white haired.
Սպիտակ եւ պայծառ հերովք եկւ ալեօք.
Երեւալ աստուած հայր՝ նմանեալ առն սրբոյ պատուականի, եւ լուսահեր ծերունւոյ. (Պիտառ.։)
of happy memory.
resplendent, brilliant, sparkling, glittering, twinkling.
Որ ճաճանչէիբրեւ զլոյս. որոյ ճաճանչք են լուսապայծառ. լուսանշոյլ. ճառագայթարձակ.
Նշոյլք նորա լուսաճաճանչ եւ գեղեցիկ են քան զլուսնի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ջահիւք բորբոքելովք, եւ ամենայն լուսաճաճանչգնդիւն. (Կորիւն.։)
Լուսաճաճանչ պայծառութիւն ի նմա. (Փարպ.։)
Գումբէթս ոսկէզարդս եւ լուսաճաճանչ. (Արծր. ՟Ե. 7։)
Որդանց իմն փոքրկանց յաւուրս ամարայնոյ լուսաճաճանչ իմն ծագել հրամայեցաց ի մարմնոց անտի. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Լուսաճաճանչ.
ի Բառէս ճամուկ, (պ. ճամէ, ճամ, այսինքն զգեստ. կամ Աճեցուն ազիմ. ազկըն) քան թէ ի ճեմելոյ. Լուսազգեաց. լուսակիր. լուսեղէն. լուսահրաշ.
Գերազանցեալլուսաճեմ ճառագայթիւք. (Անան. եկեղ։)
Ընդ անմարմնոցն հոյլսն լուսաճեմ տարերցն (լուսաւորաց երկնից) զգոյնս արեանանեղին։ Լուսաճեմբնակարան կարեաց՝ խորան դասուց հրեշտակաց։ Երկնանման լուսաճեմ խորան. (Շար.։)
any opening to admit light;
sky-light, window, casement, dormer-window.
Մուտ լուսոյ. լուսանցոյց. պատուհն, կամ երգ, ընդ որ լոյսն եւ շողն մտանէ ի ներքս ի տունն.
ըստ լուսամտին (յն. լուսոյ) առաջին գնացիցն. (Եզեկ. ՟Խ՟Բ. 10։)
Լոյս եւ շող յարեգակնէ իջանէ, մտանէ ընդ ամենայն երգս եւ ընդ լուսամուտս. (Կանոն.։)
Հայեցեալ ընդ լուսամուտ դրանն. (ՃՃ.։)
Պատուհանս ի կողմանէ ոչ եթող, այլ ի ձեզուանէ երգս լուսամուտս. (Վրդն. սղ.։)
sun-shade, blind;
lamp-shade.
to be light, to be daylight, to dawn;
մինչեւ լուսասցի օր, till tomorrow's dawn, till daybreak, tomorrow;
օրն լուսանայ, daybreak begins to appear;
լուսացաւ նոցա ի Բլէւնա, they arrived at Plewna with day-break;
եւ շաբաթ լուսանայր, and saturday commenced to appear;
յառաջ քան զաւուրն, before day-break.
դիմ. ԼՈՒՍԱՆԱՅ. διαφαύσκω, ὐποφαίνω illucesco, subluceo. ծագեզ լուսոյ առաւօտու. այգանալ աւուր. լուսնալ. աղարմագ.
Մինչեւ լուսասցի օր։ Լուսացաւ նոցա ի քեբրոն։ Իբրեւ օրն հինգօրեայ շաբաթուց լուսանալ կամէր։ Եւ օրն էր ուրբաթ, եւ շաբաթ լուսանայր. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 36։ ՟Բ. Թագ. ՟Բ. 32։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 35։ Ղկ. ՟Ի՟Գ. 54։)
ընդ լուսանալ միաշաբաթին. (Շար.)
Որ ի կիրակէն լուսանայր. (Յհ. կթ.։)
Եւ ծագեալ լուսոյ արեգական. արեւը բացուիլ, Ծաթիլ.
Արեգակն զերիս ժամս խաւարեցաւ, եւ ապա լուսացաւ. (Եփր. համաբ.։)
photography, photograph;
photographer;
photographic.
Ներկեալ լուսով, կամ իբրեւ զլոյս. լուսազարդ. Լուսագեղ. Լուսափայլ. Լուսակազմ.
Ի քո դէմս լուսանկար փրկութիւնքս այսոքիկ յանկեալ առ լցան. (Նար. խչ.։)
Եղծանելով զնախատպին պատկերի լուսանկար գեղեցկութիւնն. (Գր. հր.։)
Լուսանկար կոչարան։ Առագաստ լուսանկար. (Անան. եկեղ։)
to photograph.
lynx;
ունել աչս լուսանունս, to be lynx-eyed.
that permits the light to pass;
cf. Լուսամուտ.
ὐπόφαυσις sublucidum;
hiatus, quo lux transit;
fenestra. Պատուհան կամ երդ, որ զլոյսն արտաքին անցուցանէ ի ներքս ի տունն. լուսանցք. լուսամուտ.
Պատուհանքն վանդակապատքն լուսանցոյցք շուրջ զերեքումք վասն հայելոյ։ Ըստ լուսանցուցացն, եւ ըստ մտից պտշգամացն. (Եզնիկ. ՟Խ՟Ա. 16։ ՟Խ՟Բ. 11։)
Խցին զլուսանցոյց պատուհանս։ Ըզլուսանցոյցս շողախաղացս. (Արծր. ՟Դ. 12։ ՟Ե. 6։)
Տեառնագրեա՛ քո անուամբդ զլուսանցոյց երդ յարկիս. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
լուսանցոյց բանտին, զի զլոյս մի՛ տեսցեն. Լուսանցոյց յարկին յապակոյ. (Յհ. իմ. եղեղ։ Ճ. ՟Ա.։ Լմբ. պտրգ.։)
Լուսանցոյց. պատուհան՝ որ զլոյսն ի տունն նցուցանէ. (Լծ. նար.։)
margin;
— բնութեանց, the eyes;
գրել ի —ս, to make marginal notes.
cf. Լուսագնաց.
Որոյ շաւիղք, հետք եւ գնացք են լուսաւոր. լուսասփիւռ. լուսագնաց. եւ Առաքինափայլ. պայծառափայլ. եւ Անմոլար.
լուսաշաւիղ ճառագայթաաւէտ սուրբ նշանդ. (Յհ. կթ.։)
Լուսաշաւիղ վարուք յերկինս վերանալ. (Խոսր.։)
Լուսաշաւիղ ճանապարհ առ աստուած հնազանդութիւն. (Յհ. իմ. յիշ. կանոն.)
Զլուշաւիղ թողեալ ճանապարհ՝ հետեւեցան կուրաշաւիղ գնացիւք. (Մագ. ՟Ա. ՟Կ՟Ե։)
Ճոխաբար հետեւեցան լուսաշաւիղ ընդ պողոտայն։ Լուսաշաւիղ յերկինս ելին հողանիւթեայ սուրբ հրեշտակին. (Շար.։)
cf. Լուսազարդ.
լուսով պաճուճեալ պճնեալ զարդարեալ. լուսանկար. լուսահրաշ.
Մի՛ այլայլեսցի յինէն դրոշմդ լուսապաճոյճ։ Պսակս լուսապաճոյճս։ Արքայութեանն ժառանգողի նշան լուսապաճոյճ։ Զլուսապաճոյճ գաւիթ տաճարիդ. (Նար. ՟Կ՟Ե. ՟Հ՟Թ. եւ Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։)
Կողոպտեաց ի լուսապաճոյճ զգեստիւք պատուական։ Որպէս փեսայ ի յառագաստի՝լուսապաճոյճ զգեստիւք նազելի. (Գանձ.։)
Լուսապաճոյճ բանքն տասնութիւք. (Տօնակ.։)
photometer.
photometry.
brilliant, bright, luminous, resplendent.
Պայծառ որպէս զլոյս, կամպայծառացեալ լուսով. լուսափայլ. պայծառափայլ. լուսաւոր, մաքուր, փայլուն, յստակ, եւ յայտնի. անաղօտ.
Լուսապայծառ թագիւ պճնելոցն. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)
մարիամ լուսապայծառ։ Լուսապայծառ հրշտակիննստելով. (Շար.։)
Նշանակելով զլուսապայծառառ աստուածութեանն բարձրութիւն. (Երզն. մտթ.։)
Լուսապայծառ իմաստիւք լոյս եղելոց աշխարհի համածագօղ գոլով. (Շար.։)
Յորում մեկնին միտք բանիցն լուսապայծառ վերլուծութեամբ. (Երզն. մտթ.։)
full of light;
— լուսին, full moon.
Պատարուն լուսով. Լուսալիր. լուսայեղց. լուսաբոլոր.
Իւղս այս լուսապատար խնկալիր։ Վայելչագեղ լուսապատարն պայծառութեամբ. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. առաք.։)
Ի զենման գառինն լուսապատար լուսինն սկսանի պակասիլ. (Անան. ի յհ. մկ.։)
spectroscope.
that gives light, that illuminates.
պարգեւիչ լուսոյ, կամ ունակ պարգեւաց լուսոյ. լուսաձիր.
Նշան, կամ խաչ լուսապարգեւ. (Նար. խչ.։ Միսայէլ խչ.։)
that has a luminous crown;
glory, nimbus, halo.
Լուսով կամ լուսեղէն պսակաւ պսակեալ.
Լուսապըսակ քոց վկայիցն. (Շ. այբուբ.։)
Լուսապսակացն տօնիւս պայծառացեալ հաւատացեալք պսակողին. (Շար.։)
Լուսապըսակ թագիւ պերճական։ Լուսապըսակ մանկանցն երամին. (Գանձ.։)
surrounded with light, splendid, bright, luminous.
