itching, pruriency;
incitement, tickling, titillation;
smart, burning, puncture.
Պատեալ զնա բեւեռօք, եւ սաստիկ մարմաջմամբ ցաւոց. (Խոսր.։)
cf. Մարմարեղէն.
Հայեա՛ց յերկինս՝ քան ի քարինսդ եւ ի սիւնս մարմարեայս. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
marble;
—, of marble;
կարծր իբրեւ զ—, as hard as -.
Նոյն բառ է եւ յայլ ազինս. μάρμαρον, λίθος μάρμαρος marmor, lapis candiduset durior. ... Կիճ, քար ընտիր՝ կարծր եւ փայլուն.
body;
flesh;
man, creature, mortal;
corpse, dead body;
carcass, carrion;
body, consistency;
whole, ensemble;
solid;
— առնուլ, to become incarnate;
եւ բանն — եղեւ, and the Word was made flesh;
cf. Երկնային.
Մարմին մարդկան, անասնոց, թռչնոց, ձկանց։ Մարմինք երկնաւորք, եւ մարմինք երկրաւորք։ Զմարմին եւ զոգի։ Ոգւոց եւ մարմնոց։ Այս է մարմին իմ։ Մարմին նորա ոչ ետես ապականութիւն։ Անդամք մարմնոյ։ Գտին զայն ամենայն մարմին մեռեալ։ Զմարմինս նոցա կախեցին զպարսպէն.եւ այլն։
Մարմինն կրեալ ասի զհոգին. ուստի եւ կապարան մարմինն կոչէ հոմերոս։ Վասն որոյ մարմին կոչի, այսինքն ընդարմ. վասն զի ընդարմացուցանէ զհոգին, եւ ընդարմանայ ի գերեզմանի. (Սահմ. ՟Ը.) (որ է ստուգաբանութիւն հյ. յարմարեալ յունին. զի սօ՛մա, է մարմին, եւ սի՛մա, նշան, կնիք, կապարան, բանտ, գերեզման։)
Առ մի ի կողից նորա, եւ ելից ընդ այնր մարմին։ Մարմին ի մարմնոյ իմմէ. եղիցին երկուքն ի մարմին մի։ Երինջք ընտիրք մարմնով, վտիտք մարմնով։ Զոսկերօք եւ զմարմնովք նորա։ Հերք իմ եւ մարմինք։ Մարմին եւ արիւն ոչ յայտնեաց քեզ։ Հացն՝ զոր ես տաց, մարմին իմ է։ Կերիցեն թռչունք զմարմին քո։ Ոչ ամենայն նոյն մարմին է. այլ՝ այլ մարմին է մարդկան, եւ այլ մարմին անասնոց. եւ այլն. որպէս ի վեր անդր։ Ուստի նոյն բառք այլոց ազգաց ըստ կրկին նշ. թարգմանին ի մեզ ըստ տեղւոյն նաեւ Դի, Գէշ, Մարդ, Անձն, եւ այլն։ Որպէս Մարմին կոչի փոխաբերութեամբ եւ մարմնասէրք, երկրաքարշք վարուք, ընկղմեալք ի նիւթ։ Մարմին կոչի եւ իսկութիւն մարմնոյ՝ հակադրեալ ստուերի. որպէս եւ վերին երես մարմնոյ կամ մորթն, իբրեւ մասն մսոյ, եւ այլն։
clothed with flesh, incarnate;
corporeal, bodily, mortal.
Ոչ ոք ի մարմնազգեստիցս եւ ի հոսանուտ բնութենէս։ Անհնար է մարմնազգեստի սրբութիւն ստանալ առանց մեծի ժուժկալութեան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Ի մարմնազգեստից ազանց՝ անմարմնոցն յաղթեալ ի փառս (սուրբ կոյս). (Տաղ.։)
Նա է աստուած մարմնազգեստ, իսկ մեք մարդիկ հոգեզգեստք։ Երկիր պագանել աստուծոյ մարմնազգեստի. (Աթ. ՟Ա։ Առ որս. ՟Ժ։)
cf. Մարմնազգած.
Ոչ ոք ի մարմնազգեստիցս եւ ի հոսանուտ բնութենէս։ Անհնար է մարմնազգեստի սրբութիւն ստանալ առանց մեծի ժուժկալութեան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Ի մարմնազգեստից ազանց՝ անմարմնոցն յաղթեալ ի փառս (սուրբ կոյս). (Տաղ.։)
Նա է աստուած մարմնազգեստ, իսկ մեք մարդիկ հոգեզգեստք։ Երկիր պագանել աստուծոյ մարմնազգեստի. (Աթ. ՟Ա։ Առ որս. ՟Ժ։)
cf. Մարմնազգած.
Ոչ ոք ի մարմնազգեստիցս եւ ի հոսանուտ բնութենէս։ Անհնար է մարմնազգեստի սրբութիւն ստանալ առանց մեծի ժուժկալութեան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Ի մարմնազգեստից ազանց՝ անմարմնոցն յաղթեալ ի փառս (սուրբ կոյս). (Տաղ.։)
Նա է աստուած մարմնազգեստ, իսկ մեք մարդիկ հոգեզգեստք։ Երկիր պագանել աստուծոյ մարմնազգեստի. (Աթ. ՟Ա։ Առ որս. ՟Ժ։)
cf. Մարմնազգած.
Ոչ ոք ի մարմնազգեստիցս եւ ի հոսանուտ բնութենէս։ Անհնար է մարմնազգեստի սրբութիւն ստանալ առանց մեծի ժուժկալութեան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Ի մարմնազգեստից ազանց՝ անմարմնոցն յաղթեալ ի փառս (սուրբ կոյս). (Տաղ.։)
Նա է աստուած մարմնազգեստ, իսկ մեք մարդիկ հոգեզգեստք։ Երկիր պագանել աստուծոյ մարմնազգեստի. (Աթ. ՟Ա։ Առ որս. ՟Ժ։)
cf. Մարմնական.
Բարձօղ արարչին՝ բազկօք մարմնային։ Եւ մաքրելով յախտից մարմնային. (Գանձ.։)
to become incarnate;
to take the human body or nature.
σαρκόομαι, σωματόομαι, ἑνσωματόομαι . որպէս եւ մարմնանալն. σάρκωσις incarnari, carne sive corporea natura indui, incarnatio. Մարմին զգենուլ բանին. մարդ եղանիլ. (առեալի բանէ անտի, Բանն մարմինն եղեւ)
tickling, titillation, stimulant;
any movement of the body.
ՄԱՐՄՆԱՇԱՐԺՈՒԹԻՒՆ. ասի ռամկօրէն՝ եւ Պատահական շարժուած ինչ ո՛ր եւ է մասանց մարմնոյ. կոչեցեալ նաեւ Մարմնախաղաց։ Զորմէ կայ յիմարական գրուած ուրումն տգիտի յետնոյ։
enveloping the whole body.
Պատիչ մարմնոյ լիով կամ բոլորական.
incarnate.
Անօթն ընտրութեան մարմնառիկ տիրացելոյ բանին. (Ոսկիփոր.։)
cf. Մարմնատիպ.
cf. Մարմնաւորական.
Եթէ հոգեւորացն նոցա հաղորդ եղեն հեթանոսք, պարտին եւ մարմնաւորացն կցորդ լինել։ Զէն զինուորութեան մերոյ ոչ է մարմնաւոր։ Ցանկութիւն մարմնաւոր.եւ այլն։
corporeal, palpable, material;
of or belonging to the body, bodily;
carnal, fleshly, sensual, worldly.
Մարմնաւորական կարիք, կամ կիրք, կամ պատերազմ, կամ մարտիկք. (Կանոն.։ Նիւս. երգ.։ Ժմ.։ Նար. մծբ.։)
corporal, corporeal.
Սիրտ մարմնեղէն։ Բազուկք մարմնեղէնք։ Ի տախտակս սրտի մարմնեղէնս. (Եզեկ. ՟Ժ՟Ա. 19։ ՟Լ՟Զ. 26։ ՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Բ. 8։ ՟Բ. Կոր. ՟Գ. 3։)
Ի մարմնեղէնս տաղաւարի։ Մարմնեղէն հրեշտակք՝ դասք սրբոց ճգնաւորաց։ (Յընթեռնուլն զերգ երգոց) արտաքոյ ամենայն խորհրդոյ մարմնեղինաց պարտիմք լինել. (Նար. ՟Ե. եւ Նար. յովէդ. եւ Նար. երգ.։)
agonotheta, athlotheta.
ἁθληθέτης, ἁθληθετήρ arbiter, munerarius certaminis. Կարգագիր եւ վարձահատոյց հանդիսի մարտի, այսինքն մրցանաց ագոնի, կամ նահատակութեան. հանդիսադիր. նահատակադիր. ճգնադիր. մարտայարդար.
quarrelsome, contentious, litigious, wrangling.
Ծնուցիչ՝ այսինքն գրգռիչ մարտի. խռովայոյզ. կռիւ հանօղ.
of or belonging to war or battle, warlike;
warrior, combatant.
παλαιστρικός, -κή, -κόν cursorius, -a, -um. Որ ինչ անկ է մարտի եւ մրցանաց. ասպարիսական.
Որք զքաղաքականսն վարժին, եւ զմարտականսն աշխատին. (Բրս. պհ.։)
ՄԱՐՏԱԿԱՆ. φιλόνικος studiosus victoriae. Մարտիկ. մրցօղ. ըստ յն. յաղթասէր.
Մասն հոգւոյն՝ որ հաղորդեալ է արութեան եւ ցասման, մարտական գոլով. (Պղատ. տիմ.։)
war-car or chariot.
Կառք մարտի կամ պատերազմական.
companion in arms, fellow-soldier, comrade;
adversary, antagonist, opponent;
confederate, leagued, allied;
— գունդք, auxiliary forces;
— լինել, to fight in company.
σύμμαχος pugnae seu belli socius, commilito, opitulator, confoederatus. եւ բայիւ συμμαχέω, συμμάχομαι simul pugno. Պատերազմակից. նիզակակից. նահատակակից. ընկեր կամ ձեռնտու ի մարտի.
Մարտակցին (այսինքն սատանայի) զէնք են անիրաւութիւնք ախտից խտղտմանց, եւ չարութիւնք. (Լմբ. առակ.։)
companionship in arms;
alliance, confederacy;
aid, succour.
συμμαχία societas in bello, auxilium, subsidium. Մարտակիցն լինել՝ ըստ ՟Ա նշ. գործակցութիւն ի մարտի. օգնականութիւն.
tumultuous, troubled, agitated by war.
Իբրեւ զիրս մարտամբոխ ժամանակին տեսին, սկսան վերստին հակառակ լինել իշխանութեանն աշոտի. (Ղեւոնդ.։)
Գոչիւն աղաղակի, եւ մարտամբոխի իսմայէլեան զօրուն. կա՛մ ընթերցի՛ր, մարտ ամբոխի, եւ կամ իմա՛, ամբոխ մարտիկ զօրու։
would to Heaven that! if it might be !.
Գո՛ւշ եւ մա՛րտն, որ է ինքնախոհ ցանկութեանցն հարկաւոր ածմունք։ Մարտն յորդորական լսի. որպէս ասէ, մարտիցո՛ւք զբարիոք մարտն։ Իսկ այլք զմարտն՝ յէ՛ մեկնեցին։
palestra, battle-field, or battle-ground.
παλαίστρα lucta, et luctae locus. Վարումն մարտ, մղելն զպատերազմ. եւ Վայր մարտի, ասպարէս մրցանաց.
weapons of war (other than firearms);
military, warlike.
Նիւթական թարգմանութեամբ ի յունէ՝ μάχαιρα (ի ձայնէս μάχη , մարտ) եւ μάχιμος, μαχητικός եւ այլն. Երկաթի գործի մարտի՝ որպէս սուսեր, նետ, եւ այլն. եւ ամենայն ինչ պիտանացու ի պատերազմի.
to fight, to combat, to make war, to engage in action;
to quarrel, to dispute, to contest;
— սկզբնամարտութեամբ, to skirmish.
Մարտեաւ այր մի ընդ նմա։ Մարտեան ընդ միմեանս երկոքեան յանդի։ Մարտնչել ընդ քաղդէացիս։ Մարտնչել քաջութեամբ։ Մարտնչէին հրէայքն ընդ միմեանս։ Մարտեան ընդ իս ի տարապարտուց։ Մարտի՛ր զբարուոք մարտն հաւատոց.եւ այլն։
Տե՛ս եւ ՄԱՐՏՈՂ՝ ի բառն Մարտիչ։
military professor;
fencing-master.
Ուսուցիչ մարտի կամ մրցանաց. եւ Մարտադիր.
Մարտուսոյց ոք ամենայն հնարիւք հնարեալ զիւր աշակերտսն թեքել առ ի ցուցանել զհանգամանս մարտիցն ... ապա եթէ զմարտուսոյցն զմտաւ ոչ ածիցեն, եւ յաղթութեան եւ պսակի ոչ ցանկանայցեն, կործանին վատանուն յախոյանէ անտի. (Եզնիկ.։)
according to the art of war.
Մարտիւ պատերազմի. կռուով.
cf. Մարտուցանեմ.
Դաստիարակել պարտ է հրահանգիւք, եւ ոչ դեղիւք զչար եւ զդժուարագոյն (ախտ) մաքառեցուցանել. (Պղատ. տիմ.։)
director or chief officer of the customhouse, farmer general.
Այլ տո՛ւր զձայն մաքսաւորին՝ բաժեալ հոգւոյս մաքսապետին։ Յիսուս որդի.։
to purify, to cleanse, to polish;
to embellish.
Զգեստիւն զոր սփածաւն՝ ջնջեալ մաքրազարդեաց զգարշապարս առաքելոցն. (Ճշ.։)
cf. Մաքրազգեստ.
Մաքրազգեստիցն լուսատեսակ դասք. (Խոր. վրդվռ.։)
clean, spotless, very pure;
virtuous, pious.
Մաքրազգեստիցն լուսատեսակ դասք. (Խոր. վրդվռ.։)
begetting or begotten in purity.
Զհոգիդ պահեա՛ յախտից մաքրած, եւ ի մեղաց միշտ լըւացած. (Շ. այբուբ.։)
cf. Մաքուր;
purgative, cathartic, cleansing;
— դեղ, a purge;
— տեսեկ, nitre, saltpetre;
— աղանդաւոր, puritan.
Իւղոյ եւ տղմի մաքրական սեռն՝ կոչեալն լուանալի. (Պղատ. տիմ.։ (որ բերի ի յաջորդ նշ։))
Որպէս է զօրութիւն մաքրական տեսակացն. (Պղատ. տիմ.։)
clear-headed.
Մաքրամիտ իմաստիւք փայլեալ. (Երզն. լս.։)
purely, neatly;
chastely, modestly;
merely, simply.
Մերթ ըստ յն. ոճոյ. καθαρῶς prorsus, plane, omnino. Պարզապէս, իսկապէս. տիրապէս. զո՛ւտ, զտաբար, բոլորովին.
purgatory.
Եւ որպէս Կայարան սրբազան ննջեցելոց յար եւ նման լատին ձայնիս. purgatorium. ռմկ. քաւարան։ Ի գիրս առաքին.։
purifying;
purifier.
Սուրբ նշանիւս ... սուրբ՝ մաքրարար եւ զտիչ ամենայնի. (Նար. խչ.։)
purity, cleanliness;
purification;
depuration;
expiation;
neatness, tidiness;
— ջրոց, limpidity;
— օդոց, pureness, serenity, clearness.
Կուսական մաքրութեամբ։ Ջուր մաքրութեան ի քէն մկրտելոցն յարբումն իմաստից։ Հայցելով ի ծառայէն մաքրութիւն ջրոյ ի լուանալ զմեղս ադամայ. (Շար. (այսինքն մկրտութիւն, իբր մաքրոտութիւն։))
musty, having a musty smell.
Պիտի եւ անուշահոտ ... որ մգլահոտ չլինի. (Վստկ. ՟Ճ՟Խ՟Գ։)
great;
large, big;
strong, powerful, mighty;
rich, opulent;
important, serious, considerable, momentous;
—, — իմն, —ս, —աւ, —ու, greatly, highly, much, very much, too much, excessively;
— օր, feast day, high-day;
— դաշտ, vast, spacious field or plain;
— ժամս, ժամանակս, during many hours;
for a long time;
զ— ժամս գիշերոյ, a great part of the night;
ո՞չ է քեզ —, is it not important?.
Իբրեւ եղեւ մեծ մովսէս։ Ի փոքուէ մինչեւ ցմեծն։ Եղբայրս դորա կրտսեր՝ եղիցի մեծ քան զդա։ Մեծ է պատիժ իմ քան զթողուլդ զիս։ Մեծ է ինձ, եթէ արդարեւ տակաւին կենդանի իցէ որդի իմ յովէսփ։ Մեծ ե՛ւս ինչ ուրախութիւն քան զայս ոչ ունիմ։ Մեծ է տէր, եւ օրհնեալ է յոյժ։ Մեծ ես դու տէր. եւ այլն։
ՄԵԾՕՐ կամ ՄԵԾ ՕՐ. ա.գ. Օր մեծ. այսինքն երկայն տիւ.
costly, very dear, most expensive, high-priced, too dear, precious, rich, magnificent, sumptuous;
dearly, at avery high price;
— մեծագնել, — վաճառել, to buy or sell dearly, at a high price.
ՄԵԾԱԳՆԻ. իբր մ. ի սեռականէ բառիս Մեծագին. μεγάλης τιμῆς pretio magno πολλοῦ multo. Մեծաւ գնով. մեծ գնոց. շատի՛, շատ գնով, սո՛ւղ.
greater, bigger;
major, elder;
maximum.
Մեծագունին մի՛ խանդալ ընդ փոքրագունին պատիւ. (Նանայ.։)
very splendid, glorious, majestical.
Զմարտիրոսն մեծազարդ, զառաքեալն շնորհալի, զկարապետն եւ զմկրտիչն. (Ճ. ՟Ժ.։)
very busy, full of business.
πολυπραγμονέστερος occupatior. Ուր են մեծամեծ եւ բազմապատիկ զբօսանք աշխարհականք, այսինքն զբաղանք, հոգք, ծուփք.
all powerful, omnipotent;
very strong, of a great force;
powerful, potent, mighty.
Ի մեծազօր բազկէ անտի (աստուծոյ). (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 7։)
cf. Մեծախորհուրդ.
Մեծախոհից օրէն վարկայ, որք իմաստիւք են գերակայ. (Լմբ. ի շնորհ.։)