to take one's chance, to expose oneself, to attack, to be foremost in the battle, to charge the enemy;
to fight, to struggle, to wrestle, to wage war;
to make great efforts, to take much trouble, to persist;
to exercise oneself, to practise;
to devote oneself, to become a martyr;
ի ճգնութեան վարս —, to lead an ascetic life.
Յառաջ ինքն նահատակեցաւ (անցանել ընդ հեղեղատն), հապա զօրքն միագունդ զկնի փողեցան։ Մի ի նոցանէ նահատակեցաւ յառաջագոյն։ Ամենայն այր ինքնակամ նահատակեալ ի վերայ օրինացն։ Միով շնչով նահատակիցիք ի հաւատս աւետարանին։ Որք յաւետարանին նահատակեցան ընդ իս.եւ այլն։
Նահատակեցան ի յերկրի, եւ ի յերկինս պսակեցան։ Որք նահատակեցան վասն քո ի մահ։ Ի վերայ աստուածային քո օրինաց նահատակեցան։ Ճգնեալ նահատակեցան յերկրի՝ յաղօթք ի պատերազմի։ Նահատակեալք ճգնութեամբ ի փորձ զանազան տանջանաց։ Արեամբ նահատակեալ, եւ այլն. (Շար.։)
bravery, valour;
great achievement, exploit, heroism;
struggle, fight, wrestling, match;
suffering, labour, tribulation, mortification;
martyrdom.
Քաջութեամբ նահատակութեամբ ի վերայ ազգին նահատակեալ։ Անթառամ նահատակութեանցն պատերազմի յաղթեալ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 30։ Իմ. ՟Դ. 3։)
damp, moist, humid.
Հրով մաքրողին վերառաքեմք իննաբար երգ ի նամէտ (կամ իննամէտ) եօթնաղի շնորհաց հոգւոյն սրբոյ. (Նար. տաղ.։)
cf. Նափորտ;
cloak, veil, women's long mantle.
Զնամփորտն կամի սեւացուցանել։ Ի վերայ սպիտակ սուդային զթուխ նամփորտն յօրինեսցէ։ Նամփորտունքն արձակեալք, պարեգօտք լայնեալք, գօտիքի սեթեւեթեալք. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
as he or she, like him or she.
Ոչ զորդին պատարագելով ի վերայ սեղանոյն նայապէս։ Ոչ առակաւ եւ ստուերաւ նայապէս. (Սարգ. յկ. է. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
Համաբնութիւն հօր՝ որդի, որ նայապէս գիտէ զամենայն։ Նայապէս զանձն ի վերայ դնելով հօտին. (Սկեւռ. ես. եւ Սկեւռ. լմբ.։)
cf. Նայեցուած.
Նայեցողութիւն՝ մեր հոգւոյ ակամբ յայնոսիկ կայցէ վերամբարձեալ. (Սիսիան.։)
cf. Նայեցուած.
Նայեցողութիւն՝ մեր հոգւոյ ակամբ յայնոսիկ կայցէ վերամբարձեալ. (Սիսիան.։)
look, sight, aspect.
Նայեցողութիւն՝ մեր հոգւոյ ակամբ յայնոսիկ կայցէ վերամբարձեալ. (Սիսիան.։)
gently undulating.
Դադարէր յեզր գետոյն ի վերայ նարմաշարժ եւ խորասոյզ գետոյն. (Կաղանկտ.։)
shipwreck, wreck;
stranding.
Եռացոյց ի վեր զալիս, եւ սաստիկ նաւաբեկութիւնք լինէին. (Ղեւոնդ.։)
inauguration, dedication, consecration;
feast, festival, rejoicing;
cf. Խթումն;
առնել զ—իս շինուածոյ, to inaugurate a building;
—իս առնել սեղանոյն, to dedicate or consecrate an altar.
ՆԱՒԱԿԱՏԻՔ. որպէս Շաբաթ օրն շաբաթապահոց՝ կանխեալ քան զտօն վարդավառի, վերափոխման, եւ խաչի.
port, haven, harbour, sea-port;
the port of salvation;
cf. Նաւակայք;
ընդարձակ, անքոյթ, գեղեցիկ —, a spacious, safe, fine harbour or port;
— գետոյ, wharf, quay;
հրամանատար — գստից, harbour-master;
դիւրամերձենալի —, port accessible at any time of the tide;
դժուարամուտ —, harbour with a bar;
մտանել, հասանել, իջանել ի —, to harbour;
(նաւ) to sail into or enter harbour;
(շոգենաւ) to steam into harbour;
հասանել ողջամբ ի —, to get safe into port;
to arrive safe;
նաւաբեկ լինել ի —գստեան, to be wrecked in port.
