to raise, to raise up, to cause to appear;
to erect, to set upright;
to awake, to wake up, to arouse;
to revive, to resuscitate, to bring to life again;
to stir up, to excite, to suscitate, to cause to revolt, to agitate, to move, to provoke;
to raise, to build, to elevate, to erect, to set up, to construct;
— զաւակ, to give sons or posterity;
զօր —, to raise troops, to make levies of soldiers;
— հողմ ի ծովու, to cause a wind to blow on the sea;
— վրէժխնդրութիւն, to take revenge or vengeance;
— բանս, to circulate false reports;
— զամբաստանութիւն, to accuse, to charge;
cf. Թշնամի.
Հանգեաւ իբրեւ զառիւծ. եւ ո՞ յարուցանիցէ զնա։ Տեսանիցես անկեալ ի ճանապարհի, յարուցանելով յարուսցես ընդ նմա։ Յարուցանել դատաւորս, կամ մարգարէս։ Հողմ հիւսիսոյ զամպս յարուցանէ։ Եւ Տէր յարոյց հողմ ի ծովուն։ Յարուցանել բանս, կամ հալածանս, կամ սատան, կամ վրէժխնդրութիւն։ Զամենայն երիտասարդս յարուցից ի վերայ նորա. եւ այլն։
increase, increment;
multiplication.
նոյն ընդ վ. (=ՅԱՒԵԼՈՒԱԾ) ըստ ՟ա. նշ.
cf. Յաւէժ.
Քեզ յաւէժաբար հնչմամբ ընդ հոգեղինացն դասս վերերգեսցուք. (Շար.։)
to be perpetual, to last for ever.
Ոչ կայ մնայ, եւ ոչ յաւեժանայ։ Սիրեացն զանցեալ ժամանակն երեւեցուցեալ. իսկ սիրէրն միշտ յա՛ր է, եւ ընդ նմին յաւէժանայ. (Փիլ.։)
perpetuity, eternity.
Եւ նոյն միշտ լինի ընդունողին յամենայն յաւիտենից յաւէժութեան. (Նիւս. երգ.։)
admirable, most wonderful, stupendous, marvelous.
evergreen.
Խուսափել ընդ յաւէտուղէշ տնկովքն (կամ տնկոյն). (Թէոդոր. մայրագ.։ եւ Գանձ.։)
cf. Յաւէժ;
— քաջք, immortal heroes.
Միւսանգամ յարուցեալք՝ յաւերժ կեանս ընդունելոց եմք, ի Քրիստոս Յիսուս՝ անպակաս եւ անյաջորդ. (Ճ. ՟Գ.։)
to ravish, to carry off by force, to carry away with violence, to snatch, to bear off;
to usurp;
to rob, to pillage, to ravage, to plunder;
— զմիտս, to charm, to enchant, to attract, to ravish or carry away the senses;
— զանձն, to escape, to be saved or liberated;
— զսիրտ, to enrapture, to captivate or enslave the heart;
յինքն —, to appropriate, to usurp, to occupy ore possess illegally.
(որ ըստ հին մեկնչաց քերականի ստուգաբանի, Յափ շատ արկանել. գուցէ լաւ եւս՝ յափ շուտով կամ շտապաւ ձգել. եւ անշուշտ նոյն ընդ ռմկ. գափըշմագ, գափմագ. լտ. գա՛փդօ ). ἀρπάζω , διαρπάζω, συναρπάζω rapio, diripio եւ այլն. Կապտել ի բաց. բռնի կորզել. շորթել. յանկարծ քարշել. բուռն հարկանել. աւազակել կամ յայտնի գողանալ. առնուլ եւ փախչել. տե՛ս եւ Հափափել, որ է յափըշտակել զկին, կամ առեւանգել. խլել, ուրիշի ձեռքէն հանել. պ. րիւպուտէն. լտ. րա՛փդօ. յն. արփա՛զօ. իսկ իտ. ռուպա՛րէ, գողանալ)
cf. Յափշտակող.
