workman, artisan, operative;
labourer, husbandman;
weaver, help, succour, aid;
helper, assistant, auxiliary;
fellow;
cause, author;
— պատմութեան, additional professor of history;
— լինել, cf. Սատարեմ.
Բազում վարձէր իւր օգնականս եւ սատարս, որով զիւր չարախօսութիւն յառաջ վարել կարասցէ։ Եգիտ սատար մահաթոյն իւրում չարմտածութեանն զայրն զդիւազգեաց։ Բազում ինչ է սրբութիւն սատար լինել անօսրութեան, որպէս աղօթք՝ տքնութեան։ Սատարք ելով շինութեան. (Բուզ. ՟Դ. 15։ Փարպ.։ Եղտշ. ՟Ա. Պիտ.։)
to help, to assist, to aid, to cooperate, to contribute, to serve;
to do, to labour.
(Իսկ Ել. ՟Լ՟Զ. 2. յօրինակս ինչ՝ սատարեալ, ըստ ընտիր ձձ. եւ յն. պիտի՝ կատարեալ։ Որպէս եւ (Արծր. ՟Բ. 6.)
cf. Սատր.
ՍԱՏԵՐ եւս եւ ՍԱՏՐ, տեր. Բառ յն. լտ. ստատիր. στατήρ stater . պ. սադիր, սիդիրշ իսդիր. (ըստ Մենիսքեայ՝ ալթը պուլուգ տիրհէմ. Նոյն է ընդ Դիդրաքմեայ. δίδραχμον , δραχμή διπλόη . Չորեքդրամեայ. կրկին երկդրամեան. արծաթի դրամ, որպէս եւ կշիռ ինչ, որոյ ծանրութիւն իցէ չորից տրամից. բայց լայնաբար վարի եւ որպէս դրաքմէ, այն է յն. տրախմի՛, այսինքն դրամ կամ տրամ. եւ սիկղ. տե՛ս (Ծն. ՟Ժ՟Գ. 15։ ՟Ի. 14։ ՟Ի՟Գ. 15։ Մտթ. ՟Ժ՟Է. 27. եւ այլն։)
form, fashion, manner, resemblance;
custom, habit, usage;
յայնմ —ի, in that state;
ըստ —ի, so as, as;
այսպիսի —իւ, so, in such a manner.
Այլ սարս է գրոց զմինչդ դնել յանյայտական ժամանակի։ Մինչն սարաս է աստուածային գրոց՝ եդեալ սահման անհասկանալի. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. սղ.։)
deacon;
servant, minister;
աւագ —, archdeacon.
Վասն քո սարկաւագ եղեւ յայնժամ, մինչ զգեցաւ ղենջակ, եւ լուաց զոտս աշակերտացն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
cf. Սարկաւագարան.
Քահանայապետն մինչդեռ է իսարկաւագատունն. (Մաշտ.։)
vestry-room, vestry.
Քահանայապետն մինչդեռ է իսարկաւագատունն. (Մաշտ.։)
deaconess;
abbess.
διακονίσσα, ἠ διάκονος diaconissa, famula. Կին պաշտօնեայ, կամ կուսան սպասաւոր ի գործս ինչ եկեղեցւոյ. եւ Մայր վանից կուսանաց. տես եւ ՍՊԱՍԱՒՈՐ.
cf. Սարսատիմ.
ξηραίνω, ἁποξηραίνω arefacio, sicco. Չորացուցանել. ցամաքեցուցանել. ցամաքեցուցանել (մինչ ի ճարճատումն կամ ի պատառումն սարսմամբ).
cf. Սարսռալից.
Անբնակք մնացին (մասունք ինչ երկրի) յաղագս ստէպ ստէպ սարսռալի հասեալ կալաւ զերիկամունս ամենայն մարդկան. (Օրբել.։)
mournful, dreary, doleful, sad.
Որ ինչ գործէ կամ առթէ զսուգ.
cf. Սգալի.
Որ ինչ ունի զտեսակ՝ զձեւ եւ զնշանակ սգոյ.
in mourning;
mournful;
սուգ առնուլ —օք, to wear mourning.
ՍԳԱՒՈՐ, եւ ՍԳԱՒՈՐԱԿԱՆ. πενθηρής, πενθηκός lugubris. Որ ինչ անկ է սգոյ, եւ սգաւորաց. սգատեսակ. տրտմական.
mourning;
grief, pain.
