չարչարանք. քիրտն. վաստակ. երկ, եւ երկունք. կամաւոր ճնշումն. մրցանք. նահատակութիւն. կրթութիւն. ջան. ժուժկալութիւն միանձանց, մարտիրոսաց, եւ ամենայն առաքինի համբերողաց՝ հանգոյն մրցողաց ի ստադին կամ ի մարտի. լծ. թ. t
forehead baldness.
· Calfa
Եթէ լինիցի ի կնտութեան նորա, կամ ի ճեղութեան արած սպիտակ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 42. 43։)
ἁναφαλάντωμα calvities. Ճաղատութիւն. կնտութիւն գլխոյ.
to cleave, to split, to rive, to rift;
to crack, to chap, to crevice;
to cut, to incise, to make an incision;
to divide, to separate;
to tear, to rend;
to disunite, to sever.
· Calfa
Ճեղքեաց զնա իբրեւ զուլ մի այծեաց. (Դտ. ՟Ժ՟Դ. 6։)
Որպէս ոք զի ճեղքիցէ զուլ այծից, այնպէս եճեղք զառիւծն. (Փիլ. սամփս.։)
Գուցէ ճեղքիցէ զնոսա յեղբայրութենէ. (Ոսկ. ՟բ. թես.։)
Յերկուս ճեղքէ զամբոխ թշնամեացն։ Ճեղքել (կամ ճեղքուլ) ըստ կամաց (զքարինս). (Խոր. ՟Բ. 82. եւ 7։)
Շեշտ ընդ մէջ ճեղքէր զամուր գլխանոցն. (Յհ. կթ.։)
Ի թուոյ անտի աշակերտացն նորա ճեղքեաց զնա. (Իգն.։)
Գուցէ ճեղքիցի պօղոս ի նոցանէ. (Գծ. ՟Ի՟Գ. 10. իբր ձգձգիլ եւ գիշատիլ։)
Մատնիչն որոշեալ ճեղքեցաւ ի նմանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 26։)
Ընդ արդարսն մասնակցութեան, յորոց ճեղքեցայ. (Նար. ՟Ի՟Դ։)
Քակիցին ի մերձաւորաց, ճեղքիցին յօգնականաց. (Մաշկ.։)
Առ րոբովամաւ ճեղքեցան ցեղքն. (Եպիփ. սղ.։)
Մի է ճշմարտութիւնն, եւ ոչ ի բազումս ճեղքեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22. յորմէ եւ Երզն. մտթ.։)
ՃԵՂՔԵՄ ՃԵՂՔՈՒՄ. διασπάω, ἁποκνίζω , σχίζω distraho, discerpo, discindo, disseco, findo, diffindo. ռմկ. ճղքել. (լծ. կեղեքել. ջաղխել. եւ թ. ճարգ կամ ճըրգ եւն) Հերձուլ. ցելուլ. հատանել. կտրել.
chink, cranny, rift, crack, fissure, cleft;
cut, incision, slit, slash, gash, rupture, aperture, opening.
· Calfa
to caw (as a crow).
· Calfa
Կառչել, կարկաջել ագռաւուց եւ կռնկանց. (լծ. լտ. կա՛ռռիօ garrio).
Ագռաւդ յորժամ կռիցէ. (Փիլ. եւ Լծ. փիլ.։)
cuffed, beaten.
· Calfa
Հայէր մարգարէական հոգւով ընդ կռփահար ձաղանս քրիստոսի. (Լծ. կոչ.։ եւ Տօնակ.։)
cf. Կռփեմ.
