to bear hatred, malice.
Զչարէին նոքա վասն առաւել սիրելոյն զնա ծերոյն, լուան զայս ծերքն, եւ նոքա եւս խեռային ընդ այս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
to be disobedient, insubordinate, to rebel, to revolt, to be disheartened;
— ի սանձուց, not to obey the bridle;
— զայրագին ի վերայ միմեանց, to be furiously maddened one against, the other.
Խեռելն նոցա բազում անգամ, եւ արտաքոյ օրինացն գործել։ Տանջէին զնոսա իբրեւ զտղայս խեղեալս յուսմանէ։ Ոչ խեղէ, եւ ոչ ստահակէ։ Ստահակ եւ խեղօղ է ազգ ծառայից. (Սարգ. յկ. ՟Ե. եւ ՟Ը։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
built of brick.
ԽԵՑԱԿԱՐԿԱՌ ԽԵՑԱԿՈՅՏ. Իխեցեաց կարկառակոյտ կազմեալ. շինեալ ի թրծեալ աղիւսոց.
cf. Խեցակարկառ.
ԽԵՑԱԿԱՐԿԱՌ ԽԵՑԱԿՈՅՏ. Իխեցեաց կարկառակոյտ կազմեալ. շինեալ ի թրծեալ աղիւսոց.
cf. Խեցեգործութիւն.
badly pronounced, barbarous, corrupted, spurious, harsh.
որպէս զխեցի բեկեալ, կամ բեկբեկեալ. որպէս զհեց ոլորածոյ. Կցկտուր. անհարթ. եւ Ծեքծեքեալ. կանացի. κατακεκλασμένος confractus, tortuosus. կոտրտած, ծըռմռտըկած.
lobster;
cancer, crab.
ԽԵՑԳԵՏԻ ԽԵՑԳԵՏԻՆ. καρκίνος cancer. Կարկինոս. (որ եւ Քաղցկեղ, Խոլխեցգետի) Ազգ խեցեմորթի ի գետն կամ ի ծովն որպէս մեծ խեչափառ՝ վեց ոտամբք եւ երկու մկրատաձեւ բազմօք, որ ի շեղ ընթանայ. այլ ծովայնոյ բազում են տեսակք.
Խեցգետի մի ելեալ (ի ծովէ). (Արծր. ՟Ա. 3։)
Խեցգետւոյդ (կամ խեցգետոյդ) անուամբ, գործին (կարկին), եւ կենդանին, եւ աստղ նշանակին։ ո՞չ երեք քեզ թուիցին ասել խեցգետիք. (Առ որս. ՟Զ։)
cf. Խեցգետի.
ԽԵՑԳԵՏԻ ԽԵՑԳԵՏԻՆ. καρκίνος cancer. Կարկինոս. (որ եւ Քաղցկեղ, Խոլխեցգետի) Ազգ խեցեմորթի ի գետն կամ ի ծովն որպէս մեծ խեչափառ՝ վեց ոտամբք եւ երկու մկրատաձեւ բազմօք, որ ի շեղ ընթանայ. այլ ծովայնոյ բազում են տեսակք.
Խեցգետի մի ելեալ (ի ծովէ). (Արծր. ՟Ա. 3։)
Խեցգետւոյդ (կամ խեցգետոյդ) անուամբ, գործին (կարկին), եւ կենդանին, եւ աստղ նշանակին։ ո՞չ երեք քեզ թուիցին ասել խեցգետիք. (Առ որս. ՟Զ։)
made of brick or baked earth;
—ք, —անօթք, crockery, earthen-ware, delft-ware.
ὁστράκινος (իբր ոստրէական, կամ ոսկրուտ), κεραμωτός . (լծ. թ. քիրէմիտտէն ). testaceus (լծ. թ. թէստիտէն ). որ եւ ԽԵՑԵԱՑ. Որ ինչ է ի խեցւոյ, կամ ի կաւոյ թրծելոյ. կաւեղէն.
shell-fish;
shell, conch;
tortoise-shell;
nut-shell.
