veiling or concealing.
Արկումն քողոյ. պատրուականումն. ծածկումն.
Զկեղծեացն քողարկութիւն։ Զքերթողաց բաղդատելով քողարկութիւն կրից. (Նար. ՟Խ՟Ե։ Երզն. քեր.։)
unveiled, hare-headed, brazen-faced, unblushing, shameless.
Ոյր ի բաց ընկեցեալ իցէ զքօղ ի գլխոյն, կամ զամօթ երեսաց. խիպ չունեցօղ.
Կանայք մերկացեալք, քողընկէցք յայրատեալք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12.) յն. ἁπηρυθριασμέναι omni misso rubore.
created by thee.
Առ ի քէն ստեղծեալ.
Քոյինաստեղծ պատկերիս, կամ պատկերին. (Նար. ՟Ձ՟Բ։ Շ. գանձ վրդվռ.։)
tow, thread, string, yarn.
• (ո հլ. յետնաբար) «ոլորած դեր-ձան, վուշէ թել» Դատ. ժզ. 9. Փիլ. նխ. բ. 66. Շիր. առ լեհ. սրանից է քղանցք, որ թէև յայտնի է պարզապէս «զգեստի ծայր» նշա-նակութեամբ, բայց բուն նշանակում էր «զգեստի ծայրի այն մասը, ուր խծիպի մի-ջով թելն էր անցնում և կամ ծայրի ծոպա-թելերն էին կախուած, իբր քուղերի անցք». հմմտ. Քղանց կոչէին, այսինքն ծոպք (Երզն. մտթ. 484). հմմտ. նաև խանփուլ։ Այս է ցոյց տալիս նաև Գոր. Ղրբ. քօղ «զգեստի եզերքի կար», որից քղանցաւոր «երկար քղանցք ունեցող» բառը. հմմտ. իԻ քղանցաւորս յոսկեհուռս զարդարեալ և պա-ճուճեալ (Ոսկ. եբր. իը). Արասջիք ձեզ ար-կանելիս քղանցաւորս և ճամուկս դարձիւք (Եփր. օրին.)։
• Klaproth, As. pol. 100 պրս. kewčeh։ ՆՀԲ լծ. կուղ «ոլորք»։ Տէրվ. Altarm. 37 կուղ բառի հետ հնխ. gu արմատից. հմմտ. սանս. guha «թելի ոլորք, թելո ևն։ Canini Ft. etym, 120 հյ. կառ «չուան» և քող «voile» բառերի հետ՝ գերմ. garm, հոլլ. garen «թել»։ Հիւնք. քաղ «այծ» բառից։ Վերի մեկնութիւնը տալիս է Աճառ. ՀԱ 1908, 121, որ և յետոյ Հացունի, Պտմ. տարազի, էջ 117։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ, էջ 1378 և 1406) պրս. կիւլէ, պիւլիւլէ «կծիկ»։
• ԳՒՌ.-Ղզ. քուղ «ղայթան», Ագլ. քուղ «չուան», Շմ. քօղ «թել», Գոր. Ղրբ. քօղ «զգեստի եզերքի կար կամ երիզ», որից քղել Ղզ. «զգեստի եզերքը երիզ կարել», մրաքուղ Ղրբ. «մուրի մէջ թաթախած լար, որով ատաղձագործը տախտակի վրայ գիծ է քաշում»։
στρέμμα contortum quid, filum, tortum. (լծ. կուղ. ըստ յն. սդրէմմա. ոլորք) Ասղանի. թել ի վշոյ. առասան՝ մանաւանդ նրբաթել. դերձան.
Խզեաց զջիլսն, զոր օրինակ խզիցի քուղ ի թօթափելոյ՝ յորժամ ի հուր հոտոտիցի. (Դատ. ՟Ժ՟Զ. 9։)
Զքղոյ զյոյժ նրբոյ հրամայեաց տապար սրեալ ի վերայ կախել. (Փիլ. նխ. ՟բ.)
Քղոյ նաւի ստորաքարշեալ. (Շիր. առ Լեհ.։)
wooden water-vessel, pail, bucket;
mill-hopper;
— կաթին, milk-pail.
cf. Քսանանիստ.
grumbling, growling, complaining, mumbling.
made of sack-cloth;
cf. Քուրձ.
ՔՐՁԵԱՅ ՔՐՁԵՂԷՆ. σάκκος, σάκκιον saccus, sacculus, cilicium. Ի քրձոյ կազմեալ մազեղէն. քուրձ կամ Խարազն. խարարէ, քրջէ, քուրջեղէն.
Ոչ կարես բառնալ զայդպիսի քրձեղէն հանդերձ։ Բնակեալ էին ի վրանս քրձեղէնս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Եփր. մնաց.։)
assembled by heathen or pagan priests.
Ժողովեալ կամ բազմացեալ ի քրմաց.
Տեսեալ քրմաժողով դիւցակատար պաշտօնէիցն. (Ճ. ՟Ա.։)
Arabian bean.
usquebaugh, whiskey.
cf. Քող.
• , ո հլ. «ծածկոյթ, երեսի ծածկոց» ՍԳր. Եփր. ա։ Կոր. 71. Եւս. պտմ։ որից քողարկել Ոսկ. յհ. ա. 33. Արծր. քո-ղաձիգ Գ. մկ. դ. 6. քողընկէց Ոսկ. մ. բ. 12. քողաւոր..Շնորհ. տաղ. ևն։ Ս տաստկակա-նով սքող կամ սքօղ «ծածկոյթ»Շնորճ. Բարձր. Մաշտ. որից սքողել Դան. ժգ. 32. Ա. Կոր. ժա. 6. Ոսկ. ես. սքողարկել Ոսկ. եբր. ժե. թևասքողել Գնձ. Շար. ևն, բոլորն էլ գրուած թէ՛ ո-ով և թէ օ-ով. ո՛րն է նախ-նականը՝ յայտնի չէ։
• ՆՀԲ «լծ. հյ. գաղել, գողել, սքողել, յն. քա՛լիմմա»։ Տէրվ. Altarm. 16 ար-մատը սքող, որից ս-ի անկումով՝ քող. հմմտ. գոթ. huljan «պահպանել», մբգ. hulle «քող, լաչակ», լտ. celare «ծած-կել» ան։ Justi, Dict. Kurde 350 քրդ. kol «ճակատին կապելու ոսկեշարք»։ Canini, Et. étym. 120 հյ. կառ «չուան» և քուղ «թել» բառերի հետ գերմ. garn, հոլլ. garen «թել»։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 89 կպդվկ. kučeymás «կանանց գրխի թաշկինակ», սանս. çuka «խոյր», լիթ. kuka, ռուս. кикe «կանացի գդաև»։ Տէրվ. Նախալ. 111 իբր հնխ. skar ար-մատից. նոյն ընդ Altarm. բայց Լեզու 1887, 16 մերժելով այս՝ արմատը դը-նում է քող՝ ս տաստկականով։ Հիւնք. ղօղել բայից։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 հնխ. sqeu-«ծածկել» արմատից։ Schei-telowitz KZ 53 (1925), 254 սանս. kulāya «հիւսուածք», լտ. colus «իլ», յն. ϰλώσϰω «մանել» բառերի հետ։ Լա-փանցեան, Տեղեկ. ինստ. Բ. 80 քաղել «ծածկել» արմատից։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Ննխ. Ղրբ. Շմ. քօղ. Զթ. քուղ, Սեբ. քէօղ,-յգ. քողք ձևից՝ Վն. ք'օղք, Խրբ. Կր. Ռ. Տիգ. քօխք, Ալշ. Մշ. Պլ. Սլմ. քօխկ, Հմշ. քուխգ,-ր յաւելուածով Երև. Ջղ. քօղր, Տփ. քօ՜ղրը, բոլորն էլ «հար-սի երեսի շղարշ»։-Նոր բառեր են քօղել, քօղքել, քօղքուկ։
cf. Քօղէք.
ruffle.