որոյ սահմանն կամ բոլոր իսկութիւնն է լուսալից. ընդունարան լուսոյ աստուածութեան. աստուածընկալ.
Յորում աճեցոյց զբոյսն օրհնութեան ի լուսասահման անդաստանին անարատութեան. (Նար. կուս.։)
furnished with divine light;
illustrious, brilliant
սնեալ ի լոյս կամ լուսով, այսինքն ընդ ձեռամբ յիսուսի.
Երկնընթաց գիտակք եւ տիրահաստատք. (Նար. առաք.։)
that sheds light, resplendent, shining, radiant.
Որպէս զլոյս սփռեալ. եւՍփռօղ զլոյս. լուսացնուղ կամ որոյ լոյսն է ծաւալեալ ընդ ամենայն տեղիս.
Լուսասփիւռ հրահոսան վտակք զքոյդ արբեցուցանեն վտակ. (Խոր. հռիփս.։)
Զլուսասփիւռ զհաւատս առաքելական ծաղկեցուցանէր. (Յհ. կթ.։)
burning, shining, luminous.
Որոյ լոյսն՝ճրագն՝ լապտերն է վառեալ. կամ Որպէս զլոյս վառեալ. լուսաբորբոք.
Հանդերձ լուսաւառ ղամպարաջահ վարուք իմաստուն կուսանաց. (Խոր. հռիփս.։)
Ռահեալ սրբոցըն լուսաւառ Շ. (յիշ. առակ.։)
illumination.
Վառումն լուսոյ. պայծառութեան լուսազարդ. լուցմունք ճրագաց.
յեկեղեցի նոյնթէս լինի լուսաւառութիւն մինչեւ յաւիտեան. (Վրդն. ել.։)
lithophotography.
surrounded by a bright array;
— երկնային թռչունք, angels.
(եթէ չիցէ գրելի Լուսատու) Լուսաւոր ըստ իմիք, կամ պայծառ մասն լուսնի իբր թափաւցիկ. որ ըստ կարծեաց ոմանց յառջնոց այսպէս բացատրիւր.
Այն որ դէզն երեւի ի լուսին, այն երկիր է, եւ լուսատն՝ ծով. (Շիր.։)
որոց տարմն այսինքն բազմութիւնն է լուսազգեաց.
Լուսատարմիկ եւ երկնային թռչունք, այսինքն է արդարոց եւ գերաշխարհիկ սրբոց երամքն. (Կիւրղ. աղ.։ Կիւրղ. խչ.։)
lucid, very clear.
լուսանիւթ. լուսեղէն. եւ Տարրացեալ լուսով. լուսալիր.
Ի լուսատարր օդոց. (Ուռպել.։)
wishing for, longing for light.
Տենչօղ եւ ցանկացօղ լուսոյ.
Խաւարաւ ըմբռնեալս, կամ միայն առանց այսորիկ լուսատենչիկս եւ կարօտս. (Սարկ. քհ.։)
that sees the light (eye);
of brilliant aspect.
Յորժամ եւ լուսերես աչքն. (Նար. երգ.։)
Փայլատակմանց ճառագայթիւք լուսատեսօք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
like the light, clear, bright, brilliant;
beautiful.
φωτοειδής luciformis, lucidus. Որ ունիցի զտեսակ՝ զտեսիլ՝ կամ ղնմանութիւն լուսոյ. Լուսատեսիլ. Լուսաձեւ. լուսամպ. լուսի նման.
Լուսատեսակ ճառագայթ, կամ առանձնաւորութիւն սերովբէի, կամ բարեզարդութիւն. (Դիոն.։)
Լուսատեսակ զօրութիւն, կամ ամպ, պատմուճան, զգեստ, առաքինութիւն, խոստովանութիւն, փառք. (ՃՃ.։ Խոր. հռիփս.։ Գանձ.։ Սարգ. ստէպ։)
Կամ Պայծառ տեսլեամբ. գեղեցիկ.
Պատանեակս լուսատեսակս՝ սպասաւորս ուրախութեան. (Արծր. ՟Ե. 7։)
լուսապէս. պայծառապէս.
Զհոգին նորոգեն օր ըստ օրէ, եւ լուսատեսակ զարդարեն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
cf. Լուսատեսակ.
Լինի իմն առ նուրբ եւ լուսատեսիլ զգալի բնոթեան, մոտաւոր բնութեան ընտանութիւն. (Նիւս. կազմ.։)
Յառաջընթաց փայլումն լուսատեսիլ աստեղն. (Շար.։)
Լուսատեսիլ ծագմամբ. (Մաշտ.։)
Զարհուրեալ տագնապեցան հովիւքնի լուսատեսիլ հրեշտակին ճառագայթիցն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Լուսատեսիլ շուշան ողջախոհութեան. (Երզն. լուս.։)
Բանն լուսատեսիլ՝ նախ խոհականաւն խոկոյ, եւ ապա գործէ զխոկացեալն. (Տօնակ.։)
Շնորհաշաւիղք, եւ լուսատեսիլք. (Նար. առաք.։)
Երկաթն երկաթով սրբի ի ժանգէ, եւ լուսատեսիլ վայելէ. (Լմբ. առակ.։)
cf. Լուսատեսակ.
Աստեղայ լուսատեսիկ նշան կենսատուխաչին։ Զլուսատեսիկ եւ զերկնաւոր պսակն. (Փարպ.։)
cf. Լուսատեսակ.
Որ ունի զտիպ եւ զնմանութիւն լուսոյ. լուսակերպ. լուսատեսակ.
Որով յառաջինն փայլեսցէ լուսատիպ կերպարան. (Գր. հր.։)
Լուսատիպ զարմանազան նկարեցան. (Շ. միշտ էիդ.։)
that gives light, enlightening;
— լինել, to teach, to enlighten, to illuminate;
— աշտարակ, light-house;
—ք, the stars.
φωτοδότης luminis dator φωταγωγός collustrator. տուօղ լուսոյ. լուսաւորիչ (զգալի, կամ իմանալի լուսով)
Արարեր զարեգակն լուսատու տուընջեան, զլուսին եւ զաստեղս լուսատու գիշերոյ. (Ժմ.։)
Քար լուսատու եւ մածագին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Չիղջ ոչ կարէ համբերել լուսատու ճառագայթից արեգական. (Եփր. համաբ.։)
այս է գնացք լուսնին. եւ ո է նա աստղ լուսատու, այլ հայելի է ընդունակ լուսոյ, եւ ունի զլոյսն յարեգականէն. (Սարկ. տոմար.։)
Ի նմա է ճշմարիտ լուսատու առավնորդն։ լուսատուն մոլորելոց. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Ե։)
Փառաւորէր զաստուած, եւ զլուսատուն քրիստոս. (ՃՃ.։)
Ընդ օձաբնակ խաւար գըբին, յոր լուսատուն էր իմ անձին. այսինքն սուրբ լուսաւորիչն. (Յիսուս որդի.։)
Լուսատուն ցեղի՝ մերոյս ամենի զազգէն պարգեւի. (Գանձ.։)
Բեւեռեաց զլուսատուս ի աստատութեան. այսինքն զլուսաւորս. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
իսկ (Նար. կուս.)
Ծածուկ հաւաքման բանին իբր լուսատու ձորձով պատեցար. իմա՛ լուսափայլ, շողշողեալ, պայծառ։
ԼՈՒՍԱՏՈՒ ԼԻՆԵԼ. φαίω luceo եւ այլն. Լոյս տալ. ծագել. լուսաւորել.
Եդ զնոսա աստուած ի հաստատութեան երկնից՝ լուսատու լինել յերկիր. (Ծն. ՟Ա. 17։)
Սեամբ հրոյ լուսատու լինել նոցա. (Ել. ՟Ժ՟Գ. 21։)
Ճրագ մի, լուսատու լինել տան ի գիշերի. (Եզնիկ.։)
Առաքեցան լինել լուսատուք տիեզերաց։ Եղեն լուսատուք տիեզերաց. (Շ. մտթ.։ Շար.։)
ոչ միայն լուսաւորեալք, այլ եւ լուսատուք յոքունց եղիցին. (Տօնակ.։)
window, casement;
baptistery;
—ք, the eyes.
Որպէս Պատուհան. լուսամուտ. լուսանցոյց. լուսանցք.
Ընդունարան կամ գործի լուսոյ եւ լուսաւորութեան, որպէս Աչք.
Առ սակաւ սակաւ նուաղին լուսարանք մարմնոյն. (Նար. խրատ.։)
Ձեռն եդեալ բժշկաց զլուսարանս նոցա. (Ասող. ՟Գ. 7։)
Զանթիւ եւ զանհամար զաչացուսն, զորոց զլուսարանս խաւարեցուցին։ Առաքեաց դահլիճ, որ եկեալ խաւարեցոյց զլուսարանս նոցա։ Խաւարեցուցին զլուսարանս նորա. (Լաստ. ՟Բ. ՟Ե. ՟Թ։)
Մո՛յծ ընդ բացեալ լուսարանին՝ զ՝ի գոյն ոսկւոյ սուրբ աղաւնին. (Յիսուս որդի.։)
Զմուտս լուսարանի պատուհանին անձկութեան նշուղիցն. (Նար. ՟Ծ՟Բ։)
Նկատէր զլուսարանս պատուհանացն (վառ վառիա)։ Արարին երրորդ լուսարանս բաղանեացն. (ՃՃ.։)
Եւ որպէս φωτιστήριον. baptisterium. Աւազան մկրտութեան (որ կոչի եւ Լուսաւորութիւն). մկրտարան. եւ Եկեղեցի.
