capable of discerning, intellectual;
known.
· Calfa
Գնոստիկոն, որ է ճանաչական։ Եւ որ ճանաչական է, առակք, եւ ստիւքիրոն (գիրք). (Սոկր.։)
to know;
to perceive, to remark, to recollect, to recognize, to discern, to comprehend, to conceive, to understand;
չ-, not to know, to be unthankful, to forget;
— զիրաւունս, to listen to reason.
· Calfa
Ճանաչել զբարի եւ զչար։ Ճանաչեմ զիմսն, եւ ճանաչիմ յիմոցն։ Ճանաչ զձայն նորա։ Ուստի՞ ճանաչես զիս։ Ծանիջիք, թէ ես եմ տէր աստուած ձեր։ Ծաներո՛ւք, զի սքանչելիս արար տէր։ Միթէ ճանաչիցի՞ն ի խաւարի սքանչելիք քո։ Ծանիցի ի մէջ ազգաց զաւակ նոցա.եւ այլն։
travelling companion;
fellow-traveller;
fellow-passenger;
—ք, cross-way, cross-street, place where four roads meet;
—ք ի քաղաքի, public square.
· Calfa
Տայ ճանապարհակից իւր հօտին զմաքուրն արիւն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Է. իբր թոշակ։)
Տեսէ՛ք ուստի՛ կոչեցարուք. ի ճանապարհակցաց. եւ այն զի կաղք եւս՝ եւ հաշմք էիք հոգւովք. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։)
to travel, to make a journey;
to set off, to start, to take the road, to begin one's journey, to walk, to go.
· Calfa
Ո՞չ այսուիկ հեռի են ի մէնջ հրեշտակք, զի ոչ կարօտին՝ որոց մեքն. ապա ուրեմն որչափ նուազից լինիմք կարօտք, այնքան առ նոսա ճանապարհորդիմք։ Ի մէջ գիշերի ճանապարհորդի, եւ ընդ գետ անցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 34. 37։)
calamba, agallochum.
· Calfa
Իբրեւ զկինամոն, եւ որպէս զճանբակ խնկոց ետու հոտ. (Սիր. ՟Ի՟Դ. 20. (նոր թարգ. զմուռս ընտիրս)։)
clawed, furnished or armed with claws or talons.
· Calfa
Որպէս տիզ ճանկճանկոտ. (Վանակ. հց.։)
flay, flies.
· Calfa
Շարժեսցէ տէր զճանճիւռնն, որ տիրեսցէ յայնկոյս գետոյն եգիպտացւոց. (Ես. ՟Է. 18։)
dinner, noon-day meal;
repast, entertainment, feast;
—ոյ ժամ, the three canonical hours, Third, Sixth and Ninth;
cf. Ճաշաժամ;
սպասք, սեղան, զանգակ —ոյ, dinner-service, dinner-table, dinner-bell;
— անպաճոյճ;
frugal meal or table;
— գործել, to get dinner ready;
— առնել, to give a dinner;
— մեծ գործել, to give a grand dinner-party;
պատրաստ է —ն, dinner is on the table;
—ք զ—ս մղեն եւ ընթրիք զընթրեօք անցանեն, dinners follow dinners and suppers follow hard on suppers;
cf. Ժամ.
· Calfa
Արարի ինձ ճաշ մեծ։ Թողուլ զճաշն քո։ Տա՛ր զճաշդ ի գուբն առիւծուց։ Առնիցես ճաշ կամ ընթրիս։ Կոչել զհաման ի ճաշ տիկնոջն։ Յարեաւ թագաւորն ի ճաշոյ անտի։ Կերիցէ ճաշ յարքայութեան.եւ այլն։
Ի ճաշ թագաւորի երթալով՝ ո՛չ է պարտ հոգալ, թէ զինչ ուտիցէ. (Մեկն. ղկ.։)
ՃԱՇՈՅ ԺԱՄ. որ եւ ՃԱՇԱԺԱՄ. ὦρα ἁρίστου hora prandii. Ժամանակ ճաշելոյ, որպէս երրորդ եւ վեցերորդ ժամ տուընջեան. ուստի եւ Ժամերգութիւնն որ յայնմ պահու՝ զնոյն անուն կրէ. որպէս եւ գիրքն ընթերցուածոց պատարագի՝ որ առ նախնեօք Տօնամակ կոչէր, առ մեօք Ճաշոց ասի.
that may be tasted, savoured, relished;
—ք, the taste.
