to take, to layhold of, to seize;
to arrest;
to subjugate, to rule over;
to succeed.
Յայնժամ սոքա կալեալք (կր), կալուլ կարծեն. (Պղատ. տիմ.։)
Բաքիդէս ոչ կարաց կալուլ զյովնաթան. (Նախ. ՟ա. մակ.։)
Օր մի ոչ կարէ կալուլ զորկորն։ Կալուլ կապել։ Կլուին եւ այլն. (Ոսկ. յհ. ձ. ուր տպ. կալնուլ։)
charm, enchantment, spell, fascination, sorcery, magic, witchcraft, theurgy.
Զանազանի մոգականն ի կախարդութենէ. զի մոգութիւն է մակակոչութիւն բարեգործ (կարծեցեալ) դիւաց. իսկ կախարդութիւն մակակոչութիւն դիւաց չարագործաց. (Նոննոս.։)
to hang, to suspend;
to hang on, to attach to;
to hang up, to hook, to clasp;
— զբեւեռաց, to hang from a nail.
tulip-tree;
cf. Կարկաչ.
cassia;
conserve of cassia;
cassia-tree.
ԿԱԿԺԻՐԱԿ կամ ԿԱԿԾԻՐԱԿ Որպէս Կասիա ի պէտս դեղոյ. զի ի բառս Գաղիանոսի դնի որպէս յն. κάσσια σύριγξ cassia siliquae. ռմկ. խիարշէմպէ. այն է դեղ մաքրողական թթուաշ զովացուցիչ՝ ի պտղոյ ծառոյ, նման պտղոյ եղջերենւոյ, բայց բոլորշի երկայն։ ( ի Բժշկարանի կոչի եւ Սալիխա. եւ մեկնի.
to grow soft, to become tender;
to soften, to relent, to be appeased, to become more tractable;
to become effeminate.
cf. Կակղացուցանեմ.
Կակղել զսիրտ քարեղէն, զկարծր բռնութիւն մարմնոյս գառոզութեան. զանընտել կամ զանհամբոյր գազանն. զմիասն. (Յհ. կթ.։ Նար, ՟Հ՟Զ։ Բրսղ. մրկ.։ Ոսկ. մտթ. ՟Գ։ եւ Ոսկ. ՟բ. թես.։)
Զխիստ եւ զնահնազանդ հոգի ոչինչ կարէ կակղել. (Ոսկ. գծ.։)
furnished with flexible branches.
Եթէ ոչ էի կակղուղէշ, բառնալ ոչ կարէի. (Մխ. առակ.։)
soft, tender, delicate;
supple, flexible, pliant;
sweet, mellow;
mild, soft, gentle, meek, affable;
— մետաղ, soft metal.
Կակուղ բնութիւն ջրոյն, կամ հող, պատառ, դեղ, պատմուճան, անկողին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։ Պիտ.։ Նար. ՟Ղ՟Գ։ Նեղոս.։ Ածաբ. կարկտ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to prepare, to fit up, to provide with, to furnish, to stock.
ԿԱՀԱՒՈՐԵՄ ԿԱՀԱՒՈՐԻՄ, ԿԱՀԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ ՀԱՄԱՐԻՄ, ԿԱՀԵՄ ԿԱՀԻՄ. κατασκευάζω, -ομαι paro, instruo, -or. Հանդերձել կազմել՝ զիրս եւ զանձն իւր. Ճահաւոր եւ կարեւոր համարել. ջանալ. հնտրիլ. յարմարել. կազմել.
Կահաւորութիւն համարեցայ, մանաւանդ թէ օգուտ իսկ, եւ կարեւոր պէտս՝ համառօտիւք զամենեսին ի կիր արկանել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Կահեմ զկարգս կահաւորելոց. (Երզն. քեր.։)
cf. Կահաւորեմ.