ելեալ նստաւ առ լուսարանսն. (Վրք. ոսկ.։)
Ի սմին աղօթանուէր լուսարան կենաց փրկութեան բարեաց։ Որպէս յիջումն լուսարանի սուրբ աւազանին՝ լուացմամբ մարմնոյ. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Ղ՟Գ։)
sacristan, vestry-clerk, sexton.
Պաշտօնեայ եկեղեցւոյ՝ լուցիչ ճրագաց եկեղեցւոյ. կամ վերակացու տաճարի. (Ճշ.։)
screen, fire-screen;
shade.
ԼՈՒՍԱՐԳԵԼ. (կամ Լուսարգելլի) Արգելիչ լուսոյ կամ լուսաւորաց. անշարժ կացուցիչ յընթացից զարեգակն եւ զլուսին.
Յեսու նաւեայ՝ տիպ անորակն (յիսուսի), ի գայիսոնն այն լուսարգելին. (Գանձ.։)
sun-lit, bright, splendid.
Լուսափայլ. լուսաճաճանչ. հաղորդ լուսոյ արբւոյն.
Լուսարբի ամպով առ ի նոցանէ պատուեալ համբարձար. (Նար. կուս.։)
cf. Լուսաւորեմ.
Լուսաւորել. լուսատու լինել (այլոց, կամ անձին)
Արի՛ ասէ, եւ լուսացո՛, որ նստիսդ ի խաւարի. (Գէ. ես.։)
Առնել, զի լուսացի այգն. այգն. զգիշերն ի գլուխ հանել. կենալ ինչուան ի լուսանալ.
Զօր սուրբ կերակրէին հսկելով յերեկոյէ առանց քնոյ լուսացուցանէին յեկեղեցւոջն յաղօթս. (Վրք. հց. ՟Ը. ձ.) (տպ. անցուցանէին)։
clear, bright, brilliant;
luminaries, stars;
apostles, prophets, doctors;
— առնել, cf. Լուսաւորեմ.
φωτεινός lucidus λαμπρός splendidus. Ունակ լուսոյ յիւրմէ. եւ Հաջորդ լուսոյ. (որ զգալի եւ որ իմանալի) պայծառ. լուսափայլ անաղօտ. Մաքուր. ջինջ. յստակ. փայլուն. եւ Լուսատու.
Ամպ լուսաւոր։ Լուսաւոր եւ անթառամ է իմաստութիւն. (Մտթ. ՟Ժ՟Է. 5։ Իմ ՟Զ. 13։)
Լուսաւոր պսակք, կամ ականք. կամ պայծառութիւն, վառումն. կամ զգեստ, ճանապարհ, վարդպետութիւն, արդարութիւն, պատուիրան, վարք, միտք, խորհուրդ, բան. (Յճխ.։ Զենոբ.։ Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Խոսր.։ նար։ Մագ. եւ այլն։)
լուսաւոր է ոսկին. (Եփր. ծն.։)
Զմորոյ լուսաւորուեանցն լուսաւոր վերակացոկէ. այն է սուրբ լուսաւորիչն. (Խոր. ՟Բ. 89։)
լուսաւոր աւնզանաւն. (Յճխ. ՟Բ։)
Եւ են ներհակք. սրպէս լուսաւոր, եւ կոյր քանզի մին է լուսաւոր իբր յունէլոյն. (Դամասկ.։)
ԼՈՒՍԱՒՈՐ ԱՌՆԵԼ. φωτίζω illumino. Լուսաւորել լուսատու լինել. պայծառացուցանել. Յայտնի լինել.
Իմաստութիւն առն լուսաւոր առնէ զերեսս իւր. Լուսաւոր առն է զամենայն մարդ՝ որ գալոց է յաշխարհ։ Լուսաւոր զաչս սրտից։ Լուսաւոր առնէ զտղայս։ Լուսաւոր առնել զամենեսին, թէ զինչ տնտեսութիւն խորհրդոյն։ Որ լուսաւոր առնիցէ զգաղտնիս խաւարի։ Լուսաւոր արար զկեանս եւ զանեղծութիւն ի ձեռն աւտարանին. եւ այլն։
Զմարմնաւոր աչացտեսութիւն լուսաւոր առնէ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
ԼՈՒՍԱՒՈՐ, ւորք. գ. φωστήρ luminare. Լուսատու կամ լուսաւորիչ մարմինք յերկինս. աստեղք, մանաւանդ արեգակն եւ լուսին.
Զերկուս լուսաւորն զմեծամեծս. զլուսաւորն մեծ, եւ զլուսաւորն փոքր. (Ծն. ՟Ա. 14։)
կարգեցեր զլուսաւորս ի պէտս։ Լուսաւորքն լբրեւ ճրագունք լուցեալք։ Զերկինս լուսաւորօքդ։ Զլուսաւորսն խաւարեցուցեր. կամ լուսացուցանելով. (Ագաթ.։ Եզնիկ.։ Պիտ.։ Շար.։ եւ Խոր.։)
Ի խոնարհիլ լուսաւորին (ընդ երեկս)։ Ի սպառումն լուսաւորին մեծի (ի մուտս արեւու). (Տօնակ.։)
Նմանութեամբ՝ Առաքեալք, մարգարէք, վարդապետք եւ այլն.
Առաքեցեր զսիրելի զմարգարէսն յերկիր, որ եղեն լուսաւորք յերկրի. (Ագաթ.։)
Առաջնորդեցայց ի լուսաւորացն ի տեառնէ կոչեցելոց գալ ի գիտութիւն ճշմարտութեան. (Պիտ.։)
Աստեղապէս ուղղիչք եւ առաջնորդիչք, պայծառափայլ լուսաւորք. (Նար. առաք.։)
Երկու լուսաւորք երկակի երկնի (յակ. մծբ. եւ գր. լուս) (Նար. մծբ.։)
Յորոց միջի երեւիցիք իբրեւ լուսաւորք յաշխարհի. (Փիլիպ. ՟Բ. 15։)
very luminous, most splendid;
—, —ս ad. clearly, evidently, in the clearest manner.
φωτεινότερος lucidior. Առաւել լուսաւոր. պայծառագոյն.
Զի՞նչ լուսաւորագոյն քան զարեգակն. (Սիրաք. ՟Ժ՟Է. 30։ Իգն.։)
Զի քեզ լուսաւորագոյնընդելուցանիցես պսակ։ Լուսաւորագոյն եւսառաջնորդութիւն զազգի զայլոց գտանել։ Որ քան զճառագայթսն եւ լուսաւորագոյն էր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։ եւ Ոսկ. գով. պօղոսի.։)
Կամ Յստակագոյն. պարզագոյն. յայտնագոյն.
Լուսաւորագոյն բանիւք, կամ իմացուածովք. (Պիտ.։ Յհ. իմ. երեւ.։)
Լուսաւորագոյն բարբառ վկայութեան մատուցանեմ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
λευκότατα lucidissime, apertissime. Կարի հստակութեամբ. յայտնագոյնս. բացայայտագոյն.
Լուսաւորագոյն ինձ զկանխագէտ տեսութիւնն զեկուցանէր. (Պիտ.։)
Լուսաւորագոյնս պատմէ, կամ աւանդէ. (Ագաթ.։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Լուսաւորգոյն եւ՛ս ասէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Դ։)
Ե՛ւս լուսաւորագոյն ասէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
enlightened-mind;
intelligent.
որ եւ ԼՈՒՍԱՄԻՏ. Լուսաւոր մտօք. լաւիմաց. եւ բարեսէր. ըստ յն. εὕνοος, εὕνους.
Թարգմանի լուսաւորամիտք. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 41։)
clearly.
որ եւ ԼՈՒՍԱՒՈՐԱԲԱՐ. լուսաւորապէս. եւ Յայտնապէս.
Վերակացու լինել լուսաւորապէս հօտին քրիստոսի. (Ագաթ.։)
Լուսաւորապէս ուսուցանել, կամ ցուցանել, կամ յայտ առնել. (Փարպ. Եւագր. Գէ. ես.։)
աստուածային հրամանք յաղթողականք լուսաւորապէս յայտնութեամբ ազդեալ երեւէին. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
to illuminate, to make light, to render clear, to brighten;
to enlighten, to illumine;
to light, to kindle;
to make serene;
to restore to sight, to open the eyes of;
to manifest;
to shine, to glitter, to sparkle, to brighten.
Ամենայն աշխարհ պայծառացեալ լուսով լուսաւորէր. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 19։)
φωτίζω illumino, illustro. եւս եւ ըստ յն. չ. λάμπω, φαίνω, φαίνομαι splendeo, luceo, appareo. Լուսով զարդարել. պայծառացուցանել. լուսաւոր առնել. լուսատու լինել. փարատել զխաւար զգալի կամ իմանալի. լոյս տալ աչաց կամ մտաց.
Ճրագն նշողիւք լուսաւորիսցէ զքեզ։ Քաղաքին չէին պէտք արեգական լուսնի, զի լուսաւորեսցեն զնա։ Լոյսն արդարութեան ոչ լուսաւորեաց զմեզ։ Դու տէր լուսաւորեսցես ինձ զխաւար իմ.եւ այլն։
Լուսաւորել զաս կուրին, կամ զկոյրն. զաս հոգւոյ կամ սրտից. զխաւարեալս մեղօք։ Լուսաւորեա՛ եւ զիս հոգւով։ Անճառ լուսով լուսաւորապես զհաւատացեալս. (Ոսկ.։ Նանայ.։ Լմբ.։ Նար.։ Շար.։)
կամ կր.
Լուսաւորեա՛ց լուսաւորեա՛ց երուսաղէմ, զի հասեալ է լոյսքո։ Ես. (կ. 1։)
Արեւու ծագեալ, եւ ոչ լուսաւորիմ։ Լուսաւորեսցին ի սոյն տեսարանք աչաց. (Նար. ՟Կ՟Բ. ՟Ղ՟Բ։)
Եւ ծագել. ցաթել. որ եւ ՃԱՌԱԳԱՅԹԵԼ.
