insects.
τὰ ἕντομα insecta. Կենդանիք մանունք՝ առաւել թռչականք, որոց մարմինք ունին զկազմութիւն միջատութեամբ իւիք աղխաղխից ընդ հաստ եւ ընդ բարակ.
cf. Միջնորդիմ.
Միջնորդին պարտ է առ երկոսինն միջնորդիլ, եւ ածել ի խաղաղութիւն. (Սանահն.։)
intercession, mediation, interposition, intermeddling, intervention;
negotiation, medium;
— վաճառաց, brokerage, brokage, agent's commission;
միջնորդութեամբ, mediately, through the medium of.
cf. Առատաձեռնեմ.
Դու թէ ոստիկան խաղաղութեան էիր եկեալ յարքունուստ, զշինութիւն պարգեւաբաշխէիր սոցա, եւ ոչ զաւերս եւ զխռովութիւն. (Արծր. ՟Գ. 9։)
sack, bag, purse, budget, wallet, satchel;
— զօրաց, knapsack;
— թղթաբերի, courier's bag.
πήρα pera θυλάκιον loculus, sacculus. Պայուսակ. քուրձ քսակ. մախաղ. բակեղէթ. տօպրակ, խուրճ. (լծ. յն. բի՛րա. լտ. բէ՛րա ).
to break the membrane.
Զնոյն ծածկեալ խաղաղեալ մոմակերտ ծեփօքն, ճեփին (մեղուք) անշարժ զշինուածն հաստատել ... զի մի՛ ծանրաբեռն ծանրութիւն մեղերն պարուտակատ լասակոտոր զգուրս մաղոցն առնիցէ. (Վեցօր. ՟Ը։)
surround;
to envelop, to cover, to conceal, to enclose, to shut up;
— or ի բաց —, to strike out, to eliminate, to take away, to retrench, to trim round.
Ոմանք ի հալածանաց առ նա պարուրեցան. զորս՝ իբրեւ զերեւելի այր՝ փրկեաց, եւ հանգուցեալ՝ արձակեաց ի խաղաղութիւն. (Շ. ՟գ. յհ.։)
sling;
swarm of bees;
քարինս արձակել —իւ, to sling.
σφενδόνη funda. իտ. frombola, fromba. որ եւ ՊԱՐՍԱՏԻԿ, ՊԱՐՍԱՏԱԿ, ՊԱՐՍԱՅԱԿ, ՊԱՐՍԷՏ. Փոկ կամ հիւսուած թաթաչափ, յոր ամփոփի քար ողորկ, եւ ի պտոյտքելն ի ձեռաց թողեալ լինի մի ծայր չուանին. որով թռուցեալ քարն ի միջոյ՝ խաղայ ուժգին ի նպատակ. պարսէտ. սափան.
Persian;
—ք, Persia.
σφενδόνη funda. իտ. frombola, fromba. որ եւ ՊԱՐՍԱՏԻԿ, ՊԱՐՍԱՏԱԿ, ՊԱՐՍԱՅԱԿ, ՊԱՐՍԷՏ. Փոկ կամ հիւսուած թաթաչափ, յոր ամփոփի քար ողորկ, եւ ի պտոյտքելն ի ձեռաց թողեալ լինի մի ծայր չուանին. որով թռուցեալ քարն ի միջոյ՝ խաղայ ուժգին ի նպատակ. պարսէտ. սափան.
slinger.
Ամենեքին նոքա պարսաւորք, որ ձգէին քարինս եւ ի մազէ ոչ վրիպէին։ Պատեցան պարսաւորք եւ հարին զնա։ Ամենայն այր պարսաւոր ... քարաձիգ արարին ի վերայն նոցա։ Յուսացան ի կորովս աղեղնաւորացն եւ պարսաւորացն։ Պարսաւորքն եւ աղեղնաւորքն առաջին խաղային. (Դատ. ՟Ի. -16։ ՟Դ. Թագ. ՟Գ. 25։ Յուդթ. ՟Ղ. 8։ ՟Թ. 6։ ՟Ա. Մակ. ՟Թ. 11։)
Persia.
խաղացեալ կիւրոս ի պարսկաստանէ զօրօք բազմօք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
necessary;
suitable;
— է, cf. Պիտիմ;
it is becoming, proper, suitable;
զի՞ եւս — են մեզ վկայք, what need have we of witnesses ?
ի վտանգի պատերազմաց հարկ է առնուլ զանօթս՝ որ չիցեն ինչ պիտոյ ի խաղաղութեան. (Սեբեր. ՟Բ։)
of the same race or family;
homogeneous.