ԿԱՀԱՒՈՐԵՄ ԿԱՀԱՒՈՐԻՄ, ԿԱՀԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ ՀԱՄԱՐԻՄ, ԿԱՀԵՄ ԿԱՀԻՄ. κατασκευάζω, -ομαι paro, instruo, -or. Հանդերձել կազմել՝ զիրս եւ զանձն իւր. Ճահաւոր եւ կարեւոր համարել. ջանալ. հնտրիլ. յարմարել. կազմել.
Կահաւորութիւն համարեցայ, մանաւանդ թէ օգուտ իսկ, եւ կարեւոր պէտս՝ համառօտիւք զամենեսին ի կիր արկանել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Կահեմ զկարգս կահաւորելոց. (Երզն. քեր.։)
conveniency;
— համարել, to judge suitable.
ԿԱՀԱՒՈՐԵՄ ԿԱՀԱՒՈՐԻՄ, ԿԱՀԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ ՀԱՄԱՐԻՄ, ԿԱՀԵՄ ԿԱՀԻՄ. κατασκευάζω, -ομαι paro, instruo, -or. Հանդերձել կազմել՝ զիրս եւ զանձն իւր. Ճահաւոր եւ կարեւոր համարել. ջանալ. հնտրիլ. յարմարել. կազմել.
Կահաւորութիւն համարեցայ, մանաւանդ թէ օգուտ իսկ, եւ կարեւոր պէտս՝ համառօտիւք զամենեսին ի կիր արկանել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Կահեմ զկարգս կահաւորելոց. (Երզն. քեր.։)
to limp, to be or go lame, to halt, to hobble;
to hesitate, to water;
յերկուս հետս —, to halt between two opinions
ԿԱՂԱՄ որ եւ ԿԱՂԱՆԱԼ. χωλαίνω, ἑπισκάζω claudico. Կաղ լինել. որպէս զկաղ քայլել. տկարանալ յնթացս. յետնիլ. տատանիլ ոտիւք կամ մտօք.
cabbage;
— ընդաւոր, cauliflower;
— խոպոպի, savoy cabbage;
— վայրի, colewort, rapeseed;
—ի տակ, — stalk, — stump.
թ. քէլէմ, քալամ, քէրնէպ, քէրէմպ. յն. գռա՛մվի. լտ. գռամպէ. κράμβη cramba, brassica, caules. իտ. cavoli. Բանջար պարարտ՝ խիտ եւ խոշոր տերեւովք, որ կապէ գլուխ մեծ. լախանա, լահանա . այլ ասի եւ զայլոց համանման բանջարոց՝ յորոց ոմանք փոխանակ գլխոյ տան զունդ ուտելի նախ քան զծաղկիլն. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
euphorbia, spurge, tithyma, milk thistle.
ԿԱՂԱՆՇԱՆ կամ ԿԱՂԱՆՉԱՆ, ԿԱՂԱՆՉԱՆԱՆ կամ ԿԱՂԸՆՉԱՆ. τιθυμαλίς, -λος, -λλον tithymalis, pitiusa, cobium եւ այլն. Խոտ կաթնալից՝ լուծիչ որովայնի, որ ըստ ոմանց յեօթն տեսակս բաժանի. որ եւ ԿԱՂԸՆՇԱՅԻ կամ ԿԱՂՇՆԱՅԻ ՏԱԿ ասի. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
to lame, to make lame.
Տալ կաղանալ. պատճառ լինել կաղալոյ. կարճել զընթացս. խոտորեցուցանել. կասեցուցանել.
nut-tree or hazel-tree;
oak-tree;
—ք, hazel-grove or oak-grove.
Զկաղնին յաղագս պատճառին ոմանք պաշտեցին. ի յն. δυναστία այսինքն զօրութիւն, կարողութիւն. որպէս եւ ի լտ. robur, է կաղնի, եւ ոյժ։
voluntary, spontaneous, free.
Ի կամաց ծնեալ. ի կամաւորութենէ յառաջ եկեալ. Անձնիշխանական. կամակար. կամօք եղած.