Սա ընդ յափշտակել զմեծութիւնն՝ առ ոտն հարկանէր զյափշտակիչսն. (Իսիւք.։)
ravisher, spoiler;
ravenous, rapacious;
charming, delightful, ravishing, bewitching.
Սա ընդ յափշտակել զմեծութիւնն՝ առ ոտն հարկանէր զյափշտակիչսն. (Իսիւք.։)
cf. Եղանակ;
season;
chapter;
custom, habit, deportment, bearing, manners;
աղջիկ ոմն —աւ գովելի, a praiseworthy girl;
—աւ իմն, in any manner or way, anywise;
որով —աւ, how ? in what manner ?
ընդ քանի —ս, in how many ways ?
ընդ երկուց —աց, in two ways;
ընդ հինգ —ս, in five ways;
եւ ոչ միով —աւ, in nowise;
—աւ կոչման նրան, according to his vocation;
որով or որպիսի եւ իցէ —աւ, in whatever way it be, in all ways, some way or other.
to convert, to change, to transform;
to degenerate;
to translate.
Զբնականագոյն զպէտսն յանբնականագոյնսն յեղափոխեալ։ Բնաւորեալ է բնութիւն ընդհանուր լուսոյ յիւրն յեղափոխել զտեսողաց տեսութիւն. (Մագ. ՟Ե. ՟Կ՟Ե։)
change, mutation, conversion, transformation, transmutation;
revolution;
vicissitude;
alternation.
Յանկարծակի յեղափոխութեամբ զարմացոյց զայնոսիկ՝ որ ընդ իւրն էին. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
cf. Յեղափոխութիւն;
catastrophe;
շրջաբերական —, roving, wandering.
Ողորմելի յեղափոխմամբ նուաստացաւ։ Կեալ շրջաբերական յեղափոխմամբ (ընդ աշխարհս). (Արծր. ՟Ա. 1։ ՟Գ. 13։)
cf. Յեղյեղեմ.
Միտք միշտ յեղյեղուն, ամենապատիկ ընդունելով փոփոխմունս։ Կայ մնայ ի նմանութեան՝ ոչ յեղյեղեալ։ Որք զկնի երկնի են, յեղյեղլիք եւ փոփոխելիք են. (Փիլ.։)
change, alteration, mutation, conversion;
— խօսից, tautology, repetition;
ոտից —, step, pace;
յեղյեղմունք արեգական, the tropics;
յեղյեղմունք ժամանակաց, changes or vicissitudes of the seasons.
Ոչ մի ինչ ոչ ընդունելով յեղյեղումն եւ փոփոխումն։ Ոչ մի ինչ ոչ գոյացեալ յեղյեղումն՝ ոչ ըստ մարմնոյ եւ ոչ ըստ մտացն։ Յեղյեղմունս առ ի վատթարն առնուլ։ Տարերցն ի միմեանս փոփոխումն եւ յեղյեղումն. (Փիլ. ստէպ։)
Ջուրք ինքնասանձ եղեալ՝ ընդ կրուկն դառնային, եւ դէզադէզ յեղեղմամբ կուտակեալ. (Պրոկղ. յայտն.։)
cf. Յեղյեղումն;
— սրոյ, rotation of a sword;
յեղմունք լուսնոյ, the phases of the moon.
Յեղումն կրել։ Յեղումն ընդունել. (Անյաղթ սահմ. եւ Անյաղթ ստորոգ.։)
setting, mounting, enchasing;
fitting in, mortising;
insertion, intercalation;
connexion, concatenation.
to drive in, to force into or penetrate, to fasten in, to fix, to force down, to plunge;
to pierce, to prick, to run through;
to temper iron or steel, to caseharden;
— զձեռն, to stretch, to extend or hold out the hand;
— զձեռն յարիւն ուրուք, to imbrue the hands in the blood of;
մխեաց զդաշոյնն ի լանջս նորա, he has plunged the dagger in his heart;
cf. Ձեռն.
