intellectual, spiritual;
mental, ideal.
· Calfa
Առ քեզ համբառնամք աչս իբր ծառայ առ տէր։ Ի մռայլ մտաւորական կուրութեան գնացի։ Մտաւորական զօրութիւն իմաստից։ Մտաւորական շարժմունք. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Նար. ՟Կ՟Գ։ Շ. հրեշտ.։ Գր. հր.։)
smoky, fuliginous, sooty.
· Calfa
Հեփեստոս էր ասեն արուեստիւ դարբին. (վասնորոյ) աստուած մրաթաթախ եւ ծխոտեալ կոչէ զնա. (Նոննոս.։)
imminent, impending, near, at hand, threatening;
— վտանգ, imminent danger;
— լինել, to be imminent, to threaten.
· Calfa
Անցուցանել զօրհասն, որ անդէն մօտալուտ (կամ մօտաշուտ) զոտիւք զձեռօք պատեալ է. յն. առ ոտս ի պատրաստի. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 4։)
near, next, neighbouring, assistant;
present;
cf. Մօտասեր.
· Calfa
ՄՕՏԱՒՈՐ. Մերձաւոր ժամանակաւ. առաջիկայ. որ ինչ է փոքր մի յառաջ կամ զկնի, կամ ներկայ յաստիս. առժամանակեայ.
dirt, mud, mire, slime;
puddle, pool, fen, marsh, bog.
· Calfa
Յանգիտութենէ տեղեացն դիպեցան թանձրախոր սաստիկ մօրից։ Թաղեալ մնայր (մոյկն) անդէն ի մօրին. (Փարպ.։)
the twenty first letter of the alphabet, and the sixteenth of the consonants;
three hundred, three hundredth.
· Calfa
Տառ երկձայն, երբեմն բաղաձայն համարեալ՝ որպէս հ թոյլ եւ անհագագ. եւ երբեմն ձայնաւոր դատեալ՝ որպէս սկզբնաւորութիւն հնչմանցս ե՛, եւ ի՛. ուստի եւ անուն նորա Յի։
Յ. Դնի ի սկիզբն յատուկ անուանց ուր ուրեք յայլ լեզուս իցէ ի ՝ յառաջ քան զայլ ձայնաւոր. զոր օրինակ Յակոբ յեսու, յովբ, եւ այլն։ Ուստի ի Քեր. երզն. յովհաննէս՝ գրի նաեւ իովհաննէս, զի յայլ լեզուս ասի իօհաննէս, կամ եօաննէս։
to satisfy, to satiate, to sate;
կշտապինդ —, to surfeit, to cloy, to glut, to stuff, to gorge;
— զցասումն իւր, to vent one's wrath.
· Calfa
Սրով զկնի ընթացեալ՝ ոչ դադարէ, մինչեւ յագեցուցանէ զցասումն. ուստի՞ է այն անյագ ցասումն. (Եզնիկ.։)
to be satisfied, to have one's fill;
— յանչափս or կարի իմն, to glut, cram or gorge oneself with;
չյագէր ի հայելոյ, he was never tired of looking at.
· Calfa
Ոչ երբէք յագէին երկայնութեամբ ճանապարհին։ Ոչ յագեցան սաստիկ հարուածովքն ամենայն թշնամիք նորա։ Չարութիւն կամացդ յագեսցի ի մեզ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Է. ՟Ը։)
to travel, to visit different places, to rove, to ramble, to roam, to wander;
to lounge;
to stray;
to circulate;
— ընդ ծով եւ ընդ ցամաք, to travel by sea and land;
cf. Ընդ վայր.
· Calfa
Անհանգիստ հալածանօք ի վերայ երկրի հալածեալ յածցի. (Պիտ. (ուստի կազմի Յածուցանել)։)
triumphal, victorious, triumphant;
triumpher, conqueror, subduer;
— լինել, to triumph over, to conquer;
to excel;
— երգ, triumphal song, epinicion.
