Առ ի յայտնի եւ հաւաստագոյն ազդութիւն, որպէս կարծեմ, յոյժ եւ յանմտէն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Ի վնասակարացն փախուստ, եւ ախորժումն այնոցիկ՝ որ յօգուտ են։ Զապականիչ ախորժմունս ցանկացեալ. (Փիլ.։)
Ոչխար ախտաժէտ։ Ախտաժէտ մարմին։ Ընդ ստեամբ ախտաժետիւ զմանկունս ունէի բանի. (Ճառընտ.։ Փիլ.։ Մխ. դտ.։)
Քթթումն ակին։ Ցանկան եւ զաջ ակին խլիլ. (Երզն. քեր.։ Լմբ. թղթ.։)
Առ յականէ տեսողացն զտեսիլ իւր եւ այլն. (Եփր. համաբ.։)
ՅԱԿՆ ԱՆԿԱՆԻԼ. Երեւիլ աչաց այլոց. աչքի երեւնալ. կէօզի իլիշմիք, կէօրիւնմէք.
Եւ ոչ պահապանացն յակն անկեալ (յարուցեալն)։ Ի մտանել թագաւորի՝ պատժապարտն չիշխէ յակն անկանիլ։ Կերպարանք գազանաց յակն անկանելով։ Բոզից են պաճուճանք, որք յակն եւեթ կամին անկանել. անդր յերկինս զարդարեա՛ց, ա՛նդր անկի՛ր յակն. (Եղիշ. թղմ.։ Սեբեր. Զ։ Նիւս.։ Ոսկ. մտթ.։)
ՅԱԿՆ ԱՌՆՈՒԼ. Լաւ աչօք նայել. հաճիլ. սիրել. սիրով ընդունել. խնամ տանել. աչքը վրան ըլլալ. նազարը իւստիւնտէ օլմագ.
ԱԿՆ ԱԾԵՄ, ածի. ԱԿՆԱԾԵՄ, եցի. εὑλαβέομαι revereor, vereor Պատկառիլ. զգուշանալ. խորշիլ. խիթալ. զանգիտել. ակն առնուլ. խպնիլ, քաշուիլ, վախնալ. հիճապ էթմէք, չէքինմէք. սագընմագ. խադըր սայմագ.
ԱԿՆ ԱԾԵԼ. Յածել զաչս. ակնարկել. չորս դին նայիլ. պագըշմագ, կէօզիւնիւ տօչաշթըրմագ.
ԱԿՆ ԱՌՆՈՒԼ. προσώπον λαμβάνω, ἑπιγινώσκω, θαυμάζω, ἁρετίζω, ὐποστέλλω personam accipio, submitto, miror, in gratiam suscipio Աչառել. հաճել. որ եւ ասի խորշիլ յերեսաց, եւ ակնածել. երեսպաշտութիւն ընել, նկատել. խադըր կէօնիւլ պագմագ՝ սայմագ.
ՅԱԿՆ ԳԱԼ. Անկանիլ ընդ ակամբ. երեւել աչաց. աչքի տակ ինկնալ, աչիցը երեւնալ.
ԸՍՏ ԱԿՆ ԱՆԿԱՆԻԼ. Հազիւ երեւիլ. ծածկիլ յաչաց. աչքի երեւնալ չերեւնալ.
ԱՌ ԱԿԱՆ ԴԻՊԻԼ. Պատահել աչաց. տեսանել ըստ դիպաց. աչքին զարնել՝ հանդիպիլ. կեօզիւնէ տօգանմագ՝ իլիշմէք.
ԸՆԴ ԱԿԱՄԲ ՀԱՅԵԼ. Խեթիւ կամ խոժոռ աչօք հայել. ծուռ աչքով՝ խոլոր մոլոր նայիլ. խօր՝ էյրի պագմագ, քէմ նազար իլէ պագմագ. ὐποβλέπομαι torve aspicio, subddole observo
Ակն գահանակ։ ականս սարդիոնս, եւ ականս գրոյ։ ականց պատուականաց։ սարդիոն ակամբք։ իբրեւ զվէմ շափիղայ ական։ յականց շափիղայ։ իբրեւ զտեսիլ ական կարկեհանի։ զամենայն ականս պատուականս. եւ այլն։
ԱԿՆԱԿՌԻՒ ԼԻՆԵԼ. Կռուիլ յաչս այլոց. տեսանիլ. աչքի դպչիլ. կէօզէ իլիշմէք.