Զչարիսն ոչ անձնաւորս կարծել, այլ՝ կամածինս։ Բնութեամբ են ասեն չարիք, եւ ոչ կամածինք. (Եզնիկ.։)
cf. Կրկին;
binary;
binary scale.
Ոչ կարօտացեալ կրկնակին՝ միանգամայն իսպառ սրբեցայց. (Նար. ՟Լ՟Բ. իբր կրկնութեան։)
Շաբաթն եօթն օր է, եւ ամիսն՝ երեսուն օր. եւ յորժամ զամիսն շաբաթ առնես, լինի չորս շաբաթ, եւ բ օր եւ այն կոչի կրկնակ։ հոռի ամսոյն կրկնակն բ լինի՝ մնացեալքն ի նաւասարդէ. նոյպէս եւ հոռի ամիս զիւր յաւելուածն (նոյնչափ), որ լինի դ օր, զայն սահմի ամսոյ մատուցանէ. նոյնպէս եւ զյլսն իմասցիս. զի երթայ ըստ կարգի, մինչեւ լինիցի շաբաթ (եօթնեակ ամբողջ չորիցս). ապա ի մին դառնայ. (Սարկ. տոմ.։)
Կրկնակք են ութ. զ. լ. խ. չ. ջ. ռ. շ. ց։ Եւ կրկնակք ասին, զի մի մի իւրաքանչիւր ոք ի սոցանէ յերկուց ձայնակցաց (այսինքն բաղաձայնից) բաղկացեալ է. քանզի բաղկանայ զայ ի սէէ եւ ի գայէ. եւ այլն. ուր այլք ի մեկնչաց յաւելուն եւ զսոսա. ժ. ձ. ղ. ճ. եւ այլն։ Այլ տիրապետ խօսելով՝ ի մեզ չի՛ք կրկնակ, եթէ ոչ գուցէ ռ, իբր կրկին րր. եւ ց, իբր ձս, կամ սձ։ Բայց յայլ լեզուս իրաւամբք կրկնակ կարծին եւ շ, խ, ղ, ձ, ժ, եւ այլն. զի կրկին տառիւք հնչեն եւ գրեն, զոր օրինակ ի լտ. sc, ch, ll, ts, zz եւ այլն։ Թող զտառդ փ, իբր բհ. որ ի լտ. ph, հնչեալ ֆ, ի յունական բառս։
to double, to redouble, to increase;
to fold, to plait, to turn down or in;
to tell or say again, to repeat, to reiterate;
to reply, to rejoin, to resume;
ստէպ — զբանն, to inculcate;
— ցաւոց, to relapse.
Հեղէք ի վերայ ողջակիզիդ. կրկնեցէք, եւ կրկնեցին։ Կրկնել զճանապարհս։ Կրկնեցան՝ ելին ընդ ճանապարհն ի բասան։ Անդրէն կրկնեսջի՛ք (կր), որպէս կթող յոճ իւր։ Ելանիցեն (յարգանդէ), եւ անդրէն ոչ կրկնիցին (իբր դարձ առնել)։ Ծունր կրկնել։ Ի կարմրոյ կրկնելոյ (այսինքն կրկին ներկելոյ, կամ ոլորելոյ)։ Դարձեալ կրկնէր՝ լինէր զօրաժողով (յն. յաւել)։ Մի՛ կրկնեսցին ի վերայ նոցա նոյն չարիք։ Յայն ձայն գոչման՝ առ հասարակ լերինք եւ հովիտք կրկնեալ բարբառով ընդդէմ հնչեցին. եւ այլն։
Կրկնեալ պարանոց։ Ծունր պաղատանաց կրկնեցի։ Զկապն երեքկին սովիմբ կրկնեցեր։ Կրկնեսցի ի նոյն կարգ բանի։ Զի մի՛ կրկնեսցին կրկին քեզ չարիք. (Նար.։)
Եբաց զբերանն կրկնել ոչ կարաց (այսինքն տալ պատասխանի). (Կաղանկտ.։)
mantle, cloak;
hooded cloak;
pilot-coat.