Ա՛րդ նաւ ի նաւահանգստաց ի վեր ձգի. (Ածաբ. Նոր կիր.։)
Ի վերայ նաւահանգստացն բնակեալ նստէր նա. (Եփր. օրին.։)
fighting at sea;
naval fight;
— լինել, to fight a battle at sea;
— տորմիղ նաւաց, fleet, army.
ναυμάχης, ναυμάχος navali praelio decertans. Մարտիկ նաւաւ ի վերայ ծովու. նաւամարտ, եւ նաւամարտական.
embarked;
cf. Նաւավար;
— լինել, to embark.
ἑπιβάτης (իբր վերելեակ). epibata, ascensor եւ vector. Մտեալն ի նաւ. նաւորդ. եւ Թիավար նաւու.
sailor seaman, mariner, sea-faring man, tar, jack-tar;
—ք, seamen, sea-faring people, crew.
Նաւաստին հմուտ տեղեկութեամբն զ՝ի վերայ լոյծ մկանացն ճանապարհորդելով, եւ այլն։ Նաւաստին արիացեալ՝ զնաւն ձգէ ի խորագոյն ծովուն, եւ մեքենայաւոր արհեստիւն իմաստութեան զնաւին ուղեգնացութիւն, եւ զվաճառաշահութիւն գործէ. (Պիտ.։)
navigator;
cf. Նաւուղիղ;
seaman, boatman, gondolier, rower.
Գտաւ անդ նաւավար մի։ Ասէ նաւավարն, կամիմ առագաստ վերացուցանել։ իբրեւ լուաւ նաւավարն զհրամանն թագաւորական, եւ այլն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Նաւապետեմ.
Նաւավարի բանն հանդերձ իւրովք ի ձեռն ձայնի ի վերայ օդոյ. (Տօնակ.։)
cf. Նաւուղղակ.
Հողմն հանդարտագոյն ըստ դիտաւորութեան նաւուղղին։ Իբրեւ քաջ ոք նաւուղիղ ուղղելով զնաւն ի վերին դիտաւորութիւնն։ Ի նաւուղղէն Քրիստոսէ ղեկօք ողջախոհութեանն ուղղեալ. (Նիւս. երգ. եւ Նիւս. կուս.։)
cloak, mantle;
monk's long mantle;
cope, chasuble.
(Ի դէպ գայ որպէս լծորդ՝ զանազան բառից հյ. եւ յն. տե՛ս եւ ՆԱՄՓՈՐՏ). Աղաբողոն. մեկնոց. թիկնոց. վերարկու. փիլոն. շուրջառ.
Իջեալ նափորտամբն (իբր շապկաւ կամ կտաւով) միայն, եւ հողաթափովն՝ եկաց ի վերայ հանդերձին։ Զնափորտն իւր արարեալ պատան՝ զսպեաց. (Տէր Իսրայէլ. սեպտ. ՟Ի՟Զ. եւ Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի՟Թ.։)
Ի վերայ սկուտեղն կայր նափորտ մի բեհեզեայ ծալեալ եւ եդեալ։ Նափորտն բեհեզեայ, եւ գունդն ոսկի՝ որ կայր ի վերայ նափորտին, նշանակէ մինն զքահանայութիւն, եւ միւսն զթագաւորութիւն. (Փարպ.։)
cf. Նգեմ.
Զերկին ի վեր, եւ զերկիր ի խոնարհ նգելով. (Վրդն. ծն.։)
to demolish with levers or crow-bars, to dismantle, to throw down, to raze.
Զերկին ի վեր, եւ զերկիր ի խոնարհ նգելով. (Վրդն. ծն.։)
to cause to transgress or to sin, to induce to crime.
Թագաւորեաց մահ եւ ի վերայ չյանցուցելոցն ըստ նմանութեան յանցուածոցն ադամայ. (Հռ. -ե. 14։)
sure, safe, secure, out of danger, assured;
security, safety;
place of safety, shelter;
—ս լինել, to be in security, safe, sheltered;
— or —ս առնել, to assure, to secure.