· Calfa
Եւ կռփահարեցաք եւ անհանգիստ եղեաք. (՟Ա. Կոր. ՟Դ. 11։)
Զոր պիղատոս դատապարտեաց, եւ հրէայքն կռփահարեցին։ Նեղել եւ կռփահարել եւ ձաղել։ Անօրէնք նեղեցին զմեզ, եւ հակառակորդ կռփահարեցին յանխնայ. (ՃՃ.։)
Զաղքատն կռփահարէին (մեծատունք). (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Դատաւորեալքն կռփահարէին զայրիս եւ զորբս՝ ոչ խնդրելով զվրէժ իրաւանց նոցա։ Այպանելով երգիծանեն, կամ սաստիւ կռփահարեն. (Լմբ. մաղաք. եւ Լմբ. պտրգ.։)
κολαφίζω colaphizo. Կռփօք հարկանել. կռուփս հանել. կռփել. մուրցացի տանջել. խոշտանգել. եւ որպէս թէ Կառափնահարել. եւ հարստահարել. Գլխուն զարնել, չարչրկել.
cf. Կռփամարտ.
· Calfa
Ի տեսարանի աշխարհիս ո՛չ զոդւոցն ուսուցեալ հրահանգս, կամ զոլոմպիականն, զկռփամարտիկ. (Սարկ. քհ.։)
πυγμή pugnus, pugna. Բռնամարտիկ, եւ Բռնամարտութիւն. ազգ ըմբշամարտութեան՝ կռուփս տալով, կամ բռնցի եւ մուրցացի բախմամբ.
blow with a fist;
ill treatment, atrocious offence, wrong, injury.
· Calfa
Լուայ զնախատինս մովաբու, եւ զկռփանս որդւոցն նմոնայ. (Սոփ. ՟Բ. 8։)
Անձամբ անձինս կռփանս եւ դատապարտութիւն։ Զկռփանս անձին նախապատմեալ։ Ի կռփանս խղճմտութեան մատնիլ։ Եւ ոչ կռփանօք ստգտանացս զնա խոցոտիցեմ։ Կռփանս եւ ցաւք է խղճի մտացս. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
κονδυλισμός (յորմէ լտ. contumelia ). talitrum, plaga pugno incussa. Կռփելն, իլն. կռփահարութիւն. կռուփք. գլխահարութիւն. խոշտանգանք. Նախատինք. թշնամանք. կծանելն. խայթ.
who strikes with the fist;
who uses harshly.
· Calfa
Նմա տուաւ հրեշտակ կռփիչ սատան. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Խաւարն թանձրամած՝ կռփիչ խաւարելոցն կռամոլութեամբ. (Նախ. ել.։)
Գթութիւնն կռփիչ հպարտութեան. (Յճխ. ՟Ժ։)
Կռփիչ հանապազորդեան՝ գլխոյ գագաթան հպարտացեալ չարագործին շերտս այս տաշեցեալ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Եղիա կռփիչ իսրայէլի։ Ճրագ լուսատու՝ կռփիչ խաւարի. (Անան. ի յհ. մկ.։)
Բարկացաւ տէր, եւ ետ նոցա կռփիչս (զայլազգիս). (Տօնակ.։)
Կռփիչ եւ շլացուցիչ տկար աչաց լինի պայծառութիւն արեգական. (Ճ. ՟Գ.։)
smarting, poignant, sharp, acute;
bitter, mournful, sorrowful, painful, woeful, sad;
painfully.
· Calfa
Զմանուկ տըղայդ քո զբաղձալին՝ այլ ո՛չ ողբաս կըսկըծագին. (Շ. մխիթ.։)
cf. Կսկծագին.
· Calfa
Ուր իցէ կսկիծ. եւ Կծու. դառն.
Կողկողէին անպատմելի կսկծական կականմամբ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. (մի ձ. կոծական։))
Եթէ ոչ կսկծական եդից զդեղն, վէրն ոչ սրբի. (դառն. Ոսկ. ես.։)
caustic, biting, very painful, vexatious.
· Calfa
Կսկծանօք կծանօղ, կամ կծեալ. մորմոքիչ. մորմոքելի.
Մարմաջեցուցանէր զնոսա. այս էր՝ որ կսկծակիծ եւ վիճելի առնէր այնուհետեւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
cf. Կսկիծ;
causticity, bitterness, sarcasm, taunt, scoff, mockery;
կսկծանաց բանք, sharp, cutting, outrageous expressions.
· Calfa
Կսկիծ. եւ Կսկծումն.