ԿՐԿՆՈՑ 2 (ի, ից.) գ. Կրկնութիւն ամուսնութեան սխալական՝ կարծելով վախճանեալ զամուսինն բացական.
bigamy contracted in ignorance.
ԿՐԿՆՈՑ 2 (ի, ից.) գ. Կրկնութիւն ամուսնութեան սխալական՝ կարծելով վախճանեալ զամուսինն բացական.
chucking.
to castrate;
to circumcise;
to cut off, to amputate, to mutilate, to crop, to dock, to curtail, to maim;
— զձայնաւոր, to make an elision, to elide, to cut out.
Առաւել լայնաբար, Հատանելով իմն կարճել. յապաւել. ծայրատել. խեղել. զենուլ. բառնալ ի կենաց կամ ի միջոյ. կիսակտուր ընել, կտրել.
Եթէ կրճատեսցի երկոտանին. այսինքն կարեսցին կամ ծայրաքաղ լիցին ոտք նորա. (Պորփ.։)
Մարկիոնացիքն շուրջ կրճատեցին զպատգամս հնոյ կտակարանաց ի նորոց կտակարանաց աստի. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ. յն. պարաբարձին։)
cf. Կրուկ.
Զաշխարհ արար, զհեռ եւ զանկարգ եւ զանդաս եւ զկրուն էութիւն (նիւթոյ) հաշտ եւ համբոյր՝ քաւիչն բարեգործեալ. (Փիլ. լին.։)
younger;
— յոյժ քան զժամանակս նորա, much prior to his time.
ԿՐՏՍԵՐԱԳՈՅՆ կամ ԿՐՍԵՐԱԳՈՅՆ. νεώτερος , ἑλάχιστος, μικρότατος minor, minimus. cf. ԿՐՏՍԵՐ. այսինքն Կրտսեր քան զաւագ եղբայրն. յետին յիմիք կարգի. նուազագոյն. յետնագոյն.
Զկրսերագոյն փառսն մովսէսի չկարէիք տեսանել. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
religion, faith;
religious order, monastic life;
law, right, custom, usage;
manners conduct, life;
sect;
— աստուածպաշտութեան, the true faith.
ԿՐՕՆ ԿՐՕՆՔ. (որպէս թէ կրեալ եւ պահեալ, կամ կրելի օրինօք) πρόσταγμα, θεσμός, ἕθος ordo, ritus, mos νόμος, νόμισμα, δικαίωμα , κρίμα lex, jus θρησκεία religio δόγμα doctrina. Կարգ եւ կանոն եւ օրէնք. պատուէր. բարեկարգութիւն. հաւատք. աստուածապաշտութիւն. Դեն. աղանդ. վարդապետութիւն. պաշտօն. արարողութիւն. սովորութիւն. կերպ կելոյ. կեանք եւ վարք. եւ Միանձնական կարգ. վիճակ կրելոյ կամ համբերութեան.
Եղեւ ի կրօնս ի մէջ իսրայէլի՝ ողբալ զդուստրն յեփիթայեայ։ Ըստ կրօնից ազգացն։ Զկրօնս աստուծոյ երկրին։ Այլոց կրօնից։ Կրօնք նոցա յօտարոտիս համարեցան։ Ըստ ճշմարտագոյն կրօնից օրինաց մերոց կեցեալ եմ փարիսեցի։ Կրօնիւք եւ այլն։ Կրօնք ասի հաւատք, եւ վարք ուղիղ։ Կրօնք՝ վարուցն եւ կարգացն կոչէ. (Խոսր.։)
Եթէ մովսէսի ասացեալ էր զայս կամ այլոյ մարգարէի, ի դէպ էր ի խնդիր եւ ի կրօնս առնուլ ... եւ զկարծիսն չէ պարտ ի կրօնս առնուլ։ Թէ մարգարէութիւն էր, ի դէպ էր զասացեալս ի կրօնս առնուլ. իսկ եթէ պատմութեամբ ասացաւ, եւ այլն. (Կիւրղ. թագ.։)
coreligionary.