ὁστρακόδερμος testa tectus ἁκαλήφη concha եւ այլն. Կենդանի ծովային՝ որոյ մորթն կամ պատեանն է ոսկրուտ իբրու խեցի կարծր, սկսեալ ի կրայէ մինչեւ ի կոկորդիլոս.
Զխեցեմորթսն զեռունս որպէս զգայուն ծառս կազմեաց։ Բազումք ի խեցեմորթիցն, որք կոչին փորոտիք երկրի. (Նիւս. բն.։)
Իբրեւ զուարակ եղջիւրաւոր, կամ իբրեւ զկրոկոդիլոս խեցեմորթ. (Վրդն. ծն.։)
Անդ (ի ծովու) են եւ խեցեմորթք կենդանիք. (Լմբ. սղ.։)
Մերթ որպէս Խեցեղէն մորթ, կամ կարծր պատեան. փեճեկ.
Ոչեթէ անգէտ եմ ընկուզոյդ անուան. քանզի խեցեմորթն նորա բանաւորեցաւ հնչումն եւ կայթումն գործել. (Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)
brick, tile;
pottery, earthen-ware, crockery;
porcelain, China-ware, Wedgewood-ware;
potsherd, fragment of earthen-ware;
fish-shell;
shell, conch;
—ք, pottery;
Wedgewood-ware, Wedgewood-manufactory;
earthen, delft;
զ— կարկատել, to beat the air, to pound the water.
ὅστρακον, κέραμος, κεραμίς testa, vas fictile. նիւթ կարծրացեալ իբր ոսկր. Կաւ թրծեալ հրով եւ պէտս ամանոց, եւ շինուածոց. անօթ բրտի. աղիւս թրծեալ. կղմինտր. եւ Խեշերանք կամ բեկոր նոցին.
Չորացաւ որպէս խեցի. զօրութիւն իմ։ Որ տայ արծաթ նենգութեամբ, իբրեւ ընդ խեցի համարեալ է։ Ոտքն կէս երկաթոյ, եւ կէսն ի խեցւոյ։ Ոչ Խառնի երկաթ ընդ խեցի։ Առեալ խեցի՝ քերէր զթարախն. եւ այլն։
ԽԵՑԻ. որպէս Խեց. Կարծր պատեան խեցեմորթից.
Զխեցեմորթս զեռունս որպէս զգայուն ծառս կազմաց. եւ իբրեւ զփայտ եդ զխեցին շուրջ զնոքոք։ Ոչ էած շուրջ զմեօք թեփ, որպէս օձից եւ ձկանց. եւ ոչ խեցի, որպէս կայից եւ գաղտակրայց. (Նիւս. բն.։)
Խոյթ մի, որ էխեցի ծովու։ Խեցի գազանն եկն դարձեալ (Վրք.հց. ՟Ժ՟Ե։)
bivalve-shell;
allegory.
(որպէս թէ Խփան կամ կափարիչ) Պատեան խեցեմորթից խփելի եւ բանալի. լայնաբար Ծածկոյթ բանից.
Առակաւոր խեփորաւ բանին զնիւթ լուսոյ եւ զպարտութիւն առաքինութեաննծածկելով. (Վրդն. երգ.։)
to cut, to cut off, to break off, to tear off or away;
to burst open;
— զհերս, to tear out the hair;
— ներքինիս, to castrate.
σχίζω scindo, seco διασπάω, διαρρήγω distraho, discerpo, dirumpo եւ այլն. Ուժգին ձգմամբ բաժանել. քարշելով հատանել. Փեռեկել. խորտակել. մասն մասն առնե. փրթուցանել. հերձուլ. Ճեղքել. պատառել. փրցնել. կտրել, պատռել. (լծ. եւ հյ. քեցել. կորզել. հատանել. եւ յն. սխիցօ՛. ար. թ. խէղ, խէղէլ, խէր, քէսմէք)
Որք զծիրանիս թագաւորական աղտեղացուցանեն, այնպէս տանջին՝ որպէս զխզօղսն. այսինքն զպատառօղսն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45։)
Անգիտութեամբ զբերրիսն խզելով ուռ։ Տունկ ի տնկագողծողէն իւրմէ խզեալ։ Խզեցաւ ամենայն սնոտի յոյս իւր. (Պիտ.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Փարպ.։)
ԽԶԵԼ. ξυράω tondeo, rado եւ այլն. Խուզել զհերս. յապաւել. գերծուլ. փոքրել. եւ Ճողել. փետել. ցտել. մազը կտրել, փետտել, ճողել.