Կսկծանօք մարմնոյն գայ յուղղութիւ. (Լմբ. առակ.։)
Խստագոյն քան զխստագոյն՝ բանս կսկծանաց առ միմեանս յղէին. (Բուզ. ՟Ե. 37։)
Յառաւել կսկծանաց սրտին անդադար այտօսր հեղուն. (Նչ. եզեկ.։)
biting, cutting, satiric, poignant, tart;
witty, sarcastic, mordacious, keen, venomous, taunting, virulent, grievous, harrowing;
բանք —ք, keen words, bickering, teazing, taunt, rub, wipe.
· Calfa
Որ տայ կսկծիլ մարմնոյ կամ սրտի. մորմոքելի. մորմոքիչ. կսկծեցուցիչ. զկծեցուցիչ. դառն. ցաւագին. խշխշըցնելու, խշխշցընօղ, սիրտ տաղելու, էրօղ, տաղօղ.
Սահմանս (բանից) կսկծելիս։ Կսկծելիս կիրս։ Կոծ կսկծելի. (Նար. ՟Ե. ՟Է. ՟Ի՟Զ։)
Զկսկծելի տուգանս. (Վրդն. յանթառամն.։)
Բեռինս ծանրութեան աղի ի վերայ ողինն՝ դժուարակիրս եւ կսկծելիս՝ բարձեալ բերէր. (Երզն. լս.։)
to be in pain, in sorrow or affliction;
to grieve, to take to heart, to mourn for, to feel very sorry, to be too much vexed;
to repine at.
· Calfa
Ոչ տացէ քեզ կսկծել, եւ ոչ տրտմիլ ինչ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 21։)
Շփեցէք լհարուածսդ, զի այնպիսին առաւել կսկծեսցի. (Ճ. ՟Ա.։)
Վասն առաջին ընդարձակութեանն իւրեանց եւ լիութեանն պատմեալ ծանուցանէր նոցա, զի առաւել եւս կսկծիցին. (Նչ. եզեկ.։)
Միշտ այնպէս ընդ այլոց բարիս կսկծէին. (Երզն. մտթ.։)
δάκνομαι mordeor, pungor, molestia affligor. Կսկիծ կրել. կրել զցաւ ի մարմնի՝ մանաւանդ ի սրտի. մորմոքիլ. տոչորիլ յերեսաց տխրականաց եւ մախականաց. խշխշիլ, երիլ մրկիլ.
testator.
· Calfa
Ուր կտակ է, հարկ է զմահ ի մէջ բերել զկտակագրի։ Զիա՞րդ իցէ հաստատուն, մինչ կտակագիրն կենդանի է. (Եբր. ՟Բ. 16. 17։)
Կտակագիրք կամօք իւրեանց գրեն, եւ կամօք դարձեալ լուծանեն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
Վասն դաշնաւորութեան կտակի, եւ կտակագրացն դիմաց. (Մխ. դտ.։)
Զկտակագիրսն առ իւր նստոյց. (Պտմ. աղեքս.։)
Եւ Օրինագիրն աստուած տուիչ տախտակաց ուխտի.
(Սուրբ կոյս) կտակագրին տապանակ, անճառ լուսոյն աշտանակ. (Գանձ.։)
ոչ գոյ անդ մահ՞ եւ ոչ կտակագիր։ Առնէր կտակագիր։ Եբեր առ նա կտակագիր հռոմայեցւոյ ընտանւոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15։ Սոկր.։ Վրք. հց. ՟Է։)
διαθέμενος testator, testamentarius. Գրօղ կտակի. տանուտէր որ առնէ զկտակ.
ԿՏԱԿԱԳԻՐ, գրոյ, գրով, կամ գրի. գ. διαθήκη testamentum. գիր կտակի. որ եւ Կտակ. անդարձագիր.
to make one's will.
· Calfa
որ կտակագրէ զիւրսն տրամադրելով՝ մանկանց գոլով հայր. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Որ կտակագրէ, շնորհէ նոցա զխորհուրդն. (Մխ. դտ.։)
feeding on grain.