Ոչ միայն իւր ինքեան առնել խաղաղութիւն, այլեւ համացեղիցն եւս (մարդկան). (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Է։)
credit, honour, repute;
renown, fame, reputation, name, glory, celebrity;
news, intelligence, rumour, report, tidings;
արագաթեւ —, flying report, swift, speedy renown;
— բարեաց, good repute;
յեղակարծ, սուտ, չար —, strange, false, ill news;
— մեծ ստանալ, to win a great reputation;
վնասել անձին —ոյ, to damage one's reputation;
աղարտել զ— իւր, to tarnish one's renown;
կորուսանել զ—ն, to get an ill name;
չունել զ—, to be unknown, of no reputation or renown;
աղարտել զ— ուրուք, to blacken or ruin the reputation of;
—ի հարկանիլ, to become public, to divulge;
to become famous, renowned, celebrated, far-famed, to be in vogue, request or fashion;
ձախողակի — հանել or ընթացուցանել զումեքէ, to spread abroad an evil report about one;
— հանել, տարածել, to raise, sow or spread the news;
— ընթանայ, it is said that;
the story runs;
ելանէր, հնչէր, տարածէր, ի դուրս յաճախէր —, the report spread;
— քաջութեանն ընդ ամենայն կողմանս ընթանայր, the fame of his courage spread every where;
եւ ել — զնմանէ ընդ ամենայն կողմանս գաւառին, and there went out the fame of him through all the region round about;
—ի հարեալ է խաղս, this play is very popular;
cf. Շռինդ.
to kiss, to embrace;
*to buss;
— զմիմեանս, to kiss or embrace each other;
— ակամայ, to kiss unwillingly;
ստէպ —, to be always kissing;
— ձեռս, զաջ ուրուք, to kiss the hands;
համբուրեաց ընդ նմա, he kissed him.
Արդարութիւն եւ խաղաղութիւն համբուրեսցին. (Սղ. ՟Ձ՟Դ. 11։)
to make modest or moderate.
to persuade, to induce, to gain or bring over;
to impel, to urge;
to calm, to appease, to reconcile.
πείθω suadeo եւ այլն. Ամոքել. համոքսել. ողոքել. յորդորել. հաւանեցուցանել. խաղաղել.
Համոզեաց զնոսա ի խաղաղութիւն. (Զենոբ.։ Լաստ. ՟Բ։)
Համոզեալ արգելոյր։ Համոզել զնոսա։ Համոզեալ զնոսա խաղաղանալ. (Խոր.։)
persuasive;
reconciling.
Որ համոզէ. խաղաղիչ. խաղաղարար.
Համոզիչ ի խաղաղութիւն մրրկածուփ շարժմանց կացուցար. (Նար. կուս.։)
Armenia.
to request, to ask;
to entreat, to beg earnestly, to beseech, to implore, to solicit, to pray;
to seek, to search;
— օգնութիւն, to implore aid or succour;
շնորհ —, to entreat a favour.
to continue, to persevere, to last, to endure;
to frequent;
ոչ —, to discontinue, to interrupt, to cease;
— յաղօթս, to continue instant in prayer.
Հանապազորդեա՛ մեզ, զի քո խաղաղութիւնդ պահպանեսցէ. (Խոսր.։)
repose;
refreshment, relaxation, recreation;
ease, tranquillity;
convenience, wellbeing, leisure;
pause, rest, intermission, truce, cessation;
station, abode;
tomb;
repose, sleep, death;
quiet, tranquil, peaceful;
—գստեամբ, conveniently, comfortably;
at one's ease or leisure, leisurely;
—գստեան ժամ, compline;
—գստեան շարական եւ աւետարան, hymns and gospel in burial service;
—գստեան պաշտօն, requiem;
— առնուլ, to take rest, to be at rest, to repose;
— տալ, to rest, to repose;
թողուլ ի —գստեան, to leave or let alone;
— առնել բանի, to end a discourse.
ἁνάπαυσις, ἁνάπαυμα, κατάπαυσις requies. Հանգչելն. դադարումն. դուլ եւ դադար. հանդարտութիւն. անդորրութիւն. խաղաղութիւն.
knot;
tie, bond;
station, post, stage, resting-place;
cf. Կայարան;
գորդեան —, the Gordian knot;
knot, joint;
knotty point, rub, difficulty, intricacy, tangle;
note;
վերելից or վերամբարձ, վայրաբեր, ascending, descending node;
գիծ —գուցից, nodal line;
— առնուլ, to make or tie a knot, to knot;
արձակել զ—ն, to untie, to loosen or undo a knot;
լուծանել զ—սն, to untie or cut the knot of a difficulty or question, to delucidate;
— ի —գուցէ փախչել, to flee by post, or by relays of horses.
