the gaining or procuring one's livelihood;
subsistence, maintenance;
food, victuals;
means, way, remedy, expedient.
Զպաճարանս սնոտի շահուց՝ վնաս իւր վարկեալ։ Զառ եւ զաւար եւ զպաճարանս անասնոց բազմաց ի մի վայր ժողովեալ. (Յհ. կթ.։)
magnificently built, superb.
Ուր եւ շինեացն զպայծառակերտ քաւարանն սուրբ. (Յհ. կթ.։)
Ի շինութիւն պայծառակերտ քաւարանաց. (Ուռպ.։)
cf. Պանդխտիմ.
Ստուգապէս ի խաւարի կեան, որք հանդերձ խորանաւս այսուիկ ի կեանս յայս պանդխտանան. (Նիւս. կուս.։)
to eat;
to run through, to squander, to eat up, to waste, to consume;
to eat away or up, to corrode;
to fret;
to consume, to devour;
անյագաբար —, to eat greedily, to eat up, to devour;
եկեր զամենայն կեանս իւր, he lavished or squandered away all his fortune.
Ուտէին զպարգեւսն՝ զոր տայր նոցա փարաւոն։ Եթէ ուտելով կերեալ էր յաւարէ թշնամեաց. եւ այլն։
where;
— եւ կամիցիս, where you like, wherever you please.
Տէրն ուրանօր զհինն աւարտեալ կնքեաց, անդանօր եւ իւրումն հիմն ձգեաց նորոյ ուխտի։ Երթալ ունիս, մինչեւ ուրանօր արժանն իցէ երթալ. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
cf. Ուրացումն.
Որպէս խաւար ապականի ի հասանել լուսոյ, նոյնպէս եւ մեղաւորաց ուրացութիւն կորնչի, յորժամ ծագէ խիղճ մտացն. (Եփր. յենովք. եւ Եփր. յեղիա.։)
then, consequently;
some where, in some place;
about, near;
some, certain;
աստ —, here;
անագան —, too late, in the end, at last, after much time, finally;
վաղ —, already, before;
վերագոյն —, above;
before;
զքառասնամենիւք — էր, he was about forty years old.
Ի զուր ուրեմն արդարացուցի զսիրտ իմ։ Ապա եւ ջուրք ուրեմն ընկլուզին զմեզ։ Խաւար ուրեմն արդեօք ծածկեաց զիս. եւ այլն։
other;
cf. Որիշ.
Քահանայ՝ որ ուրիշ կամի զպատարագն առնել, մի՛ զատցի ի խաւարային ոմբոլոնսն։ Զնորին գործ արասցէ ուրիշ. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Չահաւոր.
Այնպէս մեռեալ են ի յահէն (խաւարի), զի զչահագինսն ահագինս կարծեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։)
evil-tongued, slanderous.
Աքիտոփէլ մտախաբ չարալեզուն, նիւթողն խաւարի. (Համամ առակ.։)
craftiness, astuteness, guile.
Գիշերի ի խաւարի արբենալով չարահնարութեամբ. (Փիլ. տեսական.։)
cf. Չարամահ;
slaying or killing barbarously;
murderous.
Գողացայ զնա ի սառամանեաց եւ յանդնդային պտուտից չարամեռ եւ խաւարային գործոց չար պաշտամանցն ձերոց. (Ճ. ՟Բ.։)
extremely envious;
vying in evil.
Չարանախանձ խաւարն ի ներքս մտեալ՝ զչարութիւնն գործեաց։ Ապստամբ զօրութիւնքն եւ չարանախանձքն. (Ածաբ. մկրտ. եւ Ածաբ. կիպր.։)
impiety;
heresy;
idolatry.
Արիոսի գտանիս չարապաշտութեանն զուգաձայն։ Եւ սորա (բէլայ) խաւար չարապաշտութեանն զբոլոր տիեզերս ընդ իւրեւ կալեալ կուրացոյց։ Ուղղաձիգ արարեալ ջաղխեսցուք զվեհագոյն եւ զգերակացեալն ի նոսա չարապաշտութեանն ագամ (զգլուխ չար աղանդոյն). (Յհ. իմ. երեւ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
inclined to evil, perverse, evil-minded, malevolent, malignant, wicked, mischievous.