· Calfa
Կերօղ զկուտ կամ զընդեղէնս. ընդակեր.
Ոսանք (ի թռչնոց) գիշակերք, եւ կէսք կտակերք. (Վրդն. ծն.։)
lin-seed;
cf. Իւղ.
· Calfa
Իբր Կտաւահատ, այսինքն հատ կամ ունդ կտաւոյ, յորմէ ելանէ իւղ կտաւատի. լտ. lini semen. (ուստի պէզիր եաղը, lini oleum ).
Մարմնոյ մեծութեամբ բակլա եւ սիսեռն պարծէին առ հատ կտաւատի, եւ կնճըթան. (Մխ. առակ. ՟Խ։ Բժշկարան.։ Վստկ.։)
of linen, linen.
· Calfa
կտաւեայ պատմուճանաւ. (Լմբ. պտրգ.։)
Խորան կտաւեայ ի ձեւ եկեղեցւոյ շրջեցուցանէին. (Վրդն. պտմ.։)
Կտաւեղէն պատմուճան, կամ կապարան (այսինքն պատանք). (Փիլ. քհ. ՟Ա։ Մամբր.։)
Պատմուճան կտաւի։ Անդրավարտիս կտաւիս։ Գօտի կտաւի։ Խոյր կտաւի։ Ձորձ կտաւի։ Յասուեաց եւ ի կտաւեաց՜ սփածանելի կտաւի. եւ այլն. (Ղեւտ. ՟Զ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Զ։ Եզեկ. ՟Խ՟Դ. 17։ Երեմ. ՟Ժ՟Գ. 1։)
Պետրոս զանօթն կտաւի իջեալ տեսանէր. (Խոսր.։)
ԿՏԱՒԵԱՅ ԿՏԱՒԵՂԷՆ ԿՏԱՒԻ. λίνεος, λινοῦς lineus. Որ ինչ է ի նիւթոյ կտաւոյ. կտաւէ, կտաւ.
cf. Կտաւեայ.
· Calfa
կտաւեայ պատմուճանաւ. (Լմբ. պտրգ.։)
Խորան կտաւեայ ի ձեւ եկեղեցւոյ շրջեցուցանէին. (Վրդն. պտմ.։)
Կտաւեղէն պատմուճան, կամ կապարան (այսինքն պատանք). (Փիլ. քհ. ՟Ա։ Մամբր.։)
Պատմուճան կտաւի։ Անդրավարտիս կտաւիս։ Գօտի կտաւի։ Խոյր կտաւի։ Ձորձ կտաւի։ Յասուեաց եւ ի կտաւեաց՜ սփածանելի կտաւի. (եւ այլն. Ղեւտ. ՟Զ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Զ։ Եզեկ. ՟Խ՟Դ. 17։ Երեմ. ՟Ժ՟Գ. 1։)
Պետրոս զանօթն կտաւի իջեալ տեսանէր. (Խոսր.։)
ԿՏԱՒԵԱՅ ԿՏԱՒԵՂԷՆ ԿՏԱՒԻ. λίνεος, λινοῦς lineus. Որ ինչ է ի նիւթոյ կտաւոյ. կտաւէ, կտաւ.
cf. Կտաւեայ;
շապիկ —, linen shirt;
—ք, linen.
· Calfa
կտաւեայ պատմուճանաւ. (Լմբ. պտրգ.։)
Խորան կտաւեայ ի ձեւ եկեղեցւոյ շրջեցուցանէին. (Վրդն. պտմ.։)
Կտաւեղէն պատմուճան, կամ կապարան (այսինքն պատանք). (Փիլ. քհ. ՟Ա։ Մամբր.։)
Պատմուճան կտաւի։ Անդրավարտիս կտաւիս։ Գօտի կտաւի։ Խոյր կտաւի։ Ձորձ կտաւի։ Յասուեաց եւ ի կտաւեաց՜ սփածանելի կտաւի. (եւ այլն. Ղեւտ. ՟Զ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Զ։ Եզեկ. ՟Խ՟Դ. 17։ Երեմ. ՟Ժ՟Գ. 1։)
Պետրոս զանօթն կտաւի իջեալ տեսանէր. (Խոսր.։)
ԿՏԱՒԵԱՅ ԿՏԱՒԵՂԷՆ ԿՏԱՒԻ. λίνεος, λινοῦς lineus. Որ ինչ է ի նիւթոյ կտաւոյ. կտաւէ, կտաւ.
to tattoo;
to prick down;
to pinch;
գիր կտեալ, tattooing.