ՀԱՆԳՈՅՑ Ի ՀԱՆԳՈՒՑԷ. Աղխաղխեալ գոլո ընդ միմեանս. հետզհետէ. ըստ. յն. յաջորդաբար. ἑκ διαδοχής successive, mutuo.
commodious, tranquil, easy;
Quietist.
Անդորրական. խաղաղական. ռմկ. հանգիստ.
cf. Հանդարտահետ.
ՀԱՆԴԱՐՏԱԳՆԱՑ. որ եւ ասի ՀԱՆԴԱՐՏԸՆԹԱՑ, ՀԱՆԴԱՐՏԱՀԵՏ. Որ հանդարտ գնայ. կամ մեղմ ընթացիւք յառաջ խաղալով.
to tranquillize, to appease, to calm;
to render tranquil, to soften;
to be appeased, calmed, tranquillized;
to abate, to be settled, to diminish, to assuage;
to hold one's peace, to keep silence;
to support, to endure, to suffer, to resist, to be able;
— զկիրս, զամբոխեալ միտս ուրուք, to calm the passions, to relieve anxiety.
ՀԱՆԴԱՐՏԵՄ ἠσυχάζω cesso, quiesco. որ եւ ՀԱՆԴԱՐՏԱՆԱԼ. ռմկ. հանդարտիլ. Հանդարտ լինել եւ նստել. շաբաթանալ, հանգչել. խաղաղիլ. դադարել. ցածնուլ. լռել. առանձնանալ. պարապիլ. կամ դեգերիլ.
cf. Հանդարտեմ.
slowly, softly, gently, quietly, smoothly.
tranquillity, stillness, repose, quiet, peace, silence;
phlegm, calmness, coolness, composure;
— կրից, moderation;
— ծովու, calm at sea, calm, smooth sea, dead calm;
— հոգւոյ, մտաց, peace of soul or mind.
ἠσυχία, ἑπιείκια tranquillitas, quies, silentium, modestia. Անդորրութիւն. անխռով վիճակ ըստ մարմնոյ եւ ըստ հոգւոյ. խաղաղութիւն. առանձնութիւն. լռութիւն. հեզութիւն.
solemn, pompous;
spectator, assistant.
θεορός spectator. Հանդիսատես. եկեալն ի տես հանդիսի մրցարանաց կամ խաղուց, կամ տօնախմբութեանց.
account, reckoning, calculation, computation;
— ընտրութեան, exact, correct account;
comparison, likening;
ճիշդ, մանրամասն, վերջին —, accurate, detailed, final account;
բոլորակ, *կլոր —, in round numbers;
խառն —, confused account;
սովորական —, running account, account current;
ի —, on account;
ի — իւր, on one's own account;
ի — or հաշուով տալ, to pay on account;
— առնել, to make out an account;
to calculate;
— տալ, to give an account;
to conform, to agree;
ի — ածել, արկանել, to count, to calculate, to compute, to reckon, to number, to enumerate;
— ցուցանել, ընդունել, քննել, ճշդել, մաքրել or սրբել զ—, to present, to receive, to examine, to verify, to audit an account;
փակել, աւարտել զ—, to close, end or conclude, to settle or balance an account;
մտանել ի — ընտրութեան ընդ ումեք, to be compared, confronted with;
առանց հաշուի, incomparable, matchless;
cf. Կշիռ.
Անդ հաշիւ լեալ վասն սրբոյ վկային ... խաղաղանայր (վէճն). (Ճ. ՟Ա.։)
propitiatory.
Իմումս խռովութեան հաշտարանք։ Յորժամ կացցէ աստուած ի մէջ աստուածոց հաշտարանացն խաղաղութեան. (Նար. ՟Լ՟Ա. ՟Լ՟Է։)
cf. Հաշտեցուցանեմ.
ἑξιλέομαι placo, paco. պրս. ասուտէն. Հաշտ առնել. խաղաղել. հաճել. ի հեզութիւն դարձուցանել. ցածուցանել ի բարկութնէ. կակըղցընել, խաթրրը առնել.
to conciliate, to reconcile, to pacify;
to agree, to make up.
Եւ երբեմն, որպէս Խաղաղել երկուստեք զխռովեալս. ի հաշտութիւն ածել. եւ խաղաղութիւն ի մէջ արկանել. հաշտեցընել.
to be reconciled, to agree, to make peace, to become friends;
մերձ էր արեւն ի —, the sun was about to set.