Մխեցից զձեռս իմ ի կողս նորա։ Բե՛ր զձեռն քո, եւ մխեա՛ ի կողս իմ։ Մխեսցէ յիւղ զոտն իւր։ Ոտք քահանայիցն մխեցան յեզր ջրոյն յորդանանու։ Որ մխեաց ընդ իս զձեռն իւր ի սկաւառակդ։ Որ մխեաց ընդ իս ի սկաւառակդ.եւ այլն։
to be consoled or comforted mutually.
Առ ի հաստատել զձեզ, այսինքն է՝ մխիթարակից լինել ձեզ վասն ընդ միմեանս իմոյ եւ ձերոդ հաւատոց. (Հռ. ՟Ա. 12։)
consoler, comforter;
the Comforter, Paraclete, Holy Ghost.
Մխիթարիչ եւ քաւութիւն անուանի որդի. քանզի կարգեաց զամենեսեան ընդ խնամով հօր. (Պրպմ. ՟Լ՟Բ։)
comfort, consolation, solace;
balm, balsam.
παράκλησις, παραμυθία, -ιον consolatio. որ եւ ՄԽԻԹԱՐ. Մխիթարանք. բան եւ գործ մխիթարիչ. սփոփութիւն. հանդարտութիւն սրտի. յորդոր. յուսադրութիւն. քաջալերութիւն խառն ընդ աղերս. արգահատանք.
to plunge, to sink, to drive, to rush, or dash into water, to duck;
— ախտիւ, to plunge headlong into vice.
Մխրճել (կամ մխրճտել). (սուզանել ընդ ջրով. Հին բռ.։)
(Պետրոս ի ծովն) իջեալ մխրճէր. քանզի երկեաւ։ Յորժամ այնու ախտիւ մխրճեալ ընդ ջրով կայցեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 25. եւ 15։)
incest;
lechery, lewdness, lust.
Եթէ ոք ի մծղնէութեան գտցի։ Ապա թէ ինքն եւս ընդ ընտանիսն ի մծղնէութիւն գտցի. (Կանոն.։)
reins, loin, haunch, flank.
Ծառայ՝ որ ընդ ունկն ոչ լսէ, ընդ մկանունսն տան լսել նմա (գանիւ). (Եզնիկ.։)
Թռուցեալ ի վերայ ծովուն մկանաց (կամ մկանց ջուրցն) ալեաց կուտակելոց։ Ի վերայ մկանանցն (կամ մկանաց) ի լիւղ անցանէր ընդ գետն եփրատ. (Ագաթ.։)
the back;
swell, waves, billows;
հարկանել ընդ —նս, to beat, to flog, to flagellate, to scourge;
բառնալ ի վերայ մկանանց, to load, to put a load on the back.
to turn up one's nose, to nose;
to laugh at, to mock, to make game of.
ՄԿԹԱՄ կամ ՄՔԹԱՄ. (լծ. ընդ յն, միգդիրի՛զօ ). μυκτηρίζω naso suspendo, subsanno, derideo. Ունչս առնել. յընչաց քերել. ծաղրել. այպն առնել.
spoiled by mice or rats.
Նոցա մկնապիղծ կերակուրն. (Շ. ընդհանր.։)
to christen, to baptize;
to wash, to purify by ablution;
to bathe;
— զկաթն, զգինի, to put water into milk, wine;
վերստին —, to rebaptize.
Զմկրտութիւն արեանն ընդ քեզ մկրտեցան. (Գանձ.։)
(գրի եւ հնչի Մկրտել. բայց գտանի գրեալ եւ ՄԿՐԸՏԵԼ. որպէս լծ. ընդ Մխրճել, եւ ընդ մաքրոտել. βαπτίζω baptizo. ի յն. βάπτω . թ. պաթըրմագ. mergo, immergo, tingo, lavo եւ φωτίζω illumino (որ է լուսաւորել). ... Ջրով լուանալ եւ մաքրել. մխել ի ջուր ի լուացումն. կր. լուանիլ, մաքրիլ։ Անխտիր ասի զմկրտութենէ յովհաննու, եւ քրիստոսի, եւ զլոկ լուացմանէ, եւ զջրացանութենէ. եւս եւ զմարտիրոսութենէ.