· Calfa
Գիր կտեալ զցտելն եւ զաժանս ծնոտից արկանելն ասէ. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
Բժշկեա՛ զտիպքն եւ զգիծքն, եւ զխարանս հարուածոց ... զկտեալ խածուածս բազմագունիս։ Զկտեալ զդիպուածս այս փայտի զարկման. (Նար. ՟Ձ՟Ե. ՟Ղ՟Բ։)
στίζω, στίγω, στίχω pungo, signo. Կէտ կէտ կամ կուտ կուտ առնել. սպի կամ բիծ տպաւորել. ցտել. ... Ուստի ԿՏԵԱԼ. στικτός punctatus, impressus.
small grain.
· Calfa
ԿՏԻԿ. Կուտ փոքրիկ կամ հատեալ ընդ մէջ. հատ. հատիկ. ունդ. սերմն.
Որպէս եւ մրջեան ... ընդ երկու զհատն կտրելոյ զկտիկն յորջէ անտի, եւ ցամաքեցուցանելոյ. (Եզնիկ.։)
portion, dowry, dower.
· Calfa
Չիցէ՞ ձեռնահաս (հարսն) թախանձս եւ կտիրս ի մէջ բերել. (Ոսկ. կողոս. ՟Ժ՟Բ։)
προΐξ dos. Օժիտ, պռոյգ. ըռզակ. ճէհիղ.
fury, frenzy;
erotic madness;
tickling, titillation;
rutting.
· Calfa
ԿՏՂԱՆՔ կամ ԿՏՂՈՒՑՔ. Խատղանք. խլրտմունք. մարմաջումն եւ կատաղութիւն, կամ անղկիտանալն ի ցանկութիւնիս.
այնչափ զեխութիւնք կտղանաց գիջութիւնք. (Պիտ.։)
Պղծութեան կտղուցք. (Սեբեր. ՟Ժ։)
to become furious, to give up to a frantic transport;
to become mad with love, passionate, frenzied with desire or lust;
to tickle, to titillate;
to be in rutting, in pruriency.
· Calfa
Երիտասարդ մոլեգնեալ կտղեալ ի մարմնոյ ցանկութիւնս։ Մոլեցին կտղիցին եւ աւելի քան զդէպն ջեռնուցուն։ Այնպէս մոլիմք եւ կտղմիմք, զի ո՛չ թէ մոլիցիմք՝ իմանամք։ Յորժամ համարի զգաստանալ, յայնժամ առաւել մոլի եւ կտղի. (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Բ։ Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Գ։ Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։)
βακχεύομαι, γαργαλίζομαι, παραπαίω, μαίνομαι bacchor, desipio, insanio. Կատաղիլ. մոլիլ, մոլեգնիլ՝ մանաւանդ ի ցանկութիւս մարմնոյ. անկղիտանալ. եւ Խտտղիլ. գրի եւ ԿՏՂՄԻԼ.
putting to death cruelly, barbarously;
torturing, excruciating;
— սպանանել՝ սատակել, to kill in a cruel manner, to kill with tortures.
· Calfa
Ուր իցէ կտուտ տանջանաց մահաչափ. չարաչար կտտելով մինչ ի մահ.
Վասն այնորիկ զնա կտտամահ սպանեցեն. (Ագաթ.։)
Դառն նեղութեամբ կտտամահ սատակեցից զքեզ։ Կտտամահ տանջանօք զրաւ կենաց նոցա առնել. (ՃՃ.։)
cruel torment, torture, rack;
biting calunny, stinging outrage or insult, outrageous sarcasm.