Գալ կամ դառնալ ի հաշտութիւն. միաբանիլ ի խաղաղութիւն. հաշտըւիլ.
cf. Հաշտումն.
cf. ՅԱՇՏ. καταλλαγή, εἱρήνη, ἁγάπησις , φιλία reconciliatio, pax, societas. Հաշտ առնելն եւ լինելն. հաշտելն. դարձ եւ բարեկամութիւն. խաղաղութիւն. հաճութիւն. սէր. միաբանութիւն.
Խնդրել զհաշտութիւն։ Խօսել ի հաշտութիւն։ Հաշտութիւն խաղաղութեան։ Զխաղաղութիւն հաշտութեան ի մէջ հաստատել։ Հաշտութիւն առնել։ Որով եւ զհաշտութիւնն իսկ ընկալաք։ Զի եթէ մերժումն նոցա հաշտութիւն աշխարհի է.եւ այլն։
to sigh;
ի խորոց սրտէ, to sigh deeply;
— զանլռելի զհեծութիւն, to groan incessantly;
— առ խաղաղութիւն, to sigh for peace.
to arrive at, to attain, to reach;
to catch, to take, to surprise;
to get, to obtain, to gain;
to be destined, allotted or obliged to;
to ripen, to become ripe;
to understand;
— ի վերայ, to comprehend, to conceive, to understand, to apprehend, to catch at;
to penetrate, to break into;
յեղակարծում, յանակնկալս ի վերայ —, to surprise, to catch;
to overtake, to come on like a thunderclap;
— ի պաշտօն, to obtain, to get hold of a place or post;
ի պատիւ —, to rise to dignities, to be promoted to high rank;
— զքաղաքաւ, to assault the city;
— ի վերայ իրաց աշխարհին, to assume the direction of, to take in hand public affairs;
— ի ցամաք, to disembark, to land, to arrive;
— վիրաց, to draw to a head, to gather;
եթէ զնա ոչ —նէ ինձ տեսանել, if I should not happen to see him;
թէեւ մեռանել ինձ —նիցէ ընդ քեզ, even were I to die with thee;
—նէ քեզ դարձեալ մարգարէանալ, you must prophesy anew;
գուցէ —նիցէ քեզ անձրեւ, lest the rain should surprise you;
ծերացեալ հասեալ յարս, old, among the elders;
հասեալ ժամ, present.
Ունէր երիս ողկոյզս հասեալս։ Հասեալ է խաղողդ. (Ծն. խ. 10։ Յայտ. ՟Ժ՟Դ. 18։)
pancratium.
παγκράτιον որ էր Քաջազօր յաղթութիւն ի հնգեակ մրցանս ոլիմպիական խաղուց, մինչեւ անշուշտ հասանել եւ առնուլ զմրցանակն.
stability, firmness, solidity, fixedness, consistence;
constancy, resolution;
strengthening, consolidation, confirmation;
prop, stay, support, base;
affirmation, assertion, acknowledgment, authorization, certifying, approbation, ratification;
solidification;
— երկնից, the firmament;
— մտաց, constancy, firmness of purpose;
— առնուլ, to be vouched for, of a certainty, to prove true, to be confirmed, attested, certified;
հաստատութեամբ, cf. Հաստատ;
հաստատութեամբ եդեալ էր ի մտի, he was resolved, he has taken a resolution, he decided to.
Հաստատութիւն խաղաղութեան։ Ընկեցին ի բաց զհաստատութիւնս իւրեանց եւ զդաշինս։ Ամենայն հաստատութեամբ ետու հրաման։ Հաստատութեամբ զօրութեամբ իմոյ։ Ո՞վ եկաց ի հաստատութեան տեառն։ Բեկանեմ զհաստատութիւն հացի։ Թագաւոր հանճարեղ՝ հաստատութիւն ժողովրդոց։ Հաստատութիւն իմ եւ ապաւէն իմ դու ես։ Ետուր նմա օգնական զեւայ, հաստատութիւն նմա զկինն նորա։ Եհաս թագաւորն յիրացն հաստատութեան վերայ.եւ այլն։
creator, producer.