Իշխանութիւն առեալ չարասէր սպասաւորացն։ Դու խաւարային ես եւ չարասէր։ Չարասէր մոգպետն։ Առաւել զարմանային չարասէրքն։ Չարասէրն սատանայ իբրեւ զօրավար ի մէջ նոցա երեւէր. (Եղիշ. ՟Բ։)
to suffer, endure or bear with another, to participate or share in another's woe;
to compassionate, to condole with, to commiserate.
Չարչարակցեալ քեզ տիւ լուսոյ՝ երեք ժամաւ (կամ երիւք ժամու) խաւարելոյ. (Շար.։)
bat.
Որպէս գիշերական չղջից արեւ եւ լոյս թշնամի է, եւ խաւար սիրելի, եւ դիւացն առաքինութիւնն թշնամի է, եւ չարիք սիրելի. (Գէ. ես.։)
cf. Չիղջ.
Չղջիկանք խաւարասէրք։ Զարմացի՛ր դարձեալ ընդ ջղջիկանի։ Միաբանութեամբ ջղջիկանացն, եւ այլն. (Վեցօր. ՟Ը։)
Չղջկան (կամ չղջիկան. լս. մաշկաթեւ) կոչէ զկուռսն՝ կա՛մ վասն յոյժ տկարութեանն, կամ վասն խաւարասէր մոլորութեան։ Որք միանգամ ի միտս ընդունին իբրեւ կուռս զվատթար իմացմունս, չղջկանաց լինին բոյնք՝ անմաքուր դիւաց. (Գէ. ես.։)
breaking the reins, untameable, indomitable;
— լինել, to break loose, to break the bridle.
Ամենայնիւ սանձակոտորք եղաք իբրեւ զձին ամեհիս։ Պիտոյ է կառաւար եւ ուղղիչ՝ սիրոյն պատուիրանն. ապա թէ ոչ՝ սանձակոտոր լինի, եւ վայրապար ընթանայ. (Սարգ. յկ. ՟Է։ Շ. ՟բ. յհ. ՟Է։)
ice, frost;
glazed frost;
crystal;
frozen;
հատոր սառանց, piece or block of ice.
Ի սա՛ռն եւ նսեմ խաւարային կողմն մոլորութեան բասարկուին. (Լմբ. ժղ.։)
icy, glacial;
crystalline.
Օդն խաւարչտին գոլով եւ սառնային բնութեամբ. (Արիստ. աշխ.։)
to kill, to slay, to massacre, to put to death, to take away life, to butcher, to slaughter, to exterminate, to extirpate;
to destroy, to overthrow, to make havoc of, to get rid of.
Լուծաւ եղծաւ խաւարն, սատակեցաւ կորեաւ տխրութիւնն։ Հակառակ միմեանց են հուր եւ ջուր, եւ միմեամբք սատակին. (Վեցօր. ՟Բ. ՟Գ։)
Satan, demon, devil, evil spirit;
cf. Սատան;
cf. Բանսարկու.
Չարասէրն սատանայ իբրեւ զզօրաւար ի մեջ նոցա երեւէր. (Եղիշ. ՟Բ։)
devilish, satanical, diabolical.
ի մասն սատանայական խաւարի մնացեալքն ոչ կամեցան լուսաւորիլ. (Շ. թղթ.։)
workman, artisan, operative;
labourer, husbandman;
weaver, help, succour, aid;
helper, assistant, auxiliary;
fellow;
cause, author;
— պատմութեան, additional professor of history;
— լինել, cf. Սատարեմ.
Խաւարին մասին սատարք ծիծաղեցան ի սնոտի գոյս. (Համամ առակ.։)
cf. Սարսափելի.
Որ եւ յոյժ իսկ սարսռելի է անուն արտաքին խաւարին. (Պիտառ.։)
whirring, flapping the wings, flying about, hovering, soaring.
Սաւառնաթեւեալ հասնէին (զուարթունք)։ Սաւառնաթեւեալ սլացեալ քոյին կառաւարացն։ Հրանիւթեայ սեռիցն անըմբնելի ահիւ սաւառնաթեւալք։ Վեցթեւեան սերովբէք, որք սաւառնաթեւեալք աղաղակեն անլռելի ձայնիւ. (Ճ. ՟Ժ.։ Գանձ.։ Անան. եկեղ.։ Մաշտ.։)
cf. Սաքրիմ.
Գոչմամբ զարհուրեալ սանդարամետիցն հոյլք, սարսեալ սաքրէին յանդնդասոյզ խաւարն. (Շ. տաղ.։)
Սարսեալ սաքրեն խաւարային իշխանութիւնք։ Կաճառք հրեզինացն երկեղալի դողմամբ ի քնէ սարսեալ սաքին. (Բենիկ.։)
cf. Սգակցիմ.