· Calfa
νικητής, νικητήριος, ἑπινίκιος ad victoriam pertinens. եւ բայիւ νικάω, ἱσχύω vinco, valeo. Յաղթօղ. զօրագոյն. վերագոյն. յաղթազգեաց. ուստի ՅԱՂԹԱԿԱՆ ԼԻՆԵԼ՝ է Յաղթել.
to vanquish, to overcome, to conquer, to subdue, to subjugate;
to surpass, to excel, to prevail over;
— պատերազմի, to conquer, to triumph;
— ցաւոցն, to overcome or master one's grief or sorrow;
— ամենայն դժուարութեանց կամ ներհակաց, to overcome all sorts of difficulties, to surmount every obstacle;
— անձին, կամ կրից անձին, to conquer oneself, to get the victory over self;
to overcome or subdue one's passions;
— ի դատաստանի, to gain one's cause.
· Calfa
(հասարակօրէն տր. խնդ) νικάω vinco, supero κρατέω, κατακρατέω teneo, obtineo, compos factus sumpropositi. Պարտել. վերագոյն լինել. զօրանալ ի վերայ. տիրել. նուաճել. ի ներքոյ կամ ընդ իւրեւ առնուլ, ընդ ստիւք արկանել. (լծ. թ. եէնմէք ... ). յէղթել
long;
— ամս, ամօք, for a number of years, for many years;
կեցցե՛ս — ամն, may you live many years ! live for ever !
· Calfa
Իբր Յամեալ. կամ ի բառէս Ամ, ամեր՝ իբր ամք, յամս. ուստի եւ ՅԱՄԵՐԱՄ. վասն որոյ ասի Յամայր ամս, իբր յամաց յամս, ընդ բազում կամ ընդ երկար ամս եւ ամանակս. ի բազում ժամանակաց հետէ՝ եւ ընդ բազում ժամանակս. διὰ χρόνου πολλοῦ, διὰ πολλοῦ τοῦ χρονοῦ per vel ad multos annos, post multum temporis.
unawares, unexpectedly.
· Calfa
Յանպատրաստից յանկարծօրէն յայլակարծուց զնոսա ըմբռնէին. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
then, at that time, just then.
· Calfa
Յայնժամ զարմանալի են բարիքն (վարուք), յորժամ ի մէջ չարացն իցեն։ Այժմ լուիցուք երկիւղիւ, զի մի՛ յայնժամ լուիցուք սաստիւ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 28։ եւ Ոսկ. եբր.։)
prep. adv. over, on, on the other side, beyond, on that side;
անցանել —, to cross over, to pass by, to go beyond;
անցանել — այրարատայ, to pass Ararat;
անցանել — եփրատայ, to cross the Euphrates;
cf. Կոյս.
· Calfa
Եհաս ոմն ի զերծելոց անտի, եւ պատմեաց աբրամու յայնկոյս կացելոյ. (Ծն. ՟Ժ՟Դ. 13.) ուր յն. περάτης եբր. էպերի. (լծ. թ. պէրի ). ուստի համարին ոմանք զանունս եբրայեցի։ (Ի յն. ձայնէ անտի բէ՛րաս, որ է եզր, ծովեզր, եւ հանդիպակաց կողմն Կոստանդինուպօլսոյ ի լտ. կոչի բէ՛րա. եւ թ. պէյօղլու )։
prep. adv. here, on this side, this way;
— յայնկոյս, on this side and on that, from one side and the other, here and there;
ոմն — եւ ոմն յայնկոյս, some this way some that, some one way, some another;
հայեցեալ — յայնկոյս, having glanced around;
cf. Կոյս.
· Calfa
ՅԱՅՍԿՈՅՍ ՅԱՅՆԿՈՅՍ. մ. ἕνθα καὶ ἕνθα hic et illic, ultra, citra ἕνθεν καὶ ἕνθεν hinc et illinc. Այսր անդր. աստի եւ անտի. յաջ եւ յահեակ. շուրջ. ասդին անդին, չորս դին.
evident, clear, manifest, plain, palpable, obvious;
evidently, obviously, plainly, clearly, manifestly;
cf. Յայտնութիւն;
— է, — իսկ է, it is evident, clear;
— իմն է, naturally, of course, certainly;
այս — է զի, it is certain that;
ապա — ուրեմն է, it is therefore clear that;
— or ի — գալ, to appear, to be manifested, made known, evident, to be discovered or disclosed;
— ածել, առնել, to declare, to make manifest, to display, to put or set forth, to show, to prove;
to signify, to name;
— առնել զընդունելութիւն, to acknowledge the receipt of.