Լուսաւորե ի յիս վերստին զծագումն անստուեր հրաչից գիտութեան աստուածութեան քո։ Լուսաւորեա՛ ինձ զողորմութեանդ քո ճառագայթ. (Նար. ՟Ժ. ՟Լ՟Դ։)
Եւ Յայտնել. ցուցանել. ծանուցանել. պարզել. բացայայտել. բանալ. Ոչ լուսաւորէր մեզ զայն ամենայն. (Դտ. ՟Ժ՟Գ. 23։)
Տե՛ս զիարդ լուսաւորեաց զգոյութիւն երից անձանցն հաւաստի. (Ագաթ.։)
Արարչիդ բան լուսաւորեաց։ Զանպակաս լրութիւն անհասիդ յայտնեալ աշխարհի լուսաւորեցեր։ Իմաստք արուեստից բարձրեալ բժշկիդ բարեհռչակեալ լուսաւորեսցին. (Նար. ՟Հ՟Ա.. ՟Ղ՟Գ. եւ ՟Թ։)
Զամենայնծածուկ տեսութիւնս խորհրդոց լուսաւորէ ի ձեզ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Ահաւասիկ լուսաւորեաց զպատրուակաւ ասացեալսն. Յաւելուած բանիս լուսաւորէ զասացեալսդ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Փայլել. ծագիլ. երեւելի կամ յայտնի կամ յայտնի լինել. փայլիլ.
Այնպէս լուսաւորեսցէ լոյս ձեր առաջի մարդկան։ Լուսաւորեցան երեսք նորա իբրեւ զարեգակն. (Մտթ. ՟Ե. 16։ ՟Ժ՟Է. 2։)
Եւ լոյսն ի խաւարի անդ լուսաւորէ. (Յհ. ՟Ա. 5։)
ի հօրէ զմիտսն լուսաւորեալ՝ ասէ ցնա, դու ես քրիստոս. հելլենաբանութիւն է, կր. հանդերձ հյց. խնդրով. φωτισθείς τὴν διάνοιαν որ ըստ հյ. ասելի է, մտօք կամ ի միտս։
cf. Լուսաւորեմ.
Տալ լուսաւոր լինել. Փայլեցուցանել.
Լուսաւորեցուցանէ զանձն որպէս զարեգարն. (Մեսր. երէց.։)
Կամ չ. ըստ յն. λάμπω refulgeo. ծագիլ. փայլիլ.
Ինքն լոյս ծագեաց, եւ լուսաւորեցոյց. եւ ոչ նոքա նախ ընթացան եւ եկին ի լոյսն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)
illuminator;
սուրբ Գրիգոր՝ — Հայաստանեայց, St. Gregory, the illuminator of the Armenian nation.
φωτιστήρ, φωστήρ, φωταγωγός, -ών , ἑπιφαύσκων iluminator, illustrans եւ այլն. Լուսաւորօղ. լուսատու. որ լուսաւորէ զգալի կամ իմանալի լուով. ուսուցիչ լուսաւոր վարդապետութիւն, պայծառացուցիչ. դարձուցիչ ի խաւարէ ի լոյս. կրթօղ ի հաւատս, եւմկրտօղ եւ ծնօղ յորդիս լուսոյ։ Քանզի ասի զլուսաւորաց երկնից.
Կամ թէ ո՞չ տեսանիցեմք զարեգակն լուսաւորիչ՝ նուաղեալ. (Յոբ. ՟Լ՟Ա. 26։)
Զաստուածոյ. եւ զբանէն աստուծոյ։
ընկալան զլուսաւորիչ հուր կենդանութեան, այսինքն զբանն աստուածոյ։ ինքն սրբութիւն սրբոց՝ լուսաւորիչ է բանական բնութեանս միշտ. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Ա։)
Զաստուածածնէ.
Լուսանըկար ծընօղ անմահին լուսաւորիչ ազգիս մարդկային. (Գանձ.։)
Զհրեշտակաց.
Զայս ուսանէր աստուածաբանն (եսայի) ի լուսաւորչէն իւրմէ հրեշտակէ։ Գերազարդիցն նոցա հանճարոց մեք անգիտանամք, եւ յաւէտ զի զնոցայսն ա՛յլ լուսաւորչի եւ զգացուցչի եմք կարօտ. (Դիոն. երկն.։)
Զքահանայից, եւ զվարդապետաց.
Լուսաւորիչքն՝ վերագոյն վարդապետութեամբ, որպէս քահանայք, եւ սարկաւագունք. (Մաքս. ի դիոն.։)
Պայծառացան այսօր սուրբ եկեղեցիք լուսաւորչօք կենդանեօք։ Որ երկոքումբք սուրբ լուսաւորչօք տանն թորգոմայ. (Շար.։)
Լուսաւորիչքն աշխարհի եւ առաջնորդքն եկեղեցւոյ քահանայապետք սուրբք գրով աւանդեցին, (Վրք.հց. ՟Ա։)
Առաւել զառաքելոց. եւ առանձինն զպետրոսէ՝ եւ պօղոսէ որպէս զերկուց լուսաւորաց յերկինս.
Զլուսաւորչացն երկնայնոց. (Նար. առաք.։)
Լուսաւորիչք տիեզերաց։ Որ երկոքումբք ընտրելովք՝ լուսաւորչօքն աշխարհի. (Շար.։)
Եւ սեպհականեալ կոչմամբ՝ զսրբոյն գրիգորէ, որ լուսաւորեաց զհայաստանեալքս առ հասարակ.
Լուսաւորիչին մերոյ։ Զիմ լուսաւորիչն. (Խոր. ՟Բ. 65. 89. եւ ամենայն գիրս մեր. եւ Շար. եւ այլն։)
Որպէս եւ Սիկիլիացիք լուսաւորիչ իւրեանց գիտեն զսուրբն բագարատ։ (Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Դ.։)
light, brightness, glare, splendour;
illumination.
φασῦσις, φωτισμός illuminatio, illustratio λαμπρότης splendor φωτοδοσία luminis datio եւ այլն. Լուսաւորն գոլ. պայծառութիւն փայլումն. լոյս. (զգալի կամ իմանալի).
Իմաստունք ծագեսցեն իբրեւ զլուսաւորութիւն ի հաստատութեան։ Փառօք մեծօք եւ լուսաւորութեամբ ի յաւիտենականէն։ Ցուցցէ աստուած ի ներքոյ երկնից զամենայն լուսաւորութիւնս քո։ Առաւել քան զլուսաւորութիւն արեգական։ Զի մի ծագեսցէ ի նոսա լուսաւորութիւն աւետարանի։ Ի լուսաւորութիւն գիտուոթեան փառացն աստուծոյ։ Լուսաւորութիւն նմանեալ ականց պատուականաց.եւ այլն։
ԼՈՒՍԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. Ծագելն զլոյս. լուսատու լինելն. Ճառագայթումն.
Եղիցին լուսաւորք ի լուսաւորութիւնի հաստատութեան երկնից՝ ծագել յերկիր.եւ այլն։
Զիշխանականն եւ գերիշխանական աստուածապետութեանն հօր լուսաւորութիւն։ Աստուածապետութեանն լուսաւորութեամբ մաքրի։ Մականունութիւն քերովբէին, գերագունին լուսաւորութեան ընդունական. (Դիոն. ստէպ.) (յն. φωτοδοσία լուսատուութիւն, կամ լուսատրութիւն. գուցէ եւ ի հյ. մարթ է այնպէս վերծանել։)
ԼՈՒՍԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. Յայտնութիւն. տեղեկութիւն.
Տաճար կանխագիտական լուսաւորութեանն յարդարեցաւ (եղիա). (Պիսիդ.։)
Խնդրէր ուսանել լուսաւորութեամբ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 19։)
Մտանեն ընդ ականջս պէսպէս լուսաւորութիւնք. (Վահր. յար.։)
ԼՈՒՍԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. դարձ ի խաւարէ կռապաշտութեան ի լոյս աստուածագիտութեան. եւ Հոգեւորապէս լուսաւորիլն ի ներքուստ.
Զմերոյ լուսաւորութեանցն լուսաւոր վերակացուէ ճառելով։ նախաշաւղի եւ լուսաւորութեանցն նահապետի սրբոյն գրիգորի. (Խոր. ՟Բ. 89. Յհ. կթ.։)
Գրոցն խրատք եւ լուսաւորութիւն ոգւոյն. (Խոսր.։)
պարգեւ կոչեմք, շնորհ, մկրտութիւն, օծումն, լուսաւորութիւն։ Օծումն որպէս քահանայական եւ թագաւորական. լուսաւորութիւն՝ իբրեւ զպայծառութիւն. եւ այլն. (Ածաբ. մկրտ.։)
Մկրտութիւնն հոռոմ լեզուաւ լուսաւորութիւն (քօ՛դիսմա) անուանի. (Լծ. ածաբ.։)
Շնորհք սուրբ հոգւոյն իջանէ ի վերայ նորընծային իբրեւ ի լուսաւորութեան աւուրն. (Մաշտ.։)
Առ աւազանին լուսաւորութիւն. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
shining with light, resplendent, glittering, refulgent, dazzling.
Լուսափայլ ամովք. (Շար.։)
Լուսափայլ վայելչութիւն. (Յայտ. ՟Ժ՟Ը. 14։)
Ըզքարն ճաճանչաւոր լուսափայլ. (Նար. մծբ.։)
Զլուսափայլ բանից ճառագայլ. (Շ. ընդհ.։)
λαμπρός lucidus, fulgens, praeclarus σαφέστερος apertior, clarior. Լուսով կամ որպէս զլոյս փայլեալ. լուսապայծառ. շողշողեալ. պայծառ. մաքուր. յստակ. պարզ. յայտնի.