· Calfa
Կտուտք, կտտումն.
Մեքենաւոր կտտանս ածել ի վերայ. (Ճ. ՟Դ.։)
Թո՛ղ զայլ կտտանսն, որով կտտէին. (Եփր. վկ. արեւ.։)
Ի դառն կտտանաց։ Բախմունս կամ զբոհմունս կտտանաց։ Սաստիկ եւ դառն կտտանօք։ Ի կտտանս դատապարտութեան (մահու) զնա դաւեալ. (Յհ. կթ.։)
to torture, to excruciate, to tear, to lacerate, to set on the rack, to torment atrociously;
to abuse, to harass, to ill-treat, to vex, to outrage;
to play on, to touch;
to ring;
— զդաշնակ, to play on the piano;
կտտած գինի, soured wine.
· Calfa
Յորժամ սկսանիմ խօսել, կտտել զիս. (Յոբ. ՟Զ. 4։)
Դառն տանջանացս՝ որ կտտեն զիս։ Կտտել զքեզ ընդ երկար. (Ագաթ.։)
Յամենեցունց ստգտգեալ (տպ. կտկտեալ), եւ նշաւակ երեւեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
Զօրացն պարսից կտտողացն թունաւորաց զիա՞րդ համբերեցից. (Նար. ՟Է։)
Որիչ որիչ կտտեն որ ձայն տացէ զանգակն. (Մաշտ. ջահկ.։)
ԿՏՏԵԼ. Կրկտել. խուզարկել.
Զոր այլ վարդապետք մանր կտտեն, ես համառօտեմ. (Նար. երգ.։ եւ Վստկ.։)
κεντέω stimulo μαστίζω flagello, vexo եւ այլն. Կտուտս ի վերայ ածել. որպէս թէ կտցել, կտուել, կտել. կծանել. խայթել. ծակոտել. խոշտանգել. թոպել. լլկել. կտցել, կճել, խօթել, խայթել, ծակծըկել, չարչրկել.
cut, cutting, incision;
cut, shape, fashion;
cut out.
· Calfa
Մասունքն երկաքանչիւր ուրուք հատածոցն ունի առանձին կտրածս. (Փիլ. լին. ՟Գ. 5։)
Իբրու կտրած մի որթոյ է նա մերկ. (Եփր. աւետար.։)
յորժամ մայրքն կտրին, կամ նման կտրածքն լինել բնակութիւն մեղուոց. քանզի ոչ եւս այլ արձակենշառաւիղս ի կտրածէն. (Վեցօր. ՟Ե։)
τομή sectio, sectura, segmen. Կտրուած. հատուած. կտուր տեղին կտրեալ, եւ ձեւն.
to cut up, to cut or tear in pieces
· Calfa
Ի կտուրս կտուրս հատանել. կտրտել, կտոր կտոր ընել՝ ջարդելով.
Զմարմինդ քո մաշեալ, եւ յօշյօշ կտրատեալ։ Կտրատեցան ամենայն մարմինք նորա. (Ճ. ՟Ա.։)
sheep-shearer;
paring-knife.
· Calfa
Կտրելն սու՛ր կտրչով արա. (Վստկ.։)
Իբրեւ որոջ առաջի կտրչի անմռունչ կայ. (Ես. ՟Ժ՟Գ. 7։)
Եւ գործի կարելոյ. յօտոց. կտրոց. դանակ.
κείρων tondens. կտրօղ, այսինքն խուզօղ խաշանց.
cut, cropping, part cut off, cutting, chip, splinter;
''coupon'', dividend-warrant;
abscissa.
· Calfa
Կտրօն նորա տարաժամ հարցցի. (Յոբ. ՟Ժ՟Ե. 32։)
Զկտրօն նորա՝ այսինքն է զհունձս՝ (իմա՛ զհնձումն) տարաժամու ասէ. (Իսիւք. անդ։)
τομή sectio, segmen. Կտուր. կտրումն, եւ կտրած. մնացորդն բուսոյ՝ ծառոյ կամ փայտի.
s. ornith. wood-cock.