Տայ հուր եւ զորդունս ի մարմինս նոցա, եւ լացցեն նոքա ի սգման մինչեւ յաւիտեան. (Յուդիթ. ՟Ժ՟Զ. 21։)
cf. Սեւաստէ.
Թագաւորէ կայսր սեբոստոս սկտաւիոս, որ եւ աւգոստոս. յորմէ հետէ՝ աւգոստեանք, եւ սեբաստեանք անուանեցան թագաւորք հռովմայեցւոց. (Շիր. քրոն.։) Այլ ի յետին դարս ի մէջ յունաց Սեւաստոս եղեւ անուն ինչ պատուոյ իշխանաց։ Տես եւ բռ. յտկ. ան. Սեբաստիա, եւ Սեբաստիան գունդ։
cf. Սեւաստոս.
Թագաւորէ կայսր սեբոստոս սկտաւիոս, որ եւ աւգոստոս. յորմէ հետէ՝ աւգոստեանք, եւ սեբաստեանք անուանեցան թագաւորք հռովմայեցւոց. (Շիր. քրոն.։) Այլ ի յետին դարս ի մէջ յունաց Սեւաստոս եղեւ անուն ինչ պատուոյ իշխանաց։ Տես եւ բռ. յտկ. ան. Սեբաստիա, եւ Սեբաստիան գունդ։
cf. Սեխաստանի.
Իբեւ խուղ մի մրգապահաց ի սեխաստանի. եւ արդարեւ սեխաստանեօք լի էր տեղին մինչեւ ցայսօր. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
melon-bed.
Իբեւ խուղ մի մրգապահաց ի սեխաստանի. եւ արդարեւ սեխաստանեօք լի էր տեղին մինչեւ ցայսօր. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
banker, changer;
տալ or արկանել զարծաթ ի —ս, to place money in a bank at interest, to put out money to interest.
Սեղանաւորք էաք, եւ ի միասին էին ամենայն ինչք մեր. թուի վաճառակից եւ սեղանակից։
cf. Սեղանակից.
Սա զայն խնդրէ՝ որ ինչ օգուտն իցէ սեղանորդացն, եւ նա՝ որ ինչ վնաս իցէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 17։ 1)
close, dense, compact, firm, strait, narrow, compressed, confined.
Արտաքինք զլի ինչ եւ զսեղմ անուանեն հաստատութիւն։ Ինչ՝ որ թանձր եւ սեղմ եւ խոնաւ իցէ, ի խոնարհ հակէ իջանել։ Սեղմ են ոսկերք փղաց. (Վեցօր. ՟Գ. ՟Թ։)
densely, closely, strictly, narrowly.
Ձիւնն յորժամ սաստկապէս թափի իվայր, տաղտարափ կոչի. եւ մինչ սեղմապէս, ձիւն կոչի. (Ոսկիփոր.։)
sepia, cuttle-fish.
Է կենդանի ինչ, զոր սեպեանս կոչեն, զորմէ ասեն՝ թէ զամենայն գոյն փոխէ. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
cf. Սեպհականապէս.
որ եւ ՍԵՊՀԱԿԱՆԱՊԷՍ. իբրեւ սեպհական ինչ իւր. տիրապէս.
appropriation;
propriety;
attribute, attribution;
nobility.
περιουσία, ἱδίωμα peculium, opes, res familiaris, proprietas ἱδίωσις appropriatio. յատկութիւն. եւ Սեպհական ինչ. բնիկ ժառանգութիւն. պայազատութիւն. ազատութիւն.
Զծննդեանն ազատ սեպհականութնիւ (որդւոյ)։ Գիտել, թէ զինչ է առանձին սեպհականութեամբ հոգին սուրբ. զի անուանեալ կոչին բազում հոգիք. (Սեբեր. ՟Դ։ Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
generic;
general, universal;
genitive.
Բնականն որ հոմանունակի ասի փայտ, իսկ սեռականն՝ յատուկ ինքեան, որպիսի՝ կիպարիս։ Կապեալ բեւեռեցին՝ ի քառաթեւ սեռականին (այս ինքն յազգ ինչ փայտի). (Անյաղթ բարձր.։ Մագ. ոտ. խչ.։)
of an universal or resplendent form (the Cross).
Զանազանի ի չուրս եղանակս, բնական, սեռական, ձեւական, իմացական. ըստ որում քառաթեւ խաչն՝ որ էր սեռ ինչ փայտի, ձեւովն է տարածեալ ընդ ամենայն կողմն աշխարհի.
round or spherical.