Զքօղէս, եւ ապարանջանս, եւ զմեհեւանդս. (Ես. ՟Գ. 3։)
Քօղէք, որ վերոյ արմնկանցն. (Գէ. ես.։)
Քօղէս. ոտնապարանջան, կամ խալխալայ։
self-interested, selfish, covetous.
Որ զանձին օգուտ եւեթ ժողովէ. շահասէր. կամ Որ բազում ինչս ժողովէ.
Չար ախտիւն ագահութեան ընչաքաղց եւ օգտաժողով էին. (Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
cf. Օդագնաց.
Առ ի պատմել զսքանչելիսն, որ ի յօդախաղաց թռչունս գտանին. (Վեցօր. ՟Ը։)
town, city;
cf. Թագաւորեալ;
ի —ս, ընդ —աց —աց, —ի —ի, in every city or town, every where;
—է ի-, from one town to another;
մարտաքս քան զ—ն, out of town;
բնակիչք —ի, towns-people, towns-folk;
վիճակ, սահման —ի, township.
• , ի-ա հլ. «քաղաք» ՍԳր. Կոչ։ Ագաթ. հին և շատ գործածաևան ռառ. տա-լիս է բազմաթիւ ածանցներ, որոնց հնա-գոյններից յիշենք՝ քաղաքագիւղ Ագաթ. քա-ղաքաժողով Գ. մկ. դ. 1. քաղաքակից ՍԳր. Ոսկ. եբր. քաղաքամէջ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. քաղաքային Երեմ. իթ. 28. Եւս. քր. Ոսկ. մ. գ. 6. քաղաքացի ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 11 քաղաքիկ Բուզ. մայրաքաղաք ՍԳր. մօտա-քաղաք Բ. մկ. զ. 8. հինգքաղաք Իմ. ժ. 6. հետաքրքրական է քաղաքուհի «մայր կամ մեծ քաղաքից կախւող փոքր քաղաք կամ ա-ւան, իբր նրա դուստրը» Բանք իմ. 54 (ըստ մեկնութեան Բազմ. տե՛ս իմ Հայ. նոր ռա-ևեր հին մատ. Բ. 115).-Նոր բառեր են քաղաքակիրթ, անքաղաքակիրթ, քաղաքա-բէտ, քաղաքամաս, քաղաքագլուխ, քաղա-քավար, անքաղաքավար, քաղաքացիական, քաղաքապետութիւն, քաղաքապետական, քաղաքակրթիչ, քաղաքագիտութիւն, քաղա-քագիտական, քաղաքականութիւն (=politi-que), որոնք շինուած են քաղաք բառիռ՝ համեմատ հին յունական պետական դրու-թեան, ուր ամէն մի քաղաք առանձին տէրու-թիւն էր կազմում։
• Klaproth. As. pol. 105 կցում է ա-րաբ. qal'a «բերդ» և վրաց. քալաքի ռառերին։ ՆՀԲ քաղել բայից (բնակու-թիւն բազմութեան մարդկան իբր քաղե-լով ժողովելոց ի մի վայր)։ Lag, UIr-gesch. 908 ասոր. kərax, karxa «քա-ղաք»։ Müller SWAW 41, 13 պհւ. [arabic word] և արամ. [arabic word] kra k «ամրութիւն, քաղաք»։ Justi, Bundeheš 199 արար [arabic word] qala, պհլ. [arabic word] qar'ak? Տէրվ. Altarm. 70 քաղդ. karxa, kərax։ Գա-րագաշեան, Քննակ. պտմ. Ա. 194 ռեմական խալահ «բերդ» բառից։ Սրու-անձտեան, Համով հոտով 1884, էջ 63 տար բառ, որի բուն հայ ձևն է վան, վանք. Andreas, ի Pauly-Wissowa, Realencvcl. Akola բառի տակ մազանդ. kälā «քաղաք, գիւղ», պրս. kalat «բերդ» (բայց տրանք արաբերէնից են փոխառեալ)։ Հիւբշ. 318 ատորի ձևերին անհամաձայն, իսկ այս վերջինն էլ ան-հաւանաևան է գտնում։ Հիւնք. պրս. [arabic word] kāγak «ուրախութիւն» բառից։ Bittner WZKM 14 (1900), 163 արաբ. [arabic word] qal'a բառի յգ. [arabic word] ︎ qala'ǰāt
• = Ասորեստանի նշանաւոր մայրաքաղաք Kalak բառն է. այս քաղաքը շինուած էր
• ձևից։ Scheftelovitz BВ 29, 67 ըստ Անդրէասի մազանդ. kälā ձևից փոխա-ռեալ, որի հինն է *kälāk և այս էլ փոխառեալ սեմականից. հմմտ. արամ ասոր. [hebrew word] karkā «քաղաք», փիւնիկ [hebrew word] kə-akh «աւան», թալմ. [hebrew word] «ան-պարիսպ քաղաք», ատուր. kirxu (իմա՛ ասուր. ( [hebrew word] [other alphabet] kirxս կամ ❇ ❇ ki-ir-xu, որ րոց» ըստ Strassmaier, Alphab. Verz 553, Delitzsch, Ass. Hndwb. 353)։ Patrubány SA 2, 175 և Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 91 քաղել բայից։ Meillet, Յուշարձան 211 ծագումը անծանօթ է համարում։ Karst, Յուշարձան 405 սու-մեր. kal «քաղաք»։ Մառ 1) Бaтум էջ 19-20 յաբեթական բառ, որի հետ նոյն են Կարս, Գառնի, կարկին, գիրկ ևն. 2) ЗВО 1924, 187 յգ. քալ բառի, որ է սումեր. kal «բարի ոգի», 3) ЗВO 1925, 670 ետրուսկ. arar «գիւղ» բաոն է։ Oštir, Btrg. alarod. 53 բասկ. uri «քաղաք», ասուր. alu, տումեր. uru «քաղաք»։ Պատահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] kalak «դաշտ»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Ջղ. Տփ. քաղաք (բայց Տփ. քախկումը, քախեր-ցի), Ասլ. քաղաք, քաղա*, Ալշ. Մշ. քաղակ, Մկ. Վն. ք'աղաք՝, Տիգ. քmղmք, Հճ. քաղօք, Զթ. քաղօք, քաղոք, Սվեդ. ք'mղիւք։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭლაკი քալաքի «քաղաք», ჭალაკობა քալաքոբա «վաճառանոց», მოკა-ლაკე մոքալաքե «քաղաքացի», ჭალაკძეტი քալաքպետի «քադաքապետ», ნაკალაკევი նաքալաքեվի կամ ნაკალაჭარი նաքալաքարի «հին քաղաքի աւերակ», թուշ. Յςლიკ քալիք «քաղաք», მოკალკოვ մոքալքով «քաղաքացի», ռաս. k'alak', մինգր. ჭალაკი քալաքի, ափ-խազ. սվան. ինգ. քալաք «քաղաք» ևնւ
πόλις civitas ἅστυ urbs, astu. (լծ. ասիթեանէ. տե՛ս եւ ՄԱՅՐԱՔԱՂԱՔ. եւ ԹԱԳԱՒՈՐԵԱԼ ՔԱՂԱՔ) Բնակութիւն բազմութեան մարդկան իբր քաղելով ժողովելոց ի մի վայր. շինուած բնակութեանց՝ բաժանեալ ի տունս տունս եւ ի փողոցս եւ ի հրապարակս. եւ ներքին իսկ բնակիչք.