Համակրօն. հաւատակից. կարգակից.
cf. Մենաստան.
ἁσκητήριον, μοναστήριον, κοινόβιον domus religiosa, monasterium, conventus. Բնակարան կրօնաւորաց. վանք. մենաստան.
friar, monk, cenobite;
— նորընծայ, novice;
— ուխտեալ, professed monk;
— լինել, to enter a convent, to take the cowl, to turn monk.
θρῆσκος, ἁσκητής, ἑγκρατής religiosus, temperans եւ այլն. Առանձին փութով եւ կարգոյ ճգնօղ ի կատարեալ կրօնս աստուածապաշտութեան հրաժարեալ յաշխարհային կարգաց. վանական. միաձն, միաբանակեաց կամ միայնակեաց. Սօֆի, փարսա, րուհպան, րահիպ, քեշիշ. (իբր կրօղ. ի քեշիտէն, քաշել, կրել. որպէս եւ կրօնաւորն է կրօղ, ժուժկալ, համբերօղ, խաչակիր)
Վարժիչ կարգաց կրօնաւորաց. (Շար.։)
cf. Կրօնաւոր լինիմ;
to accustom oneself to the monastic life;
to deprive oneself, to abstain.
Վասն կարեաց եւ ցանկութեանց յաղթելոյ ի կերակրոցն կրօնաւորեցաւ. (Եզնիկ.։)
to join, to unite, to tie, to bind, to fasten;
to reunite, to tie again, to rejoin;
to insert, to annex, to add;
to proceed, to repeat;
եւ ես կցէի զամէնն, amen I replied;
— զվէրս, to close, to cicatrize;
to accompany.
Բերին կարս պարանաց. եւ կցեցին։ Յուսոյն ձգարան կցեսցի դարձեալ պատուաստեալ։ Բարձրութիւն խշաչին, ուր կցի գլուխն. (Ագաթ.։ Նար.։ Բրսղ. մրկ.։)
affectation, fiction, quibblillg, shuffling.
Կցկցելն, իլն. հատուկտիր բանք կցուածոյք կամ կարկատունք.
to conjoin, to bind together, to tie up;
to affect, to invent, to forge, to shuffle, to quibble, to quirk, to trump up, to borrow.
συνάπτω coapto συμπλάσσω, -ττω fingo, confingo. որ եւ ԿՑՈՏԵԼ. Կցելով կցել զկոտորակ ընդ կոտորակ. կարկատել. կապկապել. յօդել ըստ կամի ըստեղծուլ.
զի՞նչ առեալ, կամ զի՞նչ կցկցեալ, կամ ո՞յր բանիւ խօսին։ Յղութեամբ եւ ծննդեամբ զկրօնսն յարութեան կարկատիցեն. եւ ուստի՞ գոյր ի նոսա այնպիսի ինչ կցկցել. (Երզն. մտթ.։)
patched up, botched, adventitious, forged, invented, contrived, fictitious, borrowed.
ἑπείσακτος advectitius, ascititius. Կցկցեալ. կարկատուն. յօգեալ. մուրացածոյ.
cf. Կցկցոտ.
Չէք կարօտ կցկցուն բանից մարդկան. (ՃՃ.։)
curing, healing.
Որ կարէ կցել, միացուցիչ. փակցնօղ.
cf. Կցորդ.
Կցորդակից լեր (կարեացս) բժշկապէս։ Կցորդակիցք լուսակերտից. (Նար.։)
to curve, to bend, to bow.
Կքեալ ոտիւք, եւ կարկեալ խօսիւք. (Փարպ.։)
cf. Կքեմ.
Կքեալ ոտիւք, եւ կարկեալ խօսիւք. (Փարպ.։)
to be bent, folded;
to be humbled, dejected.
Կքեալ ոտիւք, եւ կարկեալ խօսիւք. (Փարպ.։)
boot or shoe-making, shoe-makers calling.