Զերկինս գործականեցեր անճառապէս՝ ջրային, սեռաձեւ, ամպայարմար, իբրեւ զառագաստս ինչ տարածեալ ըստ օդս, հովանաւորեալ անմեայնի. (Ճշ.։)
axle, axis, pivot.
γνήσιος genuinus ἅκρατος, ἁμιγής purus, merus, simplex, sincerus. Որ ինչ է ի բու՛ն սեռի՝ անմասն յօտար խառնուածոյ. հարազատ. անխառն. պարզ. յստակ. զուտ անապակ. ջինջ. բու՛ն. անկեղծ. եւ սերտ, հոծեալ.
Սեռն իմն յստակութեամբ հրեղենաւն նորոգին իւրաքանչիւր մարմինք յարուցելոցն։ Այնքան սեռն եւ լի լուսով երեւի (խաչ), մինչ յաղթահարէ լոյս նորա զամենայն լուսաւորս. (Շ. բարձր.։)
clean, pure, clear, limpid;
sincere, true, simple.
γνήσιος genuinus ἅκρατος, ἁμιγής purus, merus, simplex, sincerus. Որ ինչ է ի բու՛ն սեռի՝ անմասն յօտար խառնուածոյ. հարազատ. անխառն. պարզ. յստակ. զուտ անապակ. ջինջ. բու՛ն. անկեղծ. եւ սերտ, հոծեալ.
Սեռն իմն յստակութեամբ հրեղենաւն նորոգին իւրաքանչիւր մարմինք յարուցելոցն։ Այնքան սեռն եւ լի լուսով երեւի (խաչ), մինչ յաղթահարէ լոյս նորա զամենայն լուսաւորս. (Շ. բարձր.։)
kind, race, species;
sex;
cream;
— գինեմրրոյ, cream of tartar;
gender;
գեղեցիկ —, the fair sex, womankind;
գալ ի ծնունդեւ ի —, to increase and multiply.
Սերոցն, եւ թուոցն, եւ հոլովիցն։ Հոլովք եւ թիւք միայն լինին, բայց զսերոցն ոչինչ նշանակէ. (Հին քեր.։)
to multiply, to reduce into one kind.
ՍԵՐԱՒՈՐԵԼ կամ ՍԵՌԱՒՈՐԵԼ. Սերել. բազմացուցանել. եւ Վերածել ի սեռ ինչ՝ որոշելով զնշանակութիւն բառին.
to procreate, to beget, to engender, to give rise to, to propagate.
Կենդանի ինչ, որ ունիցի ազդումն (զգայութեան), եւ այսպէս առնունի ջուրքն ծնանել եւ սերել. (Վեցօր. ՟Է։)
today, this very day;
— եւ վաղիւ, զ— եւ զվաղիւ, today and tomorrow.
Այս կամ զայս տիւ մինչեւ ցերեկ. այսօր. ցերեկ. աս ցորեկ, ասօր.
gleaning, gathering or picking up seeds;
babbler, tale-bearer, telltale;
— լինել, to criticize, to find fault with, to censure.
Զինչ կամիցի սերմանաքաղս այս խօսել. (Գծ. ՟Ժ՟Է. 18։)
Ամրացոյց քսսավ, զի մի լիցի դիւրին սերմանաքաղ թռչնոց առնուլ ինչ ի նմանէ. (Վեցօր. ՟Է։)
fit to be sown.
σπόριμος sativus. Որ ինչ կարէ սերմանիլ. սերմանաւոր. ցանելու, ցանուելու.
to sow, to disseminate, to spread or cast the seed;
to procreate;
— սերմն, to seed;
ժամանակ սերմանելոյ, seed-time or sowing-time.
Մինչ ի ՟Ժ՟Դ ամն, յորժամ կարէ զաւակ սերմանել. (Բրսղ. մրկ. ըստ Փիլոնի։)
to play the telltale, to babble.
Յոլովս դեռեւս առ այսոքիւք եւ այլ ինչ սերմնաբանեսցես, եթէ կամիս բարդել. (Առ որս. ՟Գ։)
seminal;
spermatic.
σπερματικός spermaticus, seminalis, in seminis modum, sativus. որ եւ ՍԵՐՄԱՆԱԿԱՆ. Որ ինչ հայի ի սերմն (ըստ ամենայն առման).
truthful, veracious;
true, real, veritable;
etymologist.
ἕτυμος, ἕτιμος verax, verus ἁκριβής certus, accuratus. Որ խօսի զճշմարտութիւն, կամ զհաւաստիս. եւ Որ ինչ է հաւաստի՝ ստոյգ կամ անվրէպ.