Եցոյց նոցա զհանդերձս լուսափայլս յառաջ քան զմերկութիւն իւր. (Եփր. այլակերպ.։)
Մաքուր եւ լուսափայլ հանդերձիւք. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
Լուսափայլ իմաստք հոգւոյն, կամ աւետարանին քարոզութիւն. (Լծ. ածաբ.։ Անան. ի յհ. մկ.։)
Ողջոյն տայ ձեզ լուսափայլ եպիսկոպոսն պօղիկարպոս. յն. արժանավայելուչ. (Ածազգ. ՟Ը։)
predicament, class;
category, kind.
Որպէս Ստորասութիւն, ստորասացութիւն. ճառ. ասացուած, վէպք, արձակ կամ ոտանաւոր բանիւ.
Որ ինչ ընդ այսոքիւք պատկանին ստորոգուիք զրուցատրութեանց. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Ուսաւ ի նմանէ զհոմերոսի ստորոգութիւնս ի հռետորական շարս մեկնել. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ա.։)
Եւ Յորջորջումն կամ կոչումն իրաւացի.
Յետ աստուծոյ (քահանայք) հովիւք եւ հեղինակ ժողովրդոց իրօք եւ անուամբք պարտին ստորոգութիւն ընդունել. (Սարկ. քհ.։)
ՍՏՈՐՈԳՈՒԹԻՒՆ. ըստ հոմաձայնութեան յն. որպէս Չարախօսութիւն.
Զի՞նչ է ստորոգութիւն, յորմէ իմս եղեւ դաւաճանութիւն. (Պղատ. սոկր.։)
ՍՏՈՐՈԳՈՒԹԻՒՆ. որպէս Բառ իմաստասիրական. κατηγορία categoria, praedicamentum, praedicatio. Տասնեակ սեռական բան ի զգալի էակս՝ ստորոգելի զնոցանէ որպէս գոյացական եւ պատահական ինչ. այն է գլխաւորն ի գործս արիստոտէլի.
Ամենայնքն ի սոցայցն ստորոգութիւնք կա՛մ զանհատիցն ստորոգին, կամ զտեսակացն, քանզի զառաջնմէ գոյացութենէն եւ ոչ մի ինչ է ստորոգութիւն։ Երեւեցուցեալ զայլսն ստորոգութիւնս։ Եւ ոչ յայլոց ստորոգութեանցն յարմարեալ պատկանի ընդ անիրաւութեանն. (Արիստ. ստորոգ.։)
Եւ եթէ ձկնորսացն եմ աշակերտ, սակայն ոչ եմք անտեղեակ աթենացւոցն ստորոգութեանց, եւ հելլենական հանճարոյ. (Մագ. ՟Ե։)
Թոյլ ետ քրիստոնէից ուսանել զարտաքին ստորոգութեան հանճարս. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ի՟Ե.։)
four-faced.
ՉՈՐԵՔԴԻՄԵԱՆ ՉՈՐԵՔԴԻՄԻ. τετραπρόσωπος quadrupliem faciem habens. Ունօղ զչորս դէմս. քառադէմ, չորեքկերպեան.
Չորեքդիմեան կառք իմանալիք՝ ըստ հրաշալի տեսլեանն եզեկիելի. (Երզն. լս.։)
Ուղղեաց զպատկերն չորեքդիմեան ի տաճարին տեառն. (Եփր. մն.։)
Քառադէմ ասի եւ կառսդ. (այն կառք՝ որ տեսաւ ի մարգարէէն, չորեքդիմի լինէր պատկերն. Շ. բարձր.։)
Որ ըզպատկեր չորեքդիմին՝ կանգնեաց ի տան սըրբարանին. (Յիսուս որդի.։)
Որթ յանապատին ... եւ պատկերն չորեքդիմի՝ մանասէին. (Եփր. համաբ.։)
Տունն մանասէի չորեքդիմի պատկերաւն պղծեցին զսրբութիւնս իմ. (Գէ. ես. յԵփրեմայ։)
Մանասէ զչորեքդիմի զկուռսն ի տաճարին աստուծոյ եդ. զի ուստի՛ արդեօք եւ եկեսցէ ոք, կռոցն երկիրպագցէ. (Բրս. ապաշխ.։)
all the four.
ՉՈՐԵՔԵԱՆ կամ ՉՈՐԵՔԻՆ. Իւրաքանչիւրն ի չորից. մի մի ի չորիցն. չորսն ալ.
Ի չորեսին կողմանս նոցա։ Յաջմէ կամ ի ձախմէ չորեցունց։ Գազանացն չորեցունց։ Լի էին աչօք թիկունք նոցա շուրջ զչորեքումբք, եւ այլն։ Զչորեցունց տանոց կախեալ. (Եզեկ. ՟Ա. 8=18։ Գծ. ՟Ժ. 11։)
Չորեքին բնութիւնքն». այս ինքն տարերք. (Եզնիկ.։)
cf. Չորեքկարգեան.
four-hinged (door).
Որոյ են չորք ժեռք կամ ժայռք, այս ինքն ատամունք, որպէս ծղխնիք դրան. չորս կեռիքով.
Չորեքժըռի ինքն ի կանգուն, ո՛վ զնա չունի, գիտեմ, չէ՛ տուն. (Շ. առակք.։ 1)
to quadruple or quadruplicate, to increase fourfold.
Երեքկնէր եւ չորեքկնէր զանսուտ երդումն յարեգակն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Չորեքկին խոստումնն աստուծոյ առ աբրահամ. (Նախ. ծն.։)
squared;
quadrate.
cf. ՔԱՌԱԿՈՒՍԻ, ՉՈՐԵՔԱՆԿԻՒՆԻ. τετράγονος quadrangularis եւ այլն.
Տապան ի չորեքկուսի փայտից (որ ի Փիլ. չորեքանկիւնի)։ Չորեքկուսի լինիցի սեղանն։ Չորեքկուսի եւ կրկին գործեաց զտախտակն։ Պարիսպ ի չորեքկուսի վիմաց։ Ամենայն անջրպետք չորեքկուսի պատուարաւորք. (Ծն. ՟Զ. 14։ Ել. ՟Ի՟Է. 1։ ՟Լ՟Թ. 9։ Երեմ. ՟Ժ՟Բ. 4։ ՟Գ. Թագ. ՟Է. 5։)
Մասն՝ հինգհարիւր ասպարէս ի լայնն, եւ նոյնչափ յերկայնն չորեքկուսի. (Խոր. աշխարհ.։)
Ի հեռաստանէ՝ աշտարակք չորեքկուսիք՝ բոլորք երեւին. (Շիր.։)
Պարսպեալ որձաքար վիմօք չորեքկուսի ձեւով. (Ասող. ՟Գ. 17։)
doubled or folded four times.
Չորիցս կրկնեալ՝ ծալեալ՝ պատեալ. չորեքկնեալ.
Եմիփորոն հինգկրկին (վասն պատրիարգի), չորեքկրկին (վասն արքեպիսկոպոսի), երեքկրկին (վասն մետրապօլտի). (Լմբ. պտրգ.։ 1)
cf. Չոր.
Ցրտին եւ չորին զսա իմանայ հիպոկրատէս. (Մագ. ՟Ծ՟Ը։)
Հուր՝ ջերմին եւ չորին. հող՝ ցրտին եւ չորին։ Հով է եւ չորին. ջերմ է եւ չորին. (Լծ. ածաբ.։ Ոսկիփոր.։ Բժշկարան.։)
four times.
ՉՈՐԻՑՍ կամ ՉՈՐԻՑՍ ԱՆԳԱՄ. Ի չորս նուագս, եւ չորրորդ անգամ։ (Պիտառ.։)
dryness, aridity, desiccation.
dry, arid.
Զխորհուրդս նորա առակեաց յերկիր չորուտ, որ զպտուղ ոչ տայ. (Եփր. համաբ.։)
quaternity.
τετράς quaternio, quaternitas. Չորրեակ կամ քառաթիւ գոլն (տարերաց). եւ Հերետիկոսաց՝ ընծայելն քրիստոսի զանձն մարդկային. որով երրորդութիւնն երեքանձնեայ՝ լինի չորրորդութիւն չորեքանձնեայ.
Ոչ սահել յայլացեղ չորրորդութիւն։ Կարգ ցուցանելով անկարգ չորրորդութեանն (տարերաց). (Պիսիդ.։)
Փոխանակ միոյ անձնաւորութեանն տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի՝ երկուս անձնաւորութիւնս եւ դէմս. եւ փոխանակ սրբոյ երրորդութեան՝ չորրորդութիւն անվայելչապէս եւ անօրինաբար խորհեցան. (Աթ. ՟Բ։)
tetrarchy.
Չորրորդապետն գոլ. իշխանութիւն չորրորդապետաց.
Ի չորրորդպետութեան գալիլեացւոց հերովդի, եւ ի փիլիպպոսի եղբօր նորա չորրորդպետութեան. եւ ի չորրորդպետութեան լիսանեայ. (Ղկ. ՟Գ. 1. յն. ի չորրորդապետելն. իսկ լտ. առ չորրորդապետաւ։ 6)
a coach and four;
quadriga.
τέθριππον quadriga. Չորեքերիվարեան կառք. քառաձիք.
Նորոգեցաւ տուաձիոցն ասպարէս. եւ յաղթէր տիբերի կայսեր չորքձիքն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
poor, moneyless.
Որ ոչն է ունեւոր. կամ Որ չունի ինչ՝ ինչս. կարօտեալ. աղքատ.