Ոչ փակեցայց ի խաւարի, զի եւ օդն սգակից լինիցի ինձ։ Արարածք օդակից եղերուք ինձ։ Սգակից մարիամանացն լինելով. (Ածաբ. մակաբ.։ Սարկ. աղ.։ Տօնակ.։)
axle, axis, pivot.
Անապակի եւ սեռին՝ անխառնի պատահեաց բարերարութեան։ Զսեռն եւ զանապակ եւ զանխառն տրտմութեան խնդութիւն։ Լոյս յերկնի անապակ՝ սեռն, եւ անխառն խաւարի է. իսկ ընդ լուսնովս՝ օդով մղտագունիւ խառնեալ երեւի. (Փիլ. լին. ՟Դ. 8. եւ Փիլ. իմաստն.։)
clean, pure, clear, limpid;
sincere, true, simple.
Անապակի եւ սեռին՝ անխառնի պատահեաց բարերարութեան։ Զսեռն եւ զանապակ եւ զանխառն տրտմութեան խնդութիւն։ Լոյս յերկնի անապակ՝ սեռն, եւ անխառն խաւարի է. իսկ ընդ լուսնովս՝ օդով մղտագունիւ խառնեալ երեւի. (Փիլ. լին. ՟Դ. 8. եւ Փիլ. իմաստն.։)
cf. Թանձրամած.
Ի ծագել աստուածային ճառագայթիցն՝ փարատեցոյց զխաւար թանձրամած եւ ստուարամած. (Լծ. կոչ. ՟Ձ.) (տպ. ստուերամած)։
shadow;
shadow, figure, sign;
—ք, shade, manes, ghost, spectre, spirit;
սին —, vain shadow;
—ք մահու, shades of death;
the dark grave;
—ք գիշերոյ, the shades of night;
— երեկորին, the evening shades;
— եւ լոյս ի նկարս (լուսաստուեր), light and shade in painting, chiaro-oscuro;
— արկանել ի նկարս, to shade a drawing;
իբրեւ զ— անցանել, to pass away like a shadow;
իբրեւ զ— են կեանք մարդոյ, life is but a fleeting shadow.
Զստուեր լերանցն տեսանես դու իբրեւ զմարդիկ։ Ստուեր են կեանք մեր ի վերայ երկրի։ Ի մէջ ստուերաց մահու։ Որ նստէին ի խաւարի եւ ի ստուերս մահու։ Զստուեր հանդերձելոց բարեաց ունէին օրէնքն.եւ այլն։
shadow-grass;
producing darkness (night).
Ուր ոչ գոյ լոյս, անդ խաւար է. եւ գիշեր է ստուերաբոյս, որ անկանի ի տարերէ՛ երկրիս. (Շիր.։)
shady, shadowy, obscure;
figurative, symbolical;
cf. Ստուերանիստ.
Ի բա՛ց արա ի մէնջ զմէգն եւ զխաւարն սուերական գիշերոյ. (Եփր. աղ.։)
Եդին ի ներքնումն եւ ի ստուերական բանտի։ Եդաւ ի գբի ստուերականի։ Խաւարելոց եւ ստուերականաց. (Նախ. սղ.։ Շար.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
dispersing shadow or darkness (light).
Լոյսն խաւարակուլ ստուերահալած. (Զքր. կթ.։)
covered with shadow, shadowed, shady, dark, obscure.
Ստուերաւ մածեալ. մթագին. խաւարին.
Ի ստուերամած խաւարին։ Զստուերամած խաւար կռապաշտութեան. (Ճ. ՟Բ.։ Շար.։)
Հրամայէր բառնալ զլուսաւորութիւն աչաց նորա, եւ ստուերամած խաւարաւ նսեմացուցանէր զբոլոր աշխարհիս պարծանս. (Ղեւոնդ.։)
to be covered with shadow, immersed in shade, darkened, obscured;
to grow cloudy, dark.
σκιάζομαι obumbror σκοτάζω tenebresco. Ստուերամած լինել. մթագնիլ. նսեմանալ. աղօտանալ. խաւարիլ. անշքանալ.
Ցնորական խոժոռադէմ տեսիլք որպէս յանուրջս ստուերանային առաջի նոցին ի խաւարի անդ. (Լմբ. իմ.։)
to cover with shadow, to shadow, to shade, to darken, to obscure;
to hide, to veil, to overshadow;
to give shade.