· Calfa
Հաւ կամ Թռչուն նման կաքաւու՝ երկայնակտուց, որ որդամբք կերակրի.
Կաքաւ, ըտցար, եւ սարեկ ի հեշտութիւնս են. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
to peck.
· Calfa
Փանաքի եւ դուզնաքեայ հաւքն (այսինքն թռչունք) ի վերայ երկրի նստին կտցելով (զերկիր, կամ բազէից). (Փիլ. լիւս.։)
carrying fire;
igneous;
ardent, fiery.
· Calfa
ԿՐԱԿԱԲԵՐ. Կրօղ կամ ունօղ յինքեան զկրակ.
Իջուցեալ կրակաբեր անձրեւս. (Ագաթ.։)
Հեղեղ ջուրց, եւ անձրեւ կրակաբեր. (Արշ.։)
πυρφόρος ignem ferens, gestans, ignifer. Որ բերէ զկրակ ի պէտս այլոյ.
ՄԻ՛ մնասցէ կրակաբեր տանն եսաւայ. (Աբդ. ՟Ա. 18.) ի յն. ոմանք ընթեռնուն πυροφόρος . որ է անխտիր՝ կրակաբեր, կամ ցորենաբերծ, եբր. սարիտ, մնացորդ։
censer;
brazier.
· Calfa
πυρεῖον thuribulum. Ընդունարան կրակի. բուրվառ.
Զկրակակալսն պղնձիս, զոր մատուցին այրեցեալքն. (Եւագր. ՟Ի՟Զ։)
passive.
· Calfa
Օդն կրական գոլով զօրութեամբ, եւ ամենապէս այլայլական. (Արիստ. աշխ.։)
Կրականք որակութիւնք ասին՝ ո՛չ վասն սոցուն ընդունակացս կրել ինչ, այլ վասն ըստ զգայութեանցս իւրաքանչիւր ասիցելոցս որակութեանցն ախտիցն գոլ արարչական։ Կրականք որակութիւնք ասին. քանզի քաղցրութիւն կիրս իմն ըստ ճաշակելացս առնէ, եւ ջերմութիւն ըստ շօշափելաց. (Արիստ. որակ.։)
Առնելն եւ կրելն էութիւն իմն է ներգործականի եւ կրականի. (Դամասկ.։)
Տնօրինեալքն ի տեառնէ ի մարդիկ յերկուս բաժանին, ի կրական եւ ի ներգործական. կրականքն են, եւ այլն. (Խոսրովիկ.։)
παθητός patibilis παθητικός passivus. Ներքոյ անկեալ կրից. կրօղ. ախտաւոր. եւ Նշանակ կրից.
s. pl. fires;
Fire-god of the Ghebres.
· Calfa
Կրակք. խարոյկ մեծ. չաստուածն կրակապաշտից.
Սպանեցէք զայնպիսի ճոխ կրականի։ Այն կրականոյն անվնաս պահեալ էր զմեզ. (Փարպ.։)
fire-worshipper.
· Calfa
անհաւատ եւ հեթանոս կրակապաշտ. (Փարպ.։ Խոր. ՟Գ. 60։ Յհ. կթ.)
Հրով հոգւոյն՝ շիջուցին զբոցն զկրակապաշտ պարսիցն. (Շար.։)
fond of fire-side or chimney-corner, idle, lazy.
· Calfa
Սիրօղ կրակի. անգործ պղերգ, որ միշտ նստի առ կրակի.
Որպէս զօրաւոր ոք ոչ կամեսցի զայն որ զկահ զինուցն բերէ, ունել հանապազ հեշտ եւ կրակասէր. (Ոսկ. գծ.։)
fire-extinguishing.
· Calfa
Սպանօղ կրակի չաստուծոյն պարսից, այսինքն շիջուցիչ հրոյ.
Տեսանես զկորուստ անօրէն կրակասպան մահապարտիցն. (Փարպ.։)
fire-lighting.