Շանց տային ուտել զտառապեալ եւ զչունեւոր քրիստոնեայսն. (Մաղաք. աբեղ.։)
not to mind or listen, to be inattentive, to disobey.
ՉՈՒՆԿՆԴԻՐ ԼԻՆԵԼ. Չլինել ունկնդիր, հնազանդ.
Առ ի չունկնդիր լինելոյ հրամանաց նորա. (Եզնիկ.։)
uneatable;
unfit for food.
Զոր չէր օրէն ուտել՝ ըստ օրինաց.
Օրինադրութիւն ուտելեաց եւ չուտելեաց կենդանեաց. (Նախ. ղեւտ.։)
useless;
—ք, useless things, futilities, trifles.
Կարեւորքն յանփոյթութեան են, եւ չպիտոյքն ի բազում խնամակալութեան. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
vile, abject, worthless, despicable, mean.
εὑτελής vilis. Սնոտի որպէս զչիքն. չնչին. եւ Չքաւոր մտօք. փուճ, ցած.
Նաեւ չքոտեօքն զկծեցուցանէ զմեզ. որպէս լուովն, եւ ճանճիւ եւ մժխով։ Այնքան չքոտի եւ անքատ անձամբքն ... զթագաւորս հզօրս եւ ահագինս փախուցանեն (լուք). (Եզնիկ.։ Նար. ՟Կ՟Թ։)
Կամեցաւ մերժել զմեզ ի չքոտի կռոցն վնասակարութենէ. (Կաղանկտ.։)
Դեգերեալ մաշէին յանուղղայ կրթութիւն ըստ չքոտի մտացն։ Ըստ քեզ չքոտոյդ (մտօք)՝ եւ շնչին առակս օրինակացդ մատուցանեմք. (Բուզ. ՟Գ. 13։ Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
annihilation;
disappearance;
— խնդրոյ, the knotty point of a question.
ἁπορία inopia (rerum, et consilii), anxietas. Չիք լինելն. եւ Չքաւորութիւն. պակասութիւն, եւ վարանք տարակուսանաց.
Յովհաննէս զչքութիւն խնդրոյ լուծանէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
cf. Ուսուցող.
διδάσκων, διδάσκαλος docens, magister. Ուսուցանօղ, ուսուցօղ. վարժապետ. վարդապետ. կրթիչ. մանկավարժ. դաստիարակ. եւ Առաջնորդ. ուղեցոյց. վարպետ, սորվեցնօղ.
Մի է ձեր ուսուցիչ։ Մի՛ կոչիցիք ուսուցիչք. զի ուսուցիչ ձեր քրիստոս է։ Ուսուցիչ, անոխակալ, եւ այլն։
Առաքինագոյն ուսուցիչ։ Ի ձեռն ուսուցչացն խրատուց. (Պիտ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Ուսուցչին չարեաց սատանայի հարսնացան. (Նար. երգ.։)
professor, master, teacher, preceptor, instructor.
ՈՒՍՈՒՑՈՂ որ եւ ՈՒՍՈՒՑԱՆՈՂ. Ուսուցիչ. վարդապետ. րաբուն.
Առաքեցաք զուսուցօղ մերոյ աշխարհիս մեսրոպ։ Առաքեցի զուսուցողդ (կամ զուսուցանողդ) մեր մեսրոպ. (Խոր. ՟Գ. 57։)
Ըստ ինքեանց յօժարութեան ընծայ ուսուցողացն տայցեն. (Մխ. դտ.։)
Հաստատուն գիտել զայնս, զոր ազդեցուցանէ ուսուցօղն. (Փիլ. լիւս.։)
instruction, teaching, precept.
Ուսուցանելն. ուսումն. խրատ.
Շարժեսցի (լեզուն) յուսումն մոլորելոցն. (Պիտ.։)
cf. Ուստեք.
πόθεν aliunde. իբր Ուստի իմն. ուստեք. ի տեղւոջէ իմեմնէ. ի կողմանց ինչ. անտի. տեղէմը, տեղաց մը.
Զօր ուստեմն՝ ասեն՝ օտար եկն։ Այր հասանէր ի հռոմայ ուստեմն։ Անդուստ ուստեմն ի վերուստ խօսի ընդ մեզ, եւ ոչ աստուստ յաշխարհէ. (Վեցօր.։ ՟Ը։ Եւս. քր. ՟Ա։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
son, boy, child.
ὐιός filius. Արու զաւակ (լծ. յն. իյօ՛ս. լտ. ֆիլիուս. որ են որդի, եւ ուստր) մանչ, տղան .... եբր. արաբ. պէն, իպն.
Քաջալերեա՛ց, զի եւ այդ եւս քո ուստր է։ Մի՛ երկնչիր, զի ուստր ծնար։ Ծնաւ ուստերս եւ դստերս։ Զդուստր քո մի՛ տացես ուստեր նորա, եւ զդուստր նորա մի՛ առնուցուս ուստեր քում.եւ այլն։
Յեսու ուստր յովսեդեկեայ։ Հիւրկանոս ուստր յովսեպեայ։ Դարեհի ուստեր վշտասպեայ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ուստր զնա մարտիւրոսի անուանէր. (Յհ. կթ.։)
eatable, comestible;
eater;
—ք, food, eatables.
ἑσθιόμενος manducandus, edendus, edibilis βρώσιμος, βρώτος esculentus, edulis προσφάγιον opsonium. Որ ինչ ուտի. զոր լինի ուտել. կերակուր. ճարակ. ուտւելու.
Ամենայն ծառ, կամ զամենայն փայտ ուտելի։ Ամենայն ուտելի կերակրոց։ Ի մէջ ուտելեացն կենդանածնաց, եւ ի մէջ չուտելեացն անասնոց։ Մովսեսի չէր հրամայեալ ուտելի առնել զվասն մեղացն.եւ այլն։
Միթէ ունի՞ք ինչ ուտելոյ». այսինքն ուտելի ընդ հացի. (Յհ. ՟Ի՟Ա. 5։)
Ուտելեաց եւ ըմպելեաց պարապեալ. (Խոր. ՟Բ. 21։)
Անկցի ի բերան ուտելեաց. (Նաւում. ՟Գ. 12։)
food, nourishment, victuals.
Պաշար ուտելի. կերակուր. նպար. ռոճիկ. ուտելիք, ապրուստ.
Տուեալ էր զնոսա յուտեստ (յն. ի տուրս անտիոքիդեայ հարճի թագաւորին. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 30։)
Եւ զգաւառն յուտեստի պատրաստութիւն համբարաց թողոյր բերդին։ Մինչդեռ թագաւորն արշակ ի կողմանսն ստորին գաւառացն յանգեղ տան էր յուտեստ». կարծի լինել տեղի արքունի ռոճկաց՝ իբր յատուկ անուն։
eater;
consumer.
Որ ուտէ. կերիչ. իրօք կամ նմանութեամբ.
Անլոյս է այնպիսի հուրն, եւ այրիչ միայն՝ եւ ուտիչ. (Ոսկ. ես.։)
to drain.
ՈՒՐԴԻ՛ ՉՈՒՐԴԻ. Բայ ռմկ. որպէս Յորդի՛, չյորդի. շատ գտանի. շատ չգտանի։ (Վստկ. ՟Ը. -մկբ։)
other;
cf. Որիշ.
իբր Որիշ. χωρίς seorsim. Ուրոյն. մեկուսի. ի բացեայ, յորիշ վայր. յորոշեալ տեղի.
Վասն ուրիշ ի միմեանց բնակելոյն. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Եդին զմարմինս նոցա ոչ ի միասին, այլ՝ ուրիշ։ Ի բութէ աջոյ ձեռին զամենայն յօդուած ընկեցին ուրիշ. (Հ=Յ. մարտ. ՟Գ.։ Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Է.։)
Քահանայ՝ որ ուրիշ կամի զպատարագն առնել, մի՛ զատցի ի խաւարային ոմբոլոնսն։ Զնորին գործ արասցէ ուրիշ. (Լմբ. պտրգ.։)
leprous, lazar-like;
lazar.
Կոյր, կամ այսահար, կամ ուրկոտ։ Ի յուրկոտս յաղագս վիրացն լինի. (եւ անդ վէր ոչ է. Մխ. դտ.։)
cf. Ուրկութիւն.
ՈՒՐԿՈՏՈՒԹԻՒՆ ՈՒՐԿՈՒԹԻՒՆ. Ուրկոտ կամ ուրուկն գոլ. գոգութիւն. ազգ բորոտութեան.
Եթէ լիցի ուրկոտութիւն կամ բորոտութիւն։ Ախտ ուրկոտութեան։ Ախտանալ ուրկութեամբ եւ կամ բորոտութեամբ. (Մխ. դտ.։)
Եմուտ յանդրիանոս ախտ ուրկութեան։ Ի գարշելի ցաւս անկանի՝ յուրկութիւն եւ ի բորոտութիւն։ Պատահէ նմա ցաւ ուրկութեան. (Խոր. ՟Բ. 57։ Ճ. ՟Գ.։ Վրդն. պտմ.։)
leprosy;
elephantiasis;
venereal disease.
ՈՒՐԿՈՏՈՒԹԻՒՆ ՈՒՐԿՈՒԹԻՒՆ. Ուրկոտ կամ ուրուկն գոլ. գոգութիւն. ազգ բորոտութեան.
Եթէ լիցի ուրկոտութիւն կամ բորոտութիւն։ Ախտ ուրկոտութեան։ Ախտանալ ուրկութեամբ եւ կամ բորոտութեամբ. (Մխ. դտ.։)
Եմուտ յանդրիանոս ախտ ուրկութեան։ Ի գարշելի ցաւս անկանի՝ յուրկութիւն եւ ի բորոտութիւն։ Պատահէ նմա ցաւ ուրկութեան. (Խոր. ՟Բ. 57։ Ճ. ՟Գ.։ Վրդն. պտմ.։)
cf. Ելեփանդական ախտ։
separately, apart, aside, privately, severally;
without, except, excepting, save;
separate, different, distinct;
peculiar, particular, private, own, special, individual, proper;
— —, separately, distinctly.