Բազումողորմ աստուած, եւ հաստիչ խաղաղութեան, հաստատեա՛ զանձինս մեր. (Ժմ.։)
to cut, to cut off, to break;
to carve, to cut;
to divide, to separate;
to retrench, to diminish, to curtail;
to castrate;
to resolve, to decide, to determine;
to cross, to traverse, to pass;
to stop, to interrupt;
— գծից զմիմեանս, to cross one another;
— զծով, to plough, cross or traverse the sea;
— զծով եւ զցամաք, to run over, to over-run or scour both sea and land;
— ճանապարհ, to open, to pave away or road;
to progress towards, to bend one's steps to, to traverse, to travel;
— անցանել, to cross, to traverse, to pass, to travel over or through, to go over;
— ի ստենէ, to wean;
— զծառս, to fell, to cut down;
to clear;
դատ —, to sentence, to judge, to decide;
ական —, to mine, to dig, to hollow;
— զգլուխ, to cut off the head, to behead, to decapitate;
— զանդամս, to cut off limbs, to amputate;
— յարքունիս, to confiscate, to forfeit;
— ի կենաց, to slay, to deprive of life, to kill;
— զանձն ի փափկութիւն, to give oneself up to effeminacy;
ի վատութիւն —, to make a coward of;
— զծարաւ, to quench, to slake the thirst;
— զանձն յիմեքէ, to abstain, to keep from, to refrain, to forbear, to deprive or debar oneself of, to do without, to dispense with;
ակօս —, to plough, to furrow;
— գունդ մի, to detach, to form a detachment;
— լուսոյ զգիշեր, to drive away darkness;
— զբոց հրոյ, to spark, to sparkle, to emit sparks;
— զբանակն, to fray a way, to pass through, to cross;
— զգրիչ, to make a penpop;
գետն զդաշտն —նէ, the river traverses the plain.
Չկարիցես պահել, գոնեա ի փափկութիւնս մի՛ հատանիցես զանձն։ Դու ի ծաղր եւ ի խաղ հատեալ ես։ Հատանիլ ի չարութիւնս, կամ ի յոռութիւնս, կամ յանառակութիւնս, կամ ի պղերգութիւն, կամ ի զարդարանս. (Ոսկ. ստէպ։)
to remove, to separate or detach oneself;
to retire, to go away, to cut and run;
to change one's abode, to emigrate, to colonize, to settle oneself as a colonist or planter.
Նենգողին կարթիւն հատուածեալ ի բաց հերքեցայ։ Հատուածեալ ձայն ողջունի քոյ, հեռացեալդ խաղաղութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ե. եւ ՟Ի՟Ե։)
fields, country;
seed or sowing-time, tillage, ploughing.
Խայծեսցի խաղող ի հարաւունս։ Յորժամ զպտուղ ունկնդրութեան հայցիցէ, հարաւունս կոչէ. (Ամովս. թ՝. 13։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)
cf. Հարեւանցեմ.
Մարդ՝ գէտ աշխարհի, բախտի խաղալիկ, բարի հարեւանցի, կենաց մաշիչ. (Պիտառ.։)
plain, flat, even, level;
polished, smooth;
uniform, alike, equal;
unitedly;
evenly, plainly;
— հաւասար, on a level with, even with;
— եւ ուղիղ հասակ, fine-shaped, of a fine stature or figure;
— առնել, to level, to smooth;
to facilitate;
եղիցին առապարքն ի — ճանապարհս, the rough places shall be made smooth.
Միայն թէ ընդ նմա յուխտ խաղաղութեան միաբան հարթ հաւասար դարձցի. (Յհ. կթ.։)
to start with fear, to be scared, to take fright or umbrage at, to start or fly off, to bound away.
Հարթուցելոց խաղաղարար. (Անյաղթ բարձր.։)
powerful, potent;
strong, vigorous;
monied, rich, opulent, fortunate;
much, abundant;
numerous;
long since, remote, old;
— մի, enough, sufficient, much;
— մի ժամ, ժամանակ, log, a long while or time, a great while;
ի — դարուց, many centuries since;
— մի յառաջ, long time before;
յետ — ժամանակաց, long time after;
— միտք, ingenious;
գունդ —, a strong force;
— ձգմամբ, for a long time;
— ինչ ամաց ի վերայ անցելոց, after many years.
Ունելով ընչ ինքեան գունդ հարուստ։ Ընդ զառ ի վայր թաւալգլոր խաղացուցեալ հարուստ ձգմամբ։ Իբրեւ զսիւն երկաթի ի մէջ հարուստ խարսխաց. (Արծր. ՟Գ. 8։ ՟Դ. 9։ ՟Ե. 2։)
usual, common, ordinary, customary, habitual, familiar.
Ոչ տայր ըստ սովորականին արագախաղացն լինել հոլովմամբ։ Զանբնական իւս՝ բնականս կացուցանէ, եւ զանսովորս՝ սովորականս. (Պիտ.։)
theirs;
of those.
Առաքինեացն եւ խաղաղասիրացն, եւ սոցայցն հակառակի անխնայ արարողացն չար։ Շնութեան եւ գողութեան, եւ համանման սոցայցն կամ սայց ասացեալ չարեաց. (եւ այլն. Պիտ.։)