cf. Ճեղքում.
Ընդ արդարսն մասնակցութեան, յորոց ճեղքեցայ. (Նար. ՟Ի՟Դ։)
to cleave, to split, to rive, to rift;
to crack, to chap, to crevice;
to cut, to incise, to make an incision;
to divide, to separate;
to tear, to rend;
to disunite, to sever.
Ընդ արդարսն մասնակցութեան, յորոց ճեղքեցայ. (Նար. ՟Ի՟Դ։)
walk, turn, turning;
— առնուլ, զբօսնուլ ի —, cf. Ճիմ, cf. Ճեմիմ;
— զ—ի, in taking a walk, walking;
գնալ — զ—ի, to walk with a measured, haughty step;
cf. Սանձ.
Ի յանգս բարդութեանց՝ երբեմն պահէ զնշանակութիւն Ճեմելոյ, եւ երբեմն է որպէս Ճամուկ, զգեստ, զգեաց. եւ կամ գումար. որպէս թ. ճէմ, ճէմի եւն։
peripatetic;
academician.
περιπατητικός peripateticus, ambulator. Ճեմօղ. քայլօղ. մակդիր արիստոտէլի եւ աշակերտաց եւ վարդապետութեան նորա, վասն ճեմելով դաս ասելոյ նորին. ասի եւ յն. ձայնիւ Պերիպատետիկեան.
to walk, to take a walk, to walk out.
Նահատակեալքն բարձրագլուխ պսակօք ճեմեալ՝ զարդարէին լուսով. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
cf. Ճճի.
Սպունկն ման է ճիճոյ, որ ի ծովն լինի, զոր մարդիկ ամպ անուանակոչեն. (Զքր. կթ.։)
small cluster of grapes.
Խորհուրդ ճռիս այսորիկ՝ յարդարսն՝ որ ի մէջ նորա, նկարեցաւ. ի պատճառս ճռին օրհնութեան փրկեսցին. (անդ։)
claw, talon, nail, pounce;
fang;
paw;
զ—սն ցցել, to stretch out the claws;
—ամբք խղել, to claw, to scratch;
cf. Մագիլ.
Եղջիւրս, եւ խայթոցս, եւ ճիրանս յինքեան բերեալ։ Քան զճիրանացն սրութիւն հզօրագոյն եւ հատու ի հնարս գտին մարդիկ զերկաթ. (Նիւս. կազմ.։)
Յօրինեցին զճիրանացն լինելութիւն (ի մարդիկ՝ փոխանակ մագլաց անասնոց). (Պղատ. տիմ.։)
stingy, scurvy, niggard, sordid, covetous, miserly.
(ի Ճիղմ. մատաղ. փոքր. կամ Սեղմ. սխմած) μικρολόγος, σμικρόλογος , ὡμός avarus, parcus, crudelis, pusillanimus. Փոքրոգի. սեղմեալ եւ ճիշդ, ռիշդ. յանչափս խնայօղ. փոքր սրտիւ, եւ փակ ձեռօք. ագահ. (յն. դուզնաքեայ. սակաւահաւաք. որ զփոքունց իրաց համար խնդրէ. հում, տմարդի) cf. ԿՑԻՐ, cf. ԿԾԾԻ
Մարդկան փոխ տալ՝ յանխնայ առատանաս, եւ յորժամ զքո տէրն իցէ կերակրել, աստ ճղճիմ եւ տմարդի գտանիս։ Ընչասէր եւ ճղճիմ լինի այնպիսին։ Որ յայնպիսի իրս հարեալ իցէ, եւ ճղճիմ լինի։ Ընդէ՞ր աղքատ կայցես, ընդէ՞ր տնանկ, հի՞մ ճղճիմ։ Ճղճիմ եւ կցիր ոք իցէ։ Ճղճիմք եւ կցիրք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 20. 24. եւ այլն։)
to chirp, to pip, to cheep;
— վհկաց, to whisper, to murmur, to mutter, to grumble.