· Calfa
Ըստ ընդունելեացն եւ ճաշակելեացն կամաց. (Ոսկ. տիտ.։)
Որոյ ճաշակելիքն կիրթ են։ Ճաշակելիք սրտի իմոյ հեծէ. (Եբր. ՟Ե. 14։ Երեմ. ՟Դ. 19։)
Ճաշակելիք սրտի՝ բերան քաղրթին. (Մխ. երեմ.։)
ray, beam, radiation;
light, splendour, brightness, brilliancy;
radius;
— տանելի, vector radius;
—ս արձակել, to irradiate, to beam, to emit rays.
· Calfa
Հպարտութեան եւ սնոտի փառացն ճառագայթս. (Փիլ. լին. ՟Դ. 149։)
cf. Ճառագայթարձակ.
· Calfa
Ճառագայթանշոյլ փեհեզատիպ զգեստուքն պճնեաց. (Նար. խչ.։)
to radiate, to emit rays, to shine, to blaze, to dazzle, to glitter, to sparkle, to enlighten, to scintillate.
· Calfa
Վասն լուսաւորելոյ տեառն աստուծոյ զաչս սրտից, եւ ճառագայթելոյ զմեզ՝ զտէր աղաչեսցուք. (Ժմ. յն.։)
to discourse, to make a discourse;
to treat;
to narrate, to relate;
to recount, to tell, to recite, to speak.
· Calfa
Վասն մարտիրոսաց ճառել բանիւ։ Յաղագս անբանից արանց ճառել։ Ճառէր զինքենէ զխոնարհագոյնսն։ Զմարդեղութենէն եւ զխաչէն ճառէ։ Զեղբօրէն զիա՞րդ ոչ ճառեաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Զ։ Խոր. ՟Ա. 2։ Խոսր.։ Նանայ.։ Շ. մտթ.։)
cf. Ճատրկուց.
· Calfa
ՃԱՏՐԱԿ ՃԱՏՐԿՈՒՑ. ռմկ. սաթրանջ, սէթրէնճ. Խաղ նարտի պատերազմական ձեւով.
chess, game of -;
— խաղալ, to play at chess.
· Calfa
ՃԱՏՐԱԿ ՃԱՏՐԿՈՒՑ. ռմկ. սաթրանջ, սէթրէնճ. Խաղ նարտի պատերազմական ձեւով.
to lead the flocks out to pasture, to feed, to pasture;
to remedy, to cure;
to attack, to corrupt, to waste, to devour, to consume;
to pasture, to graze, to browse, to feed, to bait, to feed or live upon, to eat;
to expand, to extend, to dilate, to propagate, to diffuse, to spread;
to take root, to get rooted;
to be cured;
— զանձն, to fatten oneself;
բոցն հողմավար ծաւալեաւ —կէր, the flames, driven by the wind, continued to spread;
յանհնարինս —կէր ի սիրտս նոցա, a deep wound rankled in their hearts;
ցաւն որ յոսկերս նորա —կէր, a pain which penetrated to the very marrow of his bones.
· Calfa
Ճարակեսցէ (կամ ցի) գայլ ընդ գառին։ Ի միասին ճարակեսցին։ Մի՛ ինչ ճարակեսցեն, եւ մի՛ ճարակեսցին։ Որդիք ձեր յանապատի անդ ճարակեսցին։ Ի նոսա ճարակեսցին.եւ այլն։
pasture, pasturage;
dilatation, extension.
· Calfa
Միայն զխանձողսն տեսանեմք ի ճարակմանէ հրոյն մնացեալ։ Ոչ միայն զարմատն, այլեւ զճարակումն չար ախտիս չար ախտիս տեսեալ. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
crackling, creaking, crepitation, crick-crack, crash, burst.
· Calfa
Կապեցին զոտսն եւ զձեռսն, եւ մեծաւ ուժով պրկեցին, մինչեւ ճարճատիւն հատաւ ամենայն ջղացն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Պաղէր ջուրքն ... ճարճատիւն (կամ ճարճատումն) ոսկերաց առնէր. (Սիսիան.։)
Զորոտման ճարճատիւն, կամ զփայլատակմանց ճարճատիւնս. (Պտմ. աղեքս.։)
orator, rhetorician, rhetor, eloquent person.
· Calfa
ῤήτωρ rhetor, orator որ եւ ՃԱՐՏԱՐԱՍԱՆ. Ճարտար ասօղ, ասացօղ, խօսօղ. ճարտարաբան. պերճախօս, մանաւանդ գիտակն արուեստի հռետորութեան եւ փաստաբանութեան. հռետոր. (յն. ռի՛դօր լտ. օռա՛դօր ).
oratorical;
—ն, cf. Ճարտասանութիւն.