χωρίς, καταμόνας separatim, seorsum, singulatim. (ի բառէս ՈՒՐ, կամ իւր. գրի եւ ՈՐՈՅՆ) Որիշ. ուրիշ. զատ. մեկուսի. առանձինն. մէկ դի, զատ.
Ոչ ընդ այլ կտաւսն կայր, այլ ուրոյն՝ ծալեալ ի մի կողմն։ Զորոջսն ուրոյն զատանէր։ Կացուսցես զնոսա ուրոյն ... առանձինն. (Յհ. ՟Ի. 9։ Ծն. լ. 40։ Դտ. ՟Է. 5։)
Ուրոյն նովին կապանօք պահէին. (Եղիշ. ՟Է։)
ՈՒՐՈՅՆ ՈՒՐՈՅՆ. Զատ զատ. որիշ որիշ.
Զմի մի ի նոցանէ ուրոյն ուրոյն ի վեց տապանս ժողովեալ էր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զհիւպատսն ուրոյն ուրոյն զատցուք։ Զժամանակսն յանցնիւր ուրոյն ուրոյն բաժինս բաժանեցից. (Եւս. քր. ՟Ա։)
նխ. ՈՒՐՈՅՆ. նխ. χωρίς seorsum, praeter, sine, absque. Զատ. մեկուսի. ի բաց. եւ Բաց ի. առանց.
Սովոր էր ուրոյն ի նոցանէ կալ յաղօթս. (Ոսկ. մտթ.։)
Ի վերայ սեղանոյն՝ ուրոյն յառաւօտին ողջակիզէն. (Ղեւտ. ՟Թ. 17։)
Փոխեալ անդր զամենայն ինչ յարմաւիրայ՝ ուրոյն ի կռոցն. (Խոր. ՟Բ. 37։)
ՈՒՐՈՅՆ. ա. χωριστός separatus. Զատուցեալ. եւ Անմասն.
Եւ այլքն ի նմանէ ուրոյնք. (Ագաթ.։)
(Աւաղք ծովու) ուրոյնք եւ առանձնականք ի ծննդոց աճելութենէ. (Նար. ՟Զ։)
ՈՒՐՈՅՆ. ἵδιος proprius. Իւրական. իւր. յատուկ. սեպհական. առանձնական. զանազանեալ. մախսուս.
Ուրո՛յն է այրելն հրոյն, եւ ձեան ցրտացուցանելն. (Փիլ. այլաբ.։)
Մինդ յիսկութենէ՝ տեսակ առանձին, ոգի տիրական, ուրոյն կերպարան՝ կատարելութեան». այսինքն յատուկ եւ զանազանեալ դիմաւ կամ անձամբ. (Նար. գանձ հոգ.։)
Զոմն մարդն ծանօթագո՛յն բացատրեսցէ՝ մարդ բացատրելով, քան թէ կենդանի. քանզի սա առաւե՛լ ուրոյն ուրումն մարդոյ, իսկ նա հասարակագոյն։ Ոչ է այս ուրոյն գոյացութեանն, այլեւ այլոցն։ Քանոյն մանաւանդ եղիցի ուրոյն յատուկ՝ զոյգ եւ անզոյգ ասիլ։ Ուրոյն յատուկ լիցի որակութեան՝ նմանն եւ աննման ասիլ ըստ ինքեան. (Արիստ. ստորոգ.։)
to grow fierce, ferocious.
ՈՔՈԶԵԱԼ. Բառ անստոյգ. որ կամ է Սքողեալ, ղօղեալ, կամ Նմանեալ ոքոզ փշոյ. եւ կամ Կոկոզացեալ, գոռոզացեալ.
Չարչարեցեր զանմարմին փարաւոնն, որ խրոխտեալ բարձրավզութեամբ՝ ինքնահաճոյ հպարտութեամբն ոքոզեալ ի խորշս եւ ի գոգս քանակաւոր սահմանաց. (Թէոդոր. խչ.։)
the twenty fifth letter of the alphabet, and the nineteenth of the consonants;
seven hundred, seven hundredth.
Գիր բաղաձայն ի կարգէ կրկնակաց, անուանեալ Չա կամ Չայ, թաւ քան զջէ, որ է թաւ քան զճէ. ըստ լտ. չէ, եւ ըստ պրս. եւ թ. չիմ. իսկ յոյնք եւ եբրայեցիք եւ նմանիք նոցին անմասն են յայսպիսի հնչմանց, զորս վերածեն ի գ, կամ ի կ, կամ ի ք.
Միջակ է ճէն ծայի եւ ջէի, եւ ժէն՝ շայի եւ չայի. զի քան զշայն թաւ է, եւ քան զչայն լերկ. (Թր. քեր. հյ.։)
Լծորդ է ի մեզ ընդ ջ, այլ ոչ ընդ ճ, որ լծորդ է ընդ ջ. վասն որոյ գրի հաչել կամ հաջել, կարկաչել կամ կարկաջել, յօրանչել եւ յօրանջել, եւ այլն։
Ի տառադարձութեան ունի զտեղի կ, եւ գ եւ ք տառից այլոց ազգաց. զի անխտիր ասի՝ աշխարհ չինաց, քինէացւոց, կինաց, գինաց, կամ ճենաց, սինէակւոց, հետեւելով ձայնից զանազան լեզուաց։ Որպէս եւ ի մեզ Չորք եւ Քառք են նոյն. լծ. ընդ պրս. չառ, ջահար. եւ բառս Չոր ըստ թ. է գուրու, եւ ըստ յն. քսիրօ՛ս. յորմէ ռմկ. չիրօզ ՝ ձուկն չորացեալ։
Չ. ՟չ. Իբրեւ թուանշան՝ է Եօթնհարիւր
Ի խորհուրդ տառիս նուագէ հոգելից քերթողն մեր՝ յուսումն մանկանց.
Չայն չա՛ր ասէ զագահութիւն, զի շատ մեղաց է ծնելութիւն։ Չարեօք՝ ասէ մարդկան որդւոց, լըցաւ աշխարհ պաշտմամբ կըռոց։ Չարչարանաց՝ ասէ՝ համբե՛ր, պանդըխտութեան ժուժըալ դու լե՛ր. (Շ. այբուբ.։)
Առընթեր բայից՝ եւ անուանց գլխովին, համառօտե՛լ ի ձայնէս Ո՛չ. οὑ, οὑκ, οὑχί, ουχ’ non, vix. եւ որպէս Մի՛. μή ne. կամ ան, տ. a, dis եւ այլն. չէ, չ, մ.
Մարդ չէր որ գործէր զերկիր։ Անտի եւեթ չուտել։ Եւ նա ասէ, չգիտեմ։ Չսպանանել զնա։ Չգտեալ հանգիստ։ Չեմ հմուտ կամ գիտակ։ Չխօսող։ Չվատեալ, եւ այլն։
Չերդնուլ ... չբամբասել ... չըչարակնել, եւ չցանկալ մարմնոց, չլինել որովայնապարար, չարբենալ. (Ոսկ. մտթ.։)
Չեկն ի զղջումն յանցուցեալն. (Եզնիկ.։)
Չտրտմել ոչ կարէին. (Փարպ.։)
Չյիշէին կամ չյիշէր ամենեւին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զոր ինչ չարար բարեկամութիւնն, զայն արար ժտութիւնն. (Ոսկ. եբր.։)
Որ միշտ լուեալ՝ անտես լինին, քանզի չունիմ ականջ ներքին. (Յիսուս որդի.։)
Պահք են եւ չագահել, չմարդահաճոյանալ. (Եփր. պհ.։)
Չմաղթեցի։ Չանտեսեցեր։ Չաւաղեաց։ Չնկատեցի, չշօշափեցի. (եւ այլն. Նար.։)
Ոչ միայն զքահանայութիւնն չառ, այլեւ ի թագաւորութենէ անտի եւս անկաւ բորոտութեամբ։ Չհաւանականն իսկ անհաւատիցն առաւել հաստատեսցի ի միտս։ Որք յանցաւորս որպէս ի չանցաւորս յուսայցեն։ Յորժամ հասանէ դեւն ի մոլին, զչլուրս եւ զչլեալս տայ խօսել։ Արդարութիւն՝ ոչ միայն առ ընչիցն չագահելոյ, այլեւ որ այլով ախտիւք չախտանայցէ։ Արտաքին յունաց չիմաստուն իմաստունքն. (Ոսկ. ես.։)
Զգազանսն եւ զչգազանս այսպէս ճանաչեմք. (Կիւրղ. ել.։)
Ելանեմ, ասէ, առ հայրն, եւ առաքեմ առ ձեզ զհոգին սուրբ. ելանեմն՝ անջրպետութիւն ցուցանէ, եւ առաքեմն՝ չանջրպետութիւն. (Սեբեր. ՟Ե։)
ՉԵՄ. չեղէ, չեղեալ. եւ այլն. cf. ի բայն Եմ, Եղանիմ, եւ Լինիմ։
ՉԷ՛ կամ ՉԷ՛ ԵՒ ՉԷ. իբրեւ բայ. cf. Չիք, եւ Եմ.
Ճշմարտութիւն ոչ գիտէ զէն չէ ասել, եւ զչէն է. իսկ ստութիւն զամենայնէ դիւրաւ բուռն հարկանէ. (Ղեւոնդ.։) (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ)։
ՉԻ ՄԷՋ. οὑ παρῶν non praesens. Որ չկայ ի միջի. անգործ. աներեւոյթ.