Գործելն կամ կարելն զկօշիկս. ըստ յն. արուեստ կօշկաց.
rhapsodically.
Քերթողաբար, եւ Մուրողաբար. կարկատելով.
rhapsody;
passage or extract from, part of a poem, canto;
book, chapter.
Որպէս յն. րաբսօտի՛ա. ῤαψῳδία rhapsodia որ մեկնի յոմանց գաւազաներգութիւն , եւ յայլոց կարկատերգութիւն. (զի րավտօս է գաւազան, եւ րա՛բդօ կարեմ կարկատեմ). իսկ ի մեզ ոմանք ի հագնի բառէ ածանցեն, եւ այլք ի հագնելոյ, կամ ի հագագէ, կամ յագուցանելոյ։ Ո՛րպէս եւ է, նշանակէ՝ Քերթուած. տաղ. վէպ կամ վիպասանութիւն.
Հագներգութիւն է մասն քերթածաց՝ ներպարառեալ ստորադրութիւն (այսինքն պարունակօղ զենթադրութիւն ինչ)։ Եւ ոգեալ է հագներգութիւն՝ ի հագնելոյ կարկատուն բանս, եւ կամ ի սարդենի մահակէ պար գալով երգել զհոմերական քերթուածսն. (Թր. քեր. ըստ հյ։)
Հագներգութիւն ըստ հոռոմին լսի գաւազաներգութիւն. կամ ի հագնելոյ կարկատուն սանս. կամ է հագներգութիւն՝ ելք շնչոյ հագագին, զոր երաժշտականութեամբ նուագեն ի տաղս պարանցիկ երգոցն. կամ ի հագուցանելոյ ընդ միմեանս, եւ կարկատելով բանս՝ յիրեարս յեռել. կամ հագնին փայտ է անուշահոտ, որպէս սարդենին՝ որով երգէին. (Երզն. քեր. (ի զանազանից յայլ եւ այլ օրինակս)։)
ՀԱԳՆԵՐԳՈՒԹԻՒՆ. որպէս Մասնաւոր քերթուած հոմերոսի, չափաւոր, ո՛չ կարճ, եւ ո՛չ լի տողիւք.
milfoil, yarrow.
χιλιόφυλλον millefolium. Խոտ բազմատերեւ կամ բազմաթերթ։ Բժշկարան.։ Ա՛յլ է եւ ՀԱԶԱՐ. գ։
hardly, scarcely, barely.
Հազիւ ճողոպրեալ։ Հազիւ պաշտպանեալ կարէին. (Յհ. կթ.։)
Միանգամ կամ երկիցս ի շաբաթու հազիւ թէ լսէք։ Հազիւ թէ շարժէին։ Հազիւ թէ ճողոպրեալ կարէին։ Հազիւ թէ նշմարել կարիցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։ Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Ե. 7։)
Հազիւ հազ ոք կարասցէ առնել. (Մագ. խչ.։)
Զոր ի բազում ժամանակաց հազիւ ուրեմն կարացին շինել. (Եղիշ. ՟Է։)
apt to be melted, fusible;
dissoluble.
χυτός fusilis. Որ կարէ հալիլ. հալելի. հրահալելի. եւ Մարսելի.
to melt, to smelt, to found, to cast, to smelt down;
to dissolve;
to liquefy;
to exhaust, to drain, to consume;
to digest.
Հանապազ յիշելով զվարս նոցա՝ հալիս (կարօտով). (Խոր. առ արծր.։)
smelting, melting;
fusion.
Հալուած կերակրոցն դիւրաւ ընդ ամենայն մարմինն սփռի. (Բժշկարան.։)
aloes.
(յն. ալօ՛ի. լտ. ալօ՛է. եբր. ահալ, ահալօթ ) ἁλώη, ἁλόη aloe եւ lignum aloes, agolochum. Խոտ դառն հիւթով՝ ի կարգի դեղոց եւ խնկոց. սապր. եւս եւ Փայտ իւղային՝ անուշահոտ.