Անդ էր այնուհետեւ սրտալիր ուրախութիւն, եւ ակնավայել տեսիլ հայեցելոցն. (Ագաթ. եւ Կորիւն.։)
Զոր միանգամ կարծես աջոյ կողման, զայսոսիկ նա կարծէ ահեկեայս։ Զո՞ր արդեօք կող. զահեկեա՞յն, թէ զաջոյն։ Զահեկեայ զարմունկնն ի դուրս կորզեալ. (Փիլ.։)
Տեսանել զթագաւոր թողութիւն արասցեն, եւ պարգեւս աղերսականացն ընկալցին. (Փիլ. յովն.։)
Կեղծաւորիլ իբր աղու, կամ աղուէսաբարոյ լինել. նենգել. խարդախել. չարանալ.
Այլն ամենայն խառնուածովք այլոցն պիտացեալ՝ աճառեալ լինի առ ի ձիթոյ ազգ. իսկ ձիթենւոյ ըստ ինքեան իսկ առանձինն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 103։)
τεφρόομαι, ἁποτεφρόομαι in cinerem redigor Յաճիւն կամ ի մոխիր դառնալ. մոխիր կտրիլ. քիւլ քէսիլմէք. խաքիսթէր օլմագ. որ եւ ՄՈԽՐԻԼ.
ԱՄԲԱՐԱՊԵՏ որ եւ ԱՄԲԱՐԱԿԱՊԵՏ. ՀԱՄԲԱՐԱԿԱՊԵՏ. Վերակացու համբարոց եւ մթերից արքունեաց. եմպարտար. զախիրե էմինի. գափան նայիպի. քիլերճի պաշը. (որ է մեծ մատակարար).
Յատուկ է փոքրահոգութեան փոքր ինչ բարեբախտեալ ամբարհաւաճիլն. (Արիստ. առաք.։)
Խոնարհեցուցեր զանձն քո, եւ ասացեր, թէ ամբարտաւանեցի։ Մի՛ ամբարտաւանէք, այլ ընդ խոնարհս զիջանիցիք։ Բարձրացաւ սիրտ նորա, եւ ոգի նորա զօրացաւ յամբարտաւանել։ Կամեցան հպարտանալ, ամբարտաւանել։ Յամբարտաւանիլ (կամ նել) ամբարշտին՝ այրի աղքատն. եւ այլն։
Ի բաց ոստուցեալ՝ վայրենապէս ամբարտաւանէ։ Ի սակաւուն տըւչութիւն դոյզն փառաւորիլ ոչ ամբարտաւանիս։ Ամբարտաւանեցայ փոշիս շնչաւոր. (Նար.։)
Ամբիծ լինել. մաքրիլ. սրբիլ. արդարանալ.
Յամենաբեր երկրէ ի վեր բուսեալ. (Փիլ. լին.։)
Եւ է Կիլիկիա ամենաբեր։ Աշխարհս այս ամենաբեր. (Խոր. աշխարհ։)
Զկնոջն զամենագործ խարդախութիւն յանդիմանեցից։ Ամենագործ խարդախութեամբ եւ աւելորդ իմն իմաստութեամբ վարել։ Անիրաւութեամբք, ամենագործ խարդախութեամբք։ Խարդախութիւնն եւ ամենագործութիւնն (կամ ամենագործ չարութիւն) ժամանեալ հասանէ յամպարշտութիւն. (Փիլ.։)
Ամենազան պտղոց քաջաբերութիւն. (Փիլ.։)
Ամենազան չարեօք լցեալ։ Ընդ ամենազան ախտիւք անկեալս։ Ըստ ամենազան տեսակաց։ Ի ձեռն ամենազան չափոց եւ նուագաց։ Բազումս եւ ամենազանս առադրեաց բանս՝ աստուածային գիրն. (Փիլ.։)
Ամենակատարութիւն տասնեկի թուոյն։ Կատարեցելումն ամենակատարութիւն ընծայեցուցանէ սուրբ տէրունեան բանն։ Ամենակատարութիւն հրամայէ ի մարմին գոլ եւ ի հոգիս. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. քհ.։)
Ո՛վ պանծալի պարկեշտ ամենահասարակ արուեստ. (Փիլ. նխ. ՟բ. ի Պինդարոսէ։)
high-breasted, broadbreasted, robust, intrepid.