Ոչ գտանի ստուգաբան պատմութիւն ինչ։ Որոց ճշմարիտ եւ ստուգաբան անուն է տեսակքն. (Փիլ. բագն.։)
to tell the truth;
to verify, to explain;
to trace the etymology or derivation of a word.
Են բազում անուանք առ մեզ ընտանեգոյն յայլոց լեզուաց եւ ի մերձակայից, որք ոչ ստուգաբանին. եւ եթէ կամեսցի ոք, ոչ ուղիղ թեւակոխեսցէ, այլ՝ խորթս ստեղծանէ. եւ ո՛չ է բազմաց զսա գիտել, բայց իմաստնոց։ Եւ ի պարսկաց բազում ինչ հասարակորդ է լեզուիս մերոյ, սոյնպէս եւ մեր առ նոսա. զոր եթէ ստուգաբանէ ոք, մեծապէս սխալէ. քանզի բազում անգամ մեր իսկ տեսեալ է ստուգաբանել մերոցս զայսպիսիս, որք այլոց լեզուաց են, որք իմաստունք կարծեցեալ էին, եւ այն յանհմտութենէ լեզուաց։
etymologically.
Զի՞նչ է առխթելն. ստուգաբանօրէն յեղանակաւ առ դ նախդիր. իսկ խթեալ զնաւն, որպէս խթանաւ ինչ զգրաստ ընդոստուցանելով առ ճեպ փութոյն. (Ոսկ. գծ.։)
truly.
Ոչ եւս գիտասցէ ստուգաբար. (Արիստ. առինչ.։)
cf. Ստուգապէս.
Որպէս թէ ստուգիւ ինչ հասու ժամանակացն կարիցէ ոք լինել։ Չունին ստուգիւ զհամար զհնոցն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
certainty, verity, assurance, verification.
Ասաց զամենայն իրսն ստուգութեամբ։ Ստուգութեամբ ինչ գրել տեառն իմում ոչ ունիմ։ Ստուգութեամբ ասեմ ի քրիստոս, եւ ոչ ստեմ.եւ այլն։
to speak darkly, with a veiled meaning.
Թէպէտ եւ անվաւեր ի նոցանէ գրեցեալքն ասացան, այլ բազում ինչ եւ առ ճշմարիտն ստուերաբանեն. (Արծր. ՟Ա. 11։)
sketch, draught, outline;
draughtsman, pattern-drawer.
σκιαγράφος umbrae descriptor, aliquid adumbrans. Գծագրօղ եւ նկարագրօղ զնմանութիւն ինչ ստուերակերպ.
Առաջինքն ամենայն՝ ստուերագիր նկարագրութիւն էր՝ մինչ ի գալ ճշմարտութեանն. (Շ. բարձր.։)
Ի ստուերագիրսն՝ որ սպիտակագրովն եւ սեւագրովն որ ինչ գրէ ոք, մարդ կոչի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
shady, shadowy, obscure;
figurative, symbolical;
cf. Ստուերանիստ.
Ամենայն ինչ՝ որ ստացական է, չէ մնացական, այլ ստուերական է, փոփոխական եւ ապականացու։ Հայել ի մեծութիւն ստուերականս, եւ ի փառս ծաղկընկէցս։ Հովիտ հանճարոյս ստուերական։ Ի սուտ եւ ի ստուերական գիտութենէ շինեն աշտարակ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ Բրսղ. մրկ.։ Նար. ՟Հ՟Ը։ Եւագր. ՟Լ՟Ա։)
to be covered with shadow, immersed in shade, darkened, obscured;
to grow cloudy, dark.
Փառացն վայելչութիւն ստուերացաւ։ Մի՛ լիցի ստուերացեալ լուսոյդ երախտիս։ Գիշերոյ նմանեալ ստուերանամք յայնպիսի լուսոյնյ։ Սեռն եւ ճշմարիտ լոյս, եւ ստուերանալ ոչ ունի որպէս զգալի լոյսս։ Զի մի՛ յայն ամենավայելուչ հայացողութենէն ստուարեսցի։ Աղաւաղեալ ստուերանայ։ Եղէ ստուերացեալ, որպէս մնասցէ սակաւ ինչ նշմար աւերածի. (Նար. ՟Ի՟Դ. ՟Հ՟Ը։ Սարգ. յկ. ՟Դ։ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. պտրգ.։ Ճ. ՟Ա.։)
slavish, servile.
Որ ինչ հայի ի ստրուկս կամ ի ստրկութիւն. (Նար. խչ.։)