Մկրտեցար արեամբդ քով։ Մկրտութեամբ արեան ընդ քեզ մկրտեցան։ Մկրտեալք արեամբ իւրեանց.եւ այլն։
Ե՛րթ լուա՛. եւ էջ նէեման, եւ մկրտեցաւ ի յորդանան եօթն անգամ ընդ բանին եղիսէի։ Մկրտէր ի բանակի անդ յաղբիւրս ջուրցն ըստ օրինի հրէիցն (յուդիթ), եւ իբրեւ մկրտէր, կայր յաղօթս։ Եթէ ոչ բռնալիր լուանան զձեռս, հաց ոչ ուտեն. եթէ ոչ նախ մկրտին, ոչ ուտեն։ Զարմացաւ, զի նախ ոչ մկրտեցաւ յառաջ քան զճաշ։ Ամենեքին ի մովսէս մկրտեցան՝ յամպն եւ ի ծովն։ Մկրտին վասն մեռելոց. եւ այլն։
baptism;
washing, ablution, purification;
martyrdom.
Մի հաւատք, մի մկրտութիւն։ Թաղեցաք ընդ նմին օրինակի կեցուսցէ մկրտութիւնն.եւ այլն։
Կոչեմք մկրտութիւն (յն. վաբդիսմա ), իբրեւ ընդ նմին թաղեալք ի ջուրն զմեղսն. եւ լուացումն (յն. լուդրօն ) իբրեւ զմկրտութիւն (յն. է՛գբլիսին ). (Ածաբ. ի մկրտ.։)
Մկրտութեամբ արեան ընդ քեզ մկրտեցան. (Շար.։)
to choke, to stifle, to suffocate, to strangle;
to pain, to grieve, to vex, to torment.
suffocating, stifling, oppressive, sultry.
Անցուցանել ընդ կենսաբեր օդդ՝ ելանել ի մղձկուտ ի վնասաբեր կայանս աստեղաց. (Պտմ. վր.։)
cf. Մթանամ.
Մղտացաւ օդս ընդ ամենայն աշխարհ. (Ժող. հռոմկլ.։)
to remain, to stay;
to stop, to wait, to expect;
to hope;
to rest, to be at rest;
to last, to consist, to hold out;
cf. Բարեաւ, cf. Խաղաղութիւն, cf. Կամ.
ՄՆԱԼ. λείπομαι, καταλείπομαι եւ այլն. linguor, relinquor եւ այլն. Պահիլ, ապրիլ. տեւել, կամ թողեալ լինել որպէս մնացորդ. յաւելեալ լինել. ուստի ՄՆԱՑԵԱԼ ՝ է նոյն ընդ մնացորդ, յաւելուած որպէս նշխար.
Ջնջեցան յերկրէ, եւ մնաց միայն նոյ, եւ որ ընդ նմա էին ի տապանի անդ։ Ոչ մնաց ի նոցանէ եւ ոչ մի։ Ոչ մնաց կանաչ. որ ինչ իւրեանց մնացեալ էր՝ վաճառէին։ Ուստերքն ձեր եւ դստերք ձեր, որ ի ձէնջ մնացեալ են։ Զնեղեալ եւ զմնացեալն յիսրայէլէ։ Որդիք մնացելոց ժողովրդեան քոյ։ Զմնացելոց տանջանաց լցցեն զպատիժս, եւ այլն։
Զի՞ այնչափ ծնգիցիմք ընդ չկայսս եւ ընդ չմնալիս. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
to coo;
to wail, to groan, to cray;
մնչէ աղաւնի, the dove coos;
to sigh after, to long or burn for, to covet eagerly.
μελετάω, -ομαι meditor, curo, declamo φθέγγομαι vocem edo. Մրմռալ ընդ ունչս վարանական հոգովք. մռնչել. մրմնջել. ձայնել որպէս մունջ. խփեալ շրթամբք մեղմիկ հեծել. ի խորոց հառաչել հոգալոգ.
to cultivate, to till, to plough, to manure;
to cultivate;
to administer, to furnish, to supply;
to serve, to wait on.