Շինէր քաղաք, եւ դնէր զանուն քաղաքին յանուն որդւոյ իւրոյ ենոքայ։ Ժառանգեսցէ զաւակ քո զքաղաքս հակառակորդացիւրոց։ Արք անօրէնք հուր հարին զքաղաքէ։ Ամնեայն քաղաքն ել ընդ առաջ Յիսուսի։ Ժողովեսցին երկու եւ երեք քաղաք ի մի քաղաք՝ ըմպել ջուր։ Պատերազմէր ազգ ընդ ազգի եւ քաղաք ընդ քաղաքի։ Սուրհանդակքն երթային քաղաք ի քաղաքէ ( քաղքէ քաղաք )։ Ծերքն եւ հայրապետքն ի քաղաքս քաղաքս ( զանազան կամ մէկ քաղքըներու մէջ )։ Տալ հրովարտակս ի քաղաքս քաղաքս առ զքրավար զօրավար։ Ի ժողովել բազում ժողովըրդոց եւ ըստ քաղաքաց քաղաքաց եկելոցն առ նա։ Պատուէր ետ քաղաքացն հրէաստանի մատուցանել զհոս քաղաքի քաղաքի.եւ այլն։
Ի թագաւորն քաղաքաց ի հռովմ քարոզ առաքէր Քրիստոսի. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։)
Ըստ քաղաքի քաղաք նաւահանգիստքն են։ Քաղաքի քաղաքի եւ աշխարհի աշխարհի զհաւատոցն Քրիստոսի ընդհանուր ծանօթս տա՝ով. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Ագաթ.։)
Զսուսերս իւրեանց արբուցին յարենէ քաղաքին (այսինքն քաղաքարւոց). (Յհ. կթ.։)
place, fortress.
Բերդաքաղաք. քաղաք բերդաւոր կամ բերդանման. ամուր.
Հանդէպ հարաւոյ քաղաքաբերդին վանի։ Էր ի սահմանս քաղաքաբերդին ռաբանայ. (Արծր. ՟Ա. 10։ Ուռհ.։)
townsman, inhabitant of a town, citizen, cit, burgess;
— լինել, live in a town.
ՔԱՂԱՔԱԲՆԱԿ ԼԻՆԵԼ. Բնակել կամ նստել ի քաղաքի։ (Պիտ.։)
cf. Քաղաքագեղ.
ՔԱՂԱՔԱԳԻՒՂ կամ ՔԱՂԱՔԱԳԵՒՂ ՔԱՂԱՔԱԳԵՕՂ ՔԱՂԱՔԱԳԵՂ. κώμη oppidum, vicus. Գիւղաքաղաք. աւան.
Գայր հասանէր ի քաղաքագիւղն բագուն, (որ եւ) դից աւան։ Շինեաց զաւանս զայս, որ եղեւ քաղաքագիւղ՝ վաճառօք։ Մերձեալք ի քաղաքագեօղն՝ որ կոչի առեստ։ Ի քաղաքագեօղն շաւարշան. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 62։ Փարպ.։)
Եկեալ ի քաղաքագեւղ կուառս։ Իջանէաք ի քաղաքագեղն մեղտի. (Զենոբ.։)
Հիւրանոցս եւ տնանկանոցս ի քաղաքագեօղս եւ յաւանս։ Բնակեցուցանելով զնա ի քաղաքագեօղն աւան։ Սա էր ի քաղաքագեղէն գառնւոյ. (Յհ. կթ.։)
small town, village;
market town, borough.
politician, statesman;
մեծ իմաստ —, great -.
politics, polity.
mayor, city magistrate.
to be naturalized.
city-gate.
composed of all the towns-people;
public meeting;
popular assembly;
— ընկերութիւն, society.
δημοτελής popularis, publicus. Բազմաժողով. յոքնախումբ բազմութեամբ քաղաքացւոց միաբան.
Ընդ ամենայն տեղիս՝ ո՛ւր եւ հասանէր հրաման հրովարտակին, գաւառակոյտ քաղաքաժողով ուրախութիւն լինէր հեթանոսացն. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 11։)
civil, political, civic;
citizen, cf. Քաղաքավար;
politics.
πολιτικός civilis ἁστεῖος urbanus. Սեպհական եւ վայելչական քաղաքի կամ քաղաքացւոյ. քաղաքային. քաղքի յարմար.
Քաղաքականս ուսանել կարգս։ Բազում գործս քաղաքականս յարդարեալ։ Քաղաքական օրէնս եդեալ. (Խոր. ՟Ա. ք։ Յհ. կթ.։ Շ. վիպ.։)
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ. որպէս Քաղաքացի. քաղաքաբնակ. գիտակ քաղաքական կարգաց.
Զքաղաքականս, եւ զքեղջուկս։ Կրօնաւորք՝ քաղաքականաց վարուք վարին։ Պատուականաց եւ ռամկաց, քաղաքականաց եւ գեղջկաց. (Յհ. կթ.։ Ճ. ՟Ը.։ Նար. ՟Գ։)
Ունիմբ սաստել քաղաքականացն եւ օրինադրացն՝ որ յայնժամ էին. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Եւ զի քաղաքականք էին, բազում փոյթ յանձին կալեալ (զուսմանց). (Երզն. քեր.։)
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ. ա. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՆ գ. πολιτικός, ἠ πολιτική politica, reipublicae administratio. Քաղաքավարական, գրօղ կամ գրուած զքաղաքավարութենէ. եւ Քաղաքականութիւն, քաղաքավարութիւն. արուեստ եւ գիտութիւն բարեկարգութեան քաղաքի.
Ի քաղաքական շարագութեանց մն դիտաւորութիւն ունին արիստոտէլ եւ պտղատոն Քաղաքական իմաստասէրն կամի նմանիլ Աստուծոյ։ Զգործնականն (մկացութիւն) արիստոտէլականք յերիս բաժանեն. ի քաղաքականն ի տնտեսականն, ի բարոյականն։ Բարոյականն ի տնօրինականումն տեսանի, եւ տնօրինականն ի քաղաքականումն։ Համակար գոյ քաղաքականն գործականին, եւ տնօրինականն քաղաքականին. (Սահմ. ՟Բ. ՟Ի՟Ա։)
Յաղագս քաղքականին։ Քաղաքականացն նախագրի քերականութիւն. (Տօնակ.։)
polity;
cf. Քաղաքավարութիւն.