· Calfa
Յիմաստս ճարտասանականս արհեստիս. (Պիտ.։)
to speak like an orator, to discourse with eloquence, to harangue, to declaim.
· Calfa
Պօղոս ի վեր աստիճանէն ճարտասանէր. (Դամասկ.։)
master workman, skilled artisan;
artificer;
artist;
well made, executed with great skill.
· Calfa
Նոքա եղեն ճարտարագործք արուեստից. (Յճխ. ՟Ե։)
speaking well, eloquent, fluent;
good speaker, orator, declamer.
· Calfa
Հանդերձ ճարտարախօսաւ տերտիւղեաւ ոմամբ. (Գծ. ՟Ի՟Դ. 1։)
Եւ իբր Ճարտարախօսական. պատիր.
to speak with eloquence or art, as an orator.
· Calfa
Վասն անտի հատուցմանցն ճարտարախօսեցին. յն. իմաստասիրեցին. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
industrious.
· Calfa
Ոչ ոք յայնմ (արուեստի) զմեղուօք ճարտարակօք անցանիցէ. (կամ ճարտարկօք. ի Ճարտարիկ բառէ) (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
to apply oneself to, to study, to think of a device;
to become industrious, ingenious, skilful, dexterous, adroit.
· Calfa
καταστοχάζομαι connitor. Ճարտար հնարս հնարել. գուն գործել. հայթհայթել. ճարտարւորիլ, խելք բանեցնել, դատիլ, ջանալ.
ingenious invention, fiction, artifice, cavil.
· Calfa
Անտի ի միտ առնուլ զանվաւերական բանիցն ճարտարանս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
architect;
master, author;
skilled, well versed, very skilful.
· Calfa
Էր ճարտարապետ դարբին պղնձոյ եւ երկաթոյ։ Այր տիւրացի ճարտարապետ պղնձոյ. (Ծն. ՟Դ. 12։ ՟Գ. Թագ. ՟Է. 10։)
Հիւսունս փայտից, եւ ճարտարապետս քարանց. (՟Բ. Թագ. ՟Ե. 11։)
Ճարտարապետի ումեմն հիւսնեալ ... ի ձեռն ճարտարապետացն եղիաբ եւ բեսելիէլ։ Այր ճարտարապետ շինօղ ապարանից. (Արծր. ՟Դ. 19։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
to be the architect of, to build or construct with art.
· Calfa
Կեանք զմուտ անմահութեան ճարտարապետեցին. (Ոսկ. յաւետիս.։)
ἁρχιτεκτονεύω, ἁρχιτεκτονέω, τεκταίνω, -ομαι fabricor, operor, struo, paro. Ճարտար արուեստիւ կազմել, յօրինել, գործել.
architecture;
great skill or dexterity in art.
· Calfa
ἁρχιτεκτονία fabricatio. Արհեստ եւ գործ ճարտարապետի. յօրինուած ճարտար. ճարտարութիւն.
to exercise one's wits, to seek expedients, to devise means, to invent;
to make use of stratagems, to use artifices, wiles, shifts;
to pretend to be learned, to affect learning;
մի՛ ճարտարեր առաւել, զի մի՛ թիւրեսցիս, let the cobbler stick to his last.
· Calfa
Ընդէ՞ր զառնելն եւ զծնանելն ճարտարիցէ հերետիկոսն, թէ նոյն է։ Տե՛ս զիա՞րդ ճարտարեն հակառակորդքն. (Սեբեր. ՟Է։)
acuteness, perspicacity, penetration;
dexterity, address, cleverness;
sophistry, cavilling, pettifogging, sophism, subtlety, quirk.
· Calfa
Կողոպտիցէ ճարտարմտութեամբ, եւ սնոտի խաբէութեաբ։ Ճարտարմտութեամբ խաբէութեան. (Կող. ՟Բ. 8։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
art, skill, ability, dexterity, address;
cunning, subtlety, artifice, prank, feint, policy, sharpness;
penetration, sagacity, presence of mind;
knowledge, erudition;
genius, bent;
ճարտարութեամբ, dexterously, cleverly, adroitly, artfully, craftily, cunningly;
ձեռագործ, մշակական, տուր եւառիկ —, manufacturing, agricultural, commercial industry;
լար ճարտարութեան, lead plummet.