Իբրեւ զչիմէջ վկայս գործոցն (այսինքն անգործ գործոց վկայս) անվաւեր կացուցին. (Եւագր. ՟Ժ։)
ՉՄԱՐԹԻ cf. Մարթի, Մա՛րթ է։ cf. ՉԷՈՒՉԻՔ
Չէրն՝ չէին վասն չէին յաշտ առնէր. (Եզնիկ.։)
cf. Չգիտուն.
ՉԳԻՏՈՒ ՉԳԻՏՈՒՆ. Անգէտ. տգէտ. անիմաստ. տխմար.
Անմիտ եւ չգիտու։ Ո՞ պակասամիտ եւ չգիտու. (Մծբ. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Է։)
Առ նոքօք ճարտարեաց զտխմարս, զչգիտունս, եւ զչմարթունս. (Սեբեր. ՟Ե։)
illiterate, ignorant, stupid.
ՉԳԻՏՈՒ ՉԳԻՏՈՒՆ. Անգէտ. տգէտ. անիմաստ. տխմար.
Անմիտ եւ չգիտու։ Ո՞ պակասամիտ եւ չգիտու. (Մծբ. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Է։)
Առ նոքօք ճարտարեաց զտխմարս, զչգիտունս, եւ զչմարթունս. (Սեբեր. ՟Ե։ Տե՛ս եւ Չգիտուածով՝ ի բառն Գիտուած։)
pseudobishop.
Անարժան կամ սուտ եպիսկոպոս.
Յամենայն քաղաքս արիանոսս չեպիսկոպոսս յղէր։ Որ անուանեալք էին չեպիսկոպոսունս աղանդոյն արիանոսաց. (Բուզ. ՟Դ. 5. 8։)
Անընդունելի սինհոգոսին չեպիսկոպոսունքն եւ անարժան քահանայքն նզովեցին զսուրբ գերմանոս պատրիարգն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Թ.։)
pseudopriest, bad or unworthy priest.
Անարժան կամ սուտ երէց. չքահանայ.
Պարգեւ առեալ չերիցուն զգիւղն. (Բուզ. ՟Դ. 15։)
cf. Չգոյ, cf. Չիք;
չէ ինչ, no matter, that is nothing.
μή ὅν, οὑκ οὗσα non existens, nihil, nulla. Որ ոչ է, կամ ոչ գոյ. չգոյ. ոչինչ.
Ոչ եթէ յէութենէն աստուծոյ ելանեն գործքն, այլ՝ կամքն կացուցանեն զչէն յէ, եւ զչգոյն ի գոյ. (Սեբեր. ՟Ե։)
Եցոյց յոչնչէ ինչ զչէսն։ Չէրն՝ չէին վասն չէին յաշտ առնէր. (Եզնիկ.։)
Եւ ոչ զչէն ինչ ընդ էին համեմատէր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
Գիտութեամբ էիցն ի չէիցն միշտ խաբեցեալ։ Չէիցն ակնկալութեամբ՝ չեկաց յոր ինչ էրն. (Նար. ՟Ի՟Գ. ՟Ղ՟Գ։)
Որ զէն աստուած ուրանայ, ինքն լինելոց է չէ։ Ես աստուած ոչ երբէք կործանեցի. քանզի զչէսն զիա՛րդ մարթ էր կործանել. (Ճ. ՟Բ. Ճ. ՟Ա.։)
Պատմեալ զչէոցն իբր զեղելոց. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Եթէ աբրահամ մեռեալ է (իբրեւ չքացեալ), եւ սահակ եւ յակոբ, ապա ուրեմն իցէ աստուած չէոցն. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Ակն աստուծոյ՝ էոցն եւ գոյիցն է, եւ ոչ թէ չէոցն. (Վանակ. յոբ.։)
neuter, indifferent;
neuter.
Որ չէ որպէս զոք ի կենդանեաց կամ ի մարդկանէ. ոչ արու, եւ ոչ էգ. անսեռ. եւ Ներքինի.
Ոչ ի չէզոքացն էր յովսէփ, այլ ի կատարեալ արանց. (Երզն. մտթ.։)
Չէզոքացն՝ իբրեւ զիշակէս. (Ասող. ՟Գ. 21։)
Արուին եւ իգին, բնութեամբ չէզոքին. (Գանձ.։)
Ի նմանութիւն չէզոքի, ոչ արուի եւ ոչ իգի. (Հ. յունիս. ՟Ի՟Ա.։)
ՉԷԶՈՔ. οὑδέτερον, μηδέτερον neutrum. Եւ ոչ մին յերկուց. անտարբեր. անխտիր. միջին ի մէջ ծայրից. ոչ աս, ոչ ան. ոչ այսպէս, ոչ այնպէս.
Ոմն այլ ինչ իցէ, եւ ոմն այլ, չէզոք ի չէզոքումն երբեմն եղեալ. (Պղատ. տիմ.։)
Զհեշտութիւն ախորժեմք գոլ մեզ, եւ զտրտմութիւն ոչ կամիմք եւ ոչ ախորժեմք, եւ զչէզոքն ի սոցանէ փոխանակ հեշտութեան ոչ ախորժեմք, բայց փոխանակ տրտմութեան ախորժեմք. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
Մակացութիւն ի հանճարոյ է՝ համբերելեացն, եւ ոչ համբերելեացն, եւ չէզոքացն. (Փիլ. այլաբ.։)
Եւ ոչ որպէս չէզոք՝ ճշմարիտ ներընդունի ասել. ո՛րզան՝ եթէ, ո՛չ եղիցի. եւ ո՛չ՝ ոչ եղիցի. (Պերիարմ.։)
ՉԷԶՈՔ. Ըստ քերականաց՝ են ի մեզ այն անուանք, որ ոչ նշանակեն իրօք զարու կամ զէգ. իսկ ըստ յն. լտ. արաբ. եբր. եւ այլն, այն անուանք՝ որք ոչ ունին յանգ արական կամ իգական, այլ տարբեր։ Նոյնպէս եւ բայք՝ որ ոչ են ներգործական կամ կրաւորական, այլ անորիշ՝ առանց խնդրոյ սեռի.
(Անուանց) սերք են երեք. արական, իգական, չէզոք. (Թր. քեր. ուր եւ Երզն. եւ այլն։)
Ըստ հելլենացի բարբառոյ՝ զեօթն գլուխսն իգական ասաց, եւ զեօթն լերինսն չէզոք. (Լմբ. յայտն.։)
the non-existent, the void;
cf. Չգոյութիւն.
Որ ասենն՝ թէ չէր իսկ, եւ ի չէութենէն իսկ եղեւ, զայնպիսիսն նզովեմք. (Եւագր. ՟Ժ՟Ը։)
Որք պակաս էին չէութեամբ, եւ յաւելան եղելութեամբ յարարչէն. (Վրդն. ծն.։)
Որ զառ ի մէնջ չէութիւնն գրեալ՝ իբր զէութիւն գործոց տեսանէ. (Նար. ՟Զ։)
Տարակուսիմք, էութեան եւ չէութեան կարծեօք չարչարեալք». այսինքն լա՞ւ իցէ, թէ չիցէ. (Մխ. դտ.։)
non existing things, nullity.
ՉԷՔ ՉԷՔՈՒՉԷՔ. Կա՛մ է՝ Ոչ էք. չգոյք. չիք. կամ Ձիգ. ձգումն. ձգձգումն. հարստահարութիւն. եւ կամ Ջէք (զոր տեսցես)
Մի՛ լիցի չէ՛ք չէ՛ք բազում. այլ չէ՛ք լիցի անիրաւ սովորութիւնն. զի եւ սահմանդ բազում եւ յաւելորդ սովորութեանց եղեւ. (Մխ. դտ.։)
Հարկահանս ոչ միայն զհարկառուսն կոչէ, այլ եւ զյափշտակօղս, որք մերկանային զժողովուրդն անիրաւ չէքուչեօք. զի ոչ զարդար հարկսն խոտէ, այլ զանիրաւ. (Գէ. ես.։)
rabble, mob.
Որք երբեմն չժողովուրդ, բայց արդ ժողովուրդ աստուծոյ. (՟Ա. Պետ. ՟Բ. 10։)
cf. Ոչինչ.
μὴ ὅν non existens, nihil, nullum եւ ἁσθενός imbecillis. Ոչինչ. չէ. չգոյ. եւ Դուզնաքեայ. տկար.
Որ ի չնչէ արար զմեզ աստուած։ Զի ըստ քեզ չքոտւոյգ եւ զչնչէն առակ օրինակաց մատուցանեմք։ Յորպիսի՛ չնչէն յանկերպարան միագոյն իրացս ծնանիմք։ Ի չնչէն եւ ի միագոյն եւ ի տկարէ մարմին զգեցեալ։ Եւ ի չնչէն տկարն այն գայ լինի նաւագործ. եւ այլն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ը։)
lazy, idle, unoccupied, sluggish, slothful.
οἱκοτρίβης verna, otiosus. Ընդոծին անգործ, որ ոչն աշխատի ի կեանս իւր. անպիտան.
Անամօթից եւ չկեցուաց է կալն եւ ծաղր առնել զայնպիսի նշաւակութիւնս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
laziness, etc.
Չարաչար կեանք՝ ոչինչ ընդհատ ի մահուանէ. անգործութիւն անպիտան.
(Բաժանեալքն ի կործանման աշտարակին) մի մի ի նոցանէ զմէնութիւն չկեցութեան յանձինս իւրեանց բերէին. (Ագաթ.։)
indocility.
Ոչն գոլ հլու. անհնազանդութիւն. խօսք մտիկ չընելն.
Զդժնդակսն հեղձուցանէ անդրէն ըստ չհլութեանն. (Ագաթ.։)