πολιτεία, πολίτευμα, ἠ πολιτική, τὰ πολιτικά politica, urbanitas, civilis administratio. Քաղաքականն գիտութիւն, կարգ, եւ տնտեսութիւն, քաղաքակցութիւն, եւ առաքինի քաղաքավարութիւն ըստ օրինաց քաղաքի, կամ որպէս քաղաքակից ընդ քաղաքացիս.
Ի քաղաքականութիւնս ... պղատովն եզակի մակագրեաց՝ քաղաքականութիւն. իսկ արիստոտելէս յոքնակի՝ քաղաքականութիւնք. (Սահմ. ՟Ի։)
Ամբիծ լինիցի իշխանն յիշխանութիւն, քաղաքացին ի քաղաքականութիւն։ Ո՛յք քաղաքականութեան պարապեալք. (Լմբ. սղ.։ Յհ. կթ.։)
Յանգրանկութիւն երկնայնոց քաղաքկանութեանն գրեցան։ Մեր քաղաքականութիւն՝ ասէ (պօղոս), յերկինս է։ Մեք յերկնաւոր քաղաքականութենէն յերկիր կործանեցաք։ Փոփոխեալ յերկնային քաղաքականութիւն։
Զաստուածն օրհնել եւ փառաւորել՝ այնոցիկ քաղաքականութեանցն արժանաւոր եղելոց. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։ Մանդ. ՟Ժ՟Ը։ Մաշկ.։ Ածաբ. յայտն.։)
politically.
cf. Քաղաքակիրթ.
civilised.
of the same town;
fellow-citizen, fellow-townsman.
συμπολίτης concivis ἱσοπολίτης aequo jure civis πολίτης civis, municeps παροικῶν cohabitans. Նորին քաղաքի քաղաքացի. բնակակից ի նմին քաղաքի՝ ի բնէ կամ իւրիք իրաւամբք ազատութեան. քաղքըցի.
Առաջի ամենայն քաղաքակցաց իմոց։ Ի բերանս ամբարշտաց որոգայթ քաղաքակցաց։ Արհամարհէ զքաղաքակիցս (իւր) այր պակասամիտ։ Ի վերայ իւրեանց քաղաքակից հեբրայեցւոց։ Կոչել ի հարսանիսն զռտմիկ քաղաքակիցս իւր։ Զսոսա քաղաքակիցս աղեքսանդրացւոց համարել։ Աղեքսանդրացւոց քաղաքակից արժանիս համարել։ Զնոսա քաղաքակիցս իւր հաւասարս աթենաւոց կացուցանել։ Ընտանիք Աստուծոյ, եւ քաղաքակիցք սրբոց.եւ այլն։
Հրեշտակաց դասակից առնէ՝ սրբոց քաղաքակից։ Տո՛ւր դատ առնել ըստ սոսխին, զրկող մարմնոյ՝ քաղաքակցին. (Խոսր.։ Յիսուս որդի.։)
Պօղոս՝ մեռեալ աշխարհի ... եւ մեք քաղաքակից եմք աշխարհի. եւ յոյժ փութամբք լինել քաղաքակից երկրի ... նոքա քաղաքակցք երկնից, մեք աշխահիս. (Ոսկ. եբր.։)
to civilize.
civilization.
fellow-citizenship.
Քաղաքակիցն գոլ.
Եւ այս չար կարծի մարդկան՝ նոցա քաղաքակցութիւնն, որք անմարմին որոգայթիւքն ըմբռնեն։ Գտայց զսրբոց քոց քաղաքակցութիւն. (Լմբ. ժղ.։)
cf. Մայրաքաղաք.
μητρόπολις metropolis, urbs prima provinciae. Մայրաքաղաք. մայր քաղաքաց. մանաւանդ՝ վերինն երուսաղէմ.
Ժառանգեսցուք զքաղաքամայրն բարեաց։ Դիմելոց ի քաղաքամայրն վերին։ Խաչիւն դարձաք ի վերին քաղաքամայրն. (Եղիշ. ՟Է. եւ միանձ։ ՃՃ.։)
civil war;
war between city and city.
Մարտ ընդ քաղաքի կամ ի քաղաքի, եւ քաղաքի ընդ քաղաքի.
Զնաւակռուութեանցն ի ծովու, եւ զքաղաքամարտութեանցն ի ցամաքի. (Պիտ.։)
the centre or chief square of a city.
πλατεῖα platea. Մէջ կամ միջավայր քաղաքի. բուն քաղաքն ներքին, եւ հրապարակ նորա. պողոտայ, փողոց. քաղքի մէջն. մէյտան
Ի քաղաքամիջի աստ ագցուք։ Մտին նոքա ի քաղաքամէջն։ Ճչիւ եւ աղաղակաւ զքաղաքամէջս լնուին. (Ծն. ՟Ժ՟Թ. 2։ ՟Ա. Թագ. ՟Թ. 14։ ՟Գ. Մակ. ՟Ա. 10։)
Ընթացեալ ընդ քաղաքամէջսն։ Ի քաղաքամիջի խայտառակէ։ Մինչեւ լնիլ քաղքամիջաց մահճակալ եւ գարգճակալ հիւանդօք. (Ագաթ.։ Լմբ. իմ.։ Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
fortified town.
Քաղաք ամուր, կամ ամրացեալ.
Որ եստ բարձր աշտարակս ի կոխումն, եւ զքաղաքամուրս ի հողաբլուրս. (Լաստ. ՟Ի՟Դ։) (կամ ընթերցի՛ր, զքաղաքս ամուրս։)
built with taste, embellished.
որ է որպէս քաղաք յարգտրեալ, կամ զարդ եղեալ քաղաքի, եւ յարդարիչ նորուն.
Ըստ մասանց գիտոյից օժնդակութեան քաղաքայարգար ապարանից թագաւորական պաղատի. (Արծր.)
cf. Քաղաքական;
—ք, citizens, townspeople.
πολιτικός civilis, civicus. որ եւ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ. Պատշաճեալն քաղաքի եւ քաղաքացւոց. քաղաքավարական.
Որոշեալ զինքն ի քաղաքայնոց իրաց՝ յանապատ փութայր։ Սեղեւկոս ի քաղքասն՝ զոր շինեաց, հրէայս բնակեցոյց, քաղաքային կարգաց արժանի արար զնոսա։ Քաղաքային իրաց հմուտ լինիցի. (Վրք. ածաբ.։ Եւս. քր. ՟Բ։ Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
ՔԱՂԱՔԱՅԻՆ. ա.գ. πολίτης civis, municeps. Քաղաքացի. քաղաքաբնակ, եւ քաղաքակից.