· Calfa
Արար յերուսաղէմ մենքենայս արուեստից ճարտարութեան լինել ի վերայ պարսպաց. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 15։)
Շինուածն առանց մարմնական արհեստից ճարտարութեան բարձրանայր. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Որպէս ոք եթէ ճարտարութիւն իրաց ինչ գիտիցէ, եթէ՛ զնուագածութեան, եւ եթէ զբժշկութեան, եթէ զհիւսնութեան, եւ արդեամբք զճարտարութիւնն չցուցանիցէ. (Եզնիկ.։)
cf. Ճգնազգեցիկ.
· Calfa
Կրօղ յանձին զճգնութիւն միանձանց, կամ մարտիրոսաց. յաղթական ի հանդէս մրցանաց.
laborious, painful, critical, jeopardous.
· Calfa
Յաղթող երեւեալ ի ճգնական մարտին. (Գանձ.։)
hermit, anchorite, solitary, recluse;
martyr;
combatant, warrior, champion, athlete;
cf. Ճգնազգեաց.
· Calfa
ուր ըստ յետին թրգ. ասի,
Յայտնեցաւ ճգնաւորի ումեմն։ Ո՛վ սուրբ հայր ճգնաւորաց։ Ճգնաւորօքն անապատին. (Խոր. ՟Բ. 88։ Շար.։ Յիսուս որդի.։)
ՃԳՆԱՒՈՐ. Նահատակ. մարտիրոս.
ՃԳՆԱՒՈՐ. Ըմբիշ. գօտեմարտիկ ագոնարար. (իրօք կամ նմանութեամբ)
hermitical, ascetic, painful, laborious;
— կեանք, ascetic life.
· Calfa
Ճգնաւորական աշխատութեանց համբերեցին սուրբ մարտիրոսք. (Շար.։)
to torment or trouble oneself, to lead a laborious, painful life, to labour, to suffer much;
to afflict one's body, to subdue one's passions, to devote oneself to an ascetic life, to mortify, to macerate;
to strive, to endeavour, to make an effort, to exert oneself, to take pains;
to combat, to resist;
to venture, to risk, to jeopard oneself.
· Calfa
κινδυνεύομαι, ἁσκέω, ἁγωνίζομαι , ἁθλέω, πολεμόομαι, κακοπαθέω եւ այլն. periclitor in praelio, certo, studeo, exerceo me, mala tolero եւ այլն. Ի ճիգն մտանել. տալ զանձն կամ մատնիլ ի վաստակս, ի վիշտ եւ ի նեղութիւն. կրել կամաւ խոշտանգանս. ճնշել զանձն. մրցիլ. նահատակիլ. կրթիլ. ջանալ. աշխատիլ. լծ. թ. սըգը՝ սըգընթը՝ էլէմ չէքմէք
austere or ascetic life, austerity;
penitence, mortification, maceration;
fatigue, labour, trouble, effort;
combat, resistance;
danger, risk;
— մահու, death-struggle, pangs, agony;
օր ճգնութեան դատաստանին, the momentous day of the Last Judgment;
ամենայն ճգնութեամբ, with the utmost care or diligence.
· Calfa
Եդ զանձն իւր ի ճգնութիւն մարտի պատերազմի։ Հայի աստուած ի ճգնութիւնս պատերազմիս մերոյ։ Առնուլ յանձն զճգնութիւն ի վերայ քաղաքին։ Որպիսի՛ ճգնութիւն ունիմ յանձին վասն ձեր։ Վասն որոյ եւ զճգնութիւնդ կրէք.եւ այլն։
Որ ի հանդէս քո ճգնութեան։ Խարազնազգեաց ճգնութեամբ։ Ընդ ճգնութիւն սրբոց վկայից։ Ճգնութեամբ սրբոց մարտիրոսաց։ Նահատակեալք ճգնութեամբ ի փորձ զանազան տանջանաց։ Ճգնութիւնք սրբոց քոց քրիստոս. եւ այլն. (Շար.։)
Մարտիրոսական ճգնութեամբ վկայեցին։ Ճգնութիւն համբերութեան։ Պահոց եւ աղօթից ճգնութեան. (Արծր.։ Յճխ.։ Մաշտ.։ Վրք. հց. եւ այլն։)
Բռնութիւն ըմբշաց մենամարտիկ ճգնութիւն։ Յաւուրն ճգնութեան դատաստանին. (Ոսկ. յհ.։)
Պարապեալքն այսպիսում ճգնութեանց դիւանագիրք մատենից։ Ի սաստիկ ճգնութեան պահել (զշինօղսն պարսպաց). (Խոր. ՟Ա. 2. 15։)
κίνδυνος periculum, discrimen praelii ἁγών certamen (stadii) ἅσκησις exercitatio եւ այլն. Ճիգն. ճգունք. նեղութիւն. վիշտ. տագնապ. կիրք. չարչարանք. քիրտն. վաստակ. երկ, եւ երկունք. կամաւոր ճնշումն. մրցանք. նահատակութիւն. կրթութիւն. ջան. ժուժկալութիւն միանձանց, մարտիրոսաց, եւ ամենայն առաքինի համբերողաց՝ հանգոյն մրցողաց ի ստադին կամ ի մարտի. լծ. թ. t
forehead bald;
cf. Ճիւղ.