· Calfa
ՅԱՅՏ. գ. իբր Յայտնութիւն. ուստի ՅԱՅՏ ԱԾԵԼ, է Բերել ի յայտնութիւն. յերեւան ածել.
Զի յայտ եկեսցէ տեսութեանն հաւաստիք. (Ոսկ. ես.։)
Անտի յայտ եկաք, եւ աստի գաղտագողի արձակէ զմեզ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
evident, clear, manifest, notorious, recognisable, obvious, explicit, apparent, palpable, visible;
cf. Յայտնապէս;
— է, it is clear, it is evident, that is of course;
— լինել, to be manifest, to appear;
— առնել, to manifest.
· Calfa
φανερός, ἑμφανής, δῆλος , προδήλος, σαφής, γνωστός, εὕγνωστος եւ այլն. manifestus, patens, perspicuus, notus եւ այլն. Յայտ եղեալն. ծանուցեալ. ծանօթ. ի վեր երեւեալ. երեւելի. նշանաւոր. բացերեւ. ակներեւ. պայծառ. պարզ. հաւաստի. համարձակ. (լծ. թ. այտընլը. այսինքն լուսաւոր) այան, պէյան, պէլլի, աշիքեար.
to be ended, finished, bounded;
to drive at, to tend to, to come to, to be reduced, to dwindle, to result;
to discharge, to flow or to fall into, to empty itself.
cf. Յանգեցուցանեմ.
· Calfa
Ուր Կաւկաս յարեւմտեանն յանգի ծով։ Ոչ անկատար վարժմամբ յանգեալ արուեստից՝ ինքնացաք. (Խոր. ՟Ա. 7։ ՟Գ. 62։)
proof, argument, demonstration;
reproach.
· Calfa
ἕλεγχος arguentum, indicium, probatio. Յանդիմանակայ առնելն. ցուցումն. ցուցակութիւն. ապացոյց. հաւաստիք. եւ Յանդիմանութիւն.
the being present, assisting, presence;
proof, demonstration.
· Calfa
Եւ որպէս Յանդիմանակայութիւն. յանդիմանութիւն. ցուցակութիւն հաւաստի. ἕλεγχος argumentum, probatio.
seeing face to face, clearly.
· Calfa
Ընտելացուցանէր նմանութեամբքն, զի մերձաւորս եւ աստուածամուխս եւ յանդիմանատեսս ճշմարիտ կերպարանացն պատրաստիցէ. (Ագաթ.։)
reprehension, reprimand, admonition, correction, reproach;
invective, scolding, chiding;
representation, exposition;
proof, demonstration, manifestation, statement;
ջուր յանդիմանութեան, bitter water;
the waters of bitterness.
· Calfa
Ուստի՞ ունիս զյանդիմանութիւն վկայութեան բանից։ Որ ինչ մնացեալ իցէ յանդիմանութեանց աստի։ Եկա՛յք ընթասցո՛ւք ի յանդիմանութիւնս մարգարէիցն (վասն Քրիստոսի)։ Ե՛կ եւ վասն յարութեանն հաստատութեամբ զյանդիմանութիւնսն հաւատարիմ ցուցցուք. (Կոչ. ՟Զ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Դ. (յն. ապացոյց)։)
rash, foolhardy, audacious, adventurous, hardy, resolute, determined;
rashly, inconsiderately, audaciously, arrogantly, presumptuously, insolently, haughtily, petulantly;
hardily, resolutely, determinedly.
· Calfa
Յանդուգն եւ անճոռնի զօրութեամբ ամբոխին որպէս յորձան ինչ սաստիկ ընդ զառ ի վայր հեղեալ. (Խոր. ՟Ա. 10։)
sudden, unexpected, unforeseen;
unawares, unexpectedly, suddenly, on a sudden, abruptly, all at once;
please God! would to God! may it please God;
— եթէ, if by chance.