Ընդ կանայս քաղաքայնոց իւրեանց. (Երեմ. ՟Ի՟Թ. 23։)
Քաղաքայնոց ոչ իսպառ ի վերայ գեղջկացն ընդվզել եւ պերճանալ։ Քահանայից, վանականաց, եւ քաղաքայնոց։ Քաղաքայնոցն դիւրակ լինի մեղացն կատարումն ի ձեռն գործակցացն։ Կեան յանապատ, եւ զքաղաքայնոցն գործեն գործ. (Յհ. կթ.։ Շ. ընդհանր.։ Լմբ. սղ.։ Վրք. հց. ՟Գ։)
Ի բաց կացեալ ի հնազանդութենէ իւրոյ պետականին՝ հանդերձ քաղաքային գլխաւորօքն. (Արծր. ՟Դ. 1։)
Ժողովեալ բոլոր քաղաքայնոցն՝ հրաման լինէր ատեան դնել. (Կաղանկտ.։)
Միաբանութեամբ քաղաքանուացն. իբր քաղաքայնոցն։
to become a town;
to be peopled like a town.
ՔԱՂԱՔԱՆԱԼ. πολίζομαι, πεπόλιστος . Իբրու քաղքա լինել կամ ձեւանալ. շէննալ.
Ոչ իլիոն բնակէր ի դաշտի՝ քաղաքանալով. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
անապատն քաղաքանայր ի միանձանց։ Ագարակացեալ. (Աթ. անտ.։ Մամբր.։)
towns.
այսինքն՝ Քաղաքք. քաղքըներ.
Քաղաքանին ապաստանի բերեն զօրինակ եկեղեցւոյ. քաղաքանին ՟Խ եւ ՟Ը՝ քառասուն եւ ութօրեայ պահքն են ... զի մի՛ հրեղէն սուրն գտցէ զմեզ արտաքոյ քաղաքանոյս. (Եփր. քրզ.։)
town-like.
Որ ունի զնիստ՝ զդիրս եւ զձեւ քաղաքի.
Ունի զշամշուլտեայ մեծ քաղաքանիստ դղեակն. (Ասող. ՟Գ. 30։)
Տեսանէր զտուն չաստուծոցն այնպիսի մեծամեծ լայնութեամբ եւ երկայնութեամբ եւ այնչափ բարձր պարսպաւ՝ իբրեւ փոքրագոյն քաղքանիստ մի. (Ոսկիփոր.։)
civic order, police.
Շինուած եւ շէի պահիլն քաղաքի.
Ի հանճարոյ, յարդար դատողութենէ, յարուեստականութենէ, ի քաղաքաշինութենէ, ի պատերազմաց յաղթութենէ. (Սկեւռ. ես.։)
policeman.
Որ պահէ զքաղաք. պահպան քաղաքի.
Առ ոչինչ համարելով զքաղաքապահսն՝ պարսից գումարտակսն. (Կաղանկտ.։)
governor or a town;
chief magistrate or mayor of a town.
πολιτάρχης princeps civitatis, gubernator. Պետ՝ իշխան՝ վերակացու քաղաքի. շահապ.
Քարշէնա առ քաղաքապետսն։ Խռովեցուցին զժողովսն եւ զքաղաքապետսն։ Տո՛ւք ցամոն քաղաքապետ. (Գծ. ՟Ժ՟Է. 6. 8։ ՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 26։)
Լուաւ քաղաքապետն։ Փայլեցոյց յաչս քաղաքապետին վոնիփատոսի։ Զքաղաքապետս բոլոր հայաստանեայցս. (ՃՃ.։ Լմբ. պտրգ.։ Արծր. ՟Գ. 2։)
Պօղոս քաղաքապետն երկնից, գրելի՛ է՝ քաղաքակիցն. յն. երկնաքաղաքացի։
town-hall.
mayoralty.
to incense.
Խնկարկէին ոսկեղեն բուրվառօք։ Խնկարկելովն ըստ օրինակաց ի տաճարին։ Մինչեւ ահարոն խնկարկեալ քաւեաց. (Շ. հրեշտ.։ Շար.։ Նախ. թուոց.։)
Խնկարկել աստուծոյ զաղօթս, եւ զխորհուրդ աստուածայնոյ պատարագին. (Շ. ընդհ.։)
incense-bearer;
flatterer, fulsome praiser, adulator.
θυμιῶν adolens. Որ խունկ արկանէ. խնկամատոյց. խունկ ծխօղ.
Ա ղրեաց զխնկարկուսն զարեգական եւ զլւսնի եւ զաստեղաց. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 5։)
Տայ ... խնկարկուս տապանակին եւսեղանոցն զահարոն ւ զորդիս իւր. (Նախ. թուոց.։)
incensing.
Զնոյն տաճար տիրական՝ խնկարկութեանհաստողին սահման. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
Քահանայապետին սկիզբն առնել խնկրկութեամբն ի սեղանն։ Նաբադայ եւ աբդիու խոտորնակ խնկարկութիւնն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
censing;
praise, respect, adoration.
Իբր խնկալի. խնկախառն. Կանայք խմբաւոր իւղօք խնկաւոր մեզ աւետաւոր. (Գանձ.։)
Կամաց արարողին խնկաւորեալ խորհրդարան։ Ընդ քումդ երջանիկ եւ խնկաւորեալ հայցուածոց։ Խնկաւորեալ հայցուածոց։ Խնկաւորեալ յողորմածութեան. (Նար. ՟Հ՟Ե. ձ. ՟Ձ՟Ե։)
Հաւատոյն վառմամ ի նոյն դարձցուք խնկաւորութիւն։ Այնքան ունի ահաւորութիւն միանգամայն եւսրբութիւն իւղաւորական խնամաւորութիւն սոսկալի անունս օծիւթեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
worthy to be incensed, praiseworthy, honourable.
cf. ԽՆԿԱՒՈՐ. Բարութիւն խոտովանելի, ազդումն խնկալի։ Ըստ մարմնոյ ծնողդ խնկալի։ Պաշտօն խնկալի։ Մարգարէից ձայն խնկալի։ Մարդասիրութիւն տօնելի, եւպահպանութիւն խնկլի։ Այս իւղ խնկելի, Այսաթոռակալ խնկալի. (Նար. ՟Ժ՟Թ. ՟Լ՟Ա. ՟Ծ՟Բ. ՟Ղ. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. մծբ.։)
to incense;
to perfume;
to embalm;
to offer up, to offer;
to intoxicate;
to praise, to honour, to adore;
to extol, to flatter, to flatter grossly.
ԽՆԿԵՄ μυρίζω unguentis imbuo. որ գրի եւ ԽՆԳԵՄ. Խնկօք եւ իւղովք պատել. զմռսել. անուշահոտ կացուցանել. ըստ յն. մեռոնել.