Ելից ի վերայ յապահով (կամ ապահով) երկրին. յն. ի բաց ընկեցիկ։
to defer, to put off, to procrastinate, to prorogue;
to retard, to hinder, to stop, to protract, to delay;
to prolong, to lengthen;
to temporize;
cf. Յապաղիմ.
Զդատաստանն որ ի վերայ մեր է՝ տակաւին յապաղէ. (Իսիւք.։)
cf. Յապաւանք.
Չարութեան յապաւումն, առաքինութեան վերադրութիւն. (Մաքս. եկեղ.։)
cf. Յառաջս.
Կերպ ի յառաջ դիմեալ, ոտք ի վերջկոյս յետահարեալ. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
presentation;
preposition, propounding;
pronunciation, utterance.
Հզօր ի վերծանութիւն՝ անվթար յառաջաբերութեամբ. (Մագ. լ։)
to write about or treat of antecedently;
—գրեալ, predicted, foretold;
aforesaid, above mentioned.
Յառաջագոյն գրել. կանխաւ ճառել. վերագոյն յիշատակել.
present, assisting;
first in order or rank, primary, principal, chief;
coryphaeus.
Իշխանք են, որք յառաջակաց են, եւ վերակացուք. (Փիլ. լին.։)
Առաջի անկանելով դատաւորին յառաջակացք լինիցին, եւ ողորմած ի վերայ ինքեանց զդատաւորն առնիցեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38. յն. ընթասցին առ դատաւորն։)
to advance, to go or move forward, to precede, to walk on;
to advance, to progress, to improve;
to have beginning, rise or origin, to be born.
Իբրու թէ մարմնականն յառաջանայցէ ի նմա, եւ միւսն վերջանայցէ. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Յառաջասացեալ.
Եւ Փոքր մի յառաջ՝ ի վեր անդր ասացեալ.
predicted, foretold, prophesied.
Եւ Փոքր մի յառաջ՝ ի վեր անդր ասացեալ.
cf. Յառաջադիմութիւն;
progression;
— հասակի, growth, increase;
— ի պատուի, promotion;
ի վատթարն —, getting worse, deterioration;
demoralization.
Կրթելովն տացէ նմա յառաջատուութիւն՝ վերանալ ի կատարելութիւն արհեստի։ Այսպիսի յառաջատումն եւ յաստիճանէ յաստիճան արդարութեան ելս ցուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
to hold or stretch out or forth;
to push or drive in, to cause to enter or penetrate, to fix in;
— զաչս or զակն, to look at fixedly, to rivet one's gaze on, to gaze earnestly on, to have the eyes fastened upon;
— զգլուխն ընդ պատուհանն, to face, to come to the window, to look out, to present oneself, to appear;
— զձեռս, to stretch forth one's hand.
ἁποστέλλω mitto, porrigo. որ եւ παρακύπτω (որ թարգմանի եւ Կարկառիլ). (Ի ձայնէս Առ, կամ Յարել. լծ. եւ յեռուլ, եւ կարկառել) Մերձ կացուցանել. ձգել, ձգտել. կցել. երկայնել. ուղղել. ի վերայ բերել.
bottom;
pavement;
floor;
ground, earth;
the buttocks;
— հայրենի or հայրենեաց, native land or country, birth-place, home;
— գետոց, canal, bed of a river;
— աղիւսակերտ, brick pavement;
— սալայատակ, stone pavement;
— նաւու, keel of a ship;
առ —աւ կործանել, քանդել մինչեւ ց— or —ս, to raze to the ground, to level or lay even with the ground, to demolish, to raze or pull down;
to sap, to undermine;
լի լինել գետոյն յամ —ս իւր, to be swelled very high, to rise, to swell beyond, to overflow.
Գնայր Քրիստոս ի ի վերայ ծովու իբրեւ ի յատակի. (Իսիւք.։)
to raze to the ground, to cast down, to dismantle, to cast to the earth, to overthrow, to destroy, to demolish utterly;
to exterminate, to annihilate, to kill, to cause to perish;
to pave, to flag, to cover with pavement.