ԾԾածկեաց նետաձգութեամբն, եւ ստուերացոյց զարեգակն։ Ոչ երբէք ստուերացուցանէ զլոյս ողորմութեան քո՝ խաւար սրտմտութեան։ Թէ զաչացս պատուհանս ստուերացուսցես. (Խոր. ՟Բ. 12։ Նար. ՟Ե. ՟Ժ՟Զ։)
small hall;
small curtain, hanging, tapestry, arras;
— հարսանց, curtained bed.
καταπέτασμα . Սրահ փոքրիկ. եւ Տաղաւար.
f. holy;
saint;
Holy Virgin.
Հարսն սրբուհի՝ հօրն քրիստոսի։ Ո՜վ ո՛րքան մեծ է ի քեզդ աւարտեալ խորհուրդ սրբուհի. (Նար. կուս.։)
relieving, cheering up, consolatory, comfortable.
Իսկ լուսաւորըն փոքր իշխան գիշերական՝ խաւարին ժամուն ի լոյս մեզ սփոփական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
to run swiftly, impetuously;
to leap, to bound, to spring or dart forward, to clear at a single bound;
to overstep, to surpass, to transgress, to trespass;
— սրտի, to flutter, to throb, to palpitate;
— զոմամբ, to revolt against;
to despise;
ի բաց —, to pass away, to fly away;
յօրէնսն —, to inveigh against the law;
վազեալ անցանել, to overpass, to cross, to leap over, to outleap;
յազատութեանն փառս, to lift up the horns against, to rebel, to rise in rebellion;
to get proud, to become presumptuous.
Զսահմանօքն ի բաց վազիցէ։ Զանյուսութեան խաւարաւ ի բաց վազէր։ Վազեաց զեփրատաւ։ Վազեաց անց զամենայն չարեօք. (Դիոն. եկեղ.։ Սարկ. աղ.։ Խոր. ՟Գ. 40։ Վեցօր. ՟Ե։)
to finish, to put an end to, to terminate, to end, to conclude, to accomplish, to achieve, to consummate;
to execute, to kill;
— զաւուրսն, զկեանս, —նեալ զաւուրս իւր մեռանել, to end one's days, one's life, to make one's exit, to depart this life, to die.
τελέω, τελειόω, καταπαύω termino, consummo, perficio, extermino. Ի վախճան հասուցանել. աւարտել կատարել. սպառել. ծախել. զրաւել. մեռուցանել.
shield, pavice, buckler;
cf. Կումբ;
բառնալիք —ի, handle of a shield;
հաւատոյ, օրինաց —, shield, defender of the faith, or the law;
lid, cover.
Վահան պղնձի ի վերայ թիկնաց նորա։ Առնուին վահանս եւ սուսերս։ Զվահանս եւ սաղաւարտս։ Ի զրահաւոր պատենազէն պղնձապատ վահանացն։ Ասպար զօրաւորաց, վահանն սաւուղայ։ Առցէ վահան զսրբութիւն անվկանդ։ Ի վերայ ամենայնի առէ՛ք զվահանն հաւատոյ.եւ այլն։
dagger, poniard;
sword, sabre, hanger, cutlass, scimitar;
sworded, armed with a sword or dagger.
Իւրաքանչիւր վաղակաւար ի կուշտ ընկերին իւրոյ։ Ողջոյնն ի բերան յովարու, եւ վաղակաւորն ի ձեռին. (Խոր. ՟Գ. 55։ Ճ. ՟Բ.։ Եփր. թագ.։)
morning;
—, ի —, in the morning, early.
Ի վաղորդայնէ տուընջեանն առ մուտս արեւուն։ Խաւարն ինձ ճառագայթ, եւ գիշերն՝ վաղորդայն։ Ի սկիզբն վաղորդայնի մշտատիւըն ժամու. (Նար. ՟Ի՟Թ. ՟Կ՟Ե. եւ Նար. խչ.։)
steel.
Հարկանէր զնա պողովատովն ի վերայ սաղաւարտին. (Ուռհ.։)
պողովատ թրովն ի վերայ սաղաւարտին գահեաց. (Ուռհ.։)
meretricious, dissolute.
զտեսանելիս իմ խաւարեցուցի պոռնկական տեսութեամբ. (Եփր. խոստ.։)
cf. Պտոյտք.
Յանդնդային պտուտից չարամեռ եւ խաւարային գործոց. (Ճ. ՟Բ.։)