Խնկեցաւ իբրեւ զմարմին մեռելոյ՝ այն, որ խնկելոցն է զամենեսեան ի հոտ անուշութեան. (Եղիշ. թղմ.։)
Խնգեցաւ մանուկն սամփսոն անուշահոտովն. զառիւծն մեռեալ իւղաց խնգեաց։ Իւղեաց զամենայն նեխութիւնս. (Եղիշ. դտ.։)
Մի՛ խնկեսցես ի վերայ խմորոյ արիւն։ Ասէ, ո՛չ խնկեսցես. փոխանակ ասելոյ թէ ոչ մատուսցես արիւն ընդ հացի խմորոյ այլ ընդ բաղարջի. (Կիւրղ. ել.։)
Տօնեմք պարերգութեամբ փրկչավայելուչ կնդրկաւ խնկեալ։ Բուրվառաւ խնկեալ։ Հեծութիւնք նոցին ընդ իմ խնկեսցին։ Խնկեսցի (բան աղօթիցս) ի տաճար անուան քոյ։ Խնրեսցին մաղթանք մեր առաջի քո տէր. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ ՟Գ. ՟Ձ՟Ը. եւ Նար. գանձ խաչի.։)
Եկեղգցւոյս շինուածոյ, որ յաշակերտացվերնոցն խնկեցաւ։ Որ աւետարանաւն կենաց խնկիս յարակայ։ Կատարեալ է բան քո խնկեալ։ Մեծասցի անուն հզօրիդ խնկեալ։ Ինքն է աստուած խնկեալ տիրապէս։ Փառաց խնկելոյն։ Խնկեալկնիք արքունակն պատկերիդ։ Խնկեալ խորհրդով։ Ի ձեռն աղօթից եւ ընտիր վարուց խնկելոց. (Նար.։) (յորս ինչ նչ բերի եւ ի նախկին նշանակութիւնս։)
incense-tree, oliban, frankincense;
incense, perfume.
Ի խնկենեաց ոստոն տեսանէին պէսպէս պտուղս. (Վրդն. յանթառամն.։)
perfumer.
incensing.
Եւ են ծաղիկքն խնկիչք, եւ ուրախարարք ամենայն հոտոտելեաց. (Վեցօր. ՟Ե։)
lozenge.
Անուն դեղոյ՝ իբր ուտելի կամ կլանելի հանգոյնխնձորոյ։ (Գաղիան.)
apple-tree.
Խնձորենի եղեւ խաչն, ընդ հովանեաւնորա փափաքեցի (նստել). (Վրդն. երգ.։)
Խնձորենիք էին ոկեգոյնք, որ զխանձումն պտղոյն ունէին. (Պտմ. աղեքս.։)
Զբազմութիւն պտղաբերացն զնռնենեաց եւ զխնձորեաց. (Պիտ.։)
Յամենայն կողմանց խնձորիք իցեն խիտ խնձորովք. (Վրդն. երգ.։)
cf. Խնձորենի.
Խնձորենի եղեւ խաչն, ընդ հովանեաւնորա փափաքեցի (նստել). (Վրդն. երգ.։)
Խնձորենիք էին ոկեգոյնք, որ զխանձումն պտղոյն ունէին. (Պտմ. աղեքս.։)
Զբազմութիւն պտղաբերացն զնռնենեաց եւ զխնձորեաց. (Պիտ.։)
Յամենայն կողմանց խնձորիք իցեն խիտ խնձորովք. (Վրդն. երգ.։)
to cork, to stop, to bung;
to close, to shut;
to oppilate, to constipate;
— զբերան ուրուք, to put to silence;
— զպատուհան լսելեաց, to turn a deaf ear to, to refuse to listen.
ԽՆՈՒՄ φράσσω, -ττω, ἑμφράττω sepio, munio, constipo βύω obturo, obstruo καμμύω claudo συνέχω contineo. որ եւ ԽՑԱՆԵԼ, ԽՑԵԼ. Փակել եւ պատել ամենայն մասմբք. Կափուցանել. ցանկել. արգելուլ զամենայն անցս, եւ չթողուլ ծակ ինչ. խցել, խծկել. գոցել.
Խնու զլսելիս իւր, զի մի՛ լուիցէ տկարաց։ Զակն աղբար խնուցու։ Ամենայն բերան խցցի։ Խցին զբերանս առիւծուց։ Խցան աղբիւրք անդնդոց։ Զամենայն ջրհորս զոր խցին փղշտացիքն, եւ լցին զնոսա հողով։ Խցեալ է զականջս իւր։ Խցցինզդրունսքո։ Խցցէ զչարս ձեր.եւ այլն։
Յիմար է որ զիւր աղիւրն խնու, եւ յաղագսօտարին վիճի։ Նոյնժամայն եխից տէր մեր զբերանփորձչին. (Եփր. աւետար. եւ Եփր. համաբ.։)
Զդուրս մեղուանոցացն յառաջ քան զցուրտն ականամոմով խնելոյ. (Եզնիկ.։)
to grunt;
*to blow the nose.
Ոչ աղարտլ զաշխատութիւնս մեր որպէս անուսմունս, եւ խնջել քթօք, եւ յօնք պռստել. (Կիր. պտմ.։)
lancer.
(ի ռմկ. բառէս խըշտ. լտ. հա՛սդա, այն է աշտեայ) կամ Նշտեւոր. այսինքն ունօղ զնիզակկարճ, կամզգեղարդն կամ զարդն ձգելի.
bedstead, pallet, truckle-bed;
halting-place;
den, haunt, lair, cave of wild beasts.
Ի խոտեղէն խշտեկին հանգչիցին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
Սուրբքն յիւրաքանչիւր խշտեկաց կանգնեցան. (Եղիշ. ՟Ը. յօրինակս ին. եւ ի ՃՃ.։)
to despise.
Յոյժ վստահ լինել յիւր զօրութիւն, եւ խշտրել պատերազմողացն տկարութիւն. (Ոսկ. ես.։)
hoggishly.
Յանկողինս կակուղս (կամ փափուկս) անընդոստ ննջելով խոզաբար. (Կանոն.։)
Որկորստութիւնխոզաբար գետնահայեաց երկրաքարշ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
hoggish, behaving like a hog, rude.
Ունօղ զբարս խոզի. աղտեղասէր.
Եթէ չիցէ ոք խոզաբարոյ, որ տղմով բուծանի. (Տօնակ.։)
swine-fattening.
Որդին անառակ ել ի հայրենի խնամոցն, եւ հետեւեցաւխոզաբոյծ կերակրոցն. (Անան. զղջ.։)
Առաքեաց զնա յագարակ իւր արածել զխոզս. վասն զի որ հեռանայ յաստուծոյ, խոզաբոյծ ընդ կեանս շաղի. (Ճ. ՟Գ.։)
hog's wash, food for swine.
Ոմանք խոզաբուտ եղջիւրօքն զտագնապ քաղցին միայն դադարեցուցանէին. (Եփր. պհ.։) (Գրի վրիպակաւ եւ Խոտաբուտ։)
cf. Խոզակերպ.
Ունօղ զձեւ խոզի կամ ստեւ խոզի.
pig-headed;
swinish, dirty, filthy.
Մտօք որպէս խոզ. անմտ. խոզաբարոյ. աղտեղասէր.
clothes-brush;
whisk.
կոխեցաւ երկրապիշ անցաւորաց. (Յհ. կթ.։) (Լեհ. ընթեռնու Խոզանակեր, որպէս կրօղ զխօզան։)
wild-pear;
king's evil, scrofula.
ἅχρας, ἁχράκις pirum silvestre. որ եւ ասի ԽՈԶԻ ՏԱՆՁ. Տանձ վայրենի, որ անեփ՝ ոչ է ուտելի մարդոյ, այլ ի խարշելն կամ յեփելն ի փռան քաջիկ քաղցրանայ։ Նմանութեամբ Պալար, ուռոյց ի պարանոցի՝խոզի, եւ մարդոյ։ (Գաղիան.։)
swineherd, pigdriver.