ՄՇԱԿԵԼ. Մատակարարել. տնտեսել. (որպէս թէ մատակարարն իցէ նոյն ընդ մշակարար, ըամ արբանեկօղ եւ մատուցանօղ, եւ այլն)
cultivation, husbandry, tillage, agriculture;
culture, cultivation;
servitude.
Ազատեաց ի չար մշակութեանց բանսարկուին. (Շ. ընդհանր.։)
in perpetual darkness, always in the dark.
always running or flowing, falling continually.
Ջերմագոյն եւ անընդմիջելի մշտազեղ արտասուօք. (Սկեւռ. լմբ.։)
cf. Մշտագոյ.
trodden continually, frequented;
— ճանապարհ, thoroughfare, public way.
Ումեմն զնեղն եւ զանկոխն ընտրել բազմաց. եւ այլում զընդարձակագոյնն եւ զմշտակոխն. (Յիշատ. ի լմբ.։)
wailing constantly;
continually begging, praying, beseeching.
Մշտամռունչ հեծեծանօք ընդ աստուած խօսէին. (Ճ. ՟Ը.։)
always lighted or burning.
Անշիջանելի պահեցէ՛ք զճառագայթս աստուածութեանն մշտավառ առաքինութեամբ. (Շ. ընդհանր.։)
shaking, agitating, moving constantly;
always tempest-tost or tempest-beaten.
perpetually, eternally, to eternity, for ever, without end.
Անմեկնելիք մշտնջենաբար ընդ աստուածն բանում միացեալ մարդկայինքն. (Խոսրովիկ.։)
cf. Մշտնջենաւորական.
ἁείναος, ἁέναος, ἁένναος , ἁείδιος, αἱώνιος sempiternus, perpetuus, perennis, aeternus μόνιμος permanens, stabilis διηνεκής, συνεχῶς continuus եւ իբր մ. εἱς το διηνεκές, διηνεκῶς in perpetuum jugiter. որ եւ ՄՇՏՆՋԵՆԱԿԱՆ. Որ կայ եւ մնայ միշտ. յաւիտենական. եւ Մնացական. տեւողական. հաստատուն. անդադար, եւ շարունակ. անընդհատ. յաւէժաբար.
Նշոյլ է մշտնջենաւոր լուսոյն։ Մշտնջենաւոր է՝ որ լուծանելոցն է զիս։ Լերանց կամ բլրոց կամ բազկաց մշտնջենաւորաց։ Կայ մնայ քահանայ մշտնջենաւոր։ Մշտնջենաւոր նստաւ ընդ աջմէ աստուծոյ։ Միով պատարագաւ կատարեաց զսրբեալսն՝ ի մշտնջենաւորս։ Մշտնջենաւոր կապանօք պահեաց ի խաւարի։ Եղիցին հիմունք քո մշտնջենաւորք ազգաց յազգս.եւ այլն։
cf. Մշտնջենաբար.
διηνεκῶς perpetuo, jugiter. որ եւ ՄՇՏՆՋԵՆԱՒՈՐԱՊԷՍ. Մշտնջենաբար. մշտնջենապէս. յաւէժաբար. յաւիտեան. միշտ եւ հանապազ. անընդհատ. միշտ միօրինակ.
to perpetuate, to eternize;
to last perpetually, to be for ever;
to be perpetuated;
to continue, to exist, to be extant;
to persist, to persevere.
Ի փայտից անփտից տապանակն. այն՝ որ ընդ նմա մշտնջենաւորանալն կարէր. (Փիլ. ել. ՟Բ. 53։)
perpetuity, perpetuation, continuation, permanence, eternity.
ἁειδιότης, τὸ ἁείδιον aeternitas եւ այլն. μονή perennitas, perseverantia. որպէս Յաւիտենականութիւն աստուծոյ անսկիզբն անվախճան. եւ որպէս անկատարծ տեւողութիւն սկսելոցն. մնացականութիւն. հանապազորդութիւն. եւ ἁποσχόλασις vacatio, studium. անընդհատ պարապումն.