Մերկանդամք խզին եւ մոլին կոծելով. (Մանդ. ՟Է։)
breaking, rupture, bursting, tearing.
Զտանջանս խզումն կարծիցէ մեղացն. (Նչ. եզեկ.։)
լայնեա՛ զխզումն քո իբրեւ զարծուոյ. (Միք. ՟Ա. 16։)
Մուրուացն ճիրանամբք զխզումն. (Արծր. ՟Դ. 11։)
knock, blow;
obstacle, hinderance, impediment;
fraud, cheat;
hate, ill will, aversion;
jealousy;
remorse, scruple;
pain, affliction, grief;
doubt, distrust, apprehension;
gripes, colic;
— եւ խութ ընդ ոտն անկանել, to trip up, to oppose, to obstruct, to embarrass;
խեթիւ հայել՝ տեսանել, to look daggers, to look grim, to scowl;
խեթիւ հայել արեգական, to sunburn, to tan, to freckle, to brown.
Զգուշութիւն՝ վասն խիթի խղճի նոցա, զի երկիցեն յաստուծոյ. (Եփր. ղեւտ.։)
ԽԷԹ κόλυμα impedimentum σκάνδαλον offendiculum. գրի եւ ԽԵԹ. Խոչ եւ խութ. խոչընդոտն. որ նչ խթի յոտս ի գնացս, կամ տայ գայթել. արգել. որոգայթ. առիթ գլորման կամ գայթագղութեան. վտանգ. կասկածանք.
Ընդէ՞ր արար ընդ մեզ յաշխարհի զգազանս վնասակարս, եւ կացոյց ի խեթի զկեանս մեր. այսինքն ի վտանգի, կամ ի կակածանս. (Վեցօր.։)
ԽԷԹ. Թիւր նայեցուած խեթ եւ խոժոռ աչօք. քէն, ատելութիւն. գժտութիւն. խոլոր նայուածք.
Յորժամ խէթ ատելութեան լցի ի մէջ ծառայից եւ տեառնն, ոչ վաղվաղակի ժպրհին ընդ նա խօսակցիլ. (Լմբ. պտրգ.։)
Եթէ վասն աստուծոյ հալածիս, մի՛ խէթ (կամ խեթ) պահեր։ Որ Խեթիւ ննջէ, բարկացուցանէ զաստուած. (Նեղոս.։)
Ի սեւաթոյր տխրութենէ գործոց մերոց խեթիւ հայեցաւ ի մեզ արեգակն ճշմարիտ. (Յհ. կթ.։)
Խեթիւ. (ռմկ.) խոլոր. (Լծ. նար.։)
ԽԷԹ. Կասկած. վախ.
Ի մէջ խիթի ահիւեւ երկիւղիւ կայր. գուցէ՝ ասէ, ածից ես ի վերայ իմ զանէծս, եւ ոչ հեշտալի լինէր նմա քունն. (Խոր. Բ. 35.) (՛ այլ ձ. խէթ սրտիւ. իբր կասկածոտ։
Հոլանեալ գործէին զմեղս համարձակութեամբ առանց խիթի յամենայն չարիս դարձեալք. (Բուզ. Դ. 17։)
ԽԷԹ. Խիթք որովայնի, կամ ցաւ ինչ խայթիչ եւ տանջիչ. որպէս մարմաջ, կամ կրծումն, եւ այլն. զի պէսպէս մեկնի ասելն
spur, goad;
spur, incentive;
butting;
— իշոյ, ass-goad;
ընդդէմ —ի աքացել, to kick against the pricks.
κέντρον stimulus. Սրածայր գործի խթելոյ, կամ ընխոթելոյ՝ խոթմթելոյ. գաւազան յորոյ ի ծայրն կայ խայթոց իբր հերիւն. cf. ԽԱՅԹ.
Մտրակ ձիոյ, եւ խթան իշոյ։ Բանք իմաստնոց իբրեւ զխթան եզան։ Պարծեսցի ի ցուպխթանի։ Խիստ է քեզ ընդդէմ խթանի աքացել. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 3։ ԺՂ. ՟Ժ՟Բ. 11։ ՟Լ՟Ը. 26։ Գծ. ՟Թ. 5։)
to goad, to spur, to incite, to drive, to spur on, to urge on;
կաշառս —, to bribe, to corrupt;
to buy over.
πατάσσω, νύσσω, -ττω percutio, pungo, pulso κατάπτομαι attingo, manus injicio, impeto, lacesso, mordeo. Մխել որպէս խթանաւ, կամ խայթոցաւ. առխեթել. ընխոթել. դրդել. հարկանել. խայթել. կծանել. խօթել, դպլիլ, մշտել, կճել.
Յանկարծակի խթեաց ազդ արար։ Խթեաց զկողսն պետրոսի. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 8։ Գծ. ՟Ժ՟Բ. 7։)
Ի խեծանողականացն զազիրն զեռնոց խթեալխոցոտիմ. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
Զմեղսն հալածէ խիղճ մտացն ազդմամբն աստուծոյ, զոր խթէ եւ ցաւեցուցանէ աստուած. (Բրսղ. մրկ.։)
ԿԱՇԱՌ ԽԹԵԼ. Կաշառ տալ՝ յարամրի ի ներքս մուծանելով. Ձեռքը ստակ սխմել՝ կաշառելու համար.
to thrust one's self in, to creep into.
Երթայ եքենոս՝ քթի ընդ քարիւն, եւ մածնու կայ ի նմա. (Վեցօր. Է։)
vigil;
fast-day with milk-food;
fasting on milk-food.
Առնելով նոցա խթմանցն լուծմունս։ (Կանոն.։)
barbarously, harshly, roughly.
Խժաբար նենգութիւնն (կայենի). (Արծր. ՟Ա. 1։)
to hector, to swagger, to brave, to bully, to insult;
to laugh to scorn, to laugh at;
to advance fearlessly, to have the hardihood or boldness, to face, to brave;
to attempt, to risk;
to rush upon, to assault, to attack;
— ի վտանգս, to run risks, to seek perils, to brave or to face dangers;
— ի մարտ, to plunge into the thickest of the fight;
յաղօթս —, to confide in prayer.
Մի՛ օքանչանայք ընդ այսքան համարձակութիւնս մեր, մինչ զիխիզախել, մերձանալ մեզ ի բարձրագոյնսն քան զմեզ. (Վրք. ածաբ.։)
ԽԻԶԱԽԵԼ. Յանձնապաստանութեամբ ճոխանալ ի վերայ այլոց. պանծանօք խրոխտալ. եւ Արիաբար խրախուսել.
Ոգիքն առաւել ի ծրութեանն առողջանան, յայնժամ առաւել խիզախեն. (Ոսկ. եբր.։)
Ոչ իշխէ արքայից րքայի ծառայ ի կայսր խրախուսել, եւոչ կայսեր ոք ծառայ ի սասանականն խիզախել. (Եզնիկ.) (ռմկ. գլուխ քաշել երթալ համարձակ )։
Որ պարծէր չարն՝ տադնապեցաւ, որ խիզախէր մոլորութիւնն՝ յիմարացաւ. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Եթէ ի տկնրսն խիզախեցից, վատնիմ ի պիծակացն. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
to embolden, to encourage, to inspirit, to give heart to.
Եւ ի նախնիսն խիզախցուցանեն համարձակ տալ զանձինս ի նիջոց ծովուն. (Ոսկ. ես.։)
boldness, audacity, hardihood, confidence;
bravado, rodomontade;
insult;
assault, rushing.
Վասն արիութեան, քաջութեան քաջասրտապէս խիզախութեանցն. (Արծր. ՟Ա. 8։)
cf. Խիզախիւն.
Վասն արիութեան, քաջութեան քաջասրտապէս խիզախութեանցն. (Արծր. ՟Ա. 8։)
cf. Խիզախիւն.
Վասն արիութեան, քաջութեան քաջասրտապէս խիզախութեանցն. (Արծր. ՟Ա. 8։)
gripes, colic;
twinge, twitch, shooting pain;
blister, sore, swelling;
rock, reef, sand-bank;
crocodile;
— սրբանին, tenesmus;
—ք ոտից, gout.
Ընդ ծովս մեծ նաւարկեալ շրջիմք, որ բազում խթիւք լի է եւ անչափ գազանօք. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Զմտաւ ած զայնոսիկ, որք յոտիցն ցաւ գրաւեալ իցե, յորժամ ի սաստիկ խըթոցն տանջիցին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։) (լծ. իտ. կօթթա։ ասի եւ ռմկ. կամ կճել ցաւոց։)
ԽԻԹ. σκόπελος, -ον scopulus. Խութ (իբրու պալար ծովու). վէմ իբր ժայռ ի ծովու, որոյ մեծմասն է ընդ ջրով, եւ մասն ինչ եւեթ ի դուրս ցցուեալ. Ընդ որով խթին կամ մխեալորջանան կայտառք եւ զեռունք. Գայա.
Զառապարաց, եւ զխիթից, եւ զվիմաց՝ որ ընդ ծով ծածկեալ իցեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։)
ԽԻԹ. κροκόδειλος crocodilus. Խոյթ, որ եւ խեցի գազան ջրայինխեցեմորթ մեծ. կրոկոդիլոս. տիտեռն. կոկորդիլոս.
to doubt, to suspect, to disbelieve, to distrust;
to look at with an evil eye.
φροντίζω curo. (գրի եւ Խեթալ) Հոգալ տատամսութեամբ վասն ունելոյ զխէթ կամ զխոժոռութիւն ինչ ընդ այլում, եւ կամ զխայթ ինչ մտաց՝ կամ զերկիւղ բարեպարիշտ. խորհել վարանմամբ. զանգիտել, կասկածել.
Խիթայ խոնարհ յամենայն ժամ, զի բան պատուհասի եւ բամբասանացմի՛ լիցի նմա ընդ ումեք. (Մծբ. ՟Թ։)
Ո՞վ ոք հասեալ յառաւօտ, եւ ի ծագման լուսոյն խիթոյմթեալ. (Նար. ՟Ժ՟Է.)
Յորմէ խիթեալ (խիթացեալ) կասկածէր. (Լմբ. սղ.։)
Ելանէ ռոբէն յանկողինս հօրն. ընդ որում խիթայր յակոբ մինչ ի մահ. (Նախ. ծն.։)
to be tortured by remorse;
to pain, to afflict, to grieve, to vex.
Աբրահամ քաղդեացի էր ... եւ զնա հանապազ շխիղճ մտաց իւրոց խիթացուցանէր. տեսանելով զարարածս ընդ ապականութեամբ եւ ընդ սխալանօք՝ ասէր, չեն սոքա աստուածք. (Շիր.։)
doubt, mistrust, suspicion;
remorse.
Խիթալն. խայթիլն խղճիւ. եւ Կասկած. երկբայութիւն.
Իբր ասուի ի ցեցոյ, եւ փայտ ի յորդանէ ... ի խիթմանէ սրտիս հալեցայ։ Խափանիչ խիթմանց, ընդարձակիչ կարծեաց. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Ձ՟Դ։)
Բորոտն առ տէր մեր զերկոսին եցոյց, խնդիրն ծանոյց. իսկ՝ թէ կամիս, զխխիթալն յայտնեաց. (Երզն. մտթ.։)
gum.
ԽԻԺ որ եւ ԽԷԺ, խիժի. κόμμη gummi ῤητίνη resina. Հիւթ մածուցիկ կաթեալ ի տնկոց. պարարտութիւն ծորեալ ի ծառոց. որպէս մազտաքէ, եւ ռետին, եւ այլն. ձութ.
Լինի ի լիկիա խունկ ի ծառոյ ծորելով որպէս զխիժ. (Խոր. աշխարհ.։)
gummy;
— ծառ, gumtree.
unclean;
profane.
Նոյն ընդ Խեղ, ըստ որում Պիղծ, գարշ. զազիր.
Ցանկութիւն, որ է խիղ եւ պիղծ եւ անմաքուր։ Խիղքն եւ պիղծքն ի՛ սուրբ նուիրելոյն. (Փիլ. քհ. եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)
joy, mirth;
առ խնդին, for joy.
Յանչափ խնդոյն արտօսր բազում ցօղէին (մոգք՝) խանտաղատելով ընդդէմ մանկանն. (Եպիփ. ծն.։)
to give a robe of honour.
ԽԼԱՅԵՄ կամ ԽԻԼԱՅԵՄ. Խլայ տալով հատուասիրել, մեծարել. կապայ հանգցընել.
to pluck up, to root out, to extirpate;
to unclasp;
to sweep away;
to force, to take by force, to extort, to take away;
to demolish, to destroy, to pull down, to ruin;
— զատամն, to draw, to pull out, to extract a tooth;
— զաչս, to put, to tear the eyes out.
Խլեսջի՛ք դուք ի մտաց ձերոց զարմատսն ընդ վայրաբոյսս։ Խլել զմեղսն գայթագղեցուցիչս, կամ զանգթութեան արմատս, զխոտան բարս։ Խլել ի միջոյ զչար սովորութիւն կամ զպղծութիւն. (Ագաթ.։ Խոր.։ Նար.։ Յճխ.։ Մծբ.։)
Խլել զատամունսնորա։ Խլեցին յարմատոց անտի ատամունք խածանողին. (Ճ. ՟Ա.։ Նար. ղ։)
Ակն որ անարգէ զծերութիւն մօր, խլեսցեն զնա ագռաւք ձորոց. (Առակ. լ. 17։)
ԽԼԵԼ. Քանդել աւերել զշինուածս. յատակել. տապալել.
Ի բաց խլել զյարութիւնն, որք ոչ կամին տալ համարս գործոց իւրեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 20։)
rooter out, weeder out, extirpator.
Խլիչ ագահութեան, կամ վնասուց, կորստեան, կամ ծոյլ եւ մեղկ խորհրդոց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ։ Ի գիրս խոսր.։)
Պղծալից ազգին քանանացւոց զնոսա խլիչ տարեալ՝ բրեսցէ, եւ զնոսա անդ բնակեցուսցէ. (Ագաթ.։)
cancer;
a shrewd person, a sly one.
Որ ամաչէ, յայտնել զվէրս իւր, ծնանի ի նա խլրդնի, եւ ամենայն մարմինն դառնա յապականութիւն։ Խլիրդն կայ յանձն իւր։ Խլիրդն ի սատանայէ է ի մարմինս իւրեանց։ Խլիրդն առ նոսա իցէ. (Մծբ. ՟Է։)
cf. Խլուրդ.
Խլիլ ի ծակ խլրդանն. (Մեսր. երէց.։)
Գետառիւծ ... եւ խլուրդ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 30։)
Ի մկանց եւ ի խլրդից. (Արծր. ՟Ա. 2։)
Որ արդարեւ ճշմարիտկուրութիւն է, եւ զօրէն խլրդան գործէ զմարդն՝ միշտ ի ներքոյ երկրի ի խաւարին տերւոջ շրջիլ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ։)
gangrene;
horrid, dark-working.
Խլրդենի դիմօք իբրեւ գազան մի կատաղեալ։ Բացեալ լինէր պատրուակ կեղծաւորութեանն ի խլրդենի դիմաց. (Արծր. ՟Բ. 5։ ՟Գ. 2։)
cf. Խլրտիմ.
Անդամք նորա մածեալք. եթէ զեղցէ ի վերայ նորա, ոչ խլրտասցէ. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 14։)
Յաճման հասակին ախտ չարութեաննգործոց ցանկութեամբն հանդերձ երեւի խլրտալով ի մարմինն. (Երզն. մտթ.։)
Յորմէ բախմանէ ընդոստուցեալ խլրտնայր արծւն։ Խոյն յօշեալ խլրտանայր. (Մագ. ՟Լ՟Ե. ՟Հ՟Ե։)
cf. Խլրտիմ.
Անդամք նորա մածեալք. եթէ զեղցէ ի վերայ նորա, ոչ խլրտասցէ. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 14։)
Յաճման հասակին ախտ չարութեաննգործոց ցանկութեամբն հանդերձ երեւի խլրտալով ի մարմինն. (Երզն. մտթ.։)
Յորմէ բախմանէ ընդոստուցեալ խլրտնայր արծւն։ Խոյն յօշեալ խլրտանայր. (Մագ. ՟Լ՟Ե. ՟Հ՟Ե։)
movement, impulse, agitation.
Թխսէ զձուսն, եւշարժումն խլրտման արկանէ ի ձուս. (Վրդն. ծն.։)
neighing;
—ն, neigh.
Որպէս ծիծաղականութիւն մարդոյ, եւ խխնջականութիւն՝ ձիոյ. (Դամասկ.։)
to neigh;
to shout, to halloo, to roar out, to yell, to hoot.
Ի խխնջել երիվարացն. (Արծր. ՟Գ. 4։)
neigh, neighing;
cf. Խղունջն.
Ի խխնջիւնից զազրատեսից երփներանգ որակ ծիրանւոյ։ Որ էր ներկեալ արամբ խըխընջիւնաց զգեստ թագաւորական. (Երզն. լս. եւ Երզն. մտթ.։)
Ողոքէր ոմն զխըխնջիւն ասելով, արի՛ ե՛կ արտաքս, զի մեծարեալ պատուեցից զքեզ. նա ասէ. արեան իմոյ ցանկաս. (Մխ. առակ.։)
Ի խըխնջիւն քաջ երիվարին. (Արծր. Գ. 4։)
Լուաւզահագին խխնջիւն (կամ խնջիւն) նորա։ Զի՞նչ է այս ահագին խխնջիւնս. ձիո՞յ է, թէ առիւծոյ. (Կեչառ. աղեքս.։) Եւ քրքիջ ծաղու. Ծնղր բարձրաձայն. քահքահա.
Արտօսր յորդառատ վտակաց ծաւալին յաչաց՝ քան թէ ծաղուն խողխոնջեն խըխնջիւք (կնմ խխաջմունք). (Արծր. Դ. 11։)
the manger at Bethlehem.
Յամենայն ծագաց երկրի գան տեսանել զմսուրն եւ զխղատեղին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։)
to exulcerate;
to dissemble, to conceal enmity;
to foment, to plot.
Պատճառել զխղխայթս, կամ փոխել ի խղխայթ։ նմանութտեամբ՝ Գրգռել, քրքրել. կամ Ծածկել զվէրս, թշնամութիւն.
Որ խղխայթէ (այլ ձ. ծածկէ ըստ յն) զթշնամութիւն, յայտ առնէ զնենգութիւն. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 26։)
to be ulcerated, to form an abscess, to gather, to discharge matter, to suppurate.
Հարուածք խղխայթեալք (կամ խխայթեալք). (Ես. ՟Ա. 6։)
to be judged by one's own conscience.
Որ բնաւ զպատուիրանին լուծն ոչ ըստանձնէ, եւ ոչ ի մեղանելն խղճադատ լինի, ամբարիշտ կոչի. (Լմբ. առակ.։)
to make case of conscience of, to scruple, to doubt;
ոչ ինչ խղճեմ, my conscience does not blame me;
երթ առանց իրիք —ոյ, go without scruple or hesitation.
διακρίνω dijudico, discerno στέλλομαι, συστέλλομαι devito, costernor. Խղճիւ տագնապիլ. խղճի մտօք վարանիլ. խարել. անձամբ զանձն դատել. ծփիլ ի խորհուրդս. երկբայիլ. խիթալ. խորշիլ, վհատիլ. լքանիլ. խիղճ ընել, քաշուիլ.