Արածօղն զխոզս. (որպէս դնի ի յն) հովիւ խոզից. ... cf. Խոզաբոյծ.
Խոզարած վարւք։ Խոզարած կենօք. (Սկեւռ. աղ.։)
hogs, swine.
Զմեծամեծ խոզեանն եդեալ ի գիրկսն (քահանայիցն սպանելոց՝) առ ի նախատինս մեզ, եւ այպն կատականաց տեսողացն. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
swinish, hoggish;
pork.
Յիշել զկատսայն փարաւոնի, եւ զմիսն խոզանի. (Լմբ. սղ.։)
Կատարեցաւ ի տրդատէս, որ գեղեցկացաւն զքրիստոս զգենլովն, ի բաց եդեալ չխոզենին. (Վրդն. լս.։)
porcupine.
ὔστριξ, ἴστριξ hystrix. Որպէս թէ խոզ փոքրիկ. այն է ազգ ոզնւոյ, իբրւ խոզանստեւ. (յն. ի՛ստրիքս, որպէս խոզաստեւ։) Գաղիան.։)
to see with displeasure, to scowl at;
to despise.
Ի սաստկութենէ նորա որ սպառնայրեղբօր իւրում, եւ ի խոթոտել ականն իւրոյ, ի միտ առ իմաստութեամբ իւրով ռեբեկա. (Եփր. ծն.։)
harsh;
frowning, surly, threatening;
hideous, frightful, horrible, dreadful, shocking;
coarse, gross, rude, rough;
sad, sorrowful;
grave, stern;
— դէմք, stern and haughty countenance;
— աչք, threatening eye, gloomy eye;
— ակնարկել յոք, to look at sternly or angrily, to frown, to scowl, to knit the brows;
— հայել, to look surly at, to sulk, to turn a wild haggard look upon.
Խոժոռ եւ տրտում զինքն տեսողացն ցուցանէ. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Կէսք ողորկակեղեւք են եւ կէսքն զկերպարանս քոսոց ունին խոժոռն խոշորութեամբ. (Վեցօր. ՟Ե։)
cf. Խոժոռագեղ.
to frown, to knit one's brows, to be sulky, cross, ill-tempered, to grow angry, to be nettled;
to be soured, embittered, exasperated;
— երկնից, to cover with gloomy clouds, to lower, to get cloudy, murky.
λυπόμαι, θυμιόμαι, στυγνάζω incitor, indignor, contristor, rutilo triste. Խոժոռ դէմս ցուցանել. դժկամակիլ. թաղծիլ. տխրիլ. պղտորիլ. ժանիք ընել. երեսը կախել
cancer, malignant sore.
καρκίνος, καρκίνομα cancer. Խոյլ իբրեւ զխեցգետի. քաղցգեղ. կերցաւ.
orchis, beeflower, salep, satyrion
ԽՈԼՈՐՁ կամ ԽՈԼՈՐՁՆ. Խոտ կանգնաւ չափ, ոյր ծաղիկն լինի կարմիր, կամ գորշ սպիտակախառն.
Գնդածաղիկք, եւ խոլորձ, առուոյտ կապոյտ, եւսէզ, եւ այլն. (Մխ. առակ.։)
Եւ այն հարիւրբարդ խոլրձանն՝ այն նահապետքն են՝ մարգարէք. (Նար. տաղ սայլի.։)
ravine, deep hollow;
sylvan valleys, forest;
mountain streams, torrents.
ԽՈԽՈՄՔ. Խարաձորք. նեղ ծորոծորք եւ առուամեջք ջրանցից, անցք հոսանաց ընդ անձուկ վայրս խոխոջանօք.
Անցանէ գետն երասխ յորձանուտխոխոջիւք ... թափ անկեալ ընդ նեղ եւ ընդ նուրբխոխոմքն քարանձաւի միոյ։ Զօրս ղօղեալ թագուցանէր ի խոխոմս այգեստանին։ Ամրացեալք ի խոխոմս խորոցն ձորոց, եւ յամուրս քարանձաւաց. (Յհ. կթ.։)
Յափն գետոյն, որ իանէ յաղձնեաց խոխոմացն։ Ի խոխոմս ձորոցն. (Արծր. ՟Դ. 5. եւ այլն։)
Փափաքէ տեսանել զլերինս, եւ զխոխոմս, եւ զաղբիւրս։ Փուչն ի խոխոմս եւ յապառաժս բուսանի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։ եւ Ոսկ. եբր.։)
gloomy ravines;
long valleys.
Գետն երասխ հատեալ զքարանձաւս լերանց՝ անցանէ ընդ խորխոմաձիգս (կամ ընդ խորխոմս ձիգ) եւ նեղս. (Խոր. ՟Ա. 11։)
cf. Խոխոջ
Զառ ի վեր փսխածք ելանեն, եւ զառ ի վայր խոխոջանք. (կամ խողխոջանք) արձակին. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Խոխոջանք.
ԽՈԽՈՋԻՒՆ ԽՈԽՈՋՔ. Հոսանք ուղխից շառաչմամբ. Ձայն յորդութեան ջրոց.
to murmur, to purl, to babble, to gurgle;
ի վեր —, to vomit.
Հոսիլ ուղխից ջուրց շռնչմամբ ձայնից.
ԽՈՂԽՈՋԵՄ կամ ԽՈԽՈՋԵԼ, եցի ն. Հոսել ուղխօրէն. զեղուլ. յորդել. իսկ ի վեր ԽՈՂԽՈՋԵԼ՝ է Զգայռել եւ փսխել.
Զոր ի վեր խողխոջեն շուայտեցեալքն եւ պաշտոտեալքն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 25։)
to think, to invent, to attempt, to try.
Բանս բամբասանաց զսրբոյ կաթողիկոսէն խոխոտեալ յօդէին։ Մի՛ ոք զնոյն անցս չարչարանաց, եւ զձաղանս եւ զձաղկանս խոխոտիցի կրել։ Կայր փոքր մի ի վերայ հատածի միջոյն, եւխոխոտէր խօսել. (Յհ. կթ.։)
cf. Խոխոտեմ.
Բանս բամբասանաց զսրբոյ կաթողիկոսէն խոխոտեալ յօդէին։ Մի՛ ոք զնոյն անցս չարչարանաց, եւ զձաղանս եւ զձաղկանս խոխոտիցի կրել։ Կայր փոքր մի ի վերայ հատածի միջոյն, եւխոխոտէր խօսել. (Յհ. կթ.։)
to think, to reflect, to meditate, to consider, to contemplate, to imagine.
Անձինք ձեր խոկասցեն յերկիւղ տեառն։ Խոկասցե՛ս ի դոսա տուէ եւ ի գիշերի. (Ես. ՟Լ՟Գ. 18։ Յես. ՟Ա. 8.)