· Calfa
Յերեսաց կողմանէ մաշտիցի գլուխ նորա, ճեղ է. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 41։)
to divide in many branches.
· Calfa
Լատինք եւ պաղեստինք եւ արապիկք հաստատեցին գիրս թուով ՟Ի՟Դ. զոր թէպէտ եւ այլ ազինք, ի սոցանէ են որոշմամբ շնչով ճեղեալ եւ աճեցուցեալ. (Հին քեր.։)
cf. Ճեղքում.
· Calfa
Ի թուոյ անտի աշակերտացն նորա ճեղքեաց զնա. (Իգն.։)
Գուցէ ճեղքիցի պօղոս ի նոցանէ. (Գծ. ՟Ի՟Գ. 10. իբր ձգձգիլ եւ գիշատիլ։)
to cleave, to split, to rive, to rift;
to crack, to chap, to crevice;
to cut, to incise, to make an incision;
to divide, to separate;
to tear, to rend;
to disunite, to sever.
· Calfa
Ի թուոյ անտի աշակերտացն նորա ճեղքեաց զնա. (Իգն.։)
Գուցէ ճեղքիցի պօղոս ի նոցանէ. (Գծ. ՟Ի՟Գ. 10. իբր ձգձգիլ եւ գիշատիլ։)
peripatetic;
academician.
· Calfa
περιπατητικός peripateticus, ambulator. Ճեմօղ. քայլօղ. մակդիր արիստոտէլի եւ աշակերտաց եւ վարդապետութեան նորա, վասն ճեմելով դաս ասելոյ նորին. ասի եւ յն. ձայնիւ Պերիպատետիկեան.
place for walking, covered walk, walk, alley;
school of the Peripatetics;
academy, Institute;
dwelling, abode;
throne;
—ք, walk, gait, step;
— բանասիրական, գիտութեանց Academy of belles-lettres, of sciences;
գաղղիական —, the French Academy.
· Calfa
ՃԵՄԱՐԱՆ. Դպրոց ճեմական փիլիսոփայից. ուստի եւ ամենայն վարժարան ուսմանց.
walk, covered walk;
terrace, corridor, gallery;
walk, gait;
ծառատունկ —, avenue, broad walk or alley, vista, boulevard.
· Calfa
Սնգոյրն եւ ծարիրն, եւ ոտիցն ճեմելի. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
cf. Ճեպեցուցանեմ.
· Calfa
Եթէ արծաթ փոխ տայցես եղբօր քում, մի՛ ճեպեսցես զնա։ Ճեպէր զզօրսն ի ձայն փողոյ։ Ստիպէր ճեպել (զընթացս) ի ճանապարհ։ Ճեպեաց զաշակերտսն մտանել ի նա։ Համբաւք եւ տագնապք ճեպեսցեն զնա յարեւելից։ Երկունք ճեպեցին զնա.եւ այլն։
Ճեպեալ զինքն՝ փութապէս մկրտի. (Ճ. ՟Բ.։)
ՃԵՊԵՄ ἁναγκάζω cogo κατεπείγω compello ἑπισπεύδω accelero ἑποξύνω exacuo եւ այլն. որ եւ ՃԵՊԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Փութացուցանել. ստիպել. տագնապել. հարկեցուցանել. ի նեղ արկանել. արտորցընել, ճորովցընել.
ՃԵՊԵՄ, եցի. չ. եւ ՃԵՊԻՄ, եցայ. ձ. σπουδάζω, σπεύδω, διωκέομαι studeo, operam do, festino, sector ἑπείγομαι propero, maturo. Փութալ. աճապարել. վաղվաղել. ստիպիլ. եարգել. ընթանալ, կանխել. դիմել. բերիլ. բերիլ. հոգալ. գուն գործել. արտորալ, վառուիլ, վազել.