Զլերինս եւ զբլուրս յատակեցից։ Յատակեցից զորմն՝ զոր ծեփէիք։ Քարինք որմոց նորա յատակին։ Զյատակեալս նորա վերստին կանգնեցից։ Յատակեցից զքեզ, եւ զորդիս քո ի քեզ.եւ այլն։
property, attribute, particular, peculiarity, peculiar character;
— լեզուի, the character or genius of a language.
Ի յատկութեանց բաղկացաւ իւրաքանչիւր (բան անհատի)։ Մարդոյն (ըստ տեսակի) յատկութիւն՝ եղիցի նոյն ի վերայ յոլովից (այսինքն ամենայն մարդոյ). (Պորփ.։)
heaped up;
compound of three words.
Կից ընդ այլում բարդեալ. յիրերաց վերայ դիզեալ շարունակութեամբ.
to heap up, to agglomerate;
to compound;
to add.
Բարդել յիրերաց վերայ յաճախութեամբ. յաւելուլ ի վերայ. յարելով կցկցել. բաղկացուցանել.
Բազում կարասիս յարաբարդեալ ի վերայ գլխոյ նորա. (Յհ. կթ.։)
Ի վերայ Ոլիմպոսի դնել զսեսդոս (լեառն), եւ յայնր (վերայ) յարաբարդել զտերեւաշարժն բիղոն։ Ի քառից ծնեալ (տարերաց), եւ յերկուց յարաբարդեալ՝ հոգւոյ եւ մարմնոյ. (Մագ. ՟Ի՟Է. ՟Ժ՟Գ։)
cf. Անպակաս.
Հարկաւորն՝ զանազան գոյ կա՛մ յարագայ, եւ կամ լինելոյ։ Իսկ յարագայ կամ մշտնջենաւոր, կամ ապականելի. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
presence.
Հզօրացեալն ի վերայ մարդկային բնութեանս մահ՝ յարագոյութեամբ Աստուածութեանն աներեւութացաւ. (Բրս. ծն.։)
to appose, to set, to subjoin, to add, to append, to affix.
Առ իրեարս յարադրեալ։ Զդաւողականն յարադրեաց խորհուրդ։ Ի վերայ զտէրունականն յարադրելով արձակել ձայն։ Զո՞ ոք զուգամասնելով բերեալ յարադրեսցուք առ սա։ Յարադրելով առ իրեարս։ Ըստ անցնիւր պատշաճի յարադրել անուն. (Պիտ.։)
always licking;
vampire, blood sucker.
Յիրողութեանցն ոմանք անգոյնք են, որպէս եղջերուաքաղն եւ արալեզն (կամ յարալէզն), եւ որչափ ինչ մերս վերաստեղծէ մտածութիւնս. (Սահմ. ՟Ա։)
always fluctuating, agitated, troubled;
— ի փրփրադէզ կոհակաց, ever beaten by the foaming waves.
Յարածուփ շրջանք, եւ հանապազորդեան հոգք եկեղեցւոյ. (Ասող. վերջաբ։)
ever-living, imperishable, everlasting, permanent, perpetual;
continually, always, incessantly;
constantly, eternally;
epact;
preter-imperfect;
celestial hemisphere.
ՅԱՐԱԿԱՅ՝ Ըստ տոմարագիտաց. Վերադիր, կամ յարակ՝ կցորդ վերադրի.
Որ կոչի վերադիր կամ յարակայ. (Վանակ. տարեմտ.։)
to join, to compound, to connect, to affix;
to weave, to interwine.
Բնաւորեցան վերստին դառնալով յարահիւսել։ Ի ծածուկ ընդ ինքեան յարահիւսել ջանալով. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
always moving round.
(Արեգակն) անուաշրջիկ յարահոլով գնացիւք, եւ այլն. (Ասող. վերջաբ։)
to continue, to prolong, to cause to last.
Հաւատոց մասն, որ յարաձգեալ մնայ անվթար։ Ի վեր քան զմտաց անարգելութիւն՝ յարաձգեալ ամենայն ուրեք բովանդակ (ներկայութիւնն Աստուծոյ). (Նար. ՟Ժ. ՟Հ՟Ե։)
prolonged, continual;
preter-imperfect.
Զանարգելութիւնն առցուք ի վերայ յարաձգի եւ անդարձի. (Դիոն. երկն.։)
always oscillating or shaking;
troubled or agitated continually.
Սահեալ ի վերայ յարաճօճ անդնդապտոյտ ալեացն. (Ագաթ.։)