Մտածօրէն յանձն իմ խոկացայ. (Պղատ. տիմ.։)
Խարչաւանս ի վերայ իմ խոկալով։ Ոչ երբէք զայսոսիկ աղէտս տարակուսանաց խոկայ։ Զմիմեանց խոկալ փրկութիւն. (եւ այլն. Մագ.։)
Խոկալ ի սէր պատուիրանին աստուծոյ, կամ յերկնայինսն, կամ յերկիրս, կամ առ աստուած անզբաղ եւ մաքուր սրտիւ, կամ ի գործիական առաքինութիւնս. (Խոսր.։ Նանայ.։ Լմբ. իմ.։)
Զմարդկայինյարմարական ամուսնութեան կարգ խոկացաւ իջուցանել յանասնական անկարգխառնակութիւն։ Խանդալով ընդ համատոհմիցս կենդանասէր բազմամարդութիւն, զորս միշտ բաղձիւք խոկացաւ ընդդէմսն իջուցանել. (Պիտ.։)
Մարդասիրել ի նա խոկացեալ։ Առ ինքն զքաղաքն նաքջաւան խոկայր դարձուցանել. (Յհ. կթ.։)
Խոկացաւխորամանկութեամբ խոտորել զճանապարհս իմ։ Զխոկողսն ուսումնականին արժանի դիւցազնացն պատուասիրել։ Վասն ուրումն այսպիսւոյ խոկացողի. (Մագ.։)
Ի կամաց խոկողացն ի նոյնն, եւ յոչ խոկողացն բացատրեալ որոշի. (Կլիմաք.։)
Ազգմամբ չարին խոկացաւ ընդ լուր (սրբութեան) նորա կին ոմն պիղծ եւ լիրբ (ի պատրել զնա). (Վրք. հց. ՟Զ։)
thought, meditation, consideration, contemplation, reflexion, imagination, speculation.
Խոկումն մահու. (Նախ. ժող.։ Սահմ. ՟Ը։)
thoughtful, prudent, wise, judicious, sensible, intelligent, cautious, provident, circumspect, discreet;
—ն, intellect, intelligence, reason, judgment.
φρόνιμος, φρονῶν, σόφρων prudens. Խոհեմ, եւ խոհեմական. խորհրդական. քաջ խորհօղ. ճարտար. հանճարեղ. իմաստուն. (անձն, եւ մանաւանդ միտք կամ գործ նորա).
ԽՈՀԱԿԱՆՆ. գ. φρόνησις prudentia. Խոհականութիւն. խոհեմութիւն. հանճար. խորհողական կամ իմացական կարողութիւն. բանականութիւն. միտք.
Աղքատ է, որ ոչ ունի զիմաստութեանն գանձ ի խոհականն։ Աղբիւր առակէ զնոյն ինքն զխոհականն, եւ զբանաւոր միտսն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Խոհականաւն, որ է ընտրող բարւոյեւ չարի. (Սկեւռ. աղ.։)
prudence, wisdom, discretion, wariness, circumspection, cautiousness, good sense.
ԽՈՀԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ φρόνησις, φρήν, φρένες prudentia, sapientia, ingenium, mens. որ եւ ԽՈՀԵՄՈՒԹԻՒՆ, եւ ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. Նախահայեաց առաքինութիւն ուղղիչ մտաց իբրու կանոն գործոց. խելացութիւն, խելք.
Չորք են առաքինութիւնք հոգւոյ. արիութիւն, արդարութիւն, խոհականութիւն, ողջախոհութիւն։ Ուստի բան (միտքն) խոհականութեամբ զարդարեալ գոյ. (Սահմ. ՟Ժ։ Լմբ. սղ.։ Գր. հր.։)
Առլցեալ հանճարայեղձ խոհականութեամբ. (Պիտ.։)
Հանճարիմաստ խոհականութեամբ զգործս աստուծոյ։ Որով իւր գաղափար եմք ըստ խոհականութեան եւ անձնիշխանութեամբ։ Խոհականութեան ընտրութեամբն նմին հաւանիմք։ Սիրեսցե՛ս զտէր աստուած քո ի բոլոր սրտէ, յայտ է թէ յանստերիւր խոհականութենէ. (Լմբ. ժղ.։)
Փոխանակեալ զխոհականութիւնն ընդ անհանճարութեան. (Սկեւռ. աղ.։)
cook, man-cook.
(իբր խոհակեար, այսինքնխահագործ) μάγειρος, ὁψοποιός coquus. որ եւ ԽՈԽԿԵՐ. Խոհագործ. Խոհարար. խորտկարար. խահարար. խահամօք. յօրինիչ խահից. եփօղ կերակրոց. կերակուր եփօղ.
ասէ սամուէլ ցքոհակերն։ Եփեաց զխոհակերն զազդրն։ արկեր ի ներքս խոհակերս՝ զենուլ ի ներքս եւ այլն։ Այս տունք են խոհակերաց, ուր հասուցանիցեն պաշտօնեայքն տանն զզենլիս ժողովրդեանն. (՟Ա. Թագ. ՟Թ. 23. 24։ Ողբ. ՟Բ. 20։ Եզեկ. ՟Խ՟Զ. 24։)
Որո՞ց են յաղագս թոշակի կազմութեանցն շարագրութիւնքն եւ օրինականքն. (պխ) խոհակերացն. (Պղատ. մինովս.։)
Նման է նրհեստաւոր խոհակերի, որ ըստ յօդիցն առնէ զքակմունսն. (Անյաղթ պորփ.։)
Ըստ չար խոհակերի, որ զանդամսն ոչ ուղիղ յօշիցէ. (Երզն. քեր.։)
Զսեղանայարդարս եւ խոհակերս։ Ձկնորսաց, կամ խոհակերաց. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ. եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Յողատաց եւ ի խոհակերաց. (Մագ. ՟Ծ՟Բ։)
chief-cook;
chief executioner.
Նաբուզարդան խոհակեր։ Ուստի յայտ է զի կամ նոյն այր միանգամայն էր գլուխ խոհակերաց եւ դահճաց, եւ կամ զի դահլիճն է իբրու յօշոտի մսոյ. քանզի եւ արմատ յն. ձայնիս մա՛ղիռոս, է մասսօ, այսինքն մալել, ծեծել. Իսկ իտ. մասսառէ՝ է սպանանել։
to cook.
Ի սուր արկանել ... զեներ խոհակերեցեր. (Ողբ. ՟Բ. 25։)
Անկողինս արկանել, զոտս լուանալ. բազումք եւ խոհակերեն եւս. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
kitchen;
անօթք —ի, utensils;
cf. Խահարան.
μαγειρεῖον culia, coquina. իտ. cucina. գրի եւ իբր ռմկ. ԽՈՀԱԿԵՐՆՈՑ. փոխանակ գրելոյ Խոհակերանոց, որ եւ ԽՈՀԱՆՈՑ. ԽՈՀԱՐԱՐՈՑ. Տեղի պատրաստելոյ եւ եփելոյ զխահս կամ խոհակերելոյ. աշխանէ.
Որո՞յ քաղաքի (եպիսկոպոս) ես. ես ասեմ, խոհակերսցին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Սատանայի իբրեւ խոհակերոցս ի խողխողումն եւ ի սատակումն անձանց իւրեանց մատնէին. (Եփր. աւետար.։)