Թիւնաբեր իժն՝ քաջալանջ եւ լայնապարանոց։ Վիշապ քաջալանջ. (Փիլ. լիւս.։ ՃՃ.։)
excellence, probity, honesty.
Եւ նախնեաց ի քաջալաւութիւն եւ յազատութիւն ընտրելով։ Զորս վայել էր քաջալաւութեամբ եւս զարդարել։ Վարեցեալս կեանս առանց քաջալաւութեան՝ բազմաժամանակեայ մանկունս ասելի է։ Աբրահամ էր ծերունի զանցեալ՝ քաջալաւութեան աճումն։ Առ ի քաջալաւութիւն միաբանութեան յարմարեալք. (Փիլ.։)
encouraging, inspiriting;
— լինել, —ս մատուցանել, տալ, to rouse the courage, to give heart to, to inspirit;
cf. Քաջալերեմ;
—ս առնուլ, to pluck up courage, to take heart, to cheer up.
ա. (ի բառիցս՝ Քա՛ջ լեր) որ եւ ՔԱՋԱԼԵՐՈՒԹԻՒՆ. θάρσος , ευθάρσεια fiducia, confidentia, hortatio. եւ բայիւ θαρσύνω, θαρρέω . Բան զօրացուցիչ. յորդոր. խրախոյս. սիրտ եւ ոգի՝ տուեալ կամ առեալ. վստահութիւն. եւ Վստահ. վասն որոյ բայիւ է որպէս Քաջալերել, իլ. եւ Վստահիլ.
to take courage, to be inspirited;
—լերեա՛ց, courage ! be courageous, take heart, don't be disheartened, cheer up !.
θαρρέω, θαρσέω, καταθαρρέω confido, fiduciam capio ἁνδρίζομαι in virum evado. Քաջալերս առնուլ. զօրանալ. սրտապնդիլ. վստահել. համարձակիլ. արիանալ. սիրտ՝ հոգի առնել.
temperature;
good temper.
Սնուցելոց քաջախառնութեամբ հողմոց։ Օդոց քաջախառնութեամբ առաւելեալ։ Բքախառն ձմեռն առնէ նոցա քաջախառնութիւն. (Փիլ. իմաստն.։ Պտմ. աղեքս.։ Վրդն. ծն.։)
judicious, wise, prudent.
Մի՛ ոք զիւր դատաստանն քան զաստուածայինն յարդունք համարեալ, անշուշտ եւ անսուա զնա եւ քաջախոհագոյն եւ հաստատուն գոլ ասասցուք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
abounding in grass or fodder.
Քաջախոտ եւ քաջահասկ երկիրն։ Երկիրս թանձրահող, քաջաջուր քաջախոտ. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)
good sense, wisdom, prudence.
Աստուածապաշտութիւն. քաջախորհրդութիւն. այն որ յամենայնի կենացն մասանց ընդ խորհրդոց եւ գործոց եւ բանից։ Բարեկամ քաջախորհրդութեամբ վարեսցի։ Իմաստութիւն եւ գիտութիւն եւ քաջախորհրդութիւն. (Փիլ.։)
well timbered, abounding in woods.
Քաջածառ եւ պտղովքլի երկիր։ Քաջածառ՝ քաջապտուղ։ Քաջախոտ՝ քաջահասկ՝ քաջածառ է. (Փիլ.։)
enjoying a vigorous old age.
Բարի ծերութեամբն՝ օրինաց եւ կարծեաց է պատմութիւն օգտակար, ըստ որում քաջածեր առաքինին ել ասի. (Փիլ. լին. ՟Դ. 152։)
a prosperous or happy old age.
Քաջամանկութիւն, ծերութիւն բարեբախտիւ, ի քաջածերութեանն վիճակ բարերախտութեանն։ Զքաջածերութեանն ի կենացն ի դիներբուացն ըստ նմին ժամանակի եւ այլն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
the having many children;
fecundity, fruitfulness.
Շնորհակալութիւն քաջածնութեան եւ լաւամանկութեան։ Քաջածնութեամբ, եւ կամ հակառակաւն։ Որպէս ոմանք ծառոց քաջածնութեամբ վարեցեալ յառաջին բոյսսն պտղոցն. (Փիլ.։)
having many children, prolific, fecund;
fruitful, rich, fertile.