· Calfa
ἑξαίφνης, αἱφνιδίως, ἅφνω repente, subito, improvise, -so;
illico, protinus, cominus . որ եւ ՅԱՆԿԱՐԾԱԿԻ. Իբր Անկարծ. անկարծելի օրինակաւ, եւ յանկարծելի ժամու. իսկոյն. իսկ եւ իսկ. յանակնկալ պահու. յանպատրաստից. ի մի վայրկեան ժամանակի. անգուման.
happening suddenly or unexpectedly;
momentaneous, of short duration.
· Calfa
Ուստի՞ կարօղ է լուսաւորս այս զանչափ մեծութիւն երկրի միովն երեւելով՝ յանկարծածին ժամովն լուսաւորել։ Անհամար եւ յանկարծածին րոպէիւք սահմանեցին զծնունդս այնոցիկ՝ որ ծնեալն լինին. (Վեցօր. ՟Զ։ եւ Շիր.։)
to take care of, to pay attention to, to be careful of;
to provide for, to protect, to treat with much care;
to manage, to administer;
to expedite.
· Calfa
Օրինօք եւ մարգարէիւք որպէս դաստիարակաւ յանձանձեաց. (Նար. երգ.։)
careful person, provider, protector, manager, director.
· Calfa
Յանձանձիչս կալ իրացն արքունի։ Լինէր յանձանձիչ իշխանութեանն։ Ոստիկան յանձանձիչ։ Քաղաքին յանձանձիչս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
παραληψόμενος, ἁντιληψόμενος , ἑπισκεψέμενος, ἑπισκέπτης acceptor, susceptor, curator, procurator, visitans ἁναψυχή refrigeratio, recreatio. Որ յանձանձէ. խնամակալ. դարմանիչ. այցելու. հոգաբարձու. վերակացու. ոստիկան. ընդունելի՝ այսինքն ընդունօղ. վասն այսորիկ յասելն (Երեմ. ՟Խ՟Թ. 1.)
to recommend;
to deliver, to commend, to put or give into the hands of, to deposit;
to resign, to leave;
to intrust, to confide, to trust, to rely on;
to impose, to charge, to order.
· Calfa
Քահանայքն որպէս զգաստի յանձնեցին զՄարիամ Յովսեփայ. (Ճ. ՟Գ.։)
memory, remembrance.
· Calfa
Վերստին յիշելութիւն՝ կաթիլ է խոհեմութեան ի բաց պակասելոյ. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
memory;
cf. Յիշումն;
սուր յիշողութիւն, a good or happy memory;
տկար յիշողութիւն, unhappy memory.
· Calfa
Զայս միշտ արարէ՛ք մահուն իմոյ ի միտս ձեր վերստին առաջի՛ հօր։ Զի թէ նա յիշողութիւն ունէր, զնոսա նախ յիշէր. (Լմբ. պտրգ.։)
improper and offensive words, abuse names, insult, contumely.
· Calfa
Այլ վասն յիշոցաց զի՞նչ պարտ է ասել. յիշոցն հայհոյութիւն է Աստուծոյ (ըստ որում հայհոյի մարդ՝ որ է ի պատկեր Աստուծոյ)։ Յիշումն առնէ ամենայն չարեաց, ուստի եւ յիշոց անուանեցաւ. (Կանոն.։)
mention, commemoration, memory, remembrance.
· Calfa
Յիշումն է տեսութիւն ի ներքս մնացեալ։ Վերըստին յիշումն ասի, յորժամ մոռացումն ընդմիջէ զյտշումն. քանզի է վերստին յիշումն՝ յիշման տկարացելոց զարգացումն. (Նիւս. բն.։)
adj. s. fiftieth;
period of fifty days;
Pentecost;
jubilee.
· Calfa
Բազում շնորհել զյիսներեկին (ասելով, կա՛ զգիր քո, եւ գրեա՛ յիսուն), տըկար բնութեանն պատճառին։ Որ յիսներեակ յոբելինին, ի կատարման պենտեկոստին. (Յիսուս որդի.։)
obelisk.
· Calfa
Յոբէլեանն է կէս գրոյ առ ի շեղ՝ ունելով ի ներքոյ ստիքս. (Վրդն. սղ. յռջբ։)
numerous, many;
plural.