· Calfa
Վառումն կրակի ի տեառն ընդառաջն.
Տաղ կրակաւառի. (Քրիստոս փառաց թագաւորն այսօր եկեալ յընծայումն. Գանձ.։)
fire-place, hearth, heart-stone;
brazier, chafing-dish or chafing-pan;
stove, furnace;
chimney;
fire-temple.
· Calfa
Զմսահանսն եւ զկրակարանսն։ Կրակարան կայծականց։ Կրակարան հրոյ։ Ընկէց ի կրակն՝ որ կայր ի վերայ կրակարանին. (Ել. ՟Ի՟Է. 3։ Առակ. ՟Ի՟Զ. 21։ Երեմ. ՟Լ՟Զ. 22. 23։)
կրակարանն՝ կայծականց անօթ է, եւ փայտն՝ հրոյ կերակուր. (Լմբ. առակ.։)
Ի կրակարանաց զաղահումն յափշտակեալք ուտէին. (Յհ. կթ.։)
մտի ի կրակատունն ձեր, եւ կրակարանն լի հրով բորբոքեալ այրէր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Եւ որպէս Կրակատուն. πυρεῖον
Արար ընդ մէջ կրակարանին սիւն լուսոյ հրեղէն. (Խոր. առ արծր.։)
Զհրապաշտ կրակարանին զեօթնադուռն թագաւորական տաճարին. (Անան. եկեղ։)
Եւ իբր Հնոց, կամ հրանոց.
Աներեւոյթ կրակարան տապոյ բորբոքմամբ մեծաւ անզովանալի. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
πυρεία, πυρία igniarium, receptaculum ignis, acerva, focus. Անօթ ընդունարան կրակի. վառարան, եւ կասկարայ նորա. կրակի աման. մանղալ.
fire-place, brazier;
burning or live coals;
wood fire.
· Calfa
Կրակետղ զհուրն բաժանարար. (Ճ. ՟Ա.։)
Միոյ ճրագի, եւ կրակետեղ, եւ ամենեցուն այսպիսեացս յամենեսին բաւել կարացեալ. (Բրս. հց. ՟Լ՟Ա. (գրեալ էր, կրակատեղ։))
ἁνθρακία κειμένη carbonum congeries, prunae. Տեղի կրակի. եւ Կրակ լուցեալ. Խարոյկ. օճախ կամ վառած կրակ.
subject to the same passions or weaknesses.
· Calfa
Արբանեակք գոլով արեսի՝ ասին եւ որդիք մարտի. սոքա կրակիցք եղեն արեսի վասն ահին. (Նոննոս.։)
Խորհրդակիցն հոգին կրակից լինի ... զգենու զինքեամբ զբազմութիւն չարաչար կրիցն. (Շ. յուդ. ՟Ի՟Բ։)
Որպէս եւ հուր ընդ երկաթոյ ... հոգի կրակից մարմնոյ գոլով. (Շ. խոստով.։)
συμπαθής simul adfectus. Կցորդ կրից, կարեաց, ախտից. կարեկից. չարչարակից. վշտակից. սրտակից.
lime-flavoured.
· Calfa
Որ ինչ ունի զհամ կրոյ, քիրէճի համ ունեցօղ.
Որպէս կրահամ եւ ծծմբահամ ջուր. (Մխ. երեմ.։)
plastered with lime.
· Calfa
Կրով մածուցեալ. քիրէճով կամ ալլիով փակուցած, կամ փակցընելով
burnt by chalk.
· Calfa
ԿՐԱՅՐԵԱՑ ԼԻՆԵԼ. Այրիլ կրով.
Առ ի մերկանալոյ զհանդերձս կրայրեաց լինելով. (Պիտառ.։)
strongly built;
lime, cement.
· Calfa
Կրով շաղախեալ, շաղեալ. կրամած. կրակապ.
Անտաշ վիմօք կրաշաղախ ձուլեալ։ Կրաշաղախ (կամ կրաշաղաղ) որմով շինէ։ Կրաշաղախ ջիմօք. (Ուռպ.։)