Թանձրացեալք ոստք ... եւ անասուն կենդանեացն յոյժ քաջածնունդքն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
sightly, comely, handsome.
εὑειδής, εὕμορφος speciosus, formosus. Բարետեսիլ. գեղեցիկ կերպարանօք.
very robust, vigorous, valorous;
cf. Քաջաձիգ.
Բասիլիոս ծերունին՝ քաջակորովն ի խօսս. (Ասող. ՟Գ. 7։)
well-eared;
fertile in grain.
Եւ զսոցա զսերմն քաջահասկ բերողաց։ Քաջախոտ եւ քաջահասկ է երկիրն. (Փիլ. ստէպ։)
ibis.
Հողամաղ, եւ քաջահաւ, եւ արագիլ։ Զարագիլ եւ զփոր, եւ զհողամաղ, եւ զհողամաղ եւ զքաջահաւ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 17։ Դտ. ՟Ժ՟Դ. 16։)
lively, courageous, resolute, determined.
Կոչի յանուն նորա եւփսիխոս, որ թարգմանի քաջահոգի. (Հ. կիլիկ.։)
fertile, rich.
Իբրեւ քաջահող արգաւանդ վայր երկրի բուսոյց առաքինութիւնս. (Փիլ. լին. ՟Բ. 49։)
sweet-smelling, pleasant, balmy, odoriferous;
— լինել, to have an agreeable odour.
εὑπνεύστος bene spirans. Փիլ. լին. ՟Է. 4։ Ուր լինի ընթեռնուլ եւ քաջախոտ, (զոր տեսցես) կամ քաջահոտ. որ քաջ բուրէ զհոտ անոյշ։
sweet-voiced, euphonic, harmonious, sonorous, resonant.
Փոր բնաւ իսկ քաջաձայն. (կամ) փորն իսկ քաջաձայն թռչուն է. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Գ։)
powerful or agreeable voice;
euphony, harmony.
Քաջաձայնութեամբ ծածկէ զմիտս՝ զուարճացուցանելով զլսելիս։ Հարկաւորապէս արուեստս զքաջաձայնութիւն խնդրէ ... Նուրբքն (ի տառից) առաւել օգնեն քաջաձայնութեան. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Երզն. քեր.։)
fortune to have good children.
Բազմամանկութիւն, քաջամանկութիւն, ծերութիւն բարեբախտիւ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
lucky, happy.
Բնութեամբ քաջամասի վիճակի՝ ցանկ ամբողջ պահեցին զնա. (Փիլ. իմաստն.։)
fortune, prosperity, felicity.
Կատարեցելումն եւ վարեցելումն բնութեամբ քաջամասնութեամբ։ Աիական քաջամասնութեան հանգէսք. (Փիլ. լին.։ Յհ. կթ.։)
skilful in playing (music).
Զհետ ջնարահար քաջամատն կոջ կրթէր։ Երաժշտանալ զդաշնակաւորն եւ զքաջամատն. (Խոր. ՟Գ. 55։ Փիլ. ել. ՟Բ. 34։)
sharp-mindedness, genius intelligence, sagacity.
ամենայն բարեկենդանութեան եւ յաջողութեան եւ քաջամտութեան ախորժելագոյն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 175։)
very clear, plain, very evident, obvious;
— առնել, to throw light on, to clear up, to bring to light, to put in evidence;
— լինել, to be as plain as day, to be quite evident.
Ձայնք քաջայայտք։ Ի քաջայայտ ամբարշտութէնէն։ փախչել։ Եղիցի ոք յընտրելոցն, եւ մի՛ ի բամբասելոցն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Ածաբ. պենտեկ. եւ Ածաբ. մկրտ.։)
very suitable, becoming, very fit or proper, apt, appropriate.
Ոչ յոյժ քաջայարմարն. (Փիլ. ել.։)
full of hope, well secured, in good hopes, full of faith or reliance.
Գրոյ եւ յիշատակի արժանի է քաջայոյսն։ Սուրբ եւ գովելի է քաջայոյսն որպէս ընդդէմ՝ պիղծ եւ պարսաւելի է վատայոյսն. (Փիլ. իմաստն.։)