· Calfa
Եղիջիք իբրեւ աստուածք. Ուստի՞ եգիտ օձն զյոգնական անունս՝ զաստուածս. իբրու զի մի է ճշմարիտ Աստուած, լինելոց էր ի մարդկանէ բազմաստուածութեան կարծիք. (Փիլ. լին. ՟Ա. 36։)
in the plural number;
often, many times;
cf. Յոգնական.
· Calfa
Կամ որք հմուտ են արուեստի բըժըշկական, ի յոքնակի ծաղկանց լինին հաւաքական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
very talented;
polymathic.
· Calfa
Որ այդքան յոգնահանճարս գտանին ժամանակիս առ խուզմունս իմաստիցն խորս. (Նանայ.։)
Յառաջեալ ի գիտութիւն յոգնահանճար իմաստիցն իրողութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
polyophtalmous;
polyopic;
polyommatic.
· Calfa
Յաճախք ի գիտութիւնս իմաստից ըստ յոգնաչեան (կամ յոգնաչեայն, կամ բազմաչեան) գոլոյ։
very wise, learned, erudite.
· Calfa
Նա ժողովօղ զյոքնիմաստին (կամ յոգն իմաստին՝) անուանեցաւ իսրայէլին (կամ յԻսրայէլին)։ Յունականին ներհուն եղեալ՝ յոգնիմաստիցն մակացեալ. (Շ. յիսուս որդի. եւ Շ. վիպ.։)
to lie down negligently, to throw oneself down heedlessly, to sleep, to stretch oneself down, to repose;
to observe, to watch, to spy, to be on the watch for, to waylay, to lie in wait for, to lay snares or ambushes.
· Calfa
περιεργάζομαι, περιέρχομαι curiositate utor. curiose perquiro, circumeo. Յողն կալ. յողնիլ. թիկնայեց յանհոգս նստիլ. յուլանալ եւ հանգչել, առաւել ի խնդիր լինելով վնասակար հետաքրքրութեան. յառիլ. անկղիտանալ. թարթափիլ եւ դեգերիլ յումպէտս.
not firm, weak, tottering, unstable, unsteady;
inconstant, mutable, vacillating, wavering, versatile, fickle, volatile.
· Calfa
Մեծութեամբ ընչից եւ դիպուածով բաստից՝ երկուց աստուածոց յողդողդաց՝ փռնկացեալ. (Պտմ. աղեքս.։)
inconstancy, instability, levity, versatility, unsteadiness.
· Calfa
Աստի եւ անտի յողդողդումն ալեացն ամբոխեալ շարժէր. (Պիտ.։)
wicked, bad, defective, paltry, wretched, low, vile, sorry;
unseemly, detestable.
· Calfa
Քան զկային, որ ուստի՛ եւ կորզեաց հասկս յոռիս արհամարհանօք. (Եփր. եբր.։)
superabundant, very copious;
abundantly, in large quantities, much, in torrents.
· Calfa
Յորդառատ անձրեւ, կամ գետք շնորհաց, գետ Սուրբ հոգւոյն. (Փարպ.։ Պրոկղ. յոսկ.։ Լմբ. ստիպ.։)
high, acute, shrill.
· Calfa
գրի եւ ՅՈՐԴԵԼԵԱԿ. Յորդութեամբ ելեալ (հնչիւն, ձայն). վերասաստ. շեշտեալ. սո՛ւր. բարձր. սաստիկ.
Աստիճանք են երաժշտական ձայնիցն, յորում յորդելակ ձայնիւ բարձրանան։ Ձեւանայ յորդելեակ հնչումն։ Ասին շեշտք վասն յորդելակ ձայնին, որ եւ վերասաստ ասի։ Սո՛ւր եւ յորդելակ հնչմամբ. (Երզն. քեր.։)
abundance, affluence, superabundance, exuberance;
outflow, overflowing, discharge, torrent, inundation;
յորդութիւն արեան, rivers of blood;
յորդութիւնք պատուհասից, plagues upon plagues;
յորդութեամբ, in torrents, abundantly, copiously.
· Calfa
Երանելիս կոչէ, զի սաստիկ յորդութեամբ զէջս հոգւոյն նոցա պարգեւեաց. (Ներս. մոկ.։)