Ճնճղուկն ստուգաբանի ի ձայնէն. արդ որպէս նորա ճճուելն անյօդ է. (Լմբ. առակ.։)
sparrow;
— ճճուէ, ճռուողէ, the sparrow chirps, chirrups, pips.
Ճնճղուկն ստուգաբանի ի ձայնէն. արդ որպէս նորա ճճուելն։ Ճնճղուկն միշտ ի ճռուողել կայ, յորմէ եւ զանուն ստացաւ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ.։)
to speak truth, to assure, to verify, to prove, to demonstrate.
Որովք արդարապատումն ճշգրտաբանեալ զեդեալ ի վեր քան զիս գործոյս հարկաւորութիւն. (Փարպ.։)
to resemble life itself, to depict faithfully, to cause to resemble;
ո՞ —եաց ղզաւակն յակոբայ, who can number the seed of Jacob ?
Նմանեցոյց զնա պատկեր մարդոյ, կամ անասնոյ վատթարի ճշգրտեցոյց (կամ ճշգրտիւ նմանեցոյց). (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 14։)
true, unquestionable, real, certain, sure;
veridical, faithful, upright, frank, sincere;
in truth, truly, indeed, really, in realty, verily;
— իցէ ? is it true ?
Տէր աստուած՝ բազումողորմ, եւ ճշմարիտ։ Օրհնեսցեն զաստուած ճշմարիտ։ Երդուիցեն յաստուած ճշմարիտ։ Կոչեսցի երուսաղէմ քաղաք ճշմարիտ։ Էր այրն այն ճշմարիտ, անարատ, արդար։ Իբրեւ մոլարք, եւ ճշմարիտք։ Բանք ճշմարտի։ Բերանք ճշմարտից։ Գիտեմք, զի ճշմարիտ ես.եւ այլն։
ՃՇՄԱՐԻՏ. մ. ἁληθῶς vere. Ճշմարտիւ. ճշմարտապէս. ստուգութեամբ. ստուգիւ. արդարեւ. յիրաւի. անշուշտ.
judging equitably, just, equitable.
Ճշմարտութեամբ դատէ. արդարադատ.
relating or narrating the truth;
faithfully and truly reporting or reported, veridical, true, veritable.
Աշակերտ վարդապետասէր եւ ճշմարտապատում։ Ո՛վ ճշմարտապատում աւետարանիչ. (Կորիւն.։ Նանայ.։)
Ճշմարտապատում վարդապետութիւն, կամ պատմագրութիւն, ճառք, քննութիւն. (Ագաթ.։ Ասող.։ Ոսկիփոր.։ Սկեւռ.։)
cf. Ճշմարտիւ.
ἁληθῶς vere. Ճշմարտութեամբ. առանց ստութեան. ստուգութեամբ. իսկապէս. ճշմարտաբար. ճշմարտիւ. ճշմարի՛տ. արդարեւ. յիրաւի.
Հաւատաց ճշմարտապէս իբրեւ արդարեւ որդի աստուծոյ. (Խոր. ՟Բ. 24։)
love of truth, veracity, sincerity, equity.
Վասն ճշմարտասիրութեան եւ արդար իրաւանց գալ եւ մարմին զգենուլ, եւ զսոյն արդար երեւեցուցանել, եւ մահուամբն իւր փրկել. (Լմբ. սղ.։)
preaching truth.
Նահատակեալք ճշմարտաքարոզ վարդապետութեամբ. (Երզն. լուս.։)
cf. Ճշմարտեցուցանեմ.
Զամենայն վախճան ինքն ճշմարտէ։ Առաքեաց ճշմարտել ի մուրթքէէ, թէ արդարեւ այնպէ՞ս իցէ. (Յոբ. ՟Ի՟Ը. 3։ Եսթ. ՟Դ. 5։)
truly, in truth, certainly, undoubtedly, effectively, unquestionably, in conscience;
really, in effect.
Եթէ նա է ճշմարտիւ, ոչ գիտեմ։ Իբրեւ այն թէ ես ինքն եղեր ճշմարտիւ։ Եղբարս հարազատս զսոսա ճշմարտիւ համարել։ Ճշմարտիւ որդի աստուծոյ է։ Ճշմարտիւ որդին աստուծոյ՝ յանձն առնու լինել որդի մարդոյ. (Խոր. ՟Բ. 31։ Նար. ՟Ծ՟Գ։ Մաշտ.։ Շ. մտթ.։)
truth;
veracity;
reality;
sincerity;
բուն —, plain truth;
— իրաց, the bottom or basis of things;
անպատրուակ ասել զ—, to tell the whole truth;
աղարտել զ—, to offend against truth;
ճշմարտութեամբ, cf. Ճշմարտիւ.
ἁλήθεια veritas, certitudo. Ճշմարիտն գոլ. ստուգութիւն. իսկութիւն. բան եւ գործ անսուտ՝ աներկբայ՝ անկեղծ՝ աննենգ. ուղղութիւն. իրաւունք. արդարութիւն. եւ Կանոն ճշմարտութեան, աստուած.
teaching truth.
Վարդապետ ճշմարտուսոյց. (Պիտառ.։)
eloquent, fluent.
Ոչ ճոխաբան լինել քան զայր մարդ. (՟Ա. Տիմ. ՟Բ. 12։)
Ոչ ճոխաբան լինիմ առ ձեզ իբրու վարդապետ. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
to speak imperiously, authoritatively, presumptuously;
to abound in discourse, to amplify, to enlarge upon;
to talk high, to boast, to brag.
Ոչ ճոխաբան լինել քան զայր մարդ. (՟Ա. Տիմ. ՟Բ. 12։)
Ոչ ճոխաբան լինիմ առ ձեզ իբրու վարդապետ. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
cf. Ճոխագոյն.
Որ ճոխաբար յօժարութեամբ եկեալ ի նորոգումն եղծեալ մարդոյն։ Ճոխաբար հետեւեցան լուսաշաւիղ ընդ պողոտայն. (Շար.։)
to have, take or exercise high authority or great ascendency over, to prevail, to rule over;
to give oneself great airs, to lord it, to carry it like a lord, to signorise;
to be proud, puffed up;
to grow rich, to abound, to thrive, to make a fortune;
— կործանմամբ այլոց, to build one's fortune on, or to raise oneself by the ruin of another.
ՃՈԽԱՆԱԼ. Մեծանալ. ունել եւ վայելել զպանծալի ինչ. կամ լիանալ յորդութեամբ. փարթամանալ. զարդարիլ. իբր πλουτέω ditesco.
to enrich, to make wealthy, to endow, to gift, to adorn;
— զոք պարգեւօք, to load with kindness, to heap up benefits, presents, honours upon one, to overwhelm with gifts.
Մեծացուցանել. մեծարել. զարդարել.
emphatic, declamatory;
—ս խօսիլ, cf. Ճոռոմաբանեմ.
Ի բացուստ ճոռոմս խօսիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա իբր ռմկ. պօլ պօլ ջարդել, ճառդ ճուռդ ընել։)
beast, nag;
vehicle.
Ոչ ունի զարդարեալ հեծանելիս ի ներքոյ իւր. զձիս եւ զջորիս ոչ ունի, եւ թագաւոր է. (Եփր. ի ծն.։)
riding;
horsemanship, equitation;
հանդերձ հեծելութեան, riding habit;
կրկէս հեծելութեան, manege;
raceground, course;
hippodrome;
մարզիչ եւ մարզարան հեծելութեան, riding-master, riding-school.
Հեծելութեան վարդապետք, եւ աղեղանցն եւ նիզակաց. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
idle, lazy, slothful, sluggish, tardy, dull, slow, lukewarm, cowardly;
listless, careless.
Աշակերտք հեղգ առ ի յուսումն, եւ փոյթ առ ի վարդապետել. (Խոր. ՟Գ. 68։ Հեղգ յաղօթս, եւ երկմիտ ի խնդրուածս. Սարգ. յկ. ՟Բ։)
idleness, laziness, supineness, slowness, tardiness, listlessness, negligence, lukewarmness, indifference.
Զհեղգութիւն զեզին եւ զձիոյ ի փոյթ յորդորէ (մարդ)։ Զձեր հեղգութիւնս զարթուցանէ յարիութիւն. (Խոսր.։)
torrent, flood, inundation, overflow;
— ջուրց, deluge;
— հրոյ, torrent of flame;
— մարդկան, throng of people, crowd, immense concourse;
—ս արտասուց իջուցանել, to shed a flood of tears;
հոսէին արսուք իբրեւ զ—, tears ran down in torrents.
inundated, overflowed, flooded.
Զհեղեղամած մարդիկն ջրահեղձոյց դարին. (Ագաթ.։)
cf. Հեղձումն.
Գարշութիւն մարդկան, ուստի մահ. յաղագս որոյ հե՛ղձ արար, վասն որոյ անձրեւ բոցակէզ. (Տօնակ.։) (Կամ ընթերցի՛ր, հեղեղ հեղձարար, այսինքն հեղձուցիչ։)
cf. Հեղձանիմ.
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
cf. Հեղձանիմ.
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
cf. Հեղձանիմ.
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
to choke, to be suffocated, stifled, drowned.
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
cf. Հեղձիկ.
ՀԵՂՁՈՒՑԵԱԼ ելոյ, ոց. ՀԵՂՁՈՒՑԻԿ πνικτψόν suffocatum. Մեռելոտի՝ կամ ինքնին կամ ի գազանէ եւ կամ ի մարդոյ խեղդեալ. խղդած կամ խղդուած հայվան.
to suffocate, to choke, to strangle, to drown;
to oppress.
ՀԵՂՁՈՒՑԵԱԼ ելոյ, ոց. ՀԵՂՁՈՒՑԻԿ ցկի, կաց. գ. πνικτψόν suffocatum. Մեռելոտի՝ կամ ինքնին կամ ի գազանէ եւ կամ ի մարդոյ խեղդեալ. խղդած կամ խղդուած հայվան.
to pour, to pour out, to empty, to pour forth, to shed;
to diffuse, to scatter, to disperse, to spread;
— զանձն առաջին տեառն, to pour out one's soul before the Lord;
— զսիրտ իւր առաջի ուրուք, to open one's heart, to unbosom oneself to;
— զբարկութիւն, զսրտմտութիւն իւր ի վերայ ուրուք, to give vent to anger, to discharge one's wrath upon;
— կռոց նուէրս, to pour out libations to idols;
— արիւն բազում, արեան ճապաղիս —, to cause immense bloodshed, to shed torrents of blood;
արտօսր —, to shed tears;
— զարիւն իւր, to shed one's blood.
Առ զսրուակն իւղոյ, եւ եհեղ ի գլուխ նորա։ Առէ՛ք սափորս ջրոյ, եւ հեղէ՛ք ի վերայ ողջակիզիդ։ Հե՛ղ զարգանակն։ Գինին հեղու (այսինքն հեղանի), եւ տիկքն կորնչին։ Զրիւնն հեղցէ առ յատակաւ սեղանոյն, կամ շուրջ զսեղանովն, կամ առաջի սեղանոյն, կամ յերկիր։ Որ հեղու զարիւն մարդոյ, փոխանակ արեան նորա հեղցի արիւն նորա։ Այդ է արիւն իմ, որ ի վերայ բազմաց հեղու (այսինքն հեղանի)։ Հեղի արտասուք (կամ զարտասուս) զերեսօք իւրեանց ի վերայ նորա.եւ այլն։
to be poured out, to flow, to spread;
to be shed, scattered, diffused;
to rush, to fall;
to burst;
հեղաւ ամենայն փոր նորա, all his bowels gushed out;
անկաւ հեղաւ զկնի կռոցն, he followed idols;
հեղեալ ցասմամբ, very angrily, wrathfully.
Առ զսրուակն իւղոյ, եւ եհեղ ի գլուխ նորա։ Առէ՛ք սափորս ջրոյ, եւ հեղէ՛ք ի վերայ ողջակիզիդ։ Հե՛ղ զարգանակն։ Գինին հեղու (այսինքն հեղանի), եւ տիկքն կորնչին։ Զրիւնն հեղցէ առ յատակաւ սեղանոյն, կամ շուրջ զսեղանովն, կամ առաջի սեղանոյն, կամ յերկիր։ Որ հեղու զարիւն մարդոյ, փոխանակ արեան նորա հեղցի արիւն նորա։ Այդ է արիւն իմ, որ ի վերայ բազմաց հեղու (այսինքն հեղանի)։ Հեղի արտասուք (կամ զարտասուս) զերեսօք իւրեանց ի վերայ նորա.եւ այլն։
cf. Հեշտալից.
to delight, to rejoice, to amuse, enjoy or divert oneself, to take pleasure or delight in, to lead a voluptuous life, to live in the midst of luxury, to give oneself up to amusement.
Հեշտանալ ընդ մարդկան կորուստ, կամ ի վերայ տանջեցելոցն. (Շ. բարձր.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 9։)
Հեշտացայ ի գովեստ մարդկան. (Նար. ՟Հ՟Բ։)
easily, with ease, naturally;
conveniently, comfortably.
Մարդ մահկանացու, որ ոչ գիտէ, եթէ օ՞րն արդարեւ հեշտեաւ կատարի ի վերայ նորա, կամ գիշերն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
ease, convenience, facility, commodity, comfort;
delights, joys, pleasure, voluptuousness;
հեշտութեամբ, cf. Հեշտաբար.
Հրեշտակ երիտասարդ երեւեցաւ, որ նշանակէ զմեծ եւ զկատարեալ հեշտութիւն յարութեան. այսինքն զգեղեցկութիւն կամ զհաճոյական տեսիլ. (Բրսղ. մրկ.։)
to remove, to go away or far, to leave, to swerve, to deviate, to depart, to start;
to absent oneself;
to withdraw;
cf. Սիրտ.
Ի հեռանալ նոցա ի տանէն միքայ։ Հեռացեալ դադարէի յանապատի։ Ժամանակ հեռանալոյ ի գիրկս արկանելոյ։ Ի սրբոցն հեռացեալ էին։ Աստուած հեռացաւ յինէն։ Տէր հեռացաւ ի քէն։ Մի՛ հեռասցի սուր ի ատնէ քումմէ։ Յարդարութեանց նորա ոչ հեռացայց։ Հեռացան ի նոցանէ իրաւունք։ Հեռացի՛ր ի նոցանէ։ Հեռացեալք եւ մօտեալք զնոյն օրինակ վտանգէին.եւ այլն։
trace, track, print, foot-mark;
vestige, footstep;
pace, step;
way, path;
—ք, iron rail, rail;
ի —ոյ, from behind, from the rear;
—ք նաւու, track of a ship;
—ք կառաց, cart-rut, wheel-rut;
—ք ամպոց, traces of cloud;
—ք գազանաց, trail, track or scent of animals;
—ք վիրաց, cicatrix, scar;
վաղվաղակի կամ զ—, quick ! come on ! courage !
կորուսանել զ—ս, to lose the traces of;
զ— լինել, to apply oneself, to give or addict oneself;
ընդունայն զ— եղեն, they have attempted or tried in vain.
Դաւիթ զարդար ո կոչէ, որ զհետս դաւթի ողջ յանձին ցուցանիցէ. (Կիւրղ. թագ.։)