dying, agonizing, expiring, at the last gasp, in the e pangs of death;
—ք, pangs, agony, death-struggle;
լինել ի —ս, to be in agony, dying, giving up the ghost, to be in the last gasp or at the point of death.
Պարտ է ասելն զհաւատամքն վասն նոցա՝ որք ի հոգեվարի են։ Որ ի հոգեվարուն է. (Ոսկիփոր.։)
spiritual;
devout, pious;
animated, lively, spirited;
—ք, spiritual things.
ՀՈԳԵՒՈՐ. ἕμψυχος, ἑμψυχόμενος, ἑψυχόμενος anima praeditus, animatus. որպէս Հոգիաւոր. ունակ բանական հոգւոյ. ... (cf. ՇՆՉԱՒՈՐ. եւ cf. ԱՆՁՆԱՒՈՐ, իբր հոգիաւոր։)
Ոչ եւս շունչ կենդանի, այլ անձինս բանաւորս եւ հոգեւորս ստեղծանէ ջուրս այս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
cf. Հոգեպէս.
Քանի՞ եւս ունի բարեգործել հոգեւորապէս՝ դարձելոցն առ նաֆ նովին բնութեամբ. (Իգն.։)
Նշանակէ մարիամ զայնոսիկ՝ որ հոգեւորապէս ընդունին զքրիստոս. (Մեկն. ղկ.։)
spirituality.
Հոգեւորն գոլ. ունելն զհոգեւոր առաքինութիւն, կամ զշնորհս հոգւոյն սրբոյ.
divine, inspired by God.
Այրն աստուծոյ մաշտոց, որ հոգիախաղաց զօրութեամբք ի տեսականի անդ զանտեսն տեսանէր։ Որ աստուածային ծաւալմամբ, եւ հոգիախաղաց զօրութեամբ գրգեալ զհոգւոյն շարժմունս. (Յհ. կթ.։)
to spiritualize, to purify;
to inspirit, to animate, to vivify, to reanimate, to give new life to, to raise the spirits of;
to restore to life.
Զաւերեալ երկիրն եւ զմեռեալն հոգիացուցից եւ առողջացուցից բնակչօքն։ Զարիւնն եւ զմարմին՝ զորս տայք դուք նմին, հոգիացուցեալ՝ աստուած կատարէ։ Զլայնացեալ թիկունս փափկութեամբքն՝ ճգնութեամբն հոգիացուցանէ. (Լմբ. ովս. պտրգ. սղ։ Սոցին հանգոյն եւ Վրդն. սղ.։ Երզն. քեր.։ Բրսղ. մրկ.։ Ճ. ՟Գ.։)
cf. Հոգած.
Ետուն փառս աստուծոյ հոգողին իւրեանց եւ բարերարի. (Փարպ.։)
open-winged.
Հոլաթեւեան սերովբէն նստելով ի վերայ վիմին. (Շար.) այսպէս ընթեռնումք եւ իմանամք զգրեալն ի ձեռագիր օրինակս Հոյլաթեւեան. որ եթէ ճշդիւ պահեսցի, թերեւս ունէր նշանակել՝ կա՛մ բազմաթեւեան, այսինքն վեղթեւեան. կամ ամփոփեալ թեւովք։ Ստուգէ զբուն մեկնութիւն իրացս եւ յաջորդ բայդ։
to open or extend the wings;
to cover with the wings.
Որպէս հողմ սաստիկ ի վերուստ հոլաթեւեալ ի վերնատունն կայր սրբոցն։ Եկն ի բարձանց իշխանութեամբ ապենիազն՝ հոլաթեւեալ աղաւնակերպ ի ձայն հնչման. (Տաղ.։)
to undress, to take off one's clothes, to bare, to strip;
to make known or evident, to reveal, to disclose.
Զիւղաթուրմ ցցունսն յանդգնեալ հոլանեալ. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 6։)
bare-headed, unveiled, uncovered;
naked, hare, undressed;
openly, manifestly, publicly;
— առնել, cf. Հոլանեմ;
— լինել, հոլանիմ, cf. Հոլանեմ.
Ներքին եւ արտաքին վրդովմունքն հոլանի առնէին զախշարհս. այսինքն մերկացուցանէին. (Արծր. ՟Գ. 13։)
cf. Հոլոնեմ.
Յընթրիսն հերովդի ... յանդգնեալ եւ հոլոնեալ՝ առաջի ամենեցուն հայցէր. (յն. զպատրուակն ընկեցեալ, բացաւ գլխով)։ Զկանայս պոռնիկս հոլոնեալս (յն. անպատկառս) տեսանել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։ եւ Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)
to bring or gather together, to assemble, to collect.
Յընթրիսն հերովդի ... յանդգնեալ եւ հոլոնեալ՝ առաջի ամենեցուն հայցէր. (յն. զպատրուակն ընկեցեալ, բացաւ գլխով)։ Զկանայս պոռնիկս հոլոնեալս (յն. անպատկառս) տեսանել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։ եւ Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)
rolling, circular motion, circulation;
case;
— անուանց, oblique cases.
Հոլովս ուղղական՝ անկմամբ ուղիղ եկաց։ Հոլովք՝ թաւալմունք անուանց. (Նչ. քեր.։)
rolling, circular;
declinable.
Անուն է մասն բանի հոլովական. նոյնպէս եւ յօդն ըստ յն. (Թր. քեր.։)
Հոլովական, այսինքն թաւալական. զի անուն ընդունակ է հոլովից. (Երզն. քեր.։)
to roll, to turn;
to move, to change;
to decline.
Անուն, ուստի հոլովեցան, եւ հոլովեալ ի նմանէ եւ այլն. (Երզն. քեր.։)
cf. Հոլովեմ.
Վերամբարձ ունի զմարմնոյ կեանք, եւ միշտ հոլովեցուցանէ. (Շ. յկ. ՟Խ՟Բ։)
to be condensed, to grow thick;
to fill, to be filled.
Հոծեալ եւ յարմարեալ որմունքն. (Խոր. ՟Գ. 28։)
Լնուն հոծին այնուհետեւ ամպք ձեամբք. (Վեցօր. ՟Գ։)
Հոծեալ պատերազմունք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
living in the earth;
earthed.
Դարանեալ բունեալ ի ներքոյ հողոյ.
rolling on the earth, or in the dust;
mundane, worldly.
Հողամաղ (թռչունն է) հողաթաւալք. (Վրդն. ել.։)
slipper;
pump;
list-shoe.
Սուրհանդակք հետեւակք՝ զանգապանօք ունին հողաթափս. (Մխ. դտ.։)
cf. Հողածնեալ.
γηγένης terrigena. Ի հողոյ ծնեալ. ծնունդ երկրի. երկրածին. մարդ. ադամ. եւ Ամենայն կենդանի՝ մանաւանդ ցամաքային.
Ծնունդ հողածնի (կամ հողածին) նախաստեղծին. (Իմ. ՟Է. 1։)
Մի՛ նստցի ի նմա ծնունդ հողածնի. յն. մարդոյ. (Երեմ. ՟Խ՟Թ. 33։)
land-holder.
Որ ունի զհող ինչ սեպհական. տէր գետնոյ. հողին տէրը.
Մի՛ համարիր, թէ զհողակալսն առնուցուն, եւ զքեզ արդիւնարարդ թողուցուն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
diver, coot;
cormorant;
—ք, dust;
atom, corpuscle, mote.
καταράκτης cataracta, mergus, mergulus. Թռչուն ձկնակեր՝ ձեւով եւ գունով նման բադի. որ եւ հանգոյն հաւու ի տօթի թաւալի ընդ հող.
cf. Հողեղէն;
humic;
որդն —, earth-worm, mawworm.
Հողային մասանց, եւ որչափ օդային իցեն՝ չափաւորութիւն ունելով. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Հողանիւթեայ.
Հողանիւթ բնութիւն, կամ մատունք, կերպ, մարմին, բարունակ. (Խոսր.։ Զքր. կթ.։ Նար. ՟Ի. ՟Հ՟Ը։ Ճ. ՟Ը.։ Շար.։)
Զոր ոչ բաւեն տանել հրաբուն հրեշտակք, մատունք հողանիւթք շօշափէին. (Մեկն. ղկ.։)
cf. Հողեղէն;
vegetable mould, mould, soil, humus.
Առ բուն անարգս եւ հողանիւթեայս՝ առ մարդս. (Անյաղթ բարձր.։)
howling, whistling like the wind.
Ի վերնատունն հնչեալ հողմաձայն հնչմամբ. (Շար.։)
shaken, agitated by the wind.
Շարժուն ի հողմոյ, որպէս եւ դնի ի յն. շարժեալ ի հողմոյ. եւ Որ ինչ նման է շարժման հողմոյ. եւ Որ ինչ նման է շարժման հողմոյ կամ շնչոյ եւ հոգւոյ.
celandine, swallow-wort.
χελιδώνιον chelidonia, mamiran. Անուն խոտոյ, որ լինի գեղ աչաց. յն. խէլիտօնիօն. իբրու ծիծառնական. յորմէ թ. գըռլանղըճ օթու, զէրդէլէօփ, մամիրան։ (Բժշկարան.։)
gentle wind, pleasant breeze.
Հեզիկ հողմ քաղցրաշունչ, սիւք. սիք. հովիկ, քամիեկ, անուշիկ հով.
grand, magnificent, superb, splendid;
great, excellent, eminent;
— քաղաք, topping, most eminent city;
— այր, a great man;
— իշխան, illustrious prince;
— բժիշկ, celebrated doctor.
ἕκκλητος, περιβόητος, ἑπαινετός inclytus, celebris, laudatus. (ի բառէս Խոյ, խոյկ, կամ հոյ, կամ հոյն. նմանութեամբ զօրաւոր եւ ահաւոր յատկութեանց) իբր Հրաշակերտ եւ ահեղ, մեծամուր, հռչակաւոր. փառաւոր. երեւելի. ականաւոր. շքեղ. գովելի. մեծանուն. անուանի (շինուած, կամ գործ, կամ անձն)
dinner-hour, dinner-time.
Եկեալ զճաշաժամուն ի տունն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Մինչդեռ ճաշաժամուն ի սեղանն էին. (Լաստ. ՟Ժ։)
gustative.
Յորժամ զլեղւոյ ոք զանուն բերէ, եւ ճաշակական մասն կենդանւոյ. (Դամասկ.։)
mouth, taste, palate.
Մեղուն քաղցրացոյց զճաշակարանն։ Անյաղթ բարձր.։
"degustation;
cf. Ճաշակելիք."
that may be tasted, savoured, relished;
—ք, the taste.
Ըստ ընդունելեացն եւ ճաշակելեացն կամաց. (Ոսկ. տիտ.։)
to taste, to try, to relish;
to eat, to feed;
to drink;
to experience;
— զմահ, to die;
— զաշխարհ, to enjoy the world or its pleasures;
— զքաղցրութիւն խաղաղութեան, to taste the sweets of peace.
Զմանկունսն իսկ մինչեւ ցամս ութուտասանց ամենեւին ի գինի ոչ ճաշակել ... եւ յետ այսորիկ գինով իսկ ճաշակել չափաւոր մինչեւ ցերեսուն ամսն. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
cf. Ճաշարան.
ՃԱՇԱՏԵՂ կամ ՃԱՇԱՏԵՂԻ ՃԱՇԱՏՈՒՆ ՃԱՇԱՐԱՆ. Տեղի ճաշելոյ. սեղանատուն. սեղան. բազմական.
Ի գալ յեկեղեցին, եւ ի ճաշատուն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
dining-hall, dining-room;
refectory.
ՃԱՇԱՏԵՂ ՃԱՇԱՏՈՒՆ ՃԱՇԱՐԱՆ. Տեղի ճաշելոյ. սեղանատուն. սեղան. բազմական.
Ի գալ յեկեղեցին, եւ ի ճաշատուն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to dine, to take the noonday meal, to eat;
— արտաքս, to dine bill of fare.
Ամենայն երկիրն ճաշէր։ Մուտ ընդ իս ի տուն, եւ ճաշեա՛։ Ճաշէին ընդ նմա։ Եկա՛յք ճաշեցէ՛ք.եւ այլն։
to spread, to disperse, to satter;
to divert, to entertain;
— զինչս, to squander away, to waste, to dissipate.
Ոչ ետուն ժամանել ճապաղել ի նետաձգութիւն. (Խոր. ՟Գ. 9։)
Ի ժամ աղօթիցն յաղտաւոր մտացն շարժմունս ճապաղի. (Երզն. մտթ.։)
to streth oneself in yawning or awaking.
Անասունն ճապկտի, եւ շնչատէ։ Ճապկտի, եւ հառաչէ. (Վստկ.։)
lucid, fulgid, luminous.
Անթեմս այս բանջար ... շուրջ զիւրեաւ ունի բուսեալ ճառագայթաձեւս զտերեւովն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
cf. Ճառագայթարձակ.
Ամանն (լուսաւորաց)՝ որ ունի զճառագայթաձիգ կերպսն. (Պիտ.։)
Ծիծաղելով ծովուն, արեգակնային ի վերայ խաղալով ճառագայթաձիգ ճեմականացն յելս եւ ի մուտս. (Արծր. ՟Ա. 11։)
cf. Ճառագայթափայլ.
Ի դառն ձմերունս ջերմ եւ ճառագայթաւէտ հնչումն. (Երզն. լս.։)
cf. Ճառագայթափայլ.
Ունակ ճառագայթից. լուսափայլ. շողշողուն. բազմանշոյլ. ճաճանչաւոր.
commencement of a discourse or treatise, chapter.
Յորո՛ւմ ճառագլխի կամիցիս գիտել։ Զո՛ր ճառագլուխ եւ ունիցիս. (Եւս. նախ. աւետ.։)
belonging to a discourse, discursive;
narrated, described;
— իմաստք, literal sense.
Է եւ ի խունկս ինչ կինամոն ղարմացական, որ զնըմանէ են սքանչելի բանք ճառական. այսինքն ճառեալք. (Երզն. ոտ. երկն.։)
declamation.
Դրունք ճառասացութեանց բանին, գետք հոսին, միտք սրանան